Ангурак

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ангурак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3733</id>
    <revision>
      <id>1491307</id>
      <parentid>1334329</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="p85pjt8v0gt6r2mr4x5ec6ti0bwi1el" xml:space="preserve">{{Таксон
 |name              =Ангурак
 |image file        = Rhamnus catharthica tree size.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Рустаниҳо
 |parent            = Rhamnus
 |rang              = Намуд
 |latin             = Rhamnus cathartica
 |author            = [[Linnaeus]], 1753
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Rhamnus cathartica
 |commons           = Category:Rhamnus cathartica
 |grin              = 31018
 }}
'''Ангурак''', ё '''олучаи хирсак''', ё '''сиёҳбодом''' ({{lang-la|Rhámnus cathártica}}) — [[бутта]] ё [[дарахт]]ест худрӯй.

== Тавсифоти гиёҳшиносӣ ==
То 8 м қад мекашад. Пӯстлохи танааш сиёҳтоб, навдаҳои наврустааш хокистарии сурхча. Баргаш думчадор, гирда, байзашакл ё дарозрӯя, нӯгтез (дарозиаш 2-8 мм). Гулаш зангӯламонанд (дарозиаш 4—-5 мм), сабзи зардтоб, одатан 10—15-тоӣ аз бари барг мебарояд (моҳҳои май — июн мешукуфад). Мевааш мудаввар (қутраш 0,6-0,8 см), аввал сабз, баъдтар (авг. — сент.) сиёҳи ҷилодор мешавад. Донакаш байзашакл (дарозиаш 5—6 мм), бӯри сиёҳтоб ё қаҳваранг.

Ангурак, одатан, дар ҷангалзори гармсер ва паҳнбарг, туғайзор, канори сою дарёҳо (қаторкӯҳҳои Қурама, Дарвозу Ҳисор, мавзеъҳои воҳаи дарёи Сир, ҷан. Тоҷикистон; 1000—1700 м баландтар аз с. б.) нумӯ меёбад. Бештар ҳамроҳи фарқ, санҷид, дӯлона, бед, тилох ва ғ. месабзад. Дарахти беор аст. Ба осонӣ зиёд мешавад.

== Хосияти шифоӣ ==
Табибони халқӣ бо ҷӯшоби шохчаву пӯстлохи А. захми меъда ва қабзияти меъдаву рӯдаро табобат мекунанд. «Чой»-и меваи хушкашро (1 қошуқ дар 200 мл оби ҷӯш, ки ним истакон пеш аз хоб менӯшанд) доруи исҳоловар меҳисобанд. Дар тибби муосир мева ва пӯстлохаш чун воситаи исҳоловар истифода мешавад. Аз пӯстлохаш «франгин» ном доруе мегиранд, ки ба қабзияти куҳна давост.

== Корбурд ==
Пештар бо меваи ангурак матоъи пахтагӣ ва шоҳиро ранг (сабз, зард, сурх) мекарданд. Аангурак рустании ороишӣ ва доруист. Онро дар соҳили дарёҳои Тоҷикистони Марказӣ ва Шимолӣ (дар баландиҳои то 1700 м аз с. б.) парваридан мувофиқи мақсад аст; одатан ниҳолҳои 2—3-соларо кӯчат мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Запрягаева В. И. Лесные ресурсы Памиро-Алая. — {{Л.}}: Наука, 1976, — 595 с.
* Флора Таджикской ССР, т. 6, Л., 1981

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Ангурак|1}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]</text>
      <sha1>p85pjt8v0gt6r2mr4x5ec6ti0bwi1el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Помир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11329</id>
    <revision>
      <id>1491310</id>
      <parentid>1447320</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2748" sha1="pbu8ikbvfrnbhh26e7vyi80p34r86d6" xml:space="preserve">[[Акс:Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008.jpg|thumbnail|Кӯҳҳои Помир, Тоҷикистон]]
'''Помир''' ({{lang-fa|'''پامیر'''}}) — [[кӯҳистон]]ест дар ҷануби [[Осиёи Миёна]] ва дар сарзамини [[Тоҷикистон]] ([[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]), [[Қирғизистон]], [[Хитой]] ва [[Афғонистон]] ҷой дорад.
[[Акс:Tajik pamir springtime.jpg|thumbnail|Помир дар баҳорон]]
[[Акс:Pamir World Wind.jpg|thumb|Акс аз маҳвора]]

Кӯҳистони Помир пайвандгоҳи баландтарин кӯҳсори Осиёи Марказӣ ба монанди [[Ҳиндукуш]], [[Қароқурум]], [[Кунлун]] ва [[Тиёншон]] аст. Баландтарин нуқтаи Помир [[қуллаи Исмоили Сомонӣ]] бо баландии 7495 м мебошад. Ин қулларо аз соли [[1932]] то соли [[1962]] қуллаи Сталин ва аз соли [[1962]] то соли [[1998]] қуллаи Коммунизм меномиданд. Аз дигар қуллаҳои баланди Помир қуллаи [[Истиқлол]] (7165 м то июли 2006 — қуллаи Ленин),  [[қуллаи Корженевский]] (7105 м),  қуллаи Абуалӣ ибни Сино (6940 м, то июли соли 2006 — қуллаи Революция) ном доранд. Дар Помир калонтарин пиряхи қадимаи қитъаи Осиё [[Пиряхи Федченко]] (масоҳат 651,7 км², дарозӣ 77 км.) воқеъ аст, ки аз он дарёҳои [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] сарчашма мегиранд.
[[Акс:Пик Исмаила Сомони. Памир.jpg|thumbnail|Кӯҳнавардон дар назди Қуллаи Коммунизм ([[қуллаи Исмоили Сомонӣ]] соли 1978]]
Баъзе татқиқотчиён ([[Поло Марко]], [[Д. Л. Иванов]], [[Д. В. Наливкин]], [[К. В. Станюкович]], [[Э. М. Мурзаев]]) дар бораи Кӯҳистони Помир маълумот ҷамъ оварда дар асрҳояшон иншо намудаанд.
== Нигаред низ==
* [[Кӯҳҳои баландӣ Тоҷикистон]]
* [[Пиряхи Федченко]]
* [[Аличур (дарёи Ғунд)]]
{{Тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}}
{{commons|Pamir Mountains}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭСТ|||муаллиф=}}

[[Гурӯҳ:Кӯҳҳои Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>pbu8ikbvfrnbhh26e7vyi80p34r86d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Дини масеҳӣ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>64223</id>
    <revision>
      <id>1491257</id>
      <parentid>1483613</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кӯҳҳои Тоҷикистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69284</id>
    <revision>
      <id>1491316</id>
      <parentid>1442631</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Унсурҳои асосии кӯҳнигории То­ҷикистон[1] */</comment>
      <origin>1491316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38502" sha1="53d479b8qgi1p1bli2iy26jr93q2ddr" xml:space="preserve">'''Кӯҳҳои [[Тоҷикистон]]''' 93%-и ҳудуди онро кӯҳҳо ишғол менамоянд, ки ба системаи кӯҳҳои баландтарини Осиёи Марказӣ — Тиёншон ва Помир мансубанд. Тақрибан нисфи ҳудуди Тоҷикистон дар баландии зиёда аз 3 000 м ҷойгир шудааст.

== Пайдоиш ==
Кӯҳҳои Тоҷикистон дар давраҳои гуногун ташаккулу пай­­­­до шудаанд. Баъзе аз онҳо чандин маротиба дучори ҳа­ра­катҳои тектоникӣ гардидаанд. Масалан, силси­лакӯҳ­ҳои Қу­ра­ма ва Ҳисору Олой дар давраи палеозой, дар на­тиҷаи пай­­доиши чинҳои давраҳои каледонию ҳерсинӣ ташаккул ёфтаанд. Ин кӯҳҳо аз варақсангҳои палеозойи поин, ҷинс­ҳои карбонатию терригении девони миёна — кар­бони по­ин, ҷинсҳои вулкании палеозойи боло ва ҷинсҳои грани­тии то девону палеозойи боло иборатанд. Кӯҳҳои дав­раи палеозой, ки садҳо миллион сол вуҷуд доштанд, тад­риҷан шуста шуда, ба ҳамвориҳои теппадор табдил ёф­танд. Дар эраҳои мезозой, кайнозой дар ҳудуди мин­та­қаҳо таҳшинҳои плат­формаӣ ҷамъ омадаанд, ки онҳо аз ҳаракатҳои текто­ни­кии алпӣ чиндор шуда, боиси пайдоиши релйефи ҳо­зи­раи Ҳисору Олой гардидаанд. Дар давраи кайнозой сил­силакӯҳҳое, ки Помирро аз тарафи шимол иҳота кардаанд, сар афрохтаанд. Ҷунбиш (ҳаракат)-ҳои нави орогенӣ бои­­си пайдоиши тарқишҳо дар сохтҳои нисбатан қадими кӯ­ҳӣ ва баландшавии нобаробари хар­сангҳо, дар баъзе маҳалҳо боиси пастшавии онҳо гардида­анд. Бахусус, силсилакӯҳҳои Қурама, Ҳисору Олой ва По­мир баландшавии бошиддатро аз сар гузаронидаанд. Релйефи ҳозираи То­ҷикистон натиҷаи ҷунбишҳои якҷои тек­то­ни­кии алпии қишри замин ва равандҳои де­ну­дат­си­онӣ (суфта шу­дани сатҳи замин) мебошад. Дар кӯҳ­ҳои То­ҷикистон ҳодисаҳои вулканӣ ба мушоҳида намерасанд, аммо зилзилаҳои қув­ваашон гуногуни дар нати­ҷаи ҳаракатҳои тектоникии зуд-зуд баамалоянда ба қайд гирифта мешаванд&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Табиат / Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 46—51. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.&lt;/ref&gt;.

== Унсурҳои асосии кӯҳнигории То­ҷикистон&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ==
* риштагӯҳи Қурама ва кӯҳҳои Муғултой;
* ҳавза (пастхами)-и Фарғона;
* низоми кӯҳҳои Ҳисору Олой ([[Тиёншон|Тиёншони]] Ҷанубӣ);
* пастхамии Тоҷикистон (қис­ми нишебии ҷанубу ғарби Тоҷикистон);
* Помир.

=== Риштакӯҳи Қурама ва кӯҳҳои Муғултой ===
Сил­си­ла­кӯ­ҳи Қурама ва мавзеи кӯҳсори Муғултой дар қисми шимолии ҷумҳурӣ воқеъ буда, ба таркиби кӯҳҳои Тиёншони Ғарбӣ дохил мешаванд. Силсилакӯҳи Қурама қа­риб 170 км дарозӣ дошта, нуқтаи баландтарини он Бобои Об (3 768 м) дар қисми шимолу шарқии сил­силакӯҳ ҷой­гир шудааст. Ин қисм дар самти ҷанубу ғар­бӣ тадриҷан паст шуда, ин раванд то ҳамвории дашти Дилварзин идома меёбад. Қисми ҷанубу ғарбии он кӯҳҳои Қаромазор ном дорад. Дар доманаи силсилакӯҳ ҳамвории нишебмонанд доман паҳн кардааст. Ҳадди ҷанубии он кӯҳҳои на чандон баланди Сомғор мебошанд, ки ба қа­тор­пуштаҳои ало­ҳидаи Оқчоп, Оқбел ва Супетдоғ тақ­сим шуда, аз чин­­­ҳои кӯ­то­ҳи антиклиналӣ иборат мебошанд.

Дар қисми ҷанубу ғарбии силсилакӯҳи Қурама сил­си­лакӯҳи на чандон бузурги Муғултой (баландиаш 1 623 м) қад аф­рохтааст, ки бо гузаргоҳи Мирзоработ ҷудо карда шу­да, қад-қади дарёи Сир 140 км тӯл кашидааст.

=== Ҳавзаи Фарғона ===
Ҳавзаи Фарғона дар байни сил­си­лакӯҳ­­ҳои Чатқал ва Қурама аз тарафи шимолу ғарб ва сил­си­лакӯҳҳои Туркистону Олой аз тарафи ҷануб ҷойгир шудааст ва дар нақша эллипси дарозиаш 350 км, паҳноияш то 150 км ва аз нигоҳи геологӣ мутобиқ бо пастхамии Фар­ғонаро ба хотир меоварад. Водии аз тарафи шимолу шарқ бо силсилакӯҳи Фар­ғона иҳоташуда танҳо дар тарафи ғарб гузар­гоҳе бо номи «Дарвозаи Хуҷанд» дорад, ки Сирдарё тавассути он ба дашти Мирзочӯл ҷорист. Дар ҳу­дуди То­ҷи­кистон қисми ғарбии водии Фарғона ҷой гирифтааст, ки дар шарқ нисбатан васеъ буда, ба тарафи ғарб тадриҷан танг мешавад.

Баландии ҳудуди тоҷикистонии ҳавзаи Фарғона аз 320 м дар ҷазираҳо ва дарёбодҳои Сирдарё то ба 800—1000 м дар доманакӯҳҳои иҳотакунандаи водӣ тағйир меёбад. Сирдарё водии Фарғонаро ба қисмҳои чапу рости соҳил ҷудо менамояд. Қисми рост дар ҳудуди Тоҷикистон аз со­ҳили дарё то доманаи силсилакӯҳи Қурама ва кӯҳҳои Му­ғул­той доман паҳн карда, 320—500 м баландӣ дорад; қис­ми чап дар байни дарё ва доманаи силсилакӯҳи Тур­кис­тон ҷойгир шудааст, ки дар ҷануб тадриҷан то 1 000 м баланд мешавад. Дар қисми рости водӣ кӯли хушкшаванда (мавсимӣ)-и Оқсуқон ҷойгир аст.

Дар ғарби ҳавзаи Фарғона дашти Мирзочӯл доман паҳн карда, қисми бештари он дар ҳудуди Тоҷикистон ҷойгир аст ва бо сатҳи баландии мутлақи худ (250—300 м) мавзеи аз ҳама пасти Тоҷикистон мебошад. Он аз ҷанубу шарқ ба самти шимолу ғарб тадриҷан паст мешавад. Тарафи ҷа­нуб­тари онро ҳамвории доманакӯҳии нишебдори про­алю­виалӣ бо ташкилаҳои регхоку сангреза ва гилхок пӯ­шонидашуда ишғол менамояд, ки тадриҷан ба пеш­гоҳи шохаи силсилакӯҳи Туркистон табдил меёбанд. Дар байни онҳо ҳавзаи ниммаҳдуди Шаҳристон бо релйефи сертеппаи иборат аз ташкилаҳои регсангу сангрезадори бо зардхок пӯшонидашуда ҷойгир шудааст.

=== Ҳисору Олой ===
Дар ҳудуди Тоҷикистон низоми сил­си­­ла­­кӯҳҳои [[Ҳисору Олой]], ки ба Тиёншони Ҷанубӣ мансуб буда, силсилакӯҳҳои Туркистон, Ҳисор, Қа­ротегин ва Олой­­­ро дар бар мегиранд, мавқеи марказиро ишғол мена­моянд. Онро аз шимол водии Фар­ғона, аз ҷануб водии Ҳи­сор, водии дарёи Сурхоб ва Олой иҳота мекунанд. Дарозии умумии низоми сил­силакӯҳҳои Ҳисору Олой аз шарқ ба ғарб қариб 900 км, баландии аксари қуллаҳо зиёда аз 5000 м мебошад.

Силсилакӯҳҳои асосии Ҳисору Олой — Туркис­тон, Зарафшон, Ҳисор ва Олой — ба самтҳои ҳам ар­зӣ ва ҳам су­б-арзӣ кашол меёбанд. Барои теғаҳои ин кӯҳҳо релйефи алпӣ хос мебошад. Қисми шарқии Ҳи­сору Олой дар Қир­ғизистон, қисми ғарбӣ дар Ӯз­бе­кистон ва қисми миёнаи он дар ҳудуди То­ҷикистон ҷойгир аст.

Ҳисору Олой дар ҳудуди Тоҷикистон аз виргатсияи азими силсилакӯҳҳое, ки дар шарқи силсилакӯҳи Олой (дар ҳу­дуди То­ҷи­кис­тон қисми ғарбии он ҷойгир аст) оғоз мешаванд, иборат буда, силсилакӯҳҳои Туркистон, Зарафшон ва Ҳисор аз он ҷудо ва дар навбати худ (дар ҳу­дуди Ӯзбе­кис­тон) ба сил­силакӯҳ ва мав­зеъ­ҳои нисбатан паст тақ­сим мешаванд. Силсилакӯҳи Қаро­тегин аз сил­си­ла­кӯ­ҳи Ҳисор ҷудо мегардад. Низоми сил­сила­кӯҳҳои Ҳи­со­ру Олой, ки аз води­ҳо ба баландиҳо қад афрохтаанд, сад­ди душворгузаре мебошад, ки ҳудуди ҷумҳуриро ба ду қисм — шимолӣ ва ҷа­нубӣ ҷудо кардааст.

[[Қаторкӯҳҳои Олой]], ки дарозиаш тақ­рибан 200 км аст ва қисми шарқии Ҳисору Олойро ташкил медиҳад, асосан дар ҳудуди Қирғизистон ҷойгир буда, як қисми начандон бузурги ғар­бии он дар ҳудуди Тоҷикистон воқеъ гардидааст. Силсилакӯҳи Олой дар бо­лооби Зарафшон, дар ағбаи Маст­чоҳ ба ду силсилакӯҳ — Туркистон ва Зарафшон тақ­сим мешавад. Силсилакӯҳи Туркистон дар бай­ни во­диҳои Фарғона ва Зарафшон ба масофаи 200 км тӯл кашида, релйефаш санглохӣ хос аст. Нуқ­таҳои ало­ҳидаи сил­сила­кӯҳи Туркистон, ба монанди қул­лаи Пирях 4 743 м, қул­лаи Аҳромшакл 5 510 м баландӣ доранд. Он дар қисми шарқӣ ба баландии ниҳоӣ расида, дар тарафи ғарб тад­ри­ҷан паст мешавад ва бо сил­сила­кӯҳи Нурато дар ҳудуди Ӯз­бек­истон ба охир мерасад. Ни­шебиҳои ҷанубии ин сил­силакӯҳ нисбат ба шимолӣ фарозтар буда, бо рӯдҳои канории дарёҳои Зарафшону Мастчоҳ бурида шуда, да­ра­ҳои тангу борики дарозиашон 10-15 км-ро падид оварда, аз ғарами санг­тӯдаю санг­ре­заҳо иборатанд. Дар сил­сила­кӯҳи Туркис­тон беш аз 20 ағба мавҷуд буда, водии За­рафшонро ба во­дии Фарғона мепайванданд. Аз болои се ағба (Шаҳ­ристон, 3 351 м; Вешаб ва Оббурдон) нақбу ро­ҳи автомобилгард мегузарад.

Роҳҳои пайвасткунандаи водиҳои Зарафшон ва Фар­ғо­на тавассути ағбаҳои силсилакӯҳи Туркистон мегузаранд, ки бисёре аз онҳо дар баландии беш аз 4 000 м ҷой­гир буда, душворгузаранд. Дар байни онҳо ағбаи Шаҳристон (3 351 м) аҳаммияти калон дорад ва дар замони истиқ­ло­лият дар ин ҷо нақби «Шаҳристон» бунёд гардид. Ба ис­тифода дода шудани ин нақб мушкили мусофиронро осон карда, яке аз қадамҳои устувори Ҳукумати кишвар дар сам­ти баромадан аз бунбасти мухобиротӣ (комму­никат­сио­нӣ) буд.

==== Силсилакӯҳи Зарафшон ====
[[Силсилакӯҳи Зарафшон]] тақрибан ҳамсон бо силси­ла­кӯ­ҳи Туркистон тӯл мекашад. Аз байни онҳо дарёи Зараф­шон ҷо­рист. Дарё асосан аз водии тангу амиқ ҷорӣ гардида, тезоб ва пурталотум мешавад. Дар ҷойҳои нисбатан васеи водӣ су­фа­ҳои қадимии дарё боқӣ мондаанд (дар наз­ди шаҳраки Ай­нӣ ва Дупула), ки онҳоро об шус­та амиқ кардааст.
{{Панорама|Бесснежная попа Чимтарги.jpg|1200пкс|Намое аз кӯҳҳои Зарафшон|text-align=center}}
Дар кӯҳҳои Зарафшон аҳёнан фурӯ уфтоданҳои баву­ҷу­доварандаи кӯлҳои муваққатӣ вомехӯ­ранд. Поинтар, аз резиш­гоҳи дарёи Киштӯд (қисми шар­қии деҳаи Шӯрча) водии Зарафшон ба самти ғарб вусъат меёбад. Дар мавзеи деҳаҳои Марғедар, Ғӯ­сар, Сӯҷина ва шаҳри Панҷакент дарёбод ва су­фаҳои васеи барои кишт мувофиқ пайдо шудаанд. Дар дарёбоди назди деҳаи Сӯҷина ва атрофи шаҳ­ри Панҷакент шолӣ мекоранд. Дарёи Зарафшон комилан дар ҳудуди Тоҷикистон шакл мегирад. Баъди ба ҳу­ду­ди Ҷум­ҳурии Ӯзбекистон ворид шудан он дар байни дар­ғоти назди деҳаи Работи Хӯ­ҷа ва шаҳри Навоӣ, дар хамии васеи бай­ни­кӯҳӣ ҷорӣ мешавад ва маҷрои он оҳиста-оҳиста ва­сеъ гардида, ҷо-ҷо дарёбоди хурду бузург ҳо­сил мекунад. Дар баландиҳои дарёи Зарафшон (дар болообаш) зиёда аз 350 пирях (масоҳати уму­миашон 269 км²) мавҷуд аст, аз ҷумла дар пай­ванд­гоҳи силсилакӯҳҳои Туркистону Зарафшон пиряхи Зарафшон воқеъ гардидааст, ки яке аз пир­яхҳои бузургтарини Тоҷикистон мебошад. Те­ғаи сил­сила­кӯҳи Зарафшон шакли харсангиро дорад. Дар тафовут аз сил­силакӯҳи Туркис­тон, ки аз аввал то охир аз мар­заҳои бефосилаи кӯҳӣ иборат аст, силсилакӯҳи Зарафшонро шо­хобҳои чапи дарёи Зарафшон — Фон, Киштӯд ва Мо­ғиён ба таври тарвоза убур ва онро ба қисмҳо ҷудо кар­­даанд. Қисми силсила­кӯҳ­ҳои байни дарёҳои Фон ва Киш­тӯдро кӯҳ­ҳои Фон меноманд. Ин кӯҳҳоро водию да­раҳои амиқ ба якчанд силсилаи кӯҳҳои хурд тақсим кардаанд. Нуқ­таи аз ҳама баланди силсилакӯҳи Зарафшон — қуллаи Чим­тарға (5495 м) дар ҳамин ҷо воқеъ аст. Дар нише­би­ҳои ғарбии он якчанд кӯл ҳаст, ки калонтаринашон Кӯли Калон ном дорад.

Қисми шарқии силсилакӯҳи Зарафшон (то дарёи Фон) бо номи силсилакӯҳи Мастчоҳ машҳур аст. Дар ҷануб кӯҳ­ҳои Фонро водиҳои баландкӯҳи Қарокӯл ва Искандар бо силсилакӯҳи Ҳисор пайваст мекунанд. Қисми севвуми силсилакӯҳи Зарафшон (баландиаш то 4 000 м) байни дарё­ҳои Киштӯду Моғиён воқеъ буда, водию дара­ҳои амиқ дорад. Дар дараи Шинг гурӯҳи кӯлҳои Марғзор (ҳамагӣ 7 кӯл) воқеъ гаштаанд. Қисми силсилакӯҳи Зарафшон — аз дарёи Моғиён то ағбаи Тахтақарача — кӯҳи Чақили Калон ном гирифтааст. Баландиаш ба ҳисоби миёна 2 500 м, нуқ­таи аз ҳама баландаш 2 936 м. Нишебиҳои шимолии он росту кӯтоҳ, ҷанубиаш моилу дароз.

Силсилакӯҳи Зарафшон дар болооби Яғноб, дар нуқ­таи Барзангӣ, ки обтақсим­кунаки байни ҳавзаҳои Ому ва Зарафшонро ба вуҷуд меоварад, аз силсилакӯҳи Ҳисор ҷудо мешавад. Баландии он дар қисмҳои шарқӣ ва миёна (қул­лаи Қазноқ — 4 688 м) аст; силсилакӯҳ дар ҷанубу ғарб тад­­риҷан паст шуда, дар ҳудуди Ӯзбекистон ба силсила­кӯҳ­ҳои начандон баланд табдил меёбад. Дарозии умумии сил­си­ла­кӯҳи Ҳи­сор дар ҳудуди Тоҷикистон қариб 250 км ме­бошад; теғаи танг ва қуллаҳои тез дорад. Дар нише­би­ҳои сил­силакӯҳи Ҳисор пирях­ҳои дарозиашон аз 0,5 то 2-3 км мавҷуданд, ки бештар дар қис­ми ғарбии он ҷой­гиранд. Сарчашмаи бисёр дарёҳо аз ҳа­мин ҷо оғоз меёбад, шох­обҳои дарёи Ко­фар­ниҳон аз ҳа­мин ҷо ибтидо мегиранд. Ни­шебиҳои сил­­си­ла­кӯҳ ба таври нобаробар рушд кардаанд. Ни­ше­биҳои қисми шимолӣ росту кӯ­тоҳ бу­да, рӯ ба дараи дарёи Яғноб доранд; ни­ше­би­ҳои ҷанубӣ дароз ва аз ҳам ҷудо мебошанд. Аз ин ҷо дар самтҳои арзӣ ва мери­дианӣ шохакӯҳҳои баландиашон зиёда аз 4 000 м (Санги Навишта, Осмонтала ва ғ.) ва во­ди­ҳои тӯлӣ (мас., водиҳои Зидеҳ ва Май­хӯра) доман паҳн кардаанд. Тавассути сил­си­ла­кӯҳи Ҳи­сор бисёр ағба­ҳои ирти­ботӣ ме­гузаранд. Дар байни онҳо ағбаи Анзоб (3 372 км) аҳа­м­­мияти калон дорад ва аз он нақби «Ис­тиқлол» мегузарад.

=== Пастхамии Тоҷи­­к­истони Ҷанубу Ғарбӣ ===
Дар ҷанубу ғарби ҷумҳурӣ, дар самти ҷанубии Ҳи­со­ру Олой ва ғарби Помир ноҳияи пастшудае бо сил­си­ла­кӯҳҳои начандон баланд ва ҳавза­ҳои васеъ мавҷуд аст. Ҷойгирии сил­си­ла­кӯҳ­ҳои Тоҷикистони ҷанубу ғарбӣ ху­су­си­ят­ҳои худро доранд: онҳо ба ҳам наздик шу­да, тоб хӯрда, дар шимолу шарқ ба баландии ниҳоӣ расида, дар самти ҷанубу ғарб монанди бодбезак аз ҳам ҷу­до шуда, тад­риҷан паст мешаванд ва ниҳоят дар соҳил­ҳои чапи дарё­ҳои Панҷу Ому нопадид мегарданд. Ин силси­ла­кӯҳ­ҳо ва сил­сила­теппаҳо мутаносибан баландии миёнаи 300-1 700 м (ҳангоми ни­шон­ди­ҳан­да­ҳои мут­лақ 500-2 300 м) дошта, дар шимолу шарқ ба 2 500-4 000 м мерасад. Аз силсилакӯҳҳои хурд — Вахш, Ҷилонтоғ, Сурх­кӯ, Сар­сарак, Тераклитоғ, Қа­ра­тоғ, Рангон, Оқтоғ, Бо­ботоғ ва ғ. маълуманд. Дар байни сил­си­лакӯҳҳо водию ҳам­вори­ҳои Ҳи­сор, Вахш, Кофар­ни­ҳо­ни Поинӣ, Фархор, Кӯ­л­об, Ёвон, Данғара доман паҳн кар­даанд. Онҳо дар ба­ландиҳои аз 300—400 то 1 200 м ҷой­гир шудаанд, ки сарфи назар аз хурд буданашон, маҳал­ли асосии маскунии аҳолӣ ва май­донҳои кишт мебошанд. Балан­диҳо баъзан шакли пуш­та­кӯҳ­ро доранд. Ин қисми ҷанубу ғарбии паст­­­кӯҳи ҷум­ҳурӣ, ки нисбат ба ҳу­дудҳои баландкӯҳи он мав­қеи паст­ро ишғол менамояд, ба пастхамии То­ҷи­кис­тон муво­фи­қат мекунад.

Дар шимолу шарқи Тоҷикистони ҷанубу ғарбӣ тар­қиш­ҳо (роғҳо)-и тектоникӣ мав­ҷуданд, ки ба унвони сарҳадҳои пастхамӣ хидмат мекунанд. Дар ин ҷо ҳара­кати кӯҳ­пайдошавӣ, ки дар давраи алп шурӯъ шудааст, то ба ҳол идома дорад. Ҳудуди мин­тақа тадриҷан баланд мешавад. Он ба мин­тақаи заминҷунбиҳои 7-8 балла ва кано­раҳои ши­молию шарқии он ба минтақаи за­мин­ҷунбиҳои 9 балл ман­суб дониста мешавад. Дар ма­ҳалҳое, ки сил­сила­кӯҳҳо ба ҳам­дигар наздик мешаванд, дарёҳо дар да­ра­ҳо ва оббурдаҳои тангу амиқ ҷо­рианд. Бахусус водии дарёи Вахшро қайд кардан зарур аст. Дар яке аз онҳо (мавзеи Пули Сангин) НБО-и Норак бунёд гардидааст. Водиҳои Тоҷикис­тони ҷа­ну­бу ғар­бӣ асосан аҳам­мияти калони кишоварзӣ доранд.

Дар доманаи силсилакӯҳи Ҳисор водии Ҳисор ҷой­гир шудааст, ки дарозиаш аз шарқ ба ғарб 110—115 км ва паҳ­ноияш аз 1,5 то 24 км мебошад. Дар қисми мар­казӣ баландии мутлақи он 720 м-ро ташкил ме­диҳад. Водӣ дар ка­нораҳо ба адирҳо табдил меёбад. Водии Ҳисорро аз рӯи диагонал дарёи Кофарниҳон ва дар ғарб дарёи Қа­ротоғ — маҷрои болоии Сурхондарё бурида мегузаранд. Дар қисми шарқӣ водӣ ба сил­сила­кӯҳҳои Қаро­тегин ва Пётри Якум мепайвандад. Дар ғарб водӣ қариб дар назди сарҳадди Тоҷик­истону Ӯз­бекистон ба охир мерасад. Дар ин мин­тақа бо водии васеи Сурхондарё ҳам­сарҳад аст.

Дар ҷануб, дар поинобҳои дарёи Вахш водии Вахш ҷой­­гир шудааст, ки ба самти меридианӣ қариб 100 км да­розӣ дорад; паҳнои он аз 7 то 25 км мебошад. Тарҳи имрӯ­заи релйефи водӣ вобаста ба кӯҳпайдоиши алпӣ дар давраи кайнозой сурат гирифтааст. Водиро аз се тараф сил­сила­кӯҳ­ҳои начандон баланди Туюнтоғ, Бо­ботоғ, Оқ­тоғ, Рангон, Қа­ратоғ ва Тераклитоғ иҳота кар­­даанд ва аз самти ҷа­нуб кушода мебошад. Ба таркиби водӣ дарёбоди тӯ­ғай­зор ва панҷ суфаи мушаххас дохил мешаванд. Баландии мут­лақи он аз 300 то 450 м мебошад. Аз тарафи шимол ба он во­диҳои то ба наз­дикӣ беоби Ёвон ва Обикиик пайваст­анд, ки дар ҳоли ҳозир тавассути шабакаи нодири нақбҳои дар сил­сила­кӯҳҳои Қаро­тоғ кандашуда аз дарёи Вахш обё­рӣ карда мешаванд.

Водиҳои дигар — Кофарниҳони Поён, Бешкент, Фархору Чӯбак ва Панҷ дар дарёи Панҷ; Кӯлоб дар дарёҳои Қи­зилсу ва Ёхсу аҳаммияти иқтисодӣ доранд. Аз ҷанубу шарқ ва дар қисми ғарбии ҳамвории Кӯлоб конҳои намаки Хоҷамуъмин ва Хоҷасартез ҷойгир шудаанд.

Дар маҷрои миёнаи дарёи камоби Тоҳирсу пуштакӯҳи Дан­ғара ҷойгир аст. Дар ин ҷо аз нақбе ки дар силсилакӯҳи Гулизиндон канда шудааст, об аз обанбори Норак ҷорӣ мешавад.

=== Помир ===
Шарқи Тоҷикистонро кӯҳҳои Помир фаро гирифтаанд. Ин сил­силакӯҳҳоро метавон ба Помири Шар­қӣ ва Помири Ғарбӣ ҷудо кард. Марзи шартии байни он­ҳо аз хатте мегузарад, ки силсилакӯҳҳои Зулумартро бо садди Усой, Яшилкӯл ва резиш­гоҳи Вахондарё бо дарёи Панҷ мепайвандад. Ҳастаи манзумаи кӯҳ­сори Помир кӯ­тоҳ — 108 км, ба таври нис­фун­наҳорӣ (меридиан) кашидашудаи силсилакӯҳи Академияи Фанҳо мебошад. Ин на танҳо баландии Тоҷикистон, балки баландтарин нуқтаи тамоми ИДМ (Иттиҳоди Дав­латҳои Мустақил) аст. Баландии миёнаи хатти теғаи сил­силакӯҳ 5757 м буда, ағба (кӯтал)-и пасттарин — Кашолаях мутаносибан бо баландтарин қуллаи Алп-Монблан баробар аст. Баландтарин қул­­лаи силси­лакӯҳи Академияи Фанҳо «Исмоили Со­мо­нӣ» (собиқ «Коммунизм») аст, ки иртифои он 7 495 м бу­да, дар рӯйхатти баландтарин қул­ла­ҳои ҷаҳон мақоми 50-умро ишғол мекунад. Қуллаи Исмоили Сомониро бо­ри нахуст сентябри 1933 кӯҳ­наварди шӯравӣ — узви Экспедитсияи омӯ­зишии АИ ИҶШС Евгений Абалаков фатҳ ва дар қуллаи кӯҳ пойгоҳи радиои обу­ҳавосанҷии худкор насб кард. Аз нишебиҳои қулла чандин пирях сарозер ва бо пиряхи Гармо пайваст мешаванд. Дар қисми шимолии кӯҳ [[Қуллаи Озодӣ|қуллаи Корженевская]] (7 105 м) ҷой гирифтааст. Он­ро кашшофи қулла Н. Л. Кор­женевский ба хотири ҳам­сараш номгузорӣ кардааст.

Дар баландии 6 000-6 100 м Пуштакӯҳи пиряхии Помир бо ғафсии то 150 м хобидааст. Сил­силакӯҳи Академияи Фанҳо дар шимол аз соҳили чапи дарёи Муғ­су ибтидо гирифта, қуллаи он Музҷилга 6 376 м баландӣ дорад. Аз тарафи ғарби силсила­кӯҳи Ака­демияи Фанҳо сил­силакӯҳҳои Пётри Якум, Дарвоз, Ванҷ ва Язгулом қад афрохтаанд. Силсила­кӯҳи Пётри Якум байни Сурхоб — Муғ­су ва Обихингов ҷой гирифтааст. Баландтарин қуллаи ин силсилакӯҳ Арнавад (6 083 м) мебошад. Идомаи ин сил­сила­кӯҳ Ҳазрати Шоҳ ном дорад. Силсилакӯҳи Ванҷ ба гунаи ғайри­муқар­рарӣ тангно ва нишеб буда, байни дар­ё­ҳои Ванҷ ва Язгулом ҷой гирифтааст. Силсила­кӯҳи Язгулом дар ҷа­нуби сил­силакӯҳи Академияи Фан­ҳо, байни дар­ёҳои Язгулом ва Бартанг ҷой­гузин аст. Нуқтаи баландтарини он қуллаи Истиқ­лол (собиқ Револютсия) 6 974 м мебошад. Силсилакӯҳ­ҳои ғарби Бадахшон дара­ҳои ами­қу танги кӯ­ҳӣ ва қулла­ҳои тези дандонадор дошта, доиман барф­пӯшанд. Кӯҳ­­до­манҳо дар балан­дии 1 700-1 800 м аз с. б. қарор гирифта, қулла­ҳоя­шон бештар аз 6 000 м ба­ландӣ доранд. Аз сарозерии нише­биҳои да­раҳо тармаҳо ва сангчарха фаромада, баъзан боиси пай­доиши кӯл­ҳо мешаванд. Байни дарёҳои Бартанг ва Ғунд силсилакӯҳи Рӯ­шон ҷой гирифтааст, ки баландтарин қул­лаи он — Патхор (6080 м) мебошад. Ҷа­нубтар силсилакӯҳи Шуғнон имтидод меёбад ва андаке ҷудо аз он силсилакӯҳи Шоҳдара бо иртифои қуллаҳои Карл Маркс (6 726 м) ва Энгелс (6 510 м) қомат афрохтаанд. Дар зовияи ҷанубу ғарбии Бадахшон сил­силакӯҳи нисбатан кӯ­тоҳи Ишкошим ҷойгир аст, ки иртифои қуллаи он — Маяковский (6 098 м) мебошад. Тамоми силсилакӯҳи Помири Ғарбӣ пирях­ҳои нав доранд.

Новобаста аз баландии мутлақ — то 5 000-5 500 м аз с. б., релйефи Помири Шарқӣ суфакӯҳ аст. Бештари ҳудуди ин минтақа ҳавзаҳои беобанд. Ин ҷо аз водиҳои фарохи ғайри­­­муқаррарӣ дарёҳо ором (дар баландии 3700 то 5500 м аз с. б.) ҷорианд. Шаклҳои асосии релефи Помири Шар­қӣ пиряхи қадимӣ буда, рӯи замини ин ҷоро аз об­шус­ташавӣ — облесӣ эмин медоранд. Дар Помири Ғар­бӣ қа­бат­­ҳои пиряхӣ барвақттар об шуда, рӯи замини он­ро харобу валангор намуда, дарёбодҳои амиқе ба вуҷуд омадаанд. Аз ин сабаб, дар тафовут аз ғарби Бадахшон, дар қис­ми шар­­қии он облесию обхӯрдагиҳо кам ба назар мерасанд.

Бадахшонро аз тарафи шимол силсилакӯҳи Паси Олой (дарозиаш 92 км) муҳофизат мекунад. Девораи рост ва баланди он ба водии Олой мефурояд; нишебии ҷанубиаш ҳамвор ва кӯтоҳ мебошад. Силсилакӯҳ махсусан дар қис­ми миёна (то 6 000 м), дар ҷое ки қуллаи азими Ленин (ҳо­ло Абӯали Сино, 7 134 м) ҷойгир аст, хеле баланд мебошад. Тавассути ағбаи Қизиларт дар баландии 4 280 м баландтарин шоҳроҳи кӯҳӣ — шоҳроҳи автомобилгарди Помир мегузарад, ки шаҳри Ӯши Қирғизистонро бо маркази ВМКБ — шаҳри Хоруғ мепайвандад. Аз тарафи ҷа­нуби силсилакӯҳи Паси Олой, силсилакӯҳи Зулумарт ҷу­до мешавад. Силсилакӯҳи Музкӯл бо қуллаи Афсарони шӯ­­равӣ (6 233 м) қариб аз миёнаи ҳудуди Помири Шарқӣ аз ғарб ба шарқ тӯл кашидааст. Роҳи Помири Шарқӣ шо­хакӯҳҳои силсилакӯҳи Музкӯлро дар ағбаи Оқбайтал, дар баландии 4 655 м аз с. б. бурида мегузарад. Дар ҷа­нуб­­тари он сил­силакӯҳҳои Аличури шимолӣ (бо қуллаи баландиаш 5 629 м) ва Аличури ҷанубӣ, дар интиҳои ҷа­ну­бу шарқ — сил­силакӯҳи Вахон бо қуллаи Солсбери (5 979 м) тӯл кашидаанд.

== Қуллаҳо ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Баландтарин қуллаҳои Тоҷикистон (бо тартиби камшавии баландӣ) &lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Таджикистан в цифрах, 2017|ссылка=http://oldstat.ww.tj/ru/img/e37b548394b7b88961c832850b383539_1508737865.pdf|ответственный=под ред. Хасанзода&amp;nbsp;Г|издание=|издательство=Управление оперативной полиграфии ГУ ГВЦ
Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан|год=2017|страницы=11—12|страниц=157|isbn=}}&lt;/ref&gt; :
| 1
| [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (собиқ ''қуллаи Коммунизм'' )
| {{Шумора|7495|м}}
|-
| 2
| [[Қуллаи Ибни Сино|Қуллаи Ибни Сино]]
| {{Шумора|7134|м}}
|-
| 3
| [[Қуллаи Озодӣ|Қуллаи Озодӣ]]
| {{Шумора|7105|м}}
|-
| 4
| [[Қуллаи Истиқлол|Қуллаи Истиқлол]] (Қуллаи ''Инқилоби қаблӣ'' )
| {{Шумора|6974|м}}
|-
| 5
| [[Қуллаи Маскав]]
| {{Шумора|6785|м}}
|-
| 6
| [[Қуллаи Карл Маркс]]
| {{Шумора|6726|м}}
|-
| 7
| [[Қуллаи Гармо]]
| {{Шумора|6595|м}}
|-
| 8
| [[Қуллаи Энгелс|Қуллаи Энгелс]]
| {{Шумора|6510|м}}
|-
| 9
| Қуллаи афсарон
| {{Шумора|6233|м}}
|-
| 10
| [[Қуллаи Вудор|Қуллаи Вудор]]
| {{Шумора|6132|м}}
|-
| 11
| [[Пік Північний Музкол|Қуллаи Музколи Шимолӣ]]
| {{Шумора|6128|м}}
|-
| 12
| [[Қуллаи Мирсаид Миршакар|Қуллаи Мирсаид Миршакара]]
| {{Шумора|6096|м}}
|-
| 13
| Қуллаи Патор
| {{Шумора|6083|м}}
|}


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Ҷуғрофиёи Тоҷикистон}}

[[Гурӯҳ:Кӯҳҳои Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>53d479b8qgi1p1bli2iy26jr93q2ddr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Таксон/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>96658</id>
    <revision>
      <id>1491303</id>
      <parentid>1479808</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17407" sha1="cp7bivevf5umkegfkuty8rtadkc8ec2" xml:space="preserve">{{docpage}}
{{регдонро истифода баред}}
{{ombox
 |text=&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center; font-size:135%;&quot;&gt;Шаблон муҳофизат шудааст&lt;/div&gt;
 |text-small=&lt;div style=&quot;background:#ddff99; text-align:center;&quot;&gt;Маълумоти иловагӣ дар бораи шаблон ва кӯмак барои истифодаи онро метавонед дар саҳифаи мубоҳисаи лоиҳаи '''«Зистшиносӣ»''' дастрас кунед.&lt;/div&gt;
}}
{{OnLua|Taxonomy/latin|module2=Taxonomy/classification|partly=1}}
{{OnTS|Модул:Taxonomy/styles.css}}
Ин [[Википедия:Шаблонҳои қуттӣ|шаблони қуттӣ]] (карточка) барои мақолаҳо дар бораи [[таксон]]ҳои зистшиносӣ (биологӣ) пешбинӣ шудааст. Он дар кунҷи рости болоии мақола ҷадвалеро бо маълумоти кӯтоҳ ва аён дар бораи организми тасвиршуда эҷод мекунад. Вазифаи иловагии шаблони {{t|Таксон}} — ба таври худкор ворид кардани мақола ба [[Википедия:Гурӯҳҳо|гурӯҳҳои теъдодӣ]] вобаста ба қиматҳои параметрҳои он мебошад.

Шаблони {{t|Таксон}} аз рӯи таъйинот ва намуди зоҳирӣ ба шаблони кӯҳнаи {{tl|Taxobox}} шабоҳат дорад, аммо бо механизми инъикоси табақабандии илмии организм аз он куллӣ фарқ мекунад. Шаблони {{t|Таксон}} '''[[#Низоми новбарии таксономӣ|низоми новбарии таксономиро]]''' истифода мебарад, ки маълумоти систематикиро дар шаблонҳои махсуси зистшиносӣ ва [[Викидода]] (Wikidata) тавассути номи ягонаи лотинии таксон мехонад. Ин имкон медиҳад, ки табақабандии илмии организмҳо дар тамоми мақолаҳои Википедияи тоҷикӣ яксон ва ҳамоҳанг бошад.

:: ''Мубоҳисаҳоеро, ки боиси сохта шудани шаблони {{t|Таксон}} гардиданд, метавонед дар бахши мубоҳисаҳои соҳибмақоми лоиҳа бинед.''

{{TOC-Right}}
== Тавсиф ==
Шаблон бо кӯмаки шаблони заминавии {{tl|Қуттӣ}} формат карда мешавад. Дар фаъолияти худ як қатор шаблонҳои ёрирасонро истифода мебарад. Аксари маълумотро шаблон [[Википедия:Викидода|аз Викидода мехонад]], ва агар мақола ба унсури мувофиқи Викидода пайваст бошад, онҳоро дастӣ навиштан лозим нест.

=== Параметрҳо ===
# {{bgcolor|#ddffcc|Параметрҳои ҳатмӣ}} дутаанд: &lt;code&gt;regnum&lt;/code&gt; (олам) ва &lt;code&gt;rang&lt;/code&gt; (рутба).
# Агар мақола ба Викидода '''пайваст набошад''', пур кардани параметри &lt;code&gt;latin&lt;/code&gt; (номи лотинӣ) ҳатмӣ аст.
# Агар мақола ба Викидода '''пайваст бошад''', қиматҳои &lt;code&gt;latin&lt;/code&gt; ва &lt;code&gt;author&lt;/code&gt; ба таври худкор аз Викидода ворид мешаванд ва навиштани онҳо дастӣ шарт нест. 
# Дар [[Шаблон:Таксон#Низоми_новбарии_таксономӣ|баъзе ҳолатҳо]] пур кардани параметрҳои &lt;code&gt;latin&lt;/code&gt; ва &lt;code&gt;parent&lt;/code&gt; ҳатмӣ мебошад.
# Ҳар як параметри дигар метавонад партофта шавад, агар он барои истифода дар мақола дар бораи таксони мушаххас пешбинӣ нашуда бошад. Агар маълумоти аз Викидода боршуда кӯҳна ё нодуруст бошад, бояд ё унсури дигари Викидодаро пайваст кунед ё маълумоти худи Викидодаро вироиш намоед.

Тамоми параметрҳои шаблонро метавон ба ҳафт категорияи функсионалӣ ҷудо кард:

&lt;small&gt;I. Унвон ва тасвир&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; — номи тоҷикии таксон. Дар аксари ҳолатҳо бояд '''холӣ''' монад. Он танҳо дар ҳолате пур мешавад, ки номи мақола бо сабабҳои техникӣ бо номи таксон мувофиқат накунад.
* &lt;code&gt;image file&lt;/code&gt; — номи файли тасвири типикии намояндаи таксон. Аз Викидода низ хонда мешавад.
* &lt;code&gt;image descr&lt;/code&gt; — матни зери тасвир.

&lt;small&gt;II. Маълумоти таксономӣ ва ёрирасон&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;regnum&lt;/code&gt; — {{bgcolor|#ddffcc|параметри ҳатмӣ}}, [[Олам (зистшиносӣ)|олами табиат]] (Ҷонварон, Гиёҳон, Занбӯруғҳо, Бактерияҳо, Археяҳо, Вирусҳо). Ранги қуттиро вобаста ба олам дигар мекунад.
* &lt;code&gt;rang&lt;/code&gt; — {{bgcolor|#ddffcc|параметри ҳатмӣ}}, [[Рутба (зистшиносӣ)|рутбаи таксон]] (бе викификатсия), ба мисли: Вид, Род, Семейство, Отряд, Класс, Тип.
* &lt;code&gt;parent&lt;/code&gt; — номи илмии лотинии таксони болоии наздиктарин (бе викификатсия). Пур кардани он дар ҳолате ҳатмӣ аст, ки шаблони таксономии мақола сохта нашуда бошад.
* &lt;code&gt;latin&lt;/code&gt; — номи илмии лотинии таксон (бе викификатсия).
* &lt;code&gt;author&lt;/code&gt; — муаллифи номгузории лотинӣ, соли тавсиф ва маълумоти иловагӣ.
* &lt;code&gt;classref&lt;/code&gt; — матни эзоҳ (сноска) барои бахши «Табақабандии илмӣ».
* &lt;code&gt;syn&lt;/code&gt; — рӯйхати мутародифҳо (синонимҳо)-и таксон, метавонад чанд сатрро дар бар гирад.
* &lt;code&gt;typus&lt;/code&gt; — намуди номенклатурӣ (викификатсия мешавад).
* &lt;code&gt;children name&lt;/code&gt; — номи бахши таксонҳои зерини шомилбуда (масалан: Намудҳо, Авлодҳо).
* &lt;code&gt;children&lt;/code&gt; — рӯйхати таксонҳои зерини шомилбуда (дочерние таксоны).
* &lt;code&gt;synref&lt;/code&gt; — эзоҳ ба манбаъ барои блоки мутародифот.

&lt;small&gt;III. Маълумоти визуалӣ дар бораи ареал&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;range map&lt;/code&gt; — номи файли харитаи паҳнашавии таксон.
* &lt;code&gt;range map caption&lt;/code&gt; — унвони болои харита (агар нишон дода нашавад, ба таври худкор «Ареал» навишта мешавад).
* &lt;code&gt;range map width&lt;/code&gt; — бари харита (ба таври худкор 275px).
* &lt;code&gt;range legend&lt;/code&gt; — матни тавзеҳоти харита дар зери он (истифодаи шаблони {{tl|Легенда2}} тавсия мешавад).

&lt;small&gt;IV. Статуси ҳифз дар Китоби сурхи байналмилалӣ&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;iucnstatus&lt;/code&gt; — категорияи статуси ҳифзи таксон дар IUCN (ба мисли: LC, NT, VU, EN, CR, EW, EX).
* &lt;code&gt;iucn&lt;/code&gt; — рақами идентификатории таксон дар сайти расмии IUCN.

&lt;small&gt;V. Таснифоти вирусон дар сохтори Балтимор&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;Baltimore group&lt;/code&gt; — рақами гурӯҳи вирусҳо аз 1 то 7 (бо рақамҳои римӣ ё арабӣ).

&lt;small&gt;VI. Маълумоти геохронологӣ&lt;/small&gt;
* &lt;code&gt;Возник&lt;/code&gt; — замони пайдоиши таксон (миллион сол пеш).
* &lt;code&gt;Вымер&lt;/code&gt; — замони нестшавии таксон (барои намудҳои ископаемый). Агар холӣ набошад, аломати «†» ба таври худкор дар унвон гузошта мешавад.

&lt;small&gt;VII. Истинодҳо ба базаҳои маълумоти ҷаҳонӣ&lt;/small&gt;
Параметрҳои зерин ба таври худкор аз Викидода хонда мешаванд ва танҳо дар ҳолати номувофиқатӣ дастӣ навишта мешаванд: `wikispecies` (Викигуна), `commons` (Викианбор), `itis`, `ncbi`, `eol`, `grin`, `ipni`, `powo`, `wfo`, `mycobank`, `fw`.

== Низоми новбарии таксономӣ ==
Шаблони {{t|Таксон}} бар асоси низоми новбарии худкор кор мекунад. Маълумоти занҷирагии табақабандии илмӣ аз Шаблонҳои таксономии алоҳида, ки бо номи лотинии худ сохта шудаанд (масалан, [[Шаблон:Homo]]), хонда ва ба таври худкор дар ҷадвал якҷоя карда мешавад.

== Шаблони холӣ ==
Шаблон бо тамоми параметрҳои имконпазир барои нусхабардорӣ:
&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |name              = 
 |image file        = 
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |images_set        = 
 |regnum            = 
 |parent            = 
 |ref               = 
 |rang              = 
 |latin             = 
  |aut1= |var= |subsp= |f= |cv= |sect= |subg= 
 |author            = 
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |Baltimore group   = 
 |Возник            = 
 |Вымер             = 
 |wikispecies       = 
 |itis              = 
 |ncbi              = 
 |eol               = 
 |grin              = 
 |ipni              = 
 |powo              = 
 |wfo               = 
 |mycobank          =
 |fw                = 
}}&lt;/pre&gt;

=== Шаблонҳо барои нусхабардории зуд ===
==== Гиёҳон (Рустаниҳо) ====
{|
|-
!style=&quot;text-align:center;&quot;|ҳадди ақал (аз Викидода)
!style=&quot;text-align:center;&quot;|гуна (вид)
!style=&quot;text-align:center;&quot;|ҷинс ва оила
|-
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |regnum            = Гиёҳон
 |parent            = 
 |rang              = 
 |syn               = 
}}&lt;/pre&gt;
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |image file        = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |parent            = 
 |rang              = Гуна
 |latin             = 
 |author            = 
 |syn               = 
 |range map         = 
 |iucnstatus        = 
 |powo              = 
 |wfo               = 
}}&lt;/pre&gt;
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |image file        = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |rang              = Ҷинс
 |latin             = 
 |author            = 
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |wikispecies       = 
}}&lt;/pre&gt;
|}

==== Ҷонварон (Ҳайвонот) ====
{|
|-
!style=&quot;text-align:center;&quot;|гуна (вид)
!style=&quot;text-align:center;&quot;|рутбаҳои болоӣ
!style=&quot;text-align:center;&quot;|таксонҳои мунқариз (вымершие)
|-
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |image file        = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Ҷонварон
 |parent            = 
 |rang              = Гуна
 |latin             = 
 |author            = 
 |syn               = 
 |range map         = 
 |iucnstatus        = 
 |wikispecies       = 
}}&lt;/pre&gt;
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |image file        = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Ҷонварон
 |rang              = Семейство
 |latin             = 
 |author            = 
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
}}&lt;/pre&gt;
|style=&quot;vertical-align:text-top;&quot;|&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Таксон
 |image file    = 
 |image descr   = 
 |regnum        = Ҷонварон
 |parent        = 
 |rang          = Гуна
 |latin         = 
 |author        = 
 |Возник        = 
 |Вымер         = Да
}}&lt;/pre&gt;
|}

== Намунаҳои истифодабарӣ ==

=== Намунаи 1: Шутр (Ҷонварон) ===
{{demo|reverse=1|br=|&lt;nowiki&gt;
{{Таксон
 |name              = Двугорбый верблюд
 |image file        = Drabař.jpg
 |regnum            = Ҷонварон
 |parent            = Camelus
 |rang              = Гуна
 |latin             = Camelus bactrianus
 |author            = [[Linnaeus]], 1758
 |range map         = Camelus ferus distribution.svg
 |iucnstatus        = CR
 |itis              = 625026
}}
&lt;/nowiki&gt;}}
{{-}}

=== Намунаи 2: Ҳазориспанд (Гиёҳон) ===
{{demo|reverse=1|br=|&lt;nowiki&gt;
{{Таксон
 |name              = Аир обыкновенный
 |regnum            = Гиёҳон
 |image file        = AcorusCalamus.jpg
 |parent            = Acorus
 |rang              = Гуна
 |latin             = Acorus calamus
 |author            = [[Linnaeus]], 1753
 |range map         = Map-Acoraceae.PNG
 |itis              = 564989
}}
&lt;/nowiki&gt;}}
{{-}}

== Параметрҳои шаблон (TemplateData) ==
{| class=&quot;standard collapsible collapsed&quot;
!Маълумоти TemplateData барои Визуальный редактор
|-
|
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Инфоқуттии биологӣ барои таксонҳо, ки бо низоми навигатсияи Луа ва Викидода кор мекунад.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;regnum&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Олам&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Олами табиат: Ҷонварон, Гиёҳон, Занбӯруғҳо, Бактерияҳо, Вирусҳо.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;Ҷонварон&quot;
		},
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Номи тоҷикӣ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Номи тоҷикии таксон, агар холӣ бошад аз номи мақола гирифта мешавад.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;latin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Номи лотинӣ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Номи илмии лотинии таксон.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;image file&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Тасвир&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Номи файли тасвир дар Викианбор.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;rang&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Рутба&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Рутбаи таксон: Вид, Род, Семейство, Отряд, Класс, Тип.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;Вид&quot;
		},
		&quot;parent&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Таксони болоӣ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Номи лотинии таксони болоии наздиктарин.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;author&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Муаллиф&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Муаллифи номгузории илмӣ ва соли он.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;syn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Мутародифот&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Рӯйхати синонимҳои илмии таксон.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;range map&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Харитаи ареал&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Файли харитаи паҳнашавӣ.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;iucnstatus&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Вазъияти ҳифз&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Статуси ҳифз дар IUCN: LC, NT, VU, EN, CR, EW, EX.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;from&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Калиди унсури Викидода барои хондани маълумот аз саҳифаи дигар.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;powo&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Идентификатори таксон дар базаи POWO.&quot;
		},
		&quot;wfo&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Идентификатори таксон дар базаи WFO.&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
|}

{{Таксономия}}
{{Биошаблонҳо}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

&lt;includeonly&gt;
[[Гурӯҳ:Шаблон-қуттиҳо:Табақабандии илмӣ]]
[[Гурӯҳ:Шаблон:Зистшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Шаблон-қуттиҳо аз рӯи алифбо]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>cp7bivevf5umkegfkuty8rtadkc8ec2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:GRIN/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>141875</id>
    <revision>
      <id>1491302</id>
      <parentid>831157</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1528" sha1="huuk88lnrm007y4k8udmh8sq79b680j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
Этот шаблон применяется в статьях о живых организмах для ссылки на страницу соответствующего [[таксон]]а на сайте [[Germplasm Resources Information Network]] (GRIN).

Имеет три неименованных параметра:
# '''Тип''' таксона:
#* '''family''' — оила
#* '''genus''' — ҷинс
#* '''taxon''' — намуд
# '''Номер''' таксона соответствующего типа.
# '''Дата проверки ссылки''' (необязательный).
Так, ссылка &lt;pre&gt;{{GRIN|taxon|2015}}&lt;/pre&gt;
направит на страницу [[таксон]]а с № 2015: &lt;nowiki&gt;[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?2015]&lt;/nowiki&gt;, которая соответствует виду {{btname|[[Agrostis canina]]|[[Linnaeus]]}}
* Именованный параметр '''|title=''' позволяет указать название таксона на русском языке, если оно не совпадает с названием статьи:&lt;pre&gt;{{GRIN|taxon|2015|title=Полевица собачья|6.7.2009 г.}}&lt;/pre&gt; Ссылка будет выглядеть следующим образом:
{{GRIN|taxon|2015|title=Полевица собачья|6.7.2009 г.}}
{{Биошаблонҳо}}

&lt;includeonly&gt;
[[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Пайвандҳои беруна:Биология]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>huuk88lnrm007y4k8udmh8sq79b680j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Apioideae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>142416</id>
    <revision>
      <id>1491252</id>
      <parentid>1485821</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Овринг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143051</id>
    <revision>
      <id>1491335</id>
      <parentid>1491218</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>1020227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="tlk7ryr3sglunoxyq1j6tq0hpztn7sn" xml:space="preserve">[[Акс:Thousand feet.jpg|thumb|Овринг дар Хитой, ки махсусан барои вақтхушии сайёҳон гузоштанд]]
'''Овринг''' — [[Пайроҳа|пайроҳаи кӯҳӣ]], гузаргоҳҳои пулгунае, ки дастӣ дар [[шах]] (сахра)-ҳо аз чӯбу шохаҳои [[бутта]] ва ё ходаҳо сохта мешаванд. 

== Макони сохтмони оврингҳо ==
Оврингҳоро маъмулан дар мавзеъҳое, ки сахра ба дарё рост мефурояд ва имкони аз дигар ҷой гузар кардан набошад, месохтанд. Овринг аз ихтирооти хеле қадими мардуми тоҷик аст, ки аз воқеан кӯҳистонӣ будани онон шаҳодат медиҳад. 

== Эъмори оврингҳо ==
Оврингҳоро бо [[ҳашар]] тамоми аҳли деҳот таҳти роҳнамоии устоҳои ин соҳа эъмор мекарданд, ки кори хеле мушкил буд: аввал аз чӯби дарахтони мустаҳкам ва напӯсанда ˗ бурс ([[арча]], амбахc), туғ ва ё бруч (як навъ [[сафедор]]) фонаҳои 60-70 см. (баъзан то 1м.) тарошида, ин фонаҳоро дар шикофҳои шах-сахра мекӯфтанд. Баъдан аз болои он чӯбҳои дароз, ходаҳо ва навдаҳоро зич гузошта бо арғамчин, ресмон ва гоҳо тасмаҳои ғафси чармӣ мебастанд. Дар даврони қадимтар тасмаҳои аз пӯсти бруч омодашударо истифода мекарданд. Минбаъд аз болои он [[хок]] андохта сум мезаданд. Дар ҷойҳое, ки чунин шикофҳои танаи сахра вуҷуд надоштанд, Овринги овеза месохтанд ва агар чунин оврингсозӣ низ имконпазир набуд, самтро тағйир (боло ё поин) дода овринги зина-нардбомгунае месохтанд. Чунин оврингҳо нисбатан паҳн 1-1,5 м ва маъмулан камбар (борик-танг, то 60-70см) буданд ва баробари қади [[одам]]ӣ дар ҳар ҷойи сахра мехҳои чӯбӣ мекӯфтанд, то раҳгузар аз он мехҳо дошта роҳашро идома диҳад. Дар баъзе ҳолатҳо агар овринг сахт камбар буд ва ду нафар рӯ ба рӯ меомаданд, яке ба шикам хоб мерафт ва дигарӣ аз болои пушти ӯ мегузашт. Аз ин буд, ки байни мардум мақоли {{иқтибос|муаллиф=|
&lt;big&gt;'''«Роҳгузар дар овринг – ашки сари мижгон»'''&lt;/big&gt;}} роиҷ буд. Оврингҳо, маъмулан, аз якчанд метр то 1-2 км тӯл (дарозӣ) доштанд ва ҳамеша серроҳгузар буданд. Ҳамчунин бо вуҷуди хавфу хатари зиёд аз ин оврингҳо аспу хару шутур ва хушгов бо бораш ва [[буз]]у [[гӯсфанд]]у [[гов]] ҳам гузаронида мешуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Фарҳанги тафсириии забони тоҷикӣ (дар 2 ҷилд). — Душанбе, Пажуҳишгоҳи забон ва дабиёти ба номи Рӯдакӣ. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода. 2008.

[[Гурӯҳ:Анвои роҳҳо]]
[[Гурӯҳ:Вожаҳои тоҷикӣ]]</text>
      <sha1>tlk7ryr3sglunoxyq1j6tq0hpztn7sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бедак (деҳа, н. Панҷакент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155998</id>
    <revision>
      <id>1491229</id>
      <parentid>1178960</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2477" sha1="89jdy0vnq20rnr4z9o6ml69uih7zx0g" xml:space="preserve">{{МА
|мақом =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Бедак 
|номи аслӣ = 
|тасвир=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 1154
 |соли барӯйхатгирӣ            = 2017
|ҳайати миллӣ         = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ          = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди мошинҳо        = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Бедак''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Бедак  то маркази шаҳр ноҳия 18 км; роҳ автомобилгард. Аҳолиаш 1154 нафар (2017), тоҷикон.

== Иқтисод ==
Мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, бунгоҳи тиббӣ, нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: сабзавоткорӣ, боғдорӣ, чорводорӣ ва зироаткорӣ. Заминҳо аз наҳри Халифа Ҳасан ба воситаи насосҳо обёрӣ мешаванд&lt;ref&gt;{{ЭМТ|Бедак|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>89jdy0vnq20rnr4z9o6ml69uih7zx0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганҷ (деҳа, н. Панҷакент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155999</id>
    <revision>
      <id>1491230</id>
      <parentid>949711</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="j45om9f89tc8qzopvw7ryubyoya3veq" xml:space="preserve">{{МА
|мақом =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Ганҷ 
|номи аслӣ = 
|тасвир=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 509
 |соли барӯйхатгирӣ            = 2017
|ҳайати миллӣ         = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ          = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди мошинҳо        = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Ганҷ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Ганҷ  то маркази шаҳр 23 км. Аҳолиаш 509 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>j45om9f89tc8qzopvw7ryubyoya3veq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косатарош</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156000</id>
    <revision>
      <id>1491231</id>
      <parentid>1337253</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1992" sha1="j0t8uz18tr0btaw4mwucgb7w89gb6un" xml:space="preserve">{{МА
|мақом =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Косатарош 
|номи аслӣ = 
|акс=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 3936
 |соли барӯйхатгирӣ     = 2017
|ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди мошинҳо           = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Косатарош''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Косатарош  то маркази шаҳр 22 км. Аҳолиаш 3936 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>j0t8uz18tr0btaw4mwucgb7w89gb6un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новичомоқ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156001</id>
    <revision>
      <id>1491233</id>
      <parentid>1443111</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7020" sha1="t0enbjv6ls2hfgyhkvr7outxm50jsa2" xml:space="preserve">{{МА
|мақом =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Сойивешист 
|номи аслӣ = 
|акс=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 1285
 |соли барӯйхатгирӣ     = 2017
|ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди мошинҳо           = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Новичомоқ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Новичомоқ  то маркази шаҳр 18 км. Аҳолиаш 1285 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
• Дар бора деҳаи Новичомоқ.
• Деҳаи Новичомоқ яке аз деҳаҳои зеботарин ва хушбодуҳавоӣ водии Зарафшон мебошад. Деҳа дар 260 километрии Пойтахти Тоҷикистон шаҳри Душанбе, 258 километрии маркази вилояти Суғд шаҳри Хуҷанд, 19 километрии маркази ноҳияи Панҷакент шаҳри Панҷакент ҷойгир шудааст.
• Таъриху пайдоиши он ба гуфтаи гузаштагон гуногун аст. Гӯё дар мавзеи Новичомоқи куҳна бо воситаи дарахти чормағз нова месозанд ва ба воситаи он ба ин мавзеъ об мегузаронанд. Ба ҳамин хотир номи он Новичомоқ аст. Дигар ақидаҳо низ вуҷуд доштанд, лекин маъмулан ҳамин далелро пешниҳод мекунанд.
• Бинобар сабаби сахтии зиндагӣ дар кӯҳистон, бо сарварии якчанд бузургони деҳаи Новичомоқ, солҳои 70-уми асри гузашта аҳолии деҳа ба мавзеи дастрас ба манбаъҳои инкишофдиҳандаи зиндагӣ ба Новичомоқи нав яъне Уипаст мекӯчад. Ҳарчанд номи ҳозирааш ҳамчун Новичомоқ вирди забонҳост.
• Дар 30-соли истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон деҳаи Новичомоқ хеле зебову пурнур гардидааст. Оҳиста оҳиста дар деҳа иншооти таъминоти махсус зиёд шуда истодааст. Мисоли он марказҳои тиҷориву хизматрасонии маишӣ мебошанд. Яке аз марказҳои асосии тиҷоратӣ ва хизматрасонӣ ба аҳолӣ ин маркази савдои &quot;Баҳодур&quot; мебошад. Деҳа марказӣ Ҷамоати деҳоти Косатарош мебошад. Инчунин дар инҷо марказ ё бунгоҳи  тиббӣ мавҷуд аст. Дар қисмати ҷануб-ҷануби ғарбии деҳа варзишгоҳи замонавӣ ё худ майдончаи Футбол мавҷуд аст. Дар наздикии ҳамин мавзеъ Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии рақами №86-и деҳа ҷойгир аст, ки дар он дар ду баст 350 нафар талаба машғули илмомузи ҳастанд. Дар қисмати марказии деҳа иншооти истеҳсолкунандаи хишт мавҷуд аст ва метавонад деҳаи Новичомоқ ва деҳаҳои атрофро бо хишт таъмин кунад. 
• Мавзеъҳои тамошобоби деҳа ин кӯли он мебошад, ки дар қисмати як миқдор ноайён, дар қисмати ғарбии деҳа ҷойгир шудааст. Мавзеъҳои зеботару ҷазобӣ деҳа ин деҳаи кӯҳистонии он Новичомоқи боло мебошад. 
• Аҳолии деҳаи Новичомоқ асосан ба воситаи меҳнати содиқона зиндагии хешро пеш мебаранд. Аз нисф зиёди аҳолӣ дар Ҷамъияти Дорои Маҳсулоташ Маҳдуди Корхонаи Муштараки Зарафшон (ҶДММ КМ) кор ва фаъолият мекунанд.
• Дар деҳа шахсиятҳои бузурги номнек вуҷуд доранд, ки асосан дар пешбурди сатҳи саводнокии халқ ва маориф саҳми бағоят калон доранд. Устодону муаллимони деҳаи Новичомоқ шахсони бонангу савод буда, дар байни дигар деҳаҳо мавқеъ ва мартабаи хосаро касб намудаанд. 
• Дар қисми марказии деҳа канали обгузар бо номи &quot;Халифа-Ҳасан&quot; вуҷуд дорад, ки асоси таъмини аҳолии водии дарёи Шинг мебошад. 
• Аҳолӣ аз аввали фасли баҳор дар қисмати шарқии деҳа ба киштукор оғоз мекунанд. Онҳо ин мавзеъро асосӣ зиндагии хеш меҳисобанд. Зеро, ки бо ҳосили он дар фасли зимистон бо маводи озуқа таъмин ҳастанд.
Ин буд маълумоти мухтасаре дар бораи деҳаи Новичомоқ. автор: Каюмарс.

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>t0enbjv6ls2hfgyhkvr7outxm50jsa2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оқкӯтал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156002</id>
    <revision>
      <id>1491232</id>
      <parentid>963519</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1977" sha1="j2no6a4qhxmnz5irxs65wbs8pobird1" xml:space="preserve">{{МА
|мақом =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Оқкӯтал 
|номи аслӣ = 
|акс=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 499
 |соли барӯйхатгирӣ     = 2017
|ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди мошинҳо           = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Оқкӯтал''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Оқкӯтал  то маркази шаҳр 8 км. Аҳолиаш 499 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>j2no6a4qhxmnz5irxs65wbs8pobird1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суғдиён (деҳа, н. Панҷакент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156003</id>
    <revision>
      <id>1491234</id>
      <parentid>1276701</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="1bq9afv9l4ygu85rrfxl77ybguafdfs" xml:space="preserve">{{маъноҳои дигар|Суғдиён (мазмунҳо)}}
{{МА
|унвон =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Суғдиён 
|номи аслӣ = 
|акс=
|давлат = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 2455
 |соли ҳисоб            = 2017
|гурӯҳҳои миллӣ         = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|гурӯҳҳои динӣ          = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди худрав        = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Суғдиён''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Суғдиён  то маркази шаҳр 20 км. Аҳолиаш 2455 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>1bq9afv9l4ygu85rrfxl77ybguafdfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филмандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156006</id>
    <revision>
      <id>1491235</id>
      <parentid>1276716</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="m9fic8i7arryv67dx1i7vf5zwut33v7" xml:space="preserve">{{МА
|унвон =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Филмандар 
|номи аслӣ = 
|акс=
|давлат = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 3034
 |соли ҳисоб            = 2017
|гурӯҳҳои миллӣ         = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|гурӯҳҳои динӣ          = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди худрав        = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Филмандар''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Филмандар  то маркази шаҳр 21 км. Аҳолиаш 3034 нафар (2017), тоҷикон.  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>m9fic8i7arryv67dx1i7vf5zwut33v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хумгарон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156007</id>
    <revision>
      <id>1491236</id>
      <parentid>1336599</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="pj2dwrgpmwjj2ylau6u49qio4ub7vox" xml:space="preserve">{{МА
|унвон =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Хумгарон 
|номи аслӣ = 
|акс=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа                   = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ       = 
|забони расмӣ           = тоҷикӣ
|аҳолӣ                  = 784
 |соли ҳисоб            = 2017
|гурӯҳҳои миллӣ         = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|гурӯҳҳои динӣ          = [[мусулмон]]он
|этнохороним            =  
|вақти минтақавӣ        = +5
|коди худрав        = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар                  = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон           = +992 3475
}}
'''Хумгарон''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Хумгарон то маркази шаҳр 20 км. Аҳолиаш 784 нафар (2017), тоҷикон.
 
Хумгарон дар шафати Корхонаи истеҳсоли тилои «Зарафшон» ҷойгир аст. Мардуми деҳа асосан ба чорвопарвари машғуланд. Зироаткорӣ ҳам дар ин деҳа вусъат ёфтааст. Дар деҳа як мактаб, 6 мағоза, як масҷид ва як бунгоҳи тиббӣ мавҷуд аст. Дар назар аст, ки дар солҳои наздик бо сабаби бунёд намудани полоишгоҳи корхонаи истеҳсоли тило сокинони ин деҳаро кӯчонанд.

 Дар деҳаи Хумгарон зироатҳои нахуди лалмӣ, зағер, индов, гандум, ҷав ва софлор(як навъи хор, ки аз ҳосилаш равған тайёр мекунанд) хуб нашъунамо меёбанд. Аз деҳа нахустин шахсе, ки соҳиби маълумоти олӣ гардидааст Эсанов Нуралӣ мебошад. Холиқов Субҳонқул аввалин омӯзгоре ҳаст, ки дар озмуни &quot;Муаллими сол&quot; ғолиб гардидааст. Шоири маҳбуб Искандари Раҳмон дар деҳаи Хумгарон таваллуд шудааст. Гулобой Эралиева ва Адолат Раҳмонова истиқоматкунандагони деҳаи Хумгарон буданд, ки чандин маротиба вакили шаҳрӣ гардидаанд. Барои ободии деҳа Абдуҳалим Сатторов, Азизқул Муҳаммадиев, Маҳмадқул Саидов, Корвонқул Тӯраев, Муҳиддин Тӯраев, Сангинбой Тӯраев, Амонқул Раҳмонов, Неъматулло Раҳмонов, Хушвақт Мирзоев, Абдураҳим Сатторов, Мухторалӣ Имомов, Қурбон Раҳимов, Бегназар Раҳимов, Раҷабалӣ Қодиров, Худойбердӣ Зоиров, Аъзамқул Шамсиев, Олимҷон Холиқов, Нурмаҳмад Азизов, Ҳабиб Азизов, Муҳаммадалӣ Сатторов, Мавлон Тӯраев, Яздон Раҳимов, Маҳмадрасул Сатторов, Абдуҳамид Сатторов, Нурулло Сатторов, Муҳаммадӣ Раҳмонов ва дигарон саҳм гузоштаанд. Қабристони деҳаи Хумгарон нисбат ба қабристонҳои деҳаҳои атроф таърихи қадима дорад. Дар гузашта сокинони фавтидаи  деҳаҳои Шинг, Бедак, Ганҷи равон ва Ҷомчашмаро дар қабристони деҳаи Хумгарон дафн мекардаанд. Мувофиқи сарчашмаҳо нахустин нафаре, ки сокини деҳа шуудааст Мирзо ном доштааст. Авлоди Мирзо имрӯз дар деҳа зиндагӣ мекунанд.  Бо ташаббуси Абдуҳалим Сатторов атрофи қабристони  симхор гирифта шуд.  Хати оби нӯшокӣ низ бо саъю талоши ин марди бузург ва ҷиянаш гузаронида шуд. Муовини сармуҳаррири Идораи барномаҳои фарҳангӣ-фароғатии Телевизиони Душанбе Сино Холиқов дар деҳаи Хумгарон таваллуд шудааст. Дар асоси эҷодиёти эҷодкорони деҳаи Хумгарон китоби алоҳида бо зевари нашр пероста гардидаст. Дар Хумгарон анъанаҳои гузаштагон, аз ҷумла ҳунари шолбофӣ, намадрезӣ, чакмандӯзӣ, мӯзадӯзӣ, гаҷкорӣ, нақшу нигоркашӣ, сабадбофӣ ва ғайра аз ҷониби сокинон ҳифз шудааст. ҚаровулғАто яке аз мавзеъҳои таърихии деҳа ба ҳисоб меравад. Аз инҷо бостоншиносон мадракҳои таърихиро пайдо намуданд.

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>pj2dwrgpmwjj2ylau6u49qio4ub7vox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорбоғ (деҳа, н. Панҷакент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156008</id>
    <revision>
      <id>1491237</id>
      <parentid>1395721</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2719" sha1="1xeo50ppn22bghdgh2re8s7j02jt86y" xml:space="preserve">{{МА
| унвон = Деҳа
| мақом = Деха
| номи тоҷикӣ = Чорбоғ
| номи аслӣ = 
| акс = 
| давлат = Тоҷикистон
| минтақа = Вилояти Суғд {{!}} Суғд
| шакли минтақа = Вилоят
| ноҳия = Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
| шакли ноҳия = Ноҳия
| ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал = 
| ҷомеа = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
| шакли ҷомеа = Ҷамоат
| ҷомеа дар ҷадвал = 
| lat_deg = 39
| lon_deg = 67
| lat_min = 25
| lat_sec = 14
| lon_min = 45
| lon_sec = 01.6
| тақсимоти дохилӣ = 
| забони расмӣ = тоҷикӣ
| аҳолӣ = 6357
| соли ҳисоб = 2017
| гурӯҳҳои миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
| гурӯҳҳои динӣ = [[мусулмон]]он
| этнохороним = 
| вақти минтақавӣ = UTC+5
| коди худрав = TJ02
| гурӯҳ дар Commons = 
| шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла
| роҳбар = 
| latNS = N
| longEW = E
| коди телефон = +992 3475
}}
'''Чорбоғ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Чорбоғ  то маркази шаҳр 19 км. Аҳолиаш 6357 нафар (2017), тоҷикон.  
==Мардум==
{|class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;  font-size: 95%;&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;)
|-
|'''Сол'''
|2010&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|date=2017-10-11|accessdate=2022-12-23|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011032959/http://stat.tj/ru/img/2336a7fa84c06406cfe3606ccfe6d58a_1356711816.pdf}}&lt;/ref&gt;
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.tj/barujhatgirii-aholi-2020/|title=Барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзили соли 2020|lang=ru|accessdate=2024-03-30}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Аҳолӣ'''
|5363
|7103
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>1xeo50ppn22bghdgh2re8s7j02jt86y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷомчашма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156009</id>
    <revision>
      <id>1491238</id>
      <parentid>1446814</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2176" sha1="buz9g3co0wen27a4id0o7v2wxfglgxg" xml:space="preserve">{{МА
|унвон =Деҳа
|номи тоҷикӣ = Ҷомчашма
|номи аслӣ = 
|акс=
|кишвар = Тоҷикистон
|минтақа= Вилояти Суғд {{!}} Суғд
|шакли минтақа= Вилоят
|ноҳия= Ноҳияи Панҷакент {{!}} Панҷакент
 |шакли ноҳия= Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал =
 |ҷомеа          = Деҳоти Косатарош {{!}} Косатарош
 |шакли ҷомеа       = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал    = 
 |lat_deg= |lon_deg= |lat_min= |lat_sec=|lon_min= |lon_sec=
|тақсимоти дохилӣ    = 
|забони расмӣ      = тоҷикӣ
|аҳолӣ         = 958
 |соли ҳисоб      = 2017
|гурӯҳҳои миллӣ     = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|гурӯҳҳои динӣ     = [[мусулмон]]он
|номҳои пешина = Ҷомбулоқ
|этнохороним      = 
|вақти минтақавӣ    = +5
|коди худрав    = TJ02
 |гурӯҳ дар Commons    = 
|шакли роҳбарӣ=Раиси маҳалла
|роҳбар         = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон      = +992 3475
}}
'''Ҷомчашма''' (то 2017 — ''Ҷомбулоқ''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.ozodi.org/a/28315579.html|title=“Шахидкароянток” переименован в “Диловарон”|website=rus.ozodi.org|accessdate=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;) — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Косатарош]]и [[ноҳияи Панҷакент]]. Аз Ҷомчашма то маркази шаҳр 25 км. Аҳолиаш 958 нафар (2017), тоҷикон. 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2013. — 332 с. — ISBN 978-99947-33-54-5

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Панҷакент}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Панҷакент]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Косатарош]]</text>
      <sha1>buz9g3co0wen27a4id0o7v2wxfglgxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнӣ (деҳа, н. Нуробод)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206249</id>
    <revision>
      <id>1491247</id>
      <parentid>985628</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="bwklyykf50wb2r4ertahp88a7slg8rn" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Айнӣ
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ
 |минтақа дар ҷадвал      = Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ {{!}} НТҶ
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Нуробод
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Нуробод {{!}} Нуробод
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Комсомолобод {{!}}Комсомолобод
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 492
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ            = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ             = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = 
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3133
 |нишонаи почта           = 737450
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ08
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Айнӣ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Комсомолобод]]и [[ноҳияи Нуробод]]. Аз Айнӣ то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 23 км. Аҳолиаш 492 нафар ([[2017]]), тоҷикон.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}

{{ноҳияи Нуробод}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Нуробод]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Комсомолобод]]</text>
      <sha1>bwklyykf50wb2r4ertahp88a7slg8rn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феҳристи баландтарин қуллаҳои Замин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206520</id>
    <revision>
      <id>1491311</id>
      <parentid>1487174</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38736" sha1="g7by79iuj347sb0guuqxs1gyz6lqs5p" xml:space="preserve">[[Акс:Mount_Everest_as_seen_from_Drukair2.jpg|right|thumb|500x500px|Ҷомолунгма]]
'''Феҳристи баландтарин қуллаҳои [[Замин]]''' — қуллаҳои кӯҳҳои баландиаш зиёда аз 7200 метр аз [[сатҳи баҳр|сатҳи баҳрро]] дар бар мегирад, ки ҳар кадом метавонад мустақил баррасӣ шавад (на мисли қуллаҳои дигар кӯҳҳо).

== Феҳристи баландтарин қуллаҳои кӯҳҳо ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Ҷой
!class=&quot;unsortable&quot;|Тасвир
!Кӯҳ
!Баландӣ (м)&lt;ref&gt;Для Непала высоты приведены по местным топографическим картам. Для Китая и района Балторо взяты из «The Maps of Snow Mountains in China». Для района Гиспар высоты указаны по [http://echidna.rutgers.edu/expeditions/Hispar/Default.htm российской топокарте масштаба 1:100 000] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080427142155/http://echidna.rutgers.edu/expeditions/Hispar/Default.htm |date=2008-04-27 }}, выглядящей более достоверно, чем обычно приводимые высоты из [http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#hispar американских военных карт 50-х годов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#hispar |date=2013-07-25 }}. Некоторые другие высоты взяты из «High Asia» (Jill Neate).&lt;/ref&gt;
!Мавқеи ҷойгиршавӣ
!Координатаҳо&lt;ref&gt;Данная местность хорошо покрыта снимками на сайте Terraserver.com и спутниковыми снимками Google Maps. Координаты установлены из сравнения топографических карт и данных снимков.&lt;/ref&gt;
!«[[Баландии нисбӣ]]» (м)&lt;ref&gt;Данные получены из комбинации карт и компьютерного анализа данных ''{{Iw|Shuttle Radar Topography Mission}}'' (угловое разрешение в 3&quot;), полученных [[NASA]] в 2001 году. Величины св. 1450 метров указаны по [http://www.peaklist.org/ultras.html этому сайту].&lt;/ref&gt;
!Кӯҳи асосӣ&lt;ref&gt;Здесь указана первая превосходящая по высоте гора, расположенная за «ключевым» понижением с минимально необходимыми 500-ми метрами.&lt;/ref&gt;
!Аввалин болобароӣ
!Болобароӣ&lt;ref&gt;Кол-во восхождений и неудавшихся попыток на 2004 год указано по [http://www.alpine-club.org.uk/hi/ Гималайскому журналу] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170717233808/http://www.alpine-club.org.uk/hi/ |date=2017-07-17 }}. Приведено кол-во экспедиций (не отдельных восходителей), внёсших свои попытки в журнал. Они возможно аккуратно вносили данные по редко посещаемым вершинам (хотя упущения возможны), но ещё более неточности вероятны по лёгким для восхождения и/или популярным пикам, типа [[Восьмитысячники|восьмитысячников]]. Для примера, Джомолунгму на 2004 год покорило 2251 отдельных альпинистов [http://www.everesthistory.com/everestsummits/summitsbyyear.htm] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150720183726/http://www.everesthistory.com/everestsummits/summitsbyyear.htm |date=2015-07-20 }}. Ещё одним фактором невнесения восхождений в журнал являются тайные восхождения на вершины с неоплаченным пермитом или в запрещённой для восхождений зоне&lt;!-- АИ на эту фразу есть. ~~~~ --&gt;&lt;/ref&gt; (талошҳои болобароӣ).
|-
|1
|[[File:IMG 2124 Everest.jpg|60px]]
|[[Ҷомолунгма]]&lt;br&gt;
|align=center|8848
|[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|}}
|align=right|8848
|ғайрииттилоот
|align=center|1953
|align=center|145 (121)
|-
|2
|[[File:K2 2006b.jpg|60px]]
|[[Чогори]]
|align=center|8611
|[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|52|57|N|76|30|48|E|}}
|align=right|4017
|ғайрииттилоот
|align=center|1954
|align=center|45 (44)
|-
|3
|[[File:Kangchenjunga.JPG|60px]]
|[[Канченҷунга]]
|align=center|8586
|[[Канченҷунга]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|42|09|N|88|08|49|E|}}
|align=right|3922
|ғайрииттилоот
|align=center|1955
|align=center|38 (24)
|-
|4
|[[File:LhotseMountain.jos.500pix.jpg|60px]]
|[[Лхотсе (қулла)|Лхотсе]]
|align=center|8516
|[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|57|42|N|86|55|59|E|}}
|align=right|610
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1956
|align=center|26 (26)
|-
|5
|[[File:Makalu.jpg|60px]]
|[[Макалу]]
|align=center|8485
|[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|53|21|N|87|05|19|E|}}
|align=right|2386
|[[Лхотсе (қулла)|Лхотсе]]
|align=center|1955
|align=center|45 (52)
|-
|6
|[[File:ChoOyu-fromGokyo.jpg|60px]]
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|8188
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|05|39|N|86|39|39|E|}}
|align=right|2340
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1954
|align=center|79 (28)
|-
|7
|[[File:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]]
|[[Дхаулагири]]
|align=center|8167
||[[Дхаулагири]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|41|45|N|83|29|36|E|}}
|align=right|3357
|ғайрииттилоот
|align=center|1960
|align=center|51 (39)
|-
|8
|[[File:Sunrise, Manaslu.jpg|60px]]
|[[Манаслу]]
|align=center|8163
||[[Манаслу]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|32|58|N|84|33|39|E|}}
|align=right|3092
|ғайрииттилоот
|align=center|1956
|align=center|49 (45)
|-
|9
|[[File:Nanga Parbat View from Fairy Meadow trek.jpg|60px]]
|[[Нангапарбат]]
|align=center|8126
||[[Нангапарбат]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|35|14|18|N|74|35|22|E|}}
|align=right|4608
|ғайрииттилоот
|align=center|1953
|align=center|52 (67)
|-
|10
|[[File:Annapurna South ABC Morning.jpg|60px]]
|[[Аннапурна I|Аннапурна I]]
|align=center|8091
||[[Аннапурна]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|35|43|N|83|49|11|E|}}
|align=right|2984
|ғайрииттилоот
|align=center|1950
|align=center|36 (47)
|-
|11
|[[File:HiddenPeak.jpg|60px]]
|[[Гашербрум I]]
|align=center|8080
|[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|43|27|N|76|41|44|E|}}
|align=right|2155
|ғайрииттилоот
|align=center|1958
|align=center|31 (16)
|-
|12
|[[File:7 15 BroadPeak.jpg|60px]]
|[[Броуд-Пик]]
|align=center|8051
|Балторо Музтаг, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|48|38|N|76|34|05|E|}}
|align=right|1701
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1957
|align=center|39 (19)
|-
|13
|[[File:Gasherbrum2.jpg|60px]]
|[[Гашербрум II]]
|align=center|8034
|Балторо Музтаг, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|45|27|N|76|39|11|E|}}
|align=right|1523
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1956
|align=center|54 (12)
|-
|14
|[[File:Shisha Pangma 2006.jpg|60px]]
|[[Шишабангма]]
|align=center|8027
||[[Лангтанг]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|21|12|N|85|46|43|E|}}
|align=right|2897
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|1964
|align=center|43 (19)
|-
|15
|[[File:Gyachung Kang.jpg|60px]]
||[[Гячунг-Канг]]
|align=center|7952
|| [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|05|52|N|86|44|47|E|}}
|align=right|700
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|1964
|align=center|5 (3)
|-
|
|[[File:Gasherbrum2.jpg|60px]]
|[[Гашербрум III]]
|align=center|7946
||[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|45|34|N|76|38|31|E|}}
|align=right|355
|[[Гашербрум II]]
|align=center|1975
|align=center|2 (2)
|-
|16
|[[File:Annapurna I.jpg|60px]]
|[[Аннапурна II |Аннапурна II]]
|align=center|7937
||[[Аннапурна]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|32|03|N|84|07|20|E|}}
|align=right|2437
|[[Аннапурна I |Аннапурна I]]
|align=center|1960
|align=center|6 (19)
|-
|17
|[[File:Gasherbrum group.JPG|60px]]
|[[Гашербрум IV]]
|align=center|7932
||[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|45|33|N|76|36|57|E|}}
|align=right|715
|[[Гашербрум III]]
|align=center|1958
|align=center|4 (11)
|-
|18
|[[File:Himalchuli from south.jpg|60px]]
|[[Хималчули]]
|align=center|7893
|[[Манаслу]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|26|07|N|84|38|24|E|}}
|align=right|1633
|[[Манаслу]]
|align=center|1960
|align=center|6 (12)
|-
|19
|
||[[Дастогхил]]
|align=center|7884
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|19|33|N|75|11|18|E|}}
|align=right|2525
|[[Чогори]]
|align=center|1960
|align=center|3 (5)
|-
|20
|[[File:Manaslu - Thulagi Chuli - Ngadi Chuli.jpg|60px]]
||[[Нгади Чули|Нгади-Чули]]
|align=center|7871
||[[Манаслу]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|30|12|N|84|34|03|E|}}
|align=right|1020
|[[Манаслу]]
|align=center|1970
|align=center|2 (6)
|-
|
|[[File:Nuptse-fromLobuche.jpg|60px]]
|[[Нупсзе]]
|align=center|7864
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|58|02|N|86|53|10|E|}}
|align=right|319
|[[Лхотсе]]
|align=center|1961
|align=center|5 (12)
|-
|21
|
||[[Кунианг-Киш|Кунианг-Киш]]
|align=center|7823
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|12|19|N|75|12|28|E|}}
|align=right|1765
|[[Дастогхил]]
|align=center|1971
|align=center|2 (6)
|-
|22
|[[File:Masherbrum.jpg|60px]]
|[[Машербрум]]
|align=center|7821
||[[Машербрум (хребет)|Машербрум]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|38|28|N|76|18|21|E|}}
|align=right|2457
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1960
|align=center|4 (9)
|-
|23
|[[File:Nanda devi.jpg|60px]]
|[[Нандадеви]]
|align=center|7816
||[[Гархвал]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|30|22|36|N|79|58|15|E|}}
|align=right|3139
|[[Дхаулагири]]
|align=center|1936
|align=center|14 (12)
|-
|24
|[[File:Everest Region in Tibet.jpg|60px]]
|[[Чомолонзо]]
|align=center|7804
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|55|48|N|87|06|29|E|}}
|align=right|590
|[[Макалу]]
|align=center|1954
|align=center|3 (1)
|-
|25
|[[File:Batura valley Passu.jpg|60px]]
|{{Iw|Батура-Шар|||Batura Sar}}
|align=center|7795
|{{Iw|Батура-Музтаг|||Batura Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|30|36|N|74|31|27|E|}}
|align=right|3118
|[[Дастогхил]]
|align=center|1976
|align=center|4 (6)
|-
|26
|[[File:Kanjut Sar.jpg|60px]]
||[[Канжут Шар|Канжут-Шар]]
|align=center|7790
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|12|18|N|75|25|04|E|}}
|align=right|1690
|[[Кунианг Киш]]
|align=center|1959
|align=center|2 (1)
|-
|27
|[[File:RakaposhiTagafari0889.JPG|60px]]
|{{не переведено 3|Ракапоши|Ракапоши|en|Rakaposhi}}
|align=center|7788
|{{Iw|Ракапоши-Харамош|||Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|08|33|N|74|29|21|E|}}
|align=right|2818
|[[Кунианг Киш]]
|align=center|1958
|align=center|8 (13)
|-
|28
|[[File:Namcha Barwa from the west.jpg|60px]]
|[[Намджагбарва]]
|align=center|7782
|{{Iw|Ассам Ҳимолой|Ассам||Assam Himalaya}}, [[Ҳимолой
|{{coord|29|37|50|N|95|03|19|E|}}]]
|align=right|4106
|[[Каченҷунга]]
|align=center|1992
|align=center|1 (2)
|-
|29
|
|{{не переведено 3|Камет|Камет|en|Kamet}}
|align=center|7756
|[[Гархвал]], Ҳимолой
|{{coord|30|55|12|N|79|35|30|E|}}
|align=right|2825
|[[Нандадеви]]
|align=center|1931
|align=center|23 (14)
|-
|30
|[[File:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]]
|[[Дхаулагири II|Дхаулагири II]]
|align=center|7751
|[[Дхаулагири]], Ҳимолой
|{{coord|28|45|46|N|83|23|14|E|}}
|align=right|2396
|[[Дхаулагири]]
|align=center|1971
|align=center|4 (11)
|-
|31
|[[File:Saltoro Kangri.jpg|60px]]
||[[Салторо-Кангри]]
|align=center|7742
|{{Iw|Салторо|||Saltoro Mountains}}, Каракорум
|{{coord|35|23|57|N|76|50|51|E|}}
|align=right|2160
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1962
|align=center|2 (1)
|-
|32
|[[File:Jannu from South.jpg|60px]]
|[[Жанну]]
|align=center|7711
|[[Канченҷунга]], Ҳимолой
|{{coord|27|40|54|N|88|02|36|E|}}
|align=right|1036
|[[Канченҷунга]]
|align=center|1962
|align=center|17 (12)
|-
|33
|[[File:Tirich Mir Hotel.jpg|60px]]
|[[Тиричмир]]
|align=center|7708
|[[Ҳиндукуш]]
|{{coord|36|15|19|N|71|50|30|E|}}
|align=right|3910
|{{Iw|Батура-Шар|||Batura Sar}}
|align=center|1950
|align=center|20 (11)
|-
|
|
||[[Моламенкинг]]
|align=center|7703
||[[Лангтанг]], Ҳимолой
|{{coord|28|21|17|N|85|48|39|E|}}
|align=right|430
|[[Шишабангма]]
|align=center|1981
|align=center|1 (0)
|-
|34
|[[File:Mt Gurla Mandhata and wild Donkeys.jpg|60px]]
||[[Гурла-Мандхата]]
|align=center|7694
||{{Iw|Налаканкар-Гимал|||Nalakankar Himal}}, Ҳимолой
|{{coord|30|26|17|N|81|17|53|E|}}
|align=right|2788
|[[Дхаулагири]]
|align=center|1985
|align=center|6 (4)
|-
|35
|
|{{Iw|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри I|en|Saser Kangri}}
|align=center|7672
||{{Iw|Сасер-Музтаг|||Saser Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|34|52|00|N|77|45|09|E|}}
|align=right|2304
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1973
|align=center|6 (4)
|-
|36
|[[File:Chogolisa from K2.JPG|60px]]
|[[Чоголиза]]
|align=center|7665
|[[Машербрум (хребет)|Машербрум]], Каракорум
|{{coord|35|36|42|N|76|34|18|E|}}
|align=right|1624
|[[Машербрум]]
|align=center|1975
|align=center|4 (2)
|-
|
|[[File:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]]
|[[Дхаулагири IV|Дхаулагири IV]]
|align=center|7661
|[[Дхаулагири]], Ҳимолой
|{{coord|28|44|09|N|83|18|55|E|}}
|align=right|469
|[[Дхаулагири II|Дхаулагири II]]
|align=center|1975
|align=center|2 (10)
|-
|37
|[[File:Kongur south.jpg|60px]]
||[[Конгур]]
|align=center|7649
|[[Конгур]], [[Кунлун]]
|{{coord|38|35|36|N|75|18|48|E|}}
|align=right|3585
|[[Дастогхил]]
|align=center|1981
|align=center|2 (4)
|-
|
|[[File:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]]
||[[Дхаулагири IV|Дхаулагири V]]
|align=center|7618
||[[Дхаулагири]], Ҳимолой
|{{coord|28|44|02|N|83|21|41|E|}}
|align=right|340
|[[Дхаулагири IV|Дхаулагири IV]]
|align=center|1975
|align=center|2 (3)
|-
|38
|[[File:Shispare and Ultar Sar aerial.jpg|60px]]
|{{Iw|Шиспар|||Shispare}}
|align=center|7611
||{{Iw|Батура-Музтаг|||Batura Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|36|26|26|N|74|40|51|E|}}
|align=right|1240
|ғайрииттилоот
|align=center|1974
|align=center|3 (1)
|-
|39
|
||[[Тривор]]
|align=center|7577
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|36|17|15|N|75|05|10|E|}}
|align=right|980
|[[Дастогхил]]
|align=center|1960
|align=center|2 (5)
|-
|40
|[[File:GangkharPuensum3.jpg|60px]]
||[[Канкар-Пунсум]]
|align=center|7570
||[[Кула-Кангри]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|02|48|N|90|27|21|E|}}
|align=right|2995
|[[Канченҷанга]]
|align=center|не покорена
|align=center|0 (3)
|-
|41
|[[File:Gonggashan.jpg|60px]]
|{{Iw|Гунгашан|||Mount Gongga}}
|align=center|7556
|{{Iw|Даксю-Шан|||Daxue Mountain}}, [[Сичуан]]
|{{coord|29|35|43|N|101|52|47|E|}}
|align=right|3642
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1932
|align=center|6 (7)
|-
|42
|[[File:Annapurna I.jpg|60px]]
||[[Аннапурна III|Аннапурна III]]
|align=center|7555
||[[Аннапурна]], Ҳимолой
|{{coord|28|35|05|N|83|59|28|E|}}
|align=right|703
|[[Аннапурна I |Аннапурна I]]
|align=center|1961
|align=center|10 (17)
|-
|43
|[[File:Karakul-muztagh-ata-d13.jpg|60px]]
|[[Музтагата]]
|align=center|7546
||[[Музтагата]], [[Кунлун]]
|{{coord|38|16|42|N|75|06|57|E|}}
|align=right|2735
|[[Конгур]]
|align=center|1956
|align=center|много
|-
|44
|[[File:Skyang Kangri.jpg|60px]]
||[[Скянг Кангри|Скянг-Кангри]]
|align=center|7545
||[[Балторо Музтаг]], Каракорум
|{{coord|35|55|35|N|76|34|03|E|}}
|align=right|1085
|[[Чогори]]
|align=center|1976
|align=center|1 (2)
|-
|45
|[[File:Changtse-from-KalaPattar.jpg|60px]]
||[[Чангзе]]
|align=center|7543
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|01|29|N|86|54|31|E|}}
|align=right|520
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1982
|align=center|9 (9)
|-
|46
|
||[[Кула-Кангри]]
|align=center|7538
|[[Кула-Кангри]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|13|34|N|90|36|54|E|}}
|align=right|1650
|[[Канкар-Пунсум]]
|align=center|1986
|align=center|3 (2)
|-
|47
|[[File:Kongur south.jpg|60px]]
||[[Конгур]]тюбе
|align=center|7530
||[[Конгур]], [[Кунлун]]
|{{coord|38|36|59|N|75|11|55|E|}}
|align=right|840
|[[Конгур]]
|align=center|1956
|align=center|2 (3)
|-
|48
|
|{{не переведено 3|Мамостонг-Кангри|Мамостонг-Кангри|en|Mamostong Kangri}}
|align=center|7516
||[[:en: Rimo Muztagh|Rimo]], Каракорум
|{{coord|35|08|27|N|77|34|39|E|}}
|align=right|1803
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1984
|align=center|5 (0)
|-
|49
|[[File:Saser Kangri III and II.jpg|60px]]
|{{не переведено 3|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри II|en|Saser Kangri}}&lt;ref&gt;Более высокая (восточная) вершина {{Iw|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри II|en|Saser Kangri}} покорена американцами 21 августа 2011 года. Более низкий западный пик, в 2,5 км от восточного, покорён в 1984 и позже ещё раз.&lt;/ref&gt;
|align=center|7513
||{{Iw|Сасер-Музтаг|||Saser Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|34|48|15|N|77|48|18|E|}}
|align=right|1450
|{{Iw|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри I|en|Saser Kangri}}
|align=center| 21.08.2011&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vvv.ru/news/index.php3?news=179113|title=Американской командой впервые в мире покорен пик Saser Kangri II|accessdate=2011-09-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/66i6IdTYL?url=http://www.vvv.ru/news/index.php3?news=179113|archivedate=2012-04-06}}&lt;/ref&gt;
|align=center|1 (0)
|-
|50
|[[File:Пик Исмаила Сомони. Памир.jpg|60px]] 
|[[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]]
|align=center|7495
|[[Қаторкуҳи Академияи Илмҳо]], [[Помир]]
|{{coord|38|56|32|N|72|00|57|E|}}
|align=right|3402
|[[Музтагата]]
|align=center|1933
|align=center|бисёр&lt;br&gt;(маълумоти дақиқ маҳдуд)
|-
|51
|[[File:Saser Kangri III and II.jpg|60px]]
|{{не переведено 3|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри III|en|Saser Kangri}}
|align=center|7495
||{{Iw|Сасер-Музтаг|||Saser Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|34|50|44|N|77|47|06|E|}}
|align=right|850
|{{Iw|Сасер-Кангри|Сасер-Кангри I|en|Saser Kangri}}
|align=center|1986
|align=center|1 (0)
|-
|52
|[[File:Noszak.jpg|60px]]
||[[Ношак]]
|align=center|7492
|[[Ҳиндукуш]]
|{{coord|36|26|00|N|71|49|40|E|}}
|align=right|2024
|[[Тиричмир]]
|align=center|1960
|align=center|33 (3)
|-
|53
|
||[[Пумари Киш|Пумари-Киш]]
|align=center|7492
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|36|12|40|N|75|15|10|E|}}
|align=right|890
|[[Кунианг Киш]]
|align=center|1979
|align=center|1 (2)
|-
|54
|[[File:Pasu glacier.jpg|60px]]
|{{не переведено 3|Пасу-Сар|Пасу-Сар|en|Pasu Sar}}
|align=center|7476
||{{Iw|Батура-Музтаг|||Batura Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|36|29|16|N|74|35|16|E|}}
|align=right|645
|{{Iw|Батура-Шар|||Batura Sar}}
|align=center|1994
|align=center|1 (0)
|-
|55
|
|{{не переведено 3|Юкшин-Гардан-Сар|Юкшин-Гардан-Сар|en|Yukshin Gardan Sar}}
|align=center|7469
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, Каракорум
|{{coord|36|15|00|N|75|22|30|E|}}
|align=right|1313
|[[Пумари Киш]]
|align=center|1984
|align=center|4 (1)
|-
|56
|
||{{Iw|Терам Кангри|Терам Кангри I||Teram Kangri}}
|align=center|7462
|{{Iw|Сиачен-Музтаг|||Siachen Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|34|48|N|77|04|42|E|}}
|align=right|1702
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1975
|align=center|2 (0)
|-
|57
|
||[[Ҷонгсонг]]
|align=center|7462
||[[Канченҷунга]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|52|52|N|88|08|05|E|}}
|align=right|1298
|[[Канченҷунга]]
|align=center|1930
|align=center|2 (3)
|-
|58
|
|{{Iw|Малубитинг|||Malubiting}}
|align=center|7458
||{{Iw|Ракапоши-Харамош|||Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|00|12|N|74|52|31|E|}}
|align=right|2193
|[[:en:Rakaposhi|Rakaposhi]]
|align=center|1971
|align=center|2 (6)
|-
|59
|[[File:Gangapurna.JPG|60px]]
|[[Гангапурна]]
|align=center|7455
|[[Аннапурна]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|36|17|N|83|57|51|E|}}
|align=right|563
|[[Аннапурна III|Аннапурна III]]
|align=center|1965
|align=center|8 (13)
|-
|60
|[[File:Peak Pobeda2.jpg|60px]]
|[[Қуллаи Ғалаба]]
|align=center|7439
||[[Тиёншон]]
|{{coord|42|02|06|N|80|07|32|E|}}
|align=right|4148
|ғайрииттилоот
|align=center|1938
|align=center|ғайрииттилоот
|-
|61
|
||[[К12]]
|align=center|7428
||{{Iw|Салторо|||Saltoro Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|17|42|N|77|01|18|E|}}
|align=right|1978
|[[Салторо-Кангри]]
|align=center|1974
|align=center|4 (2)
|-
|62
|
|{{Iw|Янгра||||Yangra}}(Ганеш I)
|align=center|7422
||[[Ганеш-Гимал]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|23|28|N|85|07|38|E|}}
|align=right|2352
|[[Манаслу]]
|align=center|1955
|align=center|1 (6)
|-
|63
|
||[[:en: Sia Kangri]]
|align=center|7422
|{{Iw|Сиачен-Музтаг|||Siachen Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|39|48|N|76|45|45|E|}}
|align=right|640
|[[Гашербрум I]]
|align=center|1934
|align=center|6 (0)
|-
|64
|
||[[Момхил Шар|Момхил-Шар]]
|align=center|7414
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|19|04|N|75|02|11|E|}}
|align=right|980
|[[Тривор]]
|align=center|1964
|align=center|2 (6)
|-
|65
|
||[[:en: Kabru]] N
|align=center|7412
||[[Канченҷунга]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|38|02|N|88|07|00|E|}}
|align=right|780
|[[Канченҷанга]]
|align=center|1994
|align=center|1 (2)&lt;ref&gt;Согласно Гималайскому журналу за 1996 год (стр 29-36), высшая точка массива [[:en:Kabru|Кабру]] (Северная вершина) была покорена Индийской армейской экспедицией в мае 1994 года&lt;/ref&gt;
|-
|66
|
||[[Скил Брум|Скил-Брум]]
|align=center|7410
||[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|51|03|N|76|25|45|E|}}
|align=right|1152
|[[Чогори]]
|align=center|1957
|align=center|2 (1)
|-
|67
|
||[[Харамош]]
|align=center|7409
||{{Iw|Ракапоши-Харамош|||Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|50|24|N|74|53|51|E|}}
|align=right|2277
|ғайрииттилоот
|align=center|1958
|align=center|4 (3)
|-
|68
|
||[[:en: Istor-o-Nal]]
|align=center|7403
|[[Ҳиндукуш]]
|{{coord|36|22|35|N|71|53|55|E|}}
|align=right|1040
|[[:en: Noshaq|Noshaq]]
|align=center|1969
|align=center|4 (5)
|-
|69
|
||[[Салторо-Кангри]]
|align=center|7401
||{{Iw|Салторо|||Saltoro Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|31|03|N|76|48|01|E|}}
|align=right|1493
|[[Салторо-Кангри]]
|align=center|1961
|align=center|4 (0)
|-
|70
|
|Ултар 
|align=center|7388
||{{Iw|Батура-Музтаг|||Batura Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)]]|Каракорум]]
|{{coord|36|23|54|N|74|42|32|E|}}
|align=right|700
|ғайрииттилоот
|align=center|1996
|align=center|2 (5)
|-
|71
|
||[[Римо|Римо I]]
|align=center|7385
||{{Iw|Римо-Музтаг|||Rimo Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|21|21|N|77|22|05|E|}}
|align=right|1438
|{{Iw|Терам Кангри|Терам Кангри I||Teram Kangri}}
|align=center|1988
|align=center|1 (3)
|-
|72
|
||[[Дхаулагири]]
|align=center|7385
||[[Дхаулагири]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|44|06|N|83|12|58|E|}}
|align=right|600
|[[Дхаулагири|Дхаулагири IV]]
|align=center|1970
|align=center|3 (0)
|-
|73
|
|Терам Кангри III
|align=center|7382
|{{Iw|Сиачен-Музтаг|||Siachen Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|35|59|N|77|02|53|E|}}
|align=right|520
|{{Iw|Терам Кангри|Терам Кангри I||Teram Kangri}}
|align=center|1979
|align=center|1 (0)
|-
|74
|
||[[:en: Sherpi Kangri]]
|align=center|7380
||{{Iw|Салторо|||Saltoro Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|27|58|N|76|46|53|E|}}
|align=right|1000
|[[:en: Ghent Kangri|Ghent Kangri]]
|align=center|1976
|align=center|1 (1)
|-
|75
|
||[[Лабуче]]
|align=center|7367
||[[:en: Labuche|Labuche]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|18|15|N|86|21|03|E|}}
|align=right|1957
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|1987
|align=center|1 (0)
|-
|76
|
|[[Кират-Чули]]
|align=center|7362
||[[Канченҷунга]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|47|13|N|88|11|40|E|}}
|align=right|1168
|[[Канченҷунга]]
|align=center|1939
|align=center|1 (6)
|-
|
|
||[[:en: Abi Gamin]]
|align=center|7355
||[[:en:Garhwal Himalaya|Garhwal]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|30|55|57|N|79|36|09|E|}}
|align=right|217
|[[:en: Kamet|Kamet]]
|align=center|1950
|align=center|17 (2)
|-
|77
|
||[[Нангпаи Госум|Нангпаи-Госум]]
|align=center|7350
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|04|20|N|86|36|52|E|}}
|align=right|500
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|1996
|align=center|3 (1)
|-
|
|
||[[:en: Gimmigela]]&lt;br&gt;(The Twins)
|align=center|7350
|[[Канченҷунга]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|44|24|N|88|09|28|E|}}
|align=right|432
|[[Канченҷанга]]
|align=center|1994
|align=center|3 (1)
|-
|78
|
||[[Сарагҳар]]
|align=center|7349
|[[Ҳиндукуш]]
|{{coord|36|32|51|N|72|06|54|E|}}
|align=right|1979
|[[Ношак]]
|align=center|1959
|align=center|2 (3)
|-
|79
|
|[[Чамланг]]
|align=center|7321
||[[Махалангур-Химал]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|46|30|N|86|58|47|E|}}
|align=right|1240
|[[Лхотсе]]
|align=center|1961
|align=center|7 (1)
|-
|80
|
||[[Ҷомолхари]]&lt;ref&gt;[[Ҷомолхари]]шояд хурдтар аз 7315 м бошад[http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#chomolhari] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#chomolhari |date=2013-07-25 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;По данным ''{{Iw|Shuttle Radar Topography Mission}}'' высота вершины 7090 метров, с учёток поправки (данные ''{{Iw|Shuttle Radar Topography Mission}}'' по вершинам систематически занижены на 10-50 м (в зависимости от крутизны вершины)) действительная высота горы около 7120 метров.&lt;/ref&gt;
|align=center|7315
|[[Джомолхари]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|27|49|37|N|89|16|28|E|}}
|align=right|2065
|[[Канкар-Пунсум]]
|align=center|1937
|align=center|4 (0)
|-
|81
|
||[[Чонгтар]]
|align=center|7315
||[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|54|42|N|76|25|45|E|}}
|align=right|1300
|[[Скил Брум]]
|align=center|1994
|align=center|1 (1)
|-
|82
|
||[[:en: Baltoro Kangri]]
|align=center|7312
|[[Машербрум (хребет)|Машербрум]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|38|21|N|76|40|24|E|}}
|align=right|1200
|[[Чоголиза]]
|align=center|1976
|align=center|1 (0)
|-
|83
|
||[[Сигуанг Ри|Сигуанг-Ри]]
|align=center|7309
||[[Махалангур-Химал]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|08|49|N|86|41|06|E|}}
|align=right|650
|[[Чо-Ойю]]
|align=center|1989
|align=center|2 (1)
|-
|84
|
|[[:en:Crown Peak (Karakoram)|The Crown]]
|align=center|7295
||[[:en: Yengisogat|Yengisogat]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|06|22|N|76|12|26|E|}}
|align=right|1919
|[[Скил Брум]],&lt;br&gt;[[Чогори]]
|align=center|1993
|align=center|1 (3)
|-
|85
|
||[[Гуала Пери]]
|align=center|7294
||[[Ассам]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|29|48|47|N|94|58|03|E|}}
|align=right|2942
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1986
|align=center|1 (0)
|-
|86
|
||[[Поронг Ри|Поронг-Ри]]
|align=center|7292
||[[Лангтанг]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|23|22|N|85|43|17|E|}}
|align=right|520
|[[Шишабангма]]
|align=center|1982
|align=center|5 (0)
|-
|87
|
||[[Баннтха-Бракк]]
|align=center|7285
||{{Iw|Панмах-Музтаг|||Panmah Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|56|51|N|75|45|12|E|}}
|align=right|1891
|[[Канжут Шар]]
|align=center|1977
|align=center|3 (13)
|-
|88
|
||[[Ютмари Сар]]
|align=center|7283
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|13|40|N|75|22|05|E|}}
|align=right|620
|[[:en: Yukshin Gardan Sar|Yukshin Gardan Sar]]
|align=center|1980
|align=center|1 (1)
|-
|89
|
|[[Балтистон]] (K6)
|align=center|7282
||[[Машербрум (хребет)|Машербрум]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|25|06|N|76|33|08|E|}}
|align=right|1962
|[[Чоголиза]]
|align=center|1970
|align=center|1 (3)
|-
|90
|
||[[:en: Kangpenqing]]&lt;br&gt;(Gang Benchhen)
|align=center|7281
||[[:en: Baiku|Baiku]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|33|03|N|85|32|44|E|}}
|align=right|1340
|[[Шишабангма]]
|align=center|1982
|align=center|1 (1)
|-
|91
|
||[[Музтаг-Тауэр]]
|align=center|7276
||[[Балторо Музтаг]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|49|38|N|76|21|39|E|}}
|align=right|1710
|[[Скил Брум]]
|align=center|1956
|align=center|4 (2)
|-
|92
|
||[[:w:en: Kamet|Mana]]
|align=center|7272
||[[:en:Garhwal Himalaya|Garhwal]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|30|52|51|N|79|36|56|E|}}
|align=right|730
|[[:en:Kamet|Kamet]]
|align=center|1937
|align=center|7 (3)
|-
|
|
||[[Дхаулагири|Дхаулагири VI]]
|align=center|7268
||[[Дхаулагири]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|42|29|N|83|16|21|E|}}
|align=right|485
|[[Дхаулагири|Дхаулагири IV]]
|align=center|1970
|align=center|5 (0)
|-
|93
|
||[[:en: Diran]]
|align=center|7266
||{{Iw|Ракапоши-Харамош|||Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|07|19|N|74|39|40|E|}}
|align=right|1325
|ғайрииттилоот
|align=center|1968
|align=center|12 (8)
|-
|94
|
|[[:en: Labuche Kang]] III / East&lt;ref&gt;Точная высота неизвестна, но и на китайских и на российских картах этого района высота вершины указана свыше 7200 м.&lt;/ref&gt;
|align=center|7250
||[[:en:Labuche|Labuche]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|18|01|N|86|23|03|E|}}
|align=right|570
|[[:en:Labuche Kang|Labuche Kang]]
|align=center|не покорена
|align=center|0 (0)
|-
|95
|
||[[Дхаулагири|Putha Hiunchuli]]
|align=center|7246
||[[Дхаулагири]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|44|50|N|83|08|55|E|}}
|align=right|1151
|[[Дхаулагири|Churen Himal]]
|align=center|1954
|align=center|11 (5)
|-
|96
|
||[[:en: Apsarasas Kangri]]
|align=center|7245
||{{Iw|Сиачен-Музтаг|||Siachen Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|32|20|N|77|08|59|E|}}
|align=right|635
|{{Iw|Терам Кангри|Терам Кангри I||Teram Kangri}}
|align=center|1976
|align=center|2 (0)
|-
|97
|
||[[:en:Kamet|Mukut Parbat]]
|align=center|7242
||[[:en:Garhwal Himalaya|Garhwal]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|30|57|01|N|79|34|07|E|}}
|align=right|840
|[[:en: Kamet|Kamet]]
|align=center|1951
|align=center|2 (1)
|-
|98
|
||[[:en: Rimo III]]
|align=center|7233
||[[:en: Rimo Muztagh|Rimo]], [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|22|29|N|77|21|42|E|}}
|align=right|615
|[[Римо|Римо I]]
|align=center|1985
|align=center|1 (0)
|-
|99
|
||[[:en:Langtang Lirung]]
|align=center|7227
||[[Лангтанг]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|15|20|N|85|31|02|E|}}
|align=right|1525
|[[Шишабангма]]
|align=center|1978
|align=center|14 (13)
|-
|100
|
||[[Карҷианг]]
|align=center|7221
|[[Кула-Кангри]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|15|31|N|90|38|43|E|}}
|align=right|880
|[[Кула-Кангри]]
|align=center|не покорена
|align=center|0 (2)
|-
|101
|
||[[Аннапурнаи Ҷанубӣ]]
|align=center|7219
|[[Аннапурна]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|31|04|N|83|48|27|E|}}
|align=right|775
|[[Аннапурна]]
|align=center|1964
|align=center|10 (16)
|-
|102
|
||[[Кхартапху]]
|align=center|7213
||[[Маҳалангур-Ҳимол]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|03|45|N|86|58|39|E|}}
|align=right|712
|[[Ҷомолунгма]]
|align=center|1935
|align=center|1 (0)
|-
|103
|
|[[Тонгшанҷиабу]] 
|align=center|7207
|[[:en:Lunana|Lunana]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|11|12|N|89|57|27|E|}}
|align=right|1757
|[[Канкар-Пунсум]]
|align=center|не покорена
|align=center|0 (0)
|-
|104
|
|[[:en:Malangutti Sar]]
|align=center|7207
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|21|51|N|75|08|52|E|}}
|align=right|515
|[[Дастогхил]]
|align=center|1985
|align=center|1 (0)
|-
|105
|
||[[Нотсенкансари]]
|align=center|7206
|{{Iw|Нагарзе|||Nagarze}}, [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|56|48|N|90|10|42|E|}}
|align=right|2160
|[[Тонгшанджиабу]]
|align=center|1986
|align=center|4 (1)
|-
|106
|
||{{Iw|Лангтанг-Ри|||Langtang Ri}}
|align=center|7205
|[[Лангтанг]], [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|22|53|N|85|41|01|E|}}
|align=right|650
|[[Поронг Ри]]
|align=center|1981
|align=center|4 (0)
|-
|107
|
||[[Кангпху Канг|Кангпху-Канг]]&lt;ref&gt;По данным ''{{Iw|Shuttle Radar Topography Mission}}'' высота Кангпху-Канга составляет ~7207 метров&lt;/ref&gt;
|align=center|7204
||{{Iw|Лунана (горы)|Лунана||Lunana}}, [[Ҳимолой]]
|{{coord|28|09|18|N|90|03|45|E|}}
|align=right|1200
|[[Тонгшанджиабу]]
|align=center|2002
|align=center|1 (0)
|-
|108
|
|[[Сингхи-Кангри]]
|align=center|7202
||{{Iw|Сиачен-Музтаг|||Siachen Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|35|35|56|N|76|58|58|E|}}
|align=right|790
|{{Iw|Терам Кангри|Терам Кангри III||Teram Kangri}}
|align=center|1976
|align=center|2 (0)
|-
|109
|
|[[Лупгхар Шар|Лупгхар-Шар]]
|align=center|7200
|{{Iw|Хиспар-Музтаг|||Hispar Muztagh}}, [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
|{{coord|36|20|54|N|75|01|33|E|}}
|align=right|730
|[[Момхил Шар]]
|align=center|1979
|align=center|1 (0)
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Кӯҳҳо]]
[[Гурӯҳ:Қуллаҳо аз рӯи баландӣ]]</text>
      <sha1>g7by79iuj347sb0guuqxs1gyz6lqs5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷуғрофиёи Тоҷикистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206623</id>
    <revision>
      <id>1491320</id>
      <parentid>1431068</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7492" sha1="em9yjio1np11y3msbdt4xx3r4tbtiwy" xml:space="preserve">{{Ҷуғрофиёи кишварҳо}}
'''[[Тоҷикистон]]''' дар [[Осиёи Марказӣ]] ҷойгир аст. Роҳи баромадан ба баҳр надорад.

Дар шимолу ғарб бо [[Ӯзбекистон]] (1161 км), дар шимолу шарқ бо [[Қирғизистон]] (870 км), дар шарқ бо [[Чин]] (414 км) ва дар ҷануб бо [[Афғонистон]] (1206 км) марз дорад. Марзҳои Тоҷикистон бисёр печдор буда дар тӯли чандин аср ташаккул ёфтаанд. Марзи Тоҷикистон бо Афғонистон [[соли 1885]] таъйин шудааст ва он аз рӯдҳои [[Панҷ]] ва [[Омударё]] мегузарад.

== Релеф ==
[[Акс:Tojikiston.jpg|мини|323x323пкс|Табиати Тоҷикистон]]
Тоҷикистон аз рӯи хусусияти сатҳи замин кишвари кӯҳ­­­сор бо баландиҳои мутлақи аз 300 то 7 495 м мебошад&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Табиат / Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 46—51. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.&lt;/ref&gt;.  

== Кӯҳҳо ==
{{асосӣ|Кӯҳҳои Тоҷикистон}}
Кӯҳҳо 93%-и ҳудуди Тоҷикистонро ишғол менамоянд, ки ба системаи кӯҳҳои баландтарини Осиёи Марказӣ – Тиёншон ва Помир мансубанд. Тақрибан нисфи ҳудуди Тоҷикистон дар баландии зиёда аз 3 000 м ҷойгир шудааст&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Кӯҳҳои Тоҷикистон дар давраҳои гуногун ташаккулу пай­­­­до шудаанд. Баъзе аз онҳо чандин маротиба дучори ҳа­ра­катҳои тектоникӣ гардидаанд. Масалан, силси­лакӯҳ­ҳои Қу­ра­ма ва Ҳисору Олой дар давраи палеозой, дар на­тиҷаи пай­­доиши чинҳои давраҳои каледонию ҳерсинӣ ташаккул ёфтаанд. Ин кӯҳҳо аз варақсангҳои палеозойи поин, ҷинс­ҳои карбонатию терригении девони миёна – кар­бони по­ин, ҷинсҳои вулкании палеозойи боло ва ҷинсҳои грани­тии то девону палеозойи боло иборатанд. Кӯҳҳои дав­раи палеозой, ки садҳо миллион сол вуҷуд доштанд, тад­риҷан шуста шуда, ба ҳамвориҳои теппадор табдил ёф­танд. Дар эраҳои мезозой, кайнозой дар ҳудуди мин­та­қаҳо таҳшинҳои плат­формаӣ ҷамъ омадаанд, ки онҳо аз ҳаракатҳои текто­ни­кии алпӣ чиндор шуда, боиси пайдоиши релйефи ҳо­зи­раи Ҳисору Олой гардидаанд. Дар давраи кайнозой сил­силакӯҳҳое, ки Помирро аз тарафи шимол иҳота кардаанд, сар афрохтаанд. Ҷунбиш (ҳаракат)-ҳои нави орогенӣ бои­­си пайдоиши тарқишҳо дар сохтҳои нисбатан қадими кӯ­ҳӣ ва баландшавии нобаробари хар­сангҳо, дар баъзе маҳалҳо боиси пастшавии онҳо гардида­анд. Бахусус, силсилакӯҳҳои Қурама, Ҳисору Олой ва По­мир баландшавии бошиддатро аз сар гузаронидаанд. Релйефи ҳозираи То­ҷикистон натиҷаи ҷунбишҳои якҷои тек­то­ни­кии алпии қишри замин ва равандҳои де­ну­дат­си­онӣ (суфта шу­дани сатҳи замин) мебошад. Дар кӯҳ­ҳои То­ҷикистон ҳодисаҳои вулканӣ ба мушоҳида намерасанд, аммо зилзилаҳои қув­ваашон гуногуни дар нати­ҷаи ҳаракатҳои тектоникии зуд-зуд баамалоянда ба қайд гирифта мешаванд&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Унсурҳои асосии кӯҳнигории То­ҷикистон:

* риштагӯҳи Қурама ва кӯҳҳои Муғултой;
* ҳавза (пастхами)-и Фарғона;
* низоми кӯҳҳои Ҳисору Олой ([[Тиёншон|Тиёншони]] Ҷанубӣ);
* пастхамии Тоҷикистон (қис­ми нишебии ҷанубу ғарби Тоҷикистон);
* Помир.

== Дарёҳо ==
Як қисмати мамлакатро қаторкӯҳҳои Помир ташкил намуда, дар натиҷа пайдо гаштани дарёҳои тезоб ва кӯлҳои васеъро ба вуҷуд меорад. Калонтарин дарёҳои мамлакат Амударё, Сирдарё, Зарафшон, Вахш ва Панҷ ба шумор меравад.

== Кӯлҳо ==
{{асосӣ|Кӯлҳои Тоҷикистон}}
Қарокӯл дар байни кӯлҳо калонтарин аст. Он дар қисмати шарқии Помир воқеъ аст. Масоҳати ин кӯли шӯри пӯшида 380 км мураббаъ аст. Кӯли Сарез дар қисмати ғарбии Помир ҷойгир шуда, амиқтарин кӯли Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Масоҳати умумии кӯли мазкур 86,5 км мураббаъ буда, чуқуриаш 490 м аст. Афзун бар ин, оби кӯли номбурда дар Осиё муҳимтарин аст.

== Пиряхҳо ==
Калонтарин пиряхи Тоҷикистон – (Ванҷях) Федченко ном дошта, дарозиаш 77 км ва бараш аз 1700 то 3100 м мебошад. Иқлими Тоҷикистон аз рӯи тафовути минтақаҳо ва баландиҳои мухталиф тағйирёбанда аст. Дар фасли зимистон ҳарорати мӯътадили водӣ аз сифр то 2 дараҷа гарм мешавад. Дар минтақаҳои баланд ҳарорат паст буда, аз сифр то 27 дараҷа хунук хоҳад шуд

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.tajikinvest.tj/ru/index/index/pageId/177/ Национальные парки и природные заповедники] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130507121552/http://www.tajikinvest.tj/ru/index/index/pageId/177/ |date=2013-05-07 }}
* [http://whc.unesco.org/en/statesparties/tj Официальный сайт ЮНЕСКО. Список объектов Всемирного наследия в Таджикистане]

{{Tajikistan-geo-stub}}
{{Мавзуъҳои Тоҷикистон}}
[[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>em9yjio1np11y3msbdt4xx3r4tbtiwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Neognathae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>206693</id>
    <revision>
      <id>1491261</id>
      <parentid>1470095</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меҳтар размовар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214122</id>
    <revision>
      <id>1491368</id>
      <parentid>1489232</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вожашиносӣ */ Fixed grammar</comment>
      <origin>1491368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17665" sha1="aatkch06d5tig3resm9sfk8lawq7nrl" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-6-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Меҳтар размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размдор]]
| дараҷаи поинтар = [[Размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}|
}}

'''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|}

''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст;  даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар размовар'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи [[размовар]]он ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  ''сержанти калон'', 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>aatkch06d5tig3resm9sfk8lawq7nrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеҳтар размовар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214288</id>
    <revision>
      <id>1491367</id>
      <parentid>1489177</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вожашиносӣ */ Fixed grammar</comment>
      <origin>1491367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17279" sha1="f94rnf37gtrnmpjwgzfb3hdcb6r16ce" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-4-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-4-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Кеҳтар размовар
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размёр]]
| ҳамто           =  {{bulleted list|[[Новёр дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-5''}}|
}}

'''Кеҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размёр]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Мақоми созмонии ''кеҳтар размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размёр]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар размовар'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Кеҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти хурд'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>f94rnf37gtrnmpjwgzfb3hdcb6r16ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компилятор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215779</id>
    <revision>
      <id>1491362</id>
      <parentid>1478268</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2437" sha1="cxgwix9vjiayfvgdkqwgffa6c6f4001" xml:space="preserve">'''Ҳамгардон''', '''мутарҷим''', '''компилятор''', '''компойлер''' ({{lang-en|compiler}}) — [[Барнома (роёна)|барнома]] ё маҷмӯае аз барномаҳои компютерӣ аст, ки матни аз [[забони барноманависии сатҳи боло]] (забони мабдаъ)-ро ба [[забон барноманависии сатҳи поин|забоне сатҳи поин]] (забон мақсад), мисл [[асембли]] ё забони сатҳи мошин, табдил мекунад. Хуруҷи ин барнома мумкин аст барои пардозиш шудан тавассути барномаи дигаре мисли [[пайванддиҳанда]] муносиб бошад ё [[файл]]и матнӣ бошад, ки инсон низ битавонад онро бихонад. Ба ин иллат фурудбар номгузорӣ шудааст, ки код бо забони сатҳ болоро ба коди забони сатҳ поин табдил мекунад бидуни ин, ки дар рафтори код тағйире ҳосил шавад. Ба амали compile кардан фурудиш гуфта мешавад. 
 
Муҳиммтарин иллати истифода аз тарҷумаи коди мабдаӣ, эҷоди барномаи иҷроӣ мебошад. Баракси барномае, ки [[забони барноманависии сатҳи поин]]ро ба болотарро табдил мекунад [[мутарҷимворун]] гӯем. 
 
Тарҷумаи комили коди манбаъ барномае аз як забони сатҳи боло ба коди шайъ, пеш аз иҷрои барномаро ҳамгардонӣ ё компойл мегӯянд. 
 
Ба баёни сода, компойлер барномаест, ки як барномаи навишташуда дар як забони хосс [[сохтёфта]]ро хонда ва онро ба як барномаи мақсад (target language) табдил менамояд. Дар яке аз муҳиммтарин прусаҳои ин табдил, компойлер вуҷуди [[хато]]ро дар барнома мабдаӣ эълом менамояд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Мутарҷимҳо (роёниш)]]</text>
      <sha1>cxgwix9vjiayfvgdkqwgffa6c6f4001</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491365</id>
      <parentid>1491362</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Мутарҷим (роёна)]] to [[Компилятор]] over redirect</comment>
      <origin>1491362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2437" sha1="cxgwix9vjiayfvgdkqwgffa6c6f4001" xml:space="preserve">'''Ҳамгардон''', '''мутарҷим''', '''компилятор''', '''компойлер''' ({{lang-en|compiler}}) — [[Барнома (роёна)|барнома]] ё маҷмӯае аз барномаҳои компютерӣ аст, ки матни аз [[забони барноманависии сатҳи боло]] (забони мабдаъ)-ро ба [[забон барноманависии сатҳи поин|забоне сатҳи поин]] (забон мақсад), мисл [[асембли]] ё забони сатҳи мошин, табдил мекунад. Хуруҷи ин барнома мумкин аст барои пардозиш шудан тавассути барномаи дигаре мисли [[пайванддиҳанда]] муносиб бошад ё [[файл]]и матнӣ бошад, ки инсон низ битавонад онро бихонад. Ба ин иллат фурудбар номгузорӣ шудааст, ки код бо забони сатҳ болоро ба коди забони сатҳ поин табдил мекунад бидуни ин, ки дар рафтори код тағйире ҳосил шавад. Ба амали compile кардан фурудиш гуфта мешавад. 
 
Муҳиммтарин иллати истифода аз тарҷумаи коди мабдаӣ, эҷоди барномаи иҷроӣ мебошад. Баракси барномае, ки [[забони барноманависии сатҳи поин]]ро ба болотарро табдил мекунад [[мутарҷимворун]] гӯем. 
 
Тарҷумаи комили коди манбаъ барномае аз як забони сатҳи боло ба коди шайъ, пеш аз иҷрои барномаро ҳамгардонӣ ё компойл мегӯянд. 
 
Ба баёни сода, компойлер барномаест, ки як барномаи навишташуда дар як забони хосс [[сохтёфта]]ро хонда ва онро ба як барномаи мақсад (target language) табдил менамояд. Дар яке аз муҳиммтарин прусаҳои ин табдил, компойлер вуҷуди [[хато]]ро дар барнома мабдаӣ эълом менамояд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Мутарҷимҳо (роёниш)]]</text>
      <sha1>cxgwix9vjiayfvgdkqwgffa6c6f4001</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сӯхтори ҷангалзор дар Австралия (2019—2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>274218</id>
    <revision>
      <id>1491286</id>
      <parentid>1476341</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1491286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12658" sha1="o2ccp0xwmh7p516c06dt1jxdo4aq4ll" xml:space="preserve">[[Акс:2020-01-04 East Australian and Mallacoota Fires Aqua MODIS-VIIRS-LABELS.png|мини|Бо нуқтаҳои сурх мавқеи оташ нишон дода шудааст ]]
'''Сӯхтори ҷангалҳо дар Австралия 2019-2020''' - сӯхторҳои '''оммавӣ''' дар ҷангалҳои [[Австралия]], асосан дар ҷанубу-шарқи кишвар. Миқёси сӯхторҳо аз ҳисоби миёна дар мавсими хушксолии солона, ки аз моҳи декабр то март, дар тобистон дар Австралия давом мекунад, хеле баланд аст. Оташҳо аз моҳи августи соли 2019 идома доранд. То 5 январи соли 2020, дар натиҷаи сӯхтор тақрибан 6,3 миллион гектар ҷангалҳо (63,000 км²), беш аз 2500 бино (аз ҷумла зиёда аз 1300 бинои истиқоматӣ) бо оташ нобуд карда шуданд ва 25 нафар ҳалок шуданд.&lt;ref&gt;[https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/woman-dies-from-bushfire-smoke-in-canberra-after-exiting-qantas-plane/news-story/280f1c9bb729c5c4f3377f97936b5cda Woman dies from bushfire smoke in Canberra after exiting plane]{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1|title=Australian bushfires: Twenty-eight missing in Victorian bushfire zones|website=www.9news.com.au|accessdate=3 January 2020|archivedate=2020-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200106045826/https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news.com.au/technology/environment/australian-troops-prepare-for-bushfire-emergency-evacuations-by-sea/live-coverage/cf3d149ec9bbb9b7eb808e663eec8a28|title=Bushfires live updates: Troops prepare for emergency evacuations by sea|date=2 January 2020|work=[[News.com.au]]|accessdate=3 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200108080348/https://www.news.com.au/technology/environment/australian-troops-prepare-for-bushfire-emergency-evacuations-by-sea/live-coverage/cf3d149ec9bbb9b7eb808e663eec8a28|archivedate=2020-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GUARDIAN&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/live/2020/jan/01/australia-bushfires-new-south-wales-victoria-fires-news-latest-live-updates|title=NSW and Victoria fires live: three more deaths confirmed in Australia bushfires and hundreds of homes destroyed – latest updates|website=The Guardian|date=31 December 2019|accessdate=1 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/national/nsw/more-than-720-homes-lost-in-nsw-fires-as-sydney-told-to-brace-for-huge-losses-20191211-p53iv5.html|title=More than 720 homes lost in NSW fires as Sydney told to brace for huge losses|website=The Sydney Morning Herald|date=10 December 2019|lang=en|accessdate=12 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211202142/https://www.smh.com.au/national/nsw/more-than-720-homes-lost-in-nsw-fires-as-sydney-told-to-brace-for-huge-losses-20191211-p53iv5.html|archivedate=11 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dec21ADL&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/dec/21/australian-bushfires-death-toll-rises-as-temperatures-soar-in-severe-heatwave|title=Bushfire death toll rises as fires sweep across South Australia and NSW|accessdate=21 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221060338/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/dec/21/australian-bushfires-death-toll-rises-as-temperatures-soar-in-severe-heatwave|archivedate=21 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7news&quot;&gt;{{Cite web|url=https://7news.com.au/news/bushfires/australian-bushfires-burn-more-land-than-amazon-and-california-fires-combined-c-632478|title=Australian bushfires burn more land than Amazon and California fires combined|website=[[Seven News]]|accessdate=4 January 2020}}&lt;/ref&gt;. Гумон меравад, ки сӯхторҳои мавсими 2019–2020 дар тамоми таърихи мушоҳидаҳо харобиовартарин буданд &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news.com.au/technology/environment/worst-bushfire-conditions-ever-seen-unprecedented-danger-is-a-firefighters-nightmare/news-story/04ebdcf6ae95c04923cd91dd2486aeed|title=Worst bushfire conditions ever seen: Unprecedented danger is 'a firefighter's nightmare'|website=News.com.au|date=12 November 2019|lang=en|accessdate=1 January 2020}}&lt;/ref&gt;. Дар моҳи декабри соли 2019, ҳукумати иёлати [[Уэлси Ҷанубии Нав]] бо сабаби ҳарорати рекордӣ, хушксолиҳои тӯлонӣ ва шиддат гирифтани оташсӯзии шадид дар ин кишвар вазъияти фавқулодда эълон кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/australia-declares-state-emergency-heatwave-fans-bushfires-191219004935370.html|title=Australia declares state of emergency as heatwave fans bushfires|website=www.aljazeera.com|accessdate=19 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219014150/https://www.aljazeera.com/news/2019/12/australia-declares-state-emergency-heatwave-fans-bushfires-191219004935370.html|archivedate=19 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-50837025|title=Australia all-time temperature record broken again|date=19 December 2019|accessdate=19 December 2019|language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218232452/https://www.bbc.com/news/world-australia-50837025|archivedate=18 December 2019}}&lt;/ref&gt;. Тахмин меравад, ки тақрибан се миллиард ҳайвонҳо аз сӯхторҳои давомдор &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Harvey|first=Josephine|date=2 January 2020|title=Nearly Half A Billion Animals Feared Dead In Australian Wildfires|url=https://www.huffpost.com/entry/australian-wildfires-480-million-animals-dead_n_5e0d58e5e4b0b2520d1cb47f|work=[[The Huffington Post]]|location=|accessdate=3 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|date=|title=Australia fires: How do we know how many animals have died?|url=https://www.bbc.com/news/50986293|work=BBC|accessdate=4 January 2020}}&lt;/ref&gt; зарар дидаанд.

Тибқи иттилои Крис Дикман, экологи Донишгоҳи Сидней [[8 январ|, 8 январи соли]] [[Соли 2020|2020]], шумораи ҳайвонҳое, ки дар натиҷаи сӯхторҳо ҳалок шуданд як миллиардро ташкил доданд &lt;ref&gt;[https://www.slovoidilo.ua/2020/01/08/novyna/svit/avstraliyi-kilkist-zahyblyx-pry-pozhezhax-tvaryn-perevyshhyla-milyard В Австралії кількість загиблих при пожежах тварин перевищила мільярд]&lt;/ref&gt;.

Сабабҳои асосии сӯхтор гармии шадид ва хушксолӣ, зарбаи сахти барқ ҳангоми раъду барқ дар минтақа, ҳавзаи мусбии [[уқёнуси Ҳинд]], оташи тасодуфӣ ва барқасдона ва дигарон мебошанд. Аз моҳи сентябри соли 2019, беш аз 100 сӯхтор ба минтақаҳои калони иёлоти Уэлси Ҷанубии Нав, аз ҷумла ба минтақаҳои соҳили шимолии Уэлси Ҷанубии Нав, соҳили миёнаи шимол, минтақаи Хантер, шаҳри Говкесбери, Волондилли, канори [[Сидней]], кӯҳҳои Кабуд, Иллаварра, соҳили ҷанубӣ ва ғ. таъсир расонданд.

== Зарарҳо ==


То 5 январи соли 2020, дар натиҷаи сӯхторҳо тақрибан 6,3 миллион гектар ҷангалҳо (63,000 [[километри мураббаъ]]) сӯхтанд, зиёда аз 2500 бино (аз ҷумла зиёда аз 1300 бинои истиқоматӣ) дар оташ сӯхтанд ва 25 нафар ба ҳалокат расиданд.&lt;ref&gt;[https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/woman-dies-from-bushfire-smoke-in-canberra-after-exiting-qantas-plane/news-story/280f1c9bb729c5c4f3377f97936b5cda Woman dies from bushfire smoke in Canberra after exiting plane]{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1|title=Australian bushfires: Twenty-eight missing in Victorian bushfire zones|website=www.9news.com.au|accessdate=2020-01-03|archivedate=2020-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200106045826/https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news.com.au/technology/environment/australian-troops-prepare-for-bushfire-emergency-evacuations-by-sea/live-coverage/cf3d149ec9bbb9b7eb808e663eec8a28|title=Bushfires live updates: Troops prepare for emergency evacuations by sea|date=2020-01-02|website=[[News.com.au]]|accessdate=2020-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200108080348/https://www.news.com.au/technology/environment/australian-troops-prepare-for-bushfire-emergency-evacuations-by-sea/live-coverage/cf3d149ec9bbb9b7eb808e663eec8a28|archivedate=2020-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GUARDIAN2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/live/2020/jan/01/australia-bushfires-new-south-wales-victoria-fires-news-latest-live-updates|title=NSW and Victoria fires live: three more deaths confirmed in Australia bushfires and hundreds of homes destroyed – latest updates|website=The Guardian|date=2019-12-31|accessdate=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/national/nsw/more-than-720-homes-lost-in-nsw-fires-as-sydney-told-to-brace-for-huge-losses-20191211-p53iv5.html|title=More than 720 homes lost in NSW fires as Sydney told to brace for huge losses|website=The Sydney Morning Herald|date=2019-12-10|lang=en|accessdate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211202142/https://www.smh.com.au/national/nsw/more-than-720-homes-lost-in-nsw-fires-as-sydney-told-to-brace-for-huge-losses-20191211-p53iv5.html|archivedate=2019-12-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dec21ADL2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/dec/21/australian-bushfires-death-toll-rises-as-temperatures-soar-in-severe-heatwave|title=Bushfire death toll rises as fires sweep across South Australia and NSW|accessdate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221060338/https://www.theguardian.com/australia-news/2019/dec/21/australian-bushfires-death-toll-rises-as-temperatures-soar-in-severe-heatwave|archivedate=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7news2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://7news.com.au/news/bushfires/australian-bushfires-burn-more-land-than-amazon-and-california-fires-combined-c-632478|title=Australian bushfires burn more land than Amazon and California fires combined|website=[[Seven News]]|accessdate=2020-01-04}}&lt;/ref&gt;..

== Амал ==

=== Австралия ===
Ҳунарпешаи шаҳрванди Австралия Маргот Робби аз мардуми Инстаграмаш даъват кард, ки барои кумак ба қурбониёни сӯхтор дар ҷангали Австралия пул хайрия кунанд.

=== Бекор кардани мусобиқоти Ҷоми ҷаҳон оид ба ралли ===
Аз сабаби сӯхтор давраи ниҳоии   ҷоми ҷаҳон оид ба ралли 2019 бекор карда шуда.  Мусобиқа бояд маҳз дар минтақае баргузор мешуд, ки офати табиӣ саркӯбаш кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://autoreview.ru/articles/avtosport/wrc19_aus|title=Отмена ралли Австралия принесла марке Hyundai титул чемпиона мира|author=Антон Костин|website=[[Авторевю]]|date=12 ноября 2019|accessdate=13 ноября 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ|2}}

[[Гурӯҳ:Австралия]]
[[Гурӯҳ:Соли 2019]]
[[Гурӯҳ:Соли 2020]]</text>
      <sha1>o2ccp0xwmh7p516c06dt1jxdo4aq4ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Растаниҳо аз рӯи алифбо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>279267</id>
    <redirect title="Гурӯҳ:Растаниҳо аз рӯи алифбо" />
    <revision>
      <id>1491250</id>
      <parentid>1469241</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Гурӯҳ:Растаниҳо аз рӯи алифбо]]</comment>
      <origin>1491250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="tbpmy05r4cgy6fhueawovpt9vd5c05s" xml:space="preserve">#равона [[Гурӯҳ:Растаниҳо аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>tbpmy05r4cgy6fhueawovpt9vd5c05s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куркат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289238</id>
    <revision>
      <id>1491240</id>
      <parentid>1478439</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="q9h29v3owafkrh0mekutitbc8wd4cli" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Куркат
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш {{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 19121
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[ӯзбекҳо]], [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Куркат''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Куркат то маркази ноҳия 12 км. Аҳолиаш 19121 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>q9h29v3owafkrh0mekutitbc8wd4cli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меҳнатобод (деҳа, н. Спитамен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289239</id>
    <revision>
      <id>1491241</id>
      <parentid>1249239</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="6t216a3k87vy69vz1gcvd9nzrudl9tx" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Меҳнатобод
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш {{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 2887
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Меҳнатобод''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Меҳнатобод то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 5 км. Аҳолиаш 2887 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>6t216a3k87vy69vz1gcvd9nzrudl9tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мӯрияк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289240</id>
    <revision>
      <id>1491242</id>
      <parentid>1337563</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2908" sha1="cozl7s9c51pxyh68sozfzz6xjm84j3y" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Мӯрияк
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш{{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 871
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Мӯрияк''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Мӯрияк то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 4 км. Аҳолиаш 871 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>cozl7s9c51pxyh68sozfzz6xjm84j3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файзобод (деҳа, н. Спитамен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289241</id>
    <revision>
      <id>1491243</id>
      <parentid>1249241</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2922" sha1="jejwxejair3j7c47r0mytdeoiphaovd" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Файзобод
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш{{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 2000
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Файзобод''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Файзобод то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 9 км. Аҳолиаш 2000 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>jejwxejair3j7c47r0mytdeoiphaovd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳавотоғ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289242</id>
    <revision>
      <id>1491244</id>
      <parentid>1335132</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2917" sha1="kul7zwhikeiqt893vrtbrwtrnrqa1ki" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ҳавотоғ
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш {{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 1210
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ҳавотоғ''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Ҳавотоғ то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 8 км. Аҳолиаш 1210 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>kul7zwhikeiqt893vrtbrwtrnrqa1ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳаштияк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289243</id>
    <revision>
      <id>1491245</id>
      <parentid>1335152</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2917" sha1="e3ca776l3p80o2wzwviupnel7p5aod8" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ҳаштияк
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш{{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 2381
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ҳаштияк''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Ҳаштияк то маркази ҷамоат 5 км, то маркази ноҳия 15 км. Аҳолиаш 2381 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>e3ca776l3p80o2wzwviupnel7p5aod8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширин (деҳа, н. Спитамен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289244</id>
    <revision>
      <id>1491246</id>
      <parentid>1249244</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56895-31</username>
        <id>162412</id>
      </contributor>
      <origin>1491246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2903" sha1="k5ktstzqdifmwrxe1jycx8vwftycdeo" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ширин
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Спитамен
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Спитамен{{!}} Спитамен
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Куруш{{!}}Куруш
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 592
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3441
 |нишонаи почта           = 735830
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ширин''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Куруш]]и [[ноҳияи Спитамен]]. Аз Ширин то маркази ҷамоат 1 км, то маркази ноҳия 13 км. Аҳолиаш 592 нафар ([[2017]]).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Спитамен}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Спитамен]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Куруш]]</text>
      <sha1>k5ktstzqdifmwrxe1jycx8vwftycdeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатрон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303538</id>
    <revision>
      <id>1491331</id>
      <parentid>1326475</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377931571|Tar]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1491331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="o9ylt3yhwgnvxjn57vmlxjsgy9mx4ov" xml:space="preserve">
== Қатрони чӯб ==

=== Корбурд ===

== Қатрони ангишт ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Масолеҳ]]
[[Гурӯҳ:Полимерҳо]]</text>
      <sha1>o9ylt3yhwgnvxjn57vmlxjsgy9mx4ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Тобишҳои рангӣ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312535</id>
    <revision>
      <id>1491262</id>
      <parentid>1485175</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туркманҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313525</id>
    <revision>
      <id>1491343</id>
      <parentid>1384946</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Turkman_girl_in_national_dress.jpg|Turkman_girl_in_national_dress.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 18 October 2026.</comment>
      <origin>1491343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="48v1cjl2i4ilpzeupmu1ww4rnvi5wij" xml:space="preserve">{{Мардум}}
'''Туркманҳо''' — миллате дар Осиёи миёна. Бо забони туркманӣ сухан мегӯянд. Халқи асосӣ ба дини ислом эътиқод доранд. Як қисми туркманҳо дар Афғонистон, Эрон ва
дар Руссия истиқомат мекунанд. Дигар халқҳои туркиро қардош меҳисобанд. Аз ҳама қарибашон Туркия ва Озарбойҷон мебошад. Машғулияти асосии онҳо чорводорию кучгарӣ аст. Туркманҳо дар дунё аз рӯи аспҳояшон машҳуранд аз ҷумла ахалтекин.

== Забон ==
Забони туркманӣ ба оилаи забонҳои туркӣ олтой мансуб аст. Баъди мустақилият ҳукумати Туркманистон иҷозат дод, ки хати кириллиро ба лотинӣ иваз кунанд.

== Дин ==
То омадани арабҳо туркманҳо ба динҳои зардуштӣ, Тангритани, Будизм ибодат мекарданд. Аз асри 8 саркарда туркманҳо динӣ исломро қабул карданд. Айни ҳол туркманҳо дар мазҳаби Суннат мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}</text>
      <sha1>48v1cjl2i4ilpzeupmu1ww4rnvi5wij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чӯпончой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316942</id>
    <revision>
      <id>1491321</id>
      <parentid>1399569</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1491321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="7zk1s59csib57vtjaiwb7bgn9hpftvk" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |parent            = Dianthus
 |rang              = Гуна
 |latin             = Dianthus tetralepis
 |author            = 
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Dianthus tetralepis
 |commons           = Category:Dianthus tetralepis
 |grin              = 
 }}

'''Чӯпончой''', '''мухаллас''' ({{lang-la|Dianthus tetralepis}}) — гиёҳӣ худрӯи бисёрсолаест аз ҷинси мехак ва оилаи мехакиҳо.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Пояаш рост, сершохча, 15—20 см қад мекашад. Баргаш дарозрӯя (дарозиаш 2—5 см, бараш 1—2 мм), гулаш гулобӣ, сафед ё арғувонӣ, дар нӯги поя ва шохча яктоӣ мешукуфад. Ғӯзааш кушодашавандаи сертухм, тухмаш майдаи сипаршакл, сиёҳ. Дар ҷойҳои санглох ва регу шағалдори нишебиҳои кӯҳу соҳили дарёҳҳо месабзад. Май — июнь мешуку фад. Фақат дар Помиру Олой ва [[Тиёншон]] мерӯяд. Дар республикаи мо дар қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистон, Зарафшон, Ҳисор, Дарвоз ва ғ. (аз 600 то 2800 м аз с. б.) вомехӯрад. Гул, баргу пояи мухалласро ҳамчун чой (махсусан чӯпонҳо) дам карда менӯшанд. Решаи онро дар тибби халқӣ барои табобати заъфи дил, инчунин ҳангоми ғалаёни хун (гипертония) истифода мебаранд. Бехи чӯпончой моддаҳои сапонинӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Чӯпончой|8|муаллиф=М. Хоҷиматов}}</text>
      <sha1>7zk1s59csib57vtjaiwb7bgn9hpftvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Низоми порлумонӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318755</id>
    <revision>
      <id>1491260</id>
      <parentid>1480548</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="re98uhk8o4m4knnb6ph14bz5mkae2eb" xml:space="preserve">{{ҳазф|низоми парлумонӣ ва ҷумҳурии парлумонӣ як чи не}}</text>
      <sha1>re98uhk8o4m4knnb6ph14bz5mkae2eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324444</id>
    <revision>
      <id>1491319</id>
      <parentid>1484083</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11081" sha1="c3csip66ptp1soblzo7s0o3nrecln1f" xml:space="preserve">{{Қуттии ҳамагонӣ}}
'''Хол''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — дигаршавии ранги пӯсти инсон аст, ки дар натиҷаи хуб кор накардани [[Рагҳои хун|рагҳо]] ба вуҷуд меояд.

Нор, як нуқсони норасоии [[Мӯйраг|мӯйрагӣ]] буда, он зотӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pcds.org.uk/clinical-guidance/port-wine-stain-syn.-naevus-flammeus|title=Port-wine stain|author=Primary Care Dermatology Society, UK|website=Clinical Guidance|publisher=Primary Care Dermatology Society, UK|accessdate=8 July 2013|archivedate=2018-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825222356/http://www.pcds.org.uk/clinical-guidance/port-wine-stain-syn.-naevus-flammeus}}&lt;/ref&gt; Нор доғест, ки аз байн бурда намешавад&lt;ref name=&quot;Patel-2012&quot;&gt;{{Cite journal|author=Patel|first=AM|title=The horizon for treating cutaneous vascular lesions.|journal=Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery|date=Jun 2012|volume=31|issue=2|pages=98–104|pmid=22640429|doi=10.1016/j.sder.2012.02.001}}&lt;/ref&gt; ва андозааш баробари афзоиши умумии бадан калон мешавад.

Доғи нор аксар вақт дар [[рӯй]] дида мешавад, аммо метавонад дар ҳама ҷои бадан, бахусус дар гардан, дастҳо ва пойҳо пайдо шавад.&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Ryan|first=E|title=Birthmarks--identification and management.|journal=Australian Family Physician|date=May 2012|volume=41|issue=5|pages=274–277|pmid=22558616}}&lt;/ref&gt; Ин доғ одатан дар кӯдакӣ ҳамвор ва каме кабудтоб мебошад. Бо синну сол, ранги доғ метавонад ба ранги [[Сурх|сурхи]] баста ё [[Бунафш|бунафш]] табдил ёбад&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot; /&gt; ва пӯсташ ҳам ғафстар шавад.&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|pmid=19588535|year=2009|author=Minkis|first=K.|title=Port wine stain progression: A potential consequence of delayed and inadequate treatment?|volume=41|issue=6|pages=423–6|doi=10.1002/lsm.20788|journal=Lasers in Surgery and Medicine}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор метавонад нишона аз баъзе бемориҳо, ба монанди синдроми Стерж-Вебер ва ё Клиппел-Тренаунай-Вебер низ бошад.&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot;/&gt;

== Намудҳо ==
[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|рост|мини|356x356пкс| [[Михаил Горбачёв]], охирин раҳбари [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] бо доғи нор дар пешонияш]]

* ''Nevus flammeus nuchae''
* Nevus flammeus миёна - инчунин бо номи ямоқи лососӣ ва бӯсаи фаришта маълум аст, аломати таваллуди [[Рагҳои хун|рагҳо]] мебошад, ки метавонад дар минтақаи шиша ё дар як пилки боло пайдо шавад ва тақрибан дар 15% кӯдакони навзод пайдо мешавад. 

== Генетика ==
Нишон дода шуд, ки холҳои нор дар натиҷаи мутатсияи соматикии фаъолкунандаи c.548G→A дар гени GNAQ ба вуҷуд омадаанд.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2013-05-23_368_21/page/1971|journal=New England Journal of Medicine|date=8 May 2013|doi=10.1056/NEJMoa1213507|pmid=23656586|volume=368|issue=21|pages=1971–9}}&lt;/ref&gt; Ассотсиатсия бо RASA1 низ тавсиф шудааст.&lt;ref name=&quot;pmid14639529&quot;&gt;{{Cite journal|author=Eerola I|title=Capillary malformation-arteriovenous malformation, a new clinical and genetic disorder caused by RASA1 mutations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-12_73_6/page/1240|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=73|issue=6|pages=1240–9|date=December 2003|pmid=14639529|doi=10.1086/379793}}&lt;/ref&gt;

Провайдери тиббӣ одатан метавонад доғи шароби портро дар асоси таърих ва намуди зоҳирӣ ташхис кунад. Дар ҳолатҳои ғайриоддӣ, метавонад барои тасдиқи ташхис [[Биопсия|биопсияи]] пӯст лозим шавад. Вобаста аз ҷойгиршавии аломати таваллуд ва дигар аломатҳои ба он алоқаманд, табиб метавонад фармоиши ченкунии фишори дохили чашм ё рентгени косахонаи сарро интихоб кунад.

MRI-и мағзи сарро (таҳти наркоз) дар кӯдаконе, ки дар минтақаи сар доғи шароб доранд, бо мақсади тафтиш кардани нишонаҳои синдроми Стерж-Вебер гузаронидан мумкин аст.&lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot;/&gt;

Агар доғи шароби портӣ дар дохили даҳон бошад, провайдер метавонад даруни гулӯи кӯдаки навзодро бо асбоб тафтиш кунад, то бубинад, ки оё ғайр аз ранг ягон тағирот (афзоиш) вуҷуд дорад.

Агар доғи порт-шароб дар атрофи чашм ё дар пилки чашм бошад, метавонад ба оптометр ё [[Чашмпизишкӣ|офтальмолог]] барои санҷиши фишори чашм дар он чашм муроҷиат кунад. Агар варам дар доғи шароб ба вуҷуд ояд, он метавонад боиси мушкилоти биниш, [[глаукома]] ё нобиноӣ гардад.

== Табобат ==
Бисёр табобатҳо барои доғҳои нор озмуда шудаанд, аз ҷумла яхкунӣ, ҷарроҳӣ, радиатсия ва татуировка; доғҳои порт-шароб низ метавонанд бо косметика пӯшонида шаванд.

[[Лазер|Лазерҳо]] метавонанд капиллярҳоро бидуни осеби назаррас ба пӯсти болоии пӯст нобуд кунанд. Аз ин рӯ, лазерҳо ва дигар манбаъҳои рӯшноӣ метавонанд сурхии доғҳои шароби портро коҳиш диҳанд, гарчанде ки далелҳои кофӣ барои тавсия додани як шакл бар дигараш вуҷуд надоранд.

Барои аксари одамоне, ки дар озмоишҳои лазерии рангкунии импулсӣ буданд, зиёда аз 25% сурхшавӣ тавассути лазер пас аз як то се табобат коҳиш ёфт. Таъсири номатлуб дар ин озмоишҳо кам ба назар мерасид, гарчанде ки баъзе одамон ранги пӯстро тағир доданд, махсусан одамони чинӣ, ки пӯсти ториктар доранд. Дар давоми ду ҳафта пас аз табобат метавонад дард, пӯст ва оббозӣ вуҷуд дошта бошад. Озмоишҳо танҳо дар тӯли шаш моҳ одамонро пайгирӣ карданд, аз ин рӯ натиҷаҳои дарозмуддат маълум нест. &lt;ref name=&quot;CC-Faurschou&quot;&gt;{{Cite journal|author=Faurschou|first=A.|title=Lasers or light sources for treating port-wine stains.|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=9 November 2011|issue=11|pages=CD007152|pmid=22071834|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0016439/|doi=10.1002/14651858.CD007152.pub2}}&lt;/ref&gt; Барои беҳбудӣ то 10 табобат лозим аст, аммо бартарафсозии пурра метавонад натиҷа надиҳад. &lt;ref name=&quot;Patel-2012&quot;/&gt; Истифодаи рапамицини актуалӣ ҳамчун илова ба лазери рангкунии импулс метавонад натиҷаҳоро беҳтар кунад. 

Ҳангоми табобатҳои лазерии кӯҳна пӯст бо доғҳои сиёҳ, андозаи қалам пур мешавад. Ин ба андозаи асбоби лазерӣ вобаста аст; доғҳои сиёҳ дар давоми 1-3 ҳафта нест мешаванд. Майдони табобатшаванда метавонад дар давоми якчанд рӯз дард ва варам кунад. Бо вуҷуди ин, бо табобати навтари лазерии v-beam, шояд ягон нишона вуҷуд надошта бошад.

Дар сурати набудани муолиҷаи бомуваффақият, гипертрофия (афзоиши массаи бофтаи) доғҳо метавонад дар ояндаи зиндагӣ мушкилотро ба вуҷуд орад, масалан, аз даст додани функсия (махсусан, агар доғ дар назди чашм ё даҳон бошад), хунравӣ ва афзоиши вайроншавӣ . Ҷароҳатҳо дар пилки чашм ё наздик метавонанд бо [[глаукома]] алоқаманд бошанд. &lt;ref name=&quot;PCDS-Port-wine&quot;/&gt; Агар доғи бандари шароб дар рӯй ё дигар қисмати хеле намоёни бадан бошад, мавҷудияти он низ метавонад боиси мушкилоти эҳсосӣ ва иҷтимоӣ барои шахси осебдида гардад.

== Эпидемиология ==
Аз рӯи тадқиқотҳо, дар байни 1000 кӯдаки навзод тақрибан 3-5 ҳолат ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref&gt;{{Cite journal|pmid=951136|year=1976|author=Jacobs|first=A. H.|title=The incidence of birthmarks in the neonate|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1976-08_58_2/page/218|volume=58|issue=2|pages=218–22|journal=Pediatrics|doi=10.1542/peds.58.2.218}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|pmid=6679890|year=1983|author=Alper|first=J. C.|title=The incidence and significance of birthmarks in a cohort of 4,641 newborns|volume=1|issue=1|pages=58–68|journal=Pediatric Dermatology|doi=10.1111/j.1525-1470.1983.tb01093.x}}&lt;/ref&gt; 

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}{{Congenital malformations and deformations of integument}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>c3csip66ptp1soblzo7s0o3nrecln1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491324</id>
      <parentid>1491319</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17837" sha1="iku22296aoax8axidfj4io1teowaacg" xml:space="preserve">'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки дар чун доғи ҳамвори пуштӣ, сурх ё бунафшранг зоҳир мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун мансуб буда, [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз вақти таваллуд мавҷуд буда, одатан дар тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида мешавад, вале метавонад дар ҷойҳои дигари бадан ҳам пайдо гардад. Дар аксари ҳолатҳо нор танҳо як хусусияти зоҳирии пӯст аст ва ба саломатӣ таъсири ҷиддӣ намерасонад. Бо вуҷуди ин, ҷойгиршавии он дар баъзе қисматҳои рӯй метавонад бо нуқсонҳои рагии [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

{{Congenital malformations and deformations of integument}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>iku22296aoax8axidfj4io1teowaacg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491325</id>
      <parentid>1491324</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19781" sha1="s5o5idmniidnx6pc57yk39zd4vr5vsv" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки дар чун доғи ҳамвори пуштӣ, сурх ё бунафшранг зоҳир мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун мансуб буда, [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз вақти таваллуд мавҷуд буда, одатан дар тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида мешавад, вале метавонад дар ҷойҳои дигари бадан ҳам пайдо гардад. Дар аксари ҳолатҳо нор танҳо як хусусияти зоҳирии пӯст аст ва ба саломатӣ таъсири ҷиддӣ намерасонад. Бо вуҷуди ин, ҷойгиршавии он дар баъзе қисматҳои рӯй метавонад бо нуқсонҳои рагии [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

{{Congenital malformations and deformations of integument}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>s5o5idmniidnx6pc57yk39zd4vr5vsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491326</id>
      <parentid>1491325</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19713" sha1="5yyocikiu2ogjg5vgfkmn3jdmqghnj6" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

{{Congenital malformations and deformations of integument}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>5yyocikiu2ogjg5vgfkmn3jdmqghnj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491327</id>
      <parentid>1491326</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19652" sha1="4igvgpjjqnw3e56ta6tr1jc2yw4cjo3" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>4igvgpjjqnw3e56ta6tr1jc2yw4cjo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491328</id>
      <parentid>1491327</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эзоҳ */</comment>
      <origin>1491328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19658" sha1="7kgrwdu5abgmmda2ytfpkp9u5svees5" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]]</text>
      <sha1>7kgrwdu5abgmmda2ytfpkp9u5svees5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491329</id>
      <parentid>1491328</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19677" sha1="hy3dz70irvdvq612mqfuqonqnsjkxl2" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои рагҳои хунгард]]</text>
      <sha1>hy3dz70irvdvq612mqfuqonqnsjkxl2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491332</id>
      <parentid>1491329</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19659" sha1="2wvvn8p09pnu98wr50mf9tmnb50zpbz" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои рагҳо]]</text>
      <sha1>2wvvn8p09pnu98wr50mf9tmnb50zpbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491334</id>
      <parentid>1491332</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19665" sha1="sotj718uqqmx1zund19pq1gueiowh4j" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Нор одатан ҳамчун доғи ҳамвор бо ҳудуди нисбатан равшан намоён мешавад. Андоза ва шакли он гуногун буда, аз доғи хурд то минтақаи васеи пӯстро фаро гирифта метавонад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Ҳангоми бо ангушт фишор додан ранги доғ метавонад муваққатан камранг шавад, зеро хун аз рагҳои сатҳӣ ба берун тела дода мешавад.

Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он баробари рушди бадан меафзояд, яъне доғ бо калон шудани кӯдак мутаносибан васеъ мешавад.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Тирашавии ранг''' — доғ метавонад аз сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои минтақаи осебдида тадриҷан ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи ҷанин дар батни модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти муқаррарӣ мӯйрагҳо гардиши хунро дар бофтаҳо таъмин мекунанд. Ҳангоми пайдоиши нор гурӯҳе аз ин рагҳо ва рагҳои хурди ба онҳо пайваст сохти ғайримуқаррарӣ пайдо карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>sotj718uqqmx1zund19pq1gueiowh4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491336</id>
      <parentid>1491334</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аломатҳо ва хусусиятҳо */</comment>
      <origin>1491336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19146" sha1="ay6w5h37lyjdueohy7ui331s1x0v34j" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = Доғи нор, невуси оташин, ''nevus flammeus''
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Пӯстпизишкӣ]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ё '''доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, аз доғи хурд то фарогирандаи парчаҳои васеъи пӯст мешавад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он бо калон шудани бадани кӯдак меафзояд.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Баландшавии ранг''' — доғ метавонад аз ранги пуштӣ ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои ҷойҳои осебдида рафта-рафта ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар бачадони модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо хунро аз шуш гирифта ба мерасонанд. Аммо, ҳангоми пайдоиши нор баъзе аз ин рагҳо сохташон дигар шуда, васеъ мешаванд. Хуни даруни ин рагҳои ғайриоддӣ аз болои пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>ay6w5h37lyjdueohy7ui331s1x0v34j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491337</id>
      <parentid>1491336</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19102" sha1="fx3dlcxq5w1m1psatnwze78ioec4ltq" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дермотология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад бо нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, аз доғи хурд то фарогирандаи парчаҳои васеъи пӯст мешавад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш ба вуҷуд намеорад. Андозаи он бо калон шудани бадани кӯдак меафзояд.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар норҳое, ки дар рӯй ҷойгиранд, тағйироти зерин ба амал омада метавонанд:

* '''Баландшавии ранг''' — доғ метавонад аз ранги пуштӣ ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои ҷойҳои осебдида рафта-рафта ғафс шуда, сатҳи онҳо каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар бачадони модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо хунро аз шуш гирифта ба мерасонанд. Аммо, ҳангоми пайдоиши нор баъзе аз ин рагҳо сохташон дигар шуда, васеъ мешаванд. Хуни даруни ин рагҳои ғайриоддӣ аз болои пӯст намоён шуда, ранги хоси доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девораи рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз тағйироти маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>fx3dlcxq5w1m1psatnwze78ioec4ltq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491338</id>
      <parentid>1491337</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18988" sha1="9gbys9qsg6b22uioyfos5der1yk694w" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дермотология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад нишрна аз нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, аз доғи хурд то фарогирандаи парчаҳои васеъи пӯст мешавад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш надорад. Андозаи он баробари калон шудани бадани кӯдак меафзояд.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар доғҳои рӯй, ин тағйиротҳо имконпазиранд:

* '''Баландшавии ранг''' — доғ метавонад аз ранги пуштӣ ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои ҷойҳои доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар бачадони модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо хунро аз шуш гирифта ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мешаванд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девори рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз дигаршавии маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt; Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Нор яке аз нуқсонҳои модарзодии рагҳои пӯст мебошад. Тибқи таҳқиқоти эпидемиологӣ, он дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зиндатаваллудшуда, яъне дар 0,3–0,5 дарсади таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>9gbys9qsg6b22uioyfos5der1yk694w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491339</id>
      <parentid>1491338</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паҳншавӣ */</comment>
      <origin>1491339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18856" sha1="dvqt959ipgbff5ruoxix9t905qvbdyp" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дермотология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|навъҳо           = Нуқсони модарзодии мӯйрагҳо
|сабабҳо          = Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун; аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''
|хавфҳо           = Омилҳои хавфи муайяншуда маълум нестанд
|ташхис           = Муоинаи зоҳирӣ; дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]
|дифференсиалӣ    = [[Невуси одӣ]], [[гемангиомаи кӯдакона]]
|пешгирӣ          = Роҳи маълуми пешгирӣ надорад
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|доруворӣ         = Доруи махсуси собитшуда надорад
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5 дарсади навзодон
|маргҳо           = Одатан боиси марг намешавад
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Он дар натиҷаи рушди ғайриоддӣ ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳо]] ва дигар рагҳои хурди хуни пӯст ба вуҷуд меояд. Нор ба гурӯҳи нуқсонҳои рагӣ бо гардиши сусти хун дохил мешавад ва [[Саратон|омоси саратонӣ]] нест.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз рӯзи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он бештар дар рӯй ва гардан дида мешавад, вале метавонад дар дигар ҷойҳои бадан ҳам пайдо шавад. Дар аксари ҳолатҳо ин танҳо хусусияти зоҳирии пӯст буда, ба саломатӣ зарари калон намерасонад. Аммо агар доғ дар баъзе ҷойҳои махсуси рӯй бошад, он метавонад нишрна аз нуқсонҳои рагии чашм ё мағзи сар бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, аз доғи хурд то фарогирандаи парчаҳои васеъи пӯст мешавад. Рангаш дар давраи навзодӣ бештар гулобӣ ё сурхи равшан аст. Дар кӯдакӣ нор одатан ҳамвор буда, дард ё хориш надорад. Андозаи он баробари калон шудани бадани кӯдак меафзояд.

Бо гузашти солҳо, махсусан дар доғҳои рӯй, ин тағйиротҳо имконпазиранд:

* '''Баландшавии ранг''' — доғ метавонад аз ранги пуштӣ ба сурхи тира ё бунафш табдил ёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — бофтаҳои ҷойҳои доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин тағйирот дар ҳамаи одамон рух намедиҳанд. Суръат ва дараҷаи онҳо ба ҷойгиршавӣ, андоза ва хусусиятҳои рагҳои осебдида вобастаанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|website=American Family Physician|year=2024}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|рост|230px|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]].]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар бачадони модар ташаккул меёбад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо хунро аз шуш гирифта ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мешаванд. Хуни дохили онҳо аз сатҳи пӯст намоён шуда, ранги доғро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки қисми зиёди норҳо бо тағйирот дар гени ''GNAQ'' алоқаманданд. Ин ген дар танзими фаъолияти ҳуҷайраҳо, аз ҷумла ҳуҷайраҳои девори рагҳои хун, иштирок мекунад. Яке аз дигаршавии маълуми он ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки ба тағйир ёфтани фаъолияти сафедаи рамзгузоришуда оварда мерасонад.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt; Ин тағйирот одатан '''мутатсияи соматикӣ''' мебошад, яъне пас аз бордоршавӣ дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои ҷанин пайдо мешавад. Аз ин рӯ, тағйироти генетикӣ на дар тамоми ҳуҷайраҳои бадан, балки танҳо дар гурӯҳе аз онҳо мавҷуд аст. Чунин ҳолатро дар генетика ''мозаикизм'' меноманд.

Аксари норҳо ирсӣ нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Бо вуҷуди ин, баъзе нуқсонҳои рагии ба нор монанд метавонанд ба бемориҳои ирсӣ, аз ҷумла синдромҳои вобаста ба генҳои ''RASA1'' ва ''EPHB4'', алоқаманд бошанд. Ин бемориҳо аз нори маъмулии ҷудогона фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==

Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

'''Невуси одӣ''' (''nevus simplex'') — доғи рагии паҳншуда дар навзодон аст, ки бештар дар байни абрувон, пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Ин доғ одатан ҳудуди норавшан дошта, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мегардад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои аввали зиндагӣ худ аз худ камранг ё нопадид мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси он, нор одатан худ аз худ нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|year=2019}}&lt;/ref&gt;

'''Гемангиомаи кӯдакона''' — омоси хушсифати рагӣ мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои аввали баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал босуръат калон мешавад. Баъдан афзоиши он қатъ гардида, дар бисёр ҳолатҳо тадриҷан хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ, ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавии худкорро надорад.

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо мешаванд ва бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Бо вуҷуди ин, баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое, ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерж — Вебер ===

[[Синдроми Стерж — Вебер]] бемории нодири модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва мушкилоти инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] — беморие, ки ба асаби босира осеб мерасонад — алоқаманд бошад.

Мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

=== Синдроми Клиппел — Треноне ===

[[Синдроми Клиппел — Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти рагҳои варидӣ ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад. Ин синдром аз нори одии ҷудогона фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Табиб одатан норро аз рӯйи намуди зоҳирӣ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз рӯзи таваллуд муайян мекунад. Дар аксари ҳолатҳо ташхиси иловагӣ зарур нест.

Ҳангоми гумони осеб дидани рагҳои амиқтар ё мавҷудияти бемории ҳамроҳ, муоинаҳои иловагӣ таъйин шуда метавонанд. Инҳо аз ҷумла муоинаи ултрасадоӣ, томографияи магнитӣ-резонансӣ (ТМР) ва санҷиши чашм мебошанд.

Кӯдаконе, ки нор дар пешонӣ ё пилки чашм доранд, бояд аз ҷониби мутахассис арзёбӣ шаванд. Муоинаи [[Чашмпизишкӣ|чашмпизишк]] барои ошкор кардани глаукома ва муоинаи духтури асаб барои муайян кардани нишонаҳои эҳтимолии синдроми Стерж — Вебер аҳамият дорад.

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ, натиҷаи муоина ва нишонаҳои асабӣ муайян карда мешавад. Дар навзодони бе аломатҳои асабӣ ҳатто натиҷаи муқаррарии томографияи барвақт наметавонад эҳтимоли бемориро пурра истисно кунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор дар аксари ҳолатҳо ба саломатӣ таҳдиди мустақим надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа бештар барои кам кардани ранги доғ, пешгирӣ ё ислоҳи тағйироти бофтаҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии шахс гузаронида мешавад.

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ набзҳои кӯтоҳи рӯшноиро ба пӯст равона мекунад. Рӯшноӣ асосан аз ҷониби [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хуни дохили рагҳо ҷаббида шуда, онҳоро гарм мекунад. Дар натиҷа, рагҳои ғайримуқаррарии сатҳӣ осеб дида, ранги доғ тадриҷан кам мешавад.

Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан якчанд марҳилаи табобат лозим аст. Самаранокӣ ба синну сол, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ, ғафсии доғ ва хусусиятҳои рагҳо вобаста мебошад. Дар баъзе одамон доғ хеле камранг мешавад, дар дигарон бошад, танҳо қисман равшан мегардад. Бартараф шудани пурраи он кафолат дода намешавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаи беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, интихоби вақти муолиҷа, махсусан ҳангоми зарурати бедардкунӣ дар кӯдакони хурдсол, бояд ба таври инфиродӣ анҷом дода шавад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt;

Пас аз муолиҷаи лазерӣ сурхшавӣ, варам, дард ё доғҳои муваққатии бунафш пайдо шуда метавонанд. Тағйироти дарозмуддати ранги пӯст ва пайдоиши хадша низ имконпазиранд, вале ҳангоми истифодаи дурусти дастгоҳ нисбатан кам мушоҳида мешаванд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Дигар усулҳо ===

Дар норҳое, ки ба табобати лазерии маъмулӣ хуб ҷавоб намедиҳанд, мутахассисон метавонанд намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноиро истифода баранд. Ҳангоми ғафсшавии зиёди бофтаҳо, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани фаъолияти узвҳо баъзан ҷарроҳӣ зарур мешавад.

Воситаҳои ороишии пӯшонандаи доғ низ метавонанд барои шахсоне, ки намуди зоҳирии онро тағйир додан мехоҳанд, истифода шаванд. Ин воситаҳо танҳо ранги доғро муваққатан мепӯшонанд ва ба сохти рагҳо таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

Аз рӯи таҳқиқоти эпидемиологӣ, нор дар тақрибан 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзоди зинда, яъне дар 0,3–0,5% таваллудҳо, ба қайд гирифта мешавад. Ин ҳолат ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон мушоҳида мегардад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>dvqt959ipgbff5ruoxix9t905qvbdyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Системаи кӯҳӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325260</id>
    <revision>
      <id>1491312</id>
      <parentid>1435199</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6283" sha1="lauv9a0m1s5ei87eqyqkjbm574at0if" xml:space="preserve">'''Системаи кӯҳӣ''' — [[Кӯҳистон|кӯҳҳо]] (ё қисми зиёди онҳо), ки аз ҷиҳати ҳудудӣ муттаҳид шуда, сабаби ягонаи пайдоиш ва ягонагии [[Заминрехтшиносӣ|морфологӣ]] доранд&lt;ref name=&quot;С&quot;&gt;{{Книга|заглавие=География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн|часть=горная система|год=20069|автор=Под редакцией проф. А. П. Горкина}}&lt;/ref&gt;. Системаи кӯҳӣ аз маҷмӯи [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳо]], [[Массиви кӯҳӣ|массивҳои кӯҳӣ]], баландкӯҳҳо, ҳавзаҳои байникӯҳӣ ва [[Водӣ|водиҳо]] иборат аст . Ташкилкунандагони алоҳидаи калони релефи системаи кӯҳӣ (кӯҳҳо, ҳавзаҳо) зуҳуроти механизми ягонаи кӯҳсозиро ифода намуда, бо ҳам алоқаманданд.

Мафҳуми «системаи кӯҳӣ» аксар вақт бо мафҳуми «кишвари кӯҳистонӣ» мувофиқат мекунад, аммо метавонад ҷузъи он бошад ё якчанд кишвари кӯҳистонро муттаҳид созад. Камарбанди кӯҳӣ аз якчанд системаҳои кӯҳӣ иборат аст, ки ба як рахи ягона кашида шудаанд. Дар дохили системаи кӯҳҳо, чун қоида, як намуди кӯҳҳо бартарият доранд - чиндор, харсангӣ, вулқонӣ ва ғайра. Одатан, системаи кӯҳӣ бо унсурҳои алоҳидаи тектоникии қишри замин алоқаманд аст: минтақаҳои чиндори наве, ки дар онҳо фишурда шуда, ба  чинҳо печида мешаванд; минтақаҳои рифтӣ, ки дар он қишр дароз шудааст; платформаҳои фаъол, ки дар он ҷинсҳои қадимӣ ба блокҳо кӯфта, бардошта мешаванд ва ғайраҳо&lt;ref name=&quot;С&quot;&gt;{{Книга|заглавие=География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн|часть=горная система|год=20069|автор=Под редакцией проф. А. П. Горкина}}&lt;/ref&gt;.

Тулонтарин системаи кӯҳии хушкӣ [[Кӯҳҳои Анд|Анд]] дар Амрикои Ҷанубӣ - 9000 км, системаи кӯҳии баҳрӣ қаторкӯҳи Атлантикаи Шимолӣ - 8200 км мебошад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.1sept.ru/1999/38/geo38-1.htm|title=Крупнейшие горные системы мира&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|deadlink=no|accessdate=2020-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200227145502/https://geo.1sept.ru/1999/38/geo38-1.htm|archivedate=2020-02-27}}&lt;/ref&gt;.

== Системаҳои асосии кӯҳии Замин ==
{{кол|2}}
* [[Кӯҳҳои Олтой]]
* [[Олтойи Муғулӣ]]
* [[Алп]]
* [[Кӯҳҳои Анд|Андҳо]]
* [[Аппалачӣ]]
* [[Кӯҳҳои Атлас]]
* [[Баландкӯҳҳои Арманистон]]
* [[Ҳимолой]]
* [[Ҳимолойҳои Бузург]]
* [[Ҳимолойҳои Шарқӣ]]
* [[Ҳиндукуш]]
* [[Ҳисору Олой]]
* [[Қафқози Бузург]]
* [[Қафқози Хурд]]
* [[Каракорум (системаи кӯҳӣ)|Каракорум]]
* [[Кӯҳҳои Карпат|Карпатҳо]]
* [[Кордилйерҳо]]
* [[Кӯҳҳои Қрим]]
* [[Кунлун]]
* [[Помир]]
* [[Кӯҳҳои Пиреней|Пиреней]]
* [[Кӯҳҳои Саян|Саянҳо]]
* [[Кӯҳҳои Аждаҳо]]
* [[Тиёншон]]
* [[Кӯҳҳои Урал|Урал]]&lt;ref name=&quot;Г&quot;&gt; {{книга
 |автор         = {{nobr|Гвоздецкий Н. А.}}, {{nobr|Голубчиков Ю. Н.}}
 |часть         = 
 |заглавие      = Кӯҳҳо
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Мысль
 |год           = 1987
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 339
 |isbn          = 
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot;&gt;{{книга
 |автор         = 
 |часть         = 
 |заглавие      = География. Современная иллюстрированная энциклопедия
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://www.modernlib.ru/books/gorkin_aleksandr/enciklopediya_biologiya_bez_illyustraciy/read_20/
 |издание       = 
 |ответственный = Главный редактор {{nobr|А. П. Горкин}}
 |место         = М.
 |издательство  = Росмэн-Пресс
 |год           = 2006
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 624
 |isbn          = 5-353-02443-5
 |archivedate   = 2016-05-01
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160501154329/http://www.modernlib.ru/books/gorkin_aleksandr/enciklopediya_biologiya_bez_illyustraciy/read_20/
}} {{Cite web |url=http://www.modernlib.ru/books/gorkin_aleksandr/enciklopediya_biologiya_bez_illyustraciy/read_20/ |title=Архивированная копия |access-date=2012-01-06 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501154329/http://www.modernlib.ru/books/gorkin_aleksandr/enciklopediya_biologiya_bez_illyustraciy/read_20/ |deadlink=unfit }}&lt;/ref&gt;

== Ҳамчунин нигаред ==

* [[Массиви кӯҳӣ|Қаторкуҳҳо]]
* [[Кишвари кӯҳӣ]]
* [[Баландкӯҳ]]ҳо

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* [http://lake-baikal.narod.ru/gornaya_sistema.html Системаи кӯҳии кӯли] [http://lake-baikal.narod.ru/gornaya_sistema.html Байкал]

[[Гурӯҳ:Системаҳои кӯҳӣ]]</text>
      <sha1>lauv9a0m1s5ei87eqyqkjbm574at0if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Одилҷон Умурзоқов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327098</id>
    <revision>
      <id>1491225</id>
      <parentid>1474598</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azam74</username>
        <id>92860</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1491225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8680" sha1="ea44l58tziq1efga5f85599sfz2lqx6" xml:space="preserve">{{Short description|Овозхони тоҷик (тав. 1954)}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}

{{Infobox person
| name               = Одилҷон Умурзоков
| birth_name         = Одилҷон Яъқубович Умурзоков
| image              = Umurzokov Odiljon Yakubovich in 2017.jpg
| caption            = Одилҷон Умурзоков, 2017
| native_name        = Одилҷон Умурзоков
| native_name_lang   = tg
| birth_date         = {{Birth date and age|1954|08|08|df=y}}
| birth_place        = Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон
| origin             = Тоҷикистон
| genre              = мусиқии мардумӣ, эстрада
| occupation         = {{flatlist|
* овозхон
* актёр
* ҳофиз
}}
| years_active       = солҳои 1970 — 2013
| instrument         = {{flatlist|
* рубоб
* гитара
}}
| associated_acts    = Ансамбли «Садои дил»
| awards             = Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2001)
}}

'''Одилҷон Яъқубович Умурзоков''' (тав. 8 августи 1954, Кӯлоб) — овозхони тоҷик, актёр ва ҳофиз.  
Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2001). Узви ансамбли «Садои дил», лауреати озмунҳои ҷумҳуриявӣ.

== Зиндагинома ==
Одилҷон Умурзоков 8 августи соли 1954 дар шаҳри Кӯлоб таваллуд шудааст.  

Соли 1969 пас аз хатми синфи ҳаштум ба омӯзишгоҳи тиббӣ дохил шуд, аммо пас аз хатм аз рӯи ихтисос кор накард.  

Дар синни 15-солагӣ ба саҳна баромад ва фаъолияти касбии овозхониро дар солҳои 1970 оғоз намуд. Аз охири соли 1973 мудири клуби «Сайёр» буд.  

Аз соли 1974 то 1976 хизмати ҳарбиро адо кард. Пас аз демобилизатсия соли 1976 ба труппаи Театри давлатии мусиқӣ-комедии Кӯлоб ба номи С. Вализода қабул шуда, то соли 1978 ҳамчун актёр фаъолият кард.  

Соли 1985 факултети забон ва адабиёти руси Донишгоҳи давлатии педагогии Кӯлобро хатм намуд.  

Аз соли 1986 дар Қасри фарҳанги шаҳри Кӯлоб ҳамчун роҳбари бадеӣ кор кард. Дар аввали солҳои 1990 ансамбли «Садои дил»-ро таъсис дод. Соли 1990 муовини директор таъйин шуд ва аз соли 2003 то 2013 вазифаи директори Қасри фарҳангро иҷро намуд.  

Дар солҳои 2000 фаъолона дар чорабиниҳои фарҳангӣ, консертҳо ва фестивалҳо иштирок дошт. Ҳунарпеша ҳамчунин берун аз кишвар — дар Ӯзбекистон, Русия ва дигар давлатҳои ИДМ — баромад кардааст ва фарҳанги тоҷикро муаррифӣ намудааст.  

Аз моҳи июли соли 2020 дар нафақаи ифтихорӣ қарор дорад.

== Эҷодиёт ==
Одилҷон Умурзоков сурудҳои эстрадӣ ва халқиро иҷро мекард ва ҳамчун ҳофиз машҳур буд. Репертуари ӯ даҳҳо сурудҳои машҳурро дар бар мегирад, ки дар Кӯлоб, Душанбе ва дигар шаҳрҳои Тоҷикистон иҷро шудаанд.  
Одилҷон Умурзоков сурудҳоро дар забонҳои гуногун иҷро кардааст, аз ҷумла:
* тоҷикӣ
* ӯзбекӣ
* туркменӣ
* русӣ
* афғонӣ (дарӣ)
* дигар забонҳои халқҳои Осиёи Марказӣ

=== Сурудҳои машҳур ===
* «Мижгон сиёҳ»
* «Кафтари шоҳӣ»
* «Ҷавонӣ»
* «Марди фақир»
* «Ваҳдат»
* «Модар»
* «Арабӣ гуфтам»
* «Дӯст медорам туро»
* «Баҳор»
* «Биё ёрам»
* «Ёри чаканпӯш»
* «Онаҷон»
* «Таманно»

== Мукофотҳо ва тасвирҳо ==
Дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №621 аз 7 августи соли 2001 ва нашри расмии «Ҷумҳурият» (№102, 30 августи 2001), ба Одилҷон Умурзоков унвони «Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон» дода шуд.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №621 |work=Ҷумҳурият |date=30 августи 2001 |language=tg}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:ЧУМХУРИЯТ Фармони призиденти Чумхурии Точикистон.jpg|Нашри «Ҷумҳурият», 30 августи 2001
File:Фармон дар бораи сарфароз гардонидани унвони фахри.jpg|Фармони Президенти ҶТ №621, 7 августи 2001
File:Удостворения о присвоения заслуженного артиста Таджикистана.jpg|Гувоҳномаи унвон
File:Шаходатномаи унвони фахри.jpg|Шаҳодатномаи унвони фахрӣ
File:Медаль Одилджона.jpg|Медал
File:17647394Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:1764739421157 Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:1764739421244 Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:Лауреат Одилджон Умурзоков.jpg|Лауреат
File:Кадр 15 вахдат Одилчон Умурзоков (00-03-56.296).jpg|Кадр аз «Ваҳдат»
File:Одилчон Умурзоков в концерте в парке отдыха Мир Саид Али Хамадони г. Куляб 2009 г.jpg|Консерт дар Кӯлоб, 2009
File:Odiljon dio yoram.jpg|Акс аз «Биё ёрам»
File:Садои дил 2 - frame at 11m27s.jpg|Кадр аз «Садои дил 2», 11:27
File:Одилчон Умурзоков Кетаман орг. - frame at 2m33s.jpg|Кадр аз «Кетаман», 2:33
File:Садои дил 2 - frame at 7m17s.jpg|Кадр аз «Садои дил 2», 7:17
File:Кадр Одилчон 3 байт Бахор,Вахдат,Таманно, (00-00-14.790).jpg|Кадр аз «Баҳор», «Ваҳдат», «Таманно»
&lt;/gallery&gt;

== Адабиёт ==
* Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.
&lt;ref&gt;{{Китоб |муаллиф = О. Нуриддинов |унвон = Кӯлоб. Энциклопедия |масъул = Сарредаксияи илмии Энциклопедияи миллии тоҷик |ҷой = Душанбе |сол = 2006 |саҳифаҳо = 516 |isbn = 5-89870-076-5}}&lt;/ref&gt;

== Манбаъҳо ==
&lt;references /&gt;
* {{cite web|url=https://sputnik.tj/20210808/8-avgust-dar-tarih-1041465971.html|title=Рӯзи 8 август дар таърих — Одилҷон Умурзоқов|date=2021-08-08|publisher=Sputnik Тоҷикистон|accessdate=2025-11-10}}
* {{cite web|url=https://kgu.tj/donishgo-i-mo/tarikhi-donishgoh.php|title=Таърихи донишгоҳ — упоминание Одилҷон Умурзоқов|publisher=KGU|accessdate=2025-11-10}}
* {{Cite web|url=https://ttfurug.blogspot.com/2016/04/blog-post.html|title=ФУРӮҒ-оинаи ҳунар ва истеъдод: Сад узбеки маъруфи Тоҷикистон|last=Tvfurug|website=ФУРӮҒ-оинаи ҳунар ва истеъдод|date=воскресенье, 10 апреля 2016 г.|access-date=2025-11-10}}
* [http://www.ruzgor.tj/sad-fardi-ma-ruf/10679-100-uzbaki-maruf.html Сад фарди маъруф - РӮЗГОР]

== Гурӯҳҳо ==
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>ea44l58tziq1efga5f85599sfz2lqx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491226</id>
      <parentid>1491225</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azam74</username>
        <id>92860</id>
      </contributor>
      <comment>/* Манбаъҳо */</comment>
      <origin>1491226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8936" sha1="t9iioomnyhk32kk0csan4iad91rtv28" xml:space="preserve">{{Short description|Овозхони тоҷик (тав. 1954)}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}

{{Infobox person
| name               = Одилҷон Умурзоков
| birth_name         = Одилҷон Яъқубович Умурзоков
| image              = Umurzokov Odiljon Yakubovich in 2017.jpg
| caption            = Одилҷон Умурзоков, 2017
| native_name        = Одилҷон Умурзоков
| native_name_lang   = tg
| birth_date         = {{Birth date and age|1954|08|08|df=y}}
| birth_place        = Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон
| origin             = Тоҷикистон
| genre              = мусиқии мардумӣ, эстрада
| occupation         = {{flatlist|
* овозхон
* актёр
* ҳофиз
}}
| years_active       = солҳои 1970 — 2013
| instrument         = {{flatlist|
* рубоб
* гитара
}}
| associated_acts    = Ансамбли «Садои дил»
| awards             = Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2001)
}}

'''Одилҷон Яъқубович Умурзоков''' (тав. 8 августи 1954, Кӯлоб) — овозхони тоҷик, актёр ва ҳофиз.  
Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2001). Узви ансамбли «Садои дил», лауреати озмунҳои ҷумҳуриявӣ.

== Зиндагинома ==
Одилҷон Умурзоков 8 августи соли 1954 дар шаҳри Кӯлоб таваллуд шудааст.  

Соли 1969 пас аз хатми синфи ҳаштум ба омӯзишгоҳи тиббӣ дохил шуд, аммо пас аз хатм аз рӯи ихтисос кор накард.  

Дар синни 15-солагӣ ба саҳна баромад ва фаъолияти касбии овозхониро дар солҳои 1970 оғоз намуд. Аз охири соли 1973 мудири клуби «Сайёр» буд.  

Аз соли 1974 то 1976 хизмати ҳарбиро адо кард. Пас аз демобилизатсия соли 1976 ба труппаи Театри давлатии мусиқӣ-комедии Кӯлоб ба номи С. Вализода қабул шуда, то соли 1978 ҳамчун актёр фаъолият кард.  

Соли 1985 факултети забон ва адабиёти руси Донишгоҳи давлатии педагогии Кӯлобро хатм намуд.  

Аз соли 1986 дар Қасри фарҳанги шаҳри Кӯлоб ҳамчун роҳбари бадеӣ кор кард. Дар аввали солҳои 1990 ансамбли «Садои дил»-ро таъсис дод. Соли 1990 муовини директор таъйин шуд ва аз соли 2003 то 2013 вазифаи директори Қасри фарҳангро иҷро намуд.  

Дар солҳои 2000 фаъолона дар чорабиниҳои фарҳангӣ, консертҳо ва фестивалҳо иштирок дошт. Ҳунарпеша ҳамчунин берун аз кишвар — дар Ӯзбекистон, Русия ва дигар давлатҳои ИДМ — баромад кардааст ва фарҳанги тоҷикро муаррифӣ намудааст.  

Аз моҳи июли соли 2020 дар нафақаи ифтихорӣ қарор дорад.

== Эҷодиёт ==
Одилҷон Умурзоков сурудҳои эстрадӣ ва халқиро иҷро мекард ва ҳамчун ҳофиз машҳур буд. Репертуари ӯ даҳҳо сурудҳои машҳурро дар бар мегирад, ки дар Кӯлоб, Душанбе ва дигар шаҳрҳои Тоҷикистон иҷро шудаанд.  
Одилҷон Умурзоков сурудҳоро дар забонҳои гуногун иҷро кардааст, аз ҷумла:
* тоҷикӣ
* ӯзбекӣ
* туркменӣ
* русӣ
* афғонӣ (дарӣ)
* дигар забонҳои халқҳои Осиёи Марказӣ

=== Сурудҳои машҳур ===
* «Мижгон сиёҳ»
* «Кафтари шоҳӣ»
* «Ҷавонӣ»
* «Марди фақир»
* «Ваҳдат»
* «Модар»
* «Арабӣ гуфтам»
* «Дӯст медорам туро»
* «Баҳор»
* «Биё ёрам»
* «Ёри чаканпӯш»
* «Онаҷон»
* «Таманно»

== Мукофотҳо ва тасвирҳо ==
Дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №621 аз 7 августи соли 2001 ва нашри расмии «Ҷумҳурият» (№102, 30 августи 2001), ба Одилҷон Умурзоков унвони «Артисти шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон» дода шуд.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон №621 |work=Ҷумҳурият |date=30 августи 2001 |language=tg}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:ЧУМХУРИЯТ Фармони призиденти Чумхурии Точикистон.jpg|Нашри «Ҷумҳурият», 30 августи 2001
File:Фармон дар бораи сарфароз гардонидани унвони фахри.jpg|Фармони Президенти ҶТ №621, 7 августи 2001
File:Удостворения о присвоения заслуженного артиста Таджикистана.jpg|Гувоҳномаи унвон
File:Шаходатномаи унвони фахри.jpg|Шаҳодатномаи унвони фахрӣ
File:Медаль Одилджона.jpg|Медал
File:17647394Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:1764739421157 Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:1764739421244 Одилджон Умурзоков.jpg|Портрети дигар
File:Лауреат Одилджон Умурзоков.jpg|Лауреат
File:Кадр 15 вахдат Одилчон Умурзоков (00-03-56.296).jpg|Кадр аз «Ваҳдат»
File:Одилчон Умурзоков в концерте в парке отдыха Мир Саид Али Хамадони г. Куляб 2009 г.jpg|Консерт дар Кӯлоб, 2009
File:Odiljon dio yoram.jpg|Акс аз «Биё ёрам»
File:Садои дил 2 - frame at 11m27s.jpg|Кадр аз «Садои дил 2», 11:27
File:Одилчон Умурзоков Кетаман орг. - frame at 2m33s.jpg|Кадр аз «Кетаман», 2:33
File:Садои дил 2 - frame at 7m17s.jpg|Кадр аз «Садои дил 2», 7:17
File:Кадр Одилчон 3 байт Бахор,Вахдат,Таманно, (00-00-14.790).jpg|Кадр аз «Баҳор», «Ваҳдат», «Таманно»
&lt;/gallery&gt;

== Адабиёт ==
* Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.
&lt;ref&gt;{{Китоб |муаллиф = О. Нуриддинов |унвон = Кӯлоб. Энциклопедия |масъул = Сарредаксияи илмии Энциклопедияи миллии тоҷик |ҷой = Душанбе |сол = 2006 |саҳифаҳо = 516 |isbn = 5-89870-076-5}}&lt;/ref&gt;

== Манбаъҳо ==
&lt;references /&gt;
* {{cite web|url=https://sputnik.tj/20210808/8-avgust-dar-tarih-1041465971.html|title=Рӯзи 8 август дар таърих — Одилҷон Умурзоқов|date=2021-08-08|publisher=Sputnik Тоҷикистон|accessdate=2025-11-10}}
* {{cite web|url=https://kgu.tj/donishgo-i-mo/tarikhi-donishgoh.php|title=Таърихи донишгоҳ — упоминание Одилҷон Умурзоқов|publisher=KGU|accessdate=2025-11-10}}
* {{Cite web|url=https://ttfurug.blogspot.com/2016/04/blog-post.html|title=ФУРӮҒ-оинаи ҳунар ва истеъдод: Сад узбеки маъруфи Тоҷикистон|last=Tvfurug|website=ФУРӮҒ-оинаи ҳунар ва истеъдод|date=воскресенье, 10 апреля 2016 г.|access-date=2025-11-10}}
* [http://www.ruzgor.tj/sad-fardi-ma-ruf/10679-100-uzbaki-maruf.html Сад фарди маъруф - РӮЗГОР]
== Пайвандҳои беруна ==
* [https://stihi.ru Саҳифаи Одилҷон Умурзоқов] дар портали Стихи.ру
* [https://proza.ru Саҳифаи Одилҷон Умурзоқов] дар портали Проза.ру

== Гурӯҳҳо ==
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>t9iioomnyhk32kk0csan4iad91rtv28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хон-Тенгри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327354</id>
    <revision>
      <id>1491317</id>
      <parentid>1447682</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таърих */</comment>
      <origin>1491317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="0mhbfvsbrxf2vngwtn5obo1r4cpmj6p" xml:space="preserve">{{Қулла
| Название = Хан - Тенгри
}}'''Хон-Тенгри''' (Тенгри-Таг, Тенгритак) — қуллае дар марзи [[Қазоқистон]], [[Қирғизистон]] ва Чин . Дуюмин қуллаи баландтарин дар системаи [[Кӯҳ|кӯҳҳои]] Тиён-Шон, баландтарин қулла дар Қазоқистон.

Баландии кӯҳ 7010 метр аст, аммо мувофиқи дигар манбаъҳо, асосан русӣ, баландии қулла 6995 м. нишон дода шудааст.

== Таърих ==
Омӯзиши кӯҳ солҳои [[Соли 1929|1929-1933]] [[Укроин|аз ҷониби экспедитсияи украинӣ]] [[Соли 1933|таҳти роҳбарии]] Михаил Погребетский, И. О. Адамович ва Исаак Ландо оғоз ёфт. Соли 1931, М.&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;Погребетский ба қуллаи ин қулла баромад. Соли 1945 профессор Н.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Малитский, бо омӯзиши асарҳои П. П. Семёнов-Тянь-Шанский ( 1857 ) чунин ақидаеро баён карда буд, ки Хон-Тенгри воқеан қуллаи Ғалаба ва қуллаи Канг-Туу дар асл қуллаи Хон-Тенгри аст. Соли [[Соли 1930|1930]] экспедитсияи русӣ таҳти роҳбарии М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Михайлов ба [[Пирях|пиряхи]] Инилчеки Шимолӣ расид. Соли [[Соли 1932|1932]] гурӯҳи кӯҳнавардони А. дар ин ҷо ба кор шурӯъ кард.А.&amp;nbsp;Летавета, ки дар давраи [[Соли 1938|солҳои]] [[Соли 1934|1934-38]] дар мақоми экспедитсия буд. Онҳо Хон-Тенгри, қаторкӯҳҳои Кокшол-Тоо ва Куйлютауро омӯхтанд. Дар [[соли 1936]] ин қулларо низ  [[Русҳо|рус]] В. М.&amp;nbsp;Абалаков .

Номи кӯҳ боиси пайдоиши назарияе дар бораи пайдоиши якчанд қабилаҳои [[Сакоиҳо|скифӣ]], ки дар [[Водӣ|водиҳои]] [[Тиёншон]] зиндагӣ мекарданд, гардид. Ин қабилаҳо инчунин [[туркҳо]] ва булғорҳоро дар бар мегирифтанд. Ин дар [[Устурашиносӣ|асотири]] онҳо мушоҳида мешавад, ки дар он худои олӣ...— Тангра ( Тенгри, Тан-Нак-Ра), ки маънои ''марде ба андозаи осмонро'' дорад.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* [http://www.wikimapia.org/#y=42210833&amp;x=80175000&amp;z=12&amp;l=0&amp;m=a&amp;v=2 Хан-Тенгрі на супутниковій мапі]
* [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=137 Пік Хан-Тенгрі у Світовій Гірській Енциклопедії]

== Адабиёт ==

* Колокольников Е. Биография Хан-Тенгри // Побежденные вершины. — М.: Мысль, 1981.&amp;nbsp;— С. 67—74. {{Ref-ru}}
{{Пайвандҳои беруна}}
[[Гурӯҳ:Қуллаҳои ҳафтҳазорметрӣ]]
[[Гурӯҳ:Силсилакӯҳҳои Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор]]
[[Гурӯҳ:Қуллаҳои баландтарини кишварҳои ҷаҳон]]</text>
      <sha1>0mhbfvsbrxf2vngwtn5obo1r4cpmj6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаторкӯҳи Фарғона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327435</id>
    <revision>
      <id>1491313</id>
      <parentid>1447898</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2689" sha1="ck0dztf0k0ixi4gqie0zdbs684q0h6m" xml:space="preserve">{{Қаторкӯҳ|CoordScale=1000000|Район=Тиёншон|Ном=Қаторкӯҳи Фарғона|Координатаҳо=41/0/15/N/73/56/16/E|Дарозӣ=225|Баландӣ=4692|Кишвар=Қирғизистон|Минтақа=}}

'''Қаторкӯҳи Фарғона''' як қаторкӯҳ дар Тиёншон аст. Ин қаторкӯҳ, ки аз ҷанубу шарқ ба шимолу ғарб 225 км тӯл кашидааст, [[водии Фарғона|водии Фарғонаро]] аз Тиёншони дохилӣ ҷудо мекунад . Дар ҷанубу шарқ, ки дар он қаторкӯҳ баландтарин аст, он тавассути гузаргоҳи Сёок бо қаторкӯҳҳои Торугарт ва Олайку ҳамсарҳад аст.

Қаторкӯҳ дорои сохтори ғайрисимметрӣ бо нишебҳои дароз ва мулоими ҷанубу ғарбӣ ва нишебҳои нишеби шимолу шарқӣ мебошад. Шохаҳои қаторкӯҳи Фарғона аз Бобаш-Ота, Сууган-Тош, Сёрюн-Дөбё ва якчанд қаторкӯҳҳои дигар иборатанд. Нишебҳои қаторкӯҳро дараҳои дарёҳои Қара-Кулҷа, Қара-Ункюр, Кулун, Жазӣ ва Ала-Бука ҷудо мекунанд. Кӯлҳои калони ба қаторкӯҳ тааллуқдошта Кулун ва Қара-Сууро дар бар мегиранд.

Дар нишебиҳои қаторкӯҳ минтақаҳои табиии махсус ҳифзшаванда ҷойгиранд: мамнӯъгоҳи табиии давлатии Кулуната, Боғи миллии табиии давлатии Саймалуу-Тош, Боғи миллии Қара-Шоро ва ғайра. Нишебиҳо бо ҷангалҳои сӯзанбарг ва арчаҳои тира пӯшонида шудаанд, ки дар болои онҳо [[чаманзорҳои кӯҳии алпӣ]] ҷойгиранд. Дар нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳҳои Фарғона, дар наздикии деҳаи Арслонбоб, ҷангалҳои боқимондаи [[чормағз]] мерӯянд - яке аз чор ҷангали чормағз ва калонтарин дар ҷумҳурӣ. Дар кӯҳҳои болоӣ 383 [[пирях]] мавҷуд.&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|Ферганский хребет}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳои Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳои Тиёншон]]</text>
      <sha1>ck0dztf0k0ixi4gqie0zdbs684q0h6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғумай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327977</id>
    <revision>
      <id>1491304</id>
      <parentid>1451315</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3390" sha1="og7256a9bzlrk1zhehalshqmsnpq9vu" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Sorgho d'Alep-Sorghum halepense-Inflorescence-20140817.jpg
| image descr = Хӯшагули шукуфта
| regnum = Рустаниҳо
| parent = Sorghum
| rang = Намуд
| author = ([[Linnaeus]]) [[Pers.]], 1805
| latin = Sorghum halepense
| wikispecies = Sorghum halepense
| itis = 42111
| ncbi = 4560
| eol = 1115168
| grin = 35119
| ipni = 68263-3
| tpl = kew-443460
}}
'''Ғумай''' (Sorghum halepense), ғумой, ғумо, ҷу­во­ри­каҳак - як навъ рустании бисёрсола. 

== Тавсифи ботаникӣ ==
Решааш сафеди сер­бу­ғум, ба хок 60–80 см чуқур меравад. Пояаш рост (то 2 м қад мекашад), баргаш да­роз (20–60 см), паҳн (5 см), нӯг­тез ва дурушт. Гу­лаш ду­ҷин­са, хӯ­шааш сердон (то 2–4 ҳазор), донаш дор­чинӣ, бо пу­лакчаҳо пӯ­ши­да шудааст (то 4 сол қо­би­лия­ти сабзиш дорад). Ғ. рустании гар­мипарвар аст. Май – ноябр гул карда, донаш мепазад. 

== Макони рӯидан ==
Ғумай дар [[Ҳиндустон|Ҳин­дус­тон]], кишварҳои [[Баҳри Миёназамин|баҳ­ри Миёназамин]], [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Хитой]], [[Қафқоз|Қаф­қоз]], [[Қрим]], [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Мар­ка­зӣ]], аз ҷумла [[Тоҷикистон]], ме­рӯяд. 

== Таъсир ба кишоварзӣ ==
Алафи бегонаи [[Пахтакорӣ|пахтазор]], замини [[Ришқа|юнучқа]] ва [[Гандум|ган­думу]] [[ҷав]] аст. Заминҳое, ки ғумай пахш кардааст, камҳосил мешаванд. 

== Аҳаммият ==
Баргу пояи сабзи ғумай хӯро­ки хуби чорвост. Аз он силоси хушсифат тайёр мекунанд. Дар таркиби хошоки ғумай протеин (11,5%), сафеда (10,2%), равған (2,3%), клетчатка (45,9%) ва моддаҳои қиё­мии бенитроген (32,4%), дар тар­киби решааш оҳар (27%), қанд (13%) ва гликозиди дур­рин мавҷуд аст. 

== Истифода дар тиб ==
Табибони гузашта бо ғумай бемории сифилис­ро табобат мекарданд. Дар тибби халқӣ бехи он барои манъ кардани хун­равӣ, муолиҷаи тарбод, бемории оташак, ниқ­рис, нев­ралгия истифода мешавад. Нақеи дони ҷувори­ка­ҳак давои хуби пешоброн аст.

== Эзоҳ ==

== Адабиёт ==

* {{ЭМТ|мақола=Ғумай|ном=Ғумай|муаллиф=А. Мадаминов.|ҷилд=5|саҳифаҳо=137}}

* Комаров Б. М. Определитель растений северного Тад­жи­кис­тана. Д., 1967; 
* Штерншис М. В. Биологическая защита растений. М., 2004; 
* Артохин К. С. Сорные растения. Ростов-на-Дону, 2004.</text>
      <sha1>og7256a9bzlrk1zhehalshqmsnpq9vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамоку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329719</id>
    <revision>
      <id>1491305</id>
      <parentid>1485975</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11152" sha1="56h08j8ewa89aj41t77v3i14swsyxju" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Nicotiana tabacum 001.JPG
| салтанат = Рустаниҳо
| rang = Оила
| author = [[Linnaeus]], 1753
| latin = Nicotiana
| syn = * {{btname|Amphipleis|[[Raf.]]}}
* {{btname|Blenocoes|[[Raf.]]}}
* {{btname|Dittostigma|[[Phil.]]}}
* {{btname|Eucapnia|[[Raf.]]}}
* {{btname|Langsdorfia|[[Raf.]]}}
* {{btname|Lehmannia|[[Spreng.]]}}
* {{btname|Perieteris|[[Raf.]]}}
* {{btname|Polydiclis|([[G.Don]]) [[Miers]]}}
* {{btname|Sairanthus|[[G.Don]]}}
* {{btname|Siphaulax|[[Raf.]]}}
* {{btname|Tabacum|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Tabacus|[[Moench]]}}
* {{btname|Waddingtonia|[[Phil.]]}}
}}
'''Тамоку''' ({{lang-la|Nicotiana}}) — ҷинси рустаниҳои бисёрсола ва яксола аз оилаи {{Bt-tglat|Solanaceae}}.   

Баъзе намудҳо никотин доранд, як стимуляторе, ки гуруснагиро то андозае фурӯ мебарад, хунро тунук мекунад, лахташавии хунро халалдор мекунад ва боиси қисман деминерализатсияи бадан мегардад. Истифодаи тамоку дар шаклҳои гуногун ва бо роҳҳои гуногун (сигоркашӣ, хоидан, нафаскашии тамокуи хокадор) боиси вобастагии никотин мегардад &lt;ref&gt;{{БСЭ3|Курение|14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4753|title=«What causes nicotine addiction?» American Heart Association|accessdate=2011-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102232946/http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4753|archivedate=2007-11-02}}&lt;/ref&gt; .

== Номгузорӣ ==
Ин растании тамоку {{Lang-fr|Jean Nicot}} ба шарафи Жан Никот (фаронсавӣ) ''Никотиана'' номгузорӣ шудааст. (1530–1600), сафири Фаронса дар Португалия. Дар нимаи асри 18, ин номро [[Карл Линней]] дар асарҳояш истифода мебурд. Азбаски мувофиқи Кодекси байналмилалии номенклатураи ботаникӣ, номҳои илмии растаниҳо, ки то 1 майи [[соли 1753]] нашр шудаанд, эътибор надоранд, Линней расман муаллифи номи умумии ''Nicotiana'' мебошад ва номи пурраи илмии ин ҷинс ҳамчун {{Btname|Nicotiana|[[L.]] (1753)}} .

== Тавсифи ботаникӣ ==
Ҷинси ''Nicotiana'' [[Рустаниҳо|гиёҳҳо]], [[Бутта|буттаҳо]] ва [[Дарахт|дарахтони]] хурдро дар бар мегирад. [[Барг|Баргҳо]] баргшакл ё нишастаанд. Баргҳои пояшакл мебошанд. Баргҳое, ки дар поя болотар ҷойгиранд, тадриҷан андозаи худро кам мекунанд. Канори барг пурра ё мавҷнок аст. Тоҷи [[гул]] найчашакл, шакли қифшакл дорад ва метавонад симметрӣ (актиноморфӣ) ё асимметрӣ ( зигоморфӣ ) бошад, диаметри он камтар аз 9 см бошад. Найча рост ё каҷ аст. Одатан шохаҳо мавҷуданд. [[Гулҳо]] варамшакл  мебошанд, баъзан гулҳо танҳо ҳастанд. [[Гардолудшавӣ]] шабона ё рӯзона рух медиҳад. Клеистогамия ба амал меояд. [[Мева]] як капсулаи хушк аст, ки аз клапанҳои апикалӣ ҷудо мешавад. Дар дохили мева тухмиҳои хурди сершумор инкишоф меёбанд. Ҷанин рост ё каме каҷ аст. Котилдонҳо дарозрӯяанд  &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Barboza G.E. et all.|заглавие=The Families and Genera of Vascular Plants|ответственный=edited by K. Kubitzki|год=2016|часть=Solanaceae|издание=|место=|издательство=Springer|страницы=|страниц=|pages=295—358|allpages=407|volume=XIV|isbn=978-3-319-28532-0}}&lt;/ref&gt; .

== Таркиб ==
Никотин дар решаҳои растанӣ ҳосил мешавад. Аз он ҷо, он аз ҷониби дигар қисмҳои растанӣ, аз ҷумла баргҳо, ҷаббида мешавад. Баргҳои тамоку полоний-210-и радиоактивиро аз ҳаво ҷаббида мегиранд, ки консентратсияи он ҳангоми хушк кардан зиёд мешавад.

== Генетика ==
Маҷмӯи диплоидӣ аз 18 то 48 хромосомаро дар бар мегирад &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=Barboza G.E. et all.|заглавие=The Families and Genera of Vascular Plants|ответственный=edited by K. Kubitzki|год=2016|часть=Solanaceae|издание=|место=|издательство=Springer|страницы=|страниц=|pages=295—358|allpages=407|volume=XIV|isbn=978-3-319-28532-0}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Barboza G.E. et all.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Solanaceae&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;The Families and Genera of Vascular Plants&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;edited by K. Kubitzki.&amp;nbsp;— Springer, 2016.&amp;nbsp;— Vol.&amp;nbsp;XIV.&amp;nbsp;— P.&amp;nbsp;295—358.&amp;nbsp;— 407&amp;nbsp;p.&amp;nbsp;— ISBN 978-3-319-28532-0.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

== Экология ==
Ҳашароти зараррасони зиёде мавҷуданд, аз ҷумла [[Гамбусаки колорадоӣ]], шабпараки тамоку ва дигар [[ҳашарот]].

== Таснифот ==
Тибқи ҳисобҳои гуногун, ҷинси ''тамоку'' аз 75 то 95 &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF17/nicotiana.pdf|автор=Yan Cao Shu|заглавие=19. Nicotiana Linnaeus, Sp. Pl. 1: 180. 1753.|год=1994|язык=en|издание=Flora of China|тип=|месяц=|число=|том=17|номер=|страницы=331–332|issn=|archivedate=2021-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411102406/http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF17/nicotiana.pdf}}&lt;/ref&gt; намудро дар бар мегирад, ки дар 13 қисмат  паҳн шудаанд:
* {{bt|Nicotiana|[[Goodsp.]]|sect=Alatae}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Nicotiana}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Noctiflorae}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Paniculatae}}
* {{bt|Nicotiana|[[G.Don]]|sect=Petunioides}}
* {{bt|Nicotiana|G.Don|sect=Polydicliae}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Repandae}}
* {{bt|Nicotiana|G.Don|sect=Rusticae}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Suaveolentes}}
* {{bt|Nicotiana|[[S.Knapp]]|sect=Sylvestres}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Tomentosae}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Trigonophyllae}}
* {{bt|Nicotiana|Goodsp.|sect=Undulatae}}

== Паҳншавӣ ==
Намояндагони ин ҷинс дар [[Африқо]], [[Амрикои Шимолӣ]] [[Амрикои Ҷанубӣ]], [[Австралия]] ва [[Уқёнусия]] мавҷуданд. Гуногунии максималии намудҳо дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] мушоҳида мешавад - тақрибан 40 намуд &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; .

== Парвариши тамоку ==
[[Акс:Nicotiana_alata1By_Carl_E_Lewis.jpg|мини|Табак крылатый, популярное декоративное растение]]

Барои  тамоку, навъҳои муҳимтарин инҳоянд:

* Тамокуи паҳнбарг ё тамокуи Мэриленд ( Nicotiana macrofilla ) гули сурх, гулчанбари нисбатан дарози найчашакл ва барги васеъ дорад, ки рагҳои паҳлуии он ба барги асосӣ дар кунҷҳои рост ҷойгиранд.
* Тамокуи Вирҷиния ( Nicotiana tabacum ), бо гулҳои гулобӣ, гулобии найчашакл бо пораҳои тез, баргҳояш дарозрӯя-лансолатӣ, нишаста.
* Шаги оддӣ ( Nicotiana rustica ), гулҳо зардранг, гулдон бо найчаи кӯтоҳ ва пораҳои мудаввар, баргҳо тухмшакл, борик, дар нӯг кунд, бо баргҳои шаффоф, рагҳои паҳлуии барг нисбат ба рагҳои миёна дар кунҷҳои рост нестанд.
* Камтар парвариш карда мешаванд: тамокуи духтарӣ ( Nicotiana glutinosa ) ва тамокуи ҷингила ( Nicotiana crispa ) &lt;ref name=&quot;ЭСБЕ-П&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Табак, растение из семейства пасленовых}}&lt;/ref&gt; .

[[Акс:Nicotiana_tabacum_006.JPG|мини|320x320пкс|Хушк кардани баргҳои тамоку]]

== Инчунин нигаред ==
* [[Рӯзи ҷаҳонии бидуни тамоку]] 
* [[Тамокукашӣ]]
* [[Томак]] - пайванд кардани [[помидор]] ба тамоку
* [[Танбоку (ашёи хом)]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{Книга|заглавие=Большая российская энциклопедия. Том 31|часть=Табак|ссылка часть=https://old.bigenc.ru/agriculture/text/4177915|место=М.|год=2016|страницы=534|ref=Большая российская энциклопедия}}
* {{БСЭ3|Табак|25}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Табак, растение из семейства пасленовых}}
* Род 1320. Табак — Nicotiana L. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1955. — Т. 22 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 106—108. — 861 с. — 3000 экз.
* Nicotiana // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* Трахтенберг И. М., Белоусов А. А. Яды. Популярная энциклопедия. — К.: Издатель Л. Д. Россинский, 2011. — 640 с.: ил.

== Пайвандҳо ==
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/259/ Тамоку дар СССР] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250130125657/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/259/ |date=2025-01-30 }} дар вебсайти Осорхонаи тиҷорат 

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Флораи Амрикои Ҷанубӣ]]
[[Гурӯҳ:Энтеогенҳо]]
[[Гурӯҳ:Флораи Амрикои Шимолӣ]]</text>
      <sha1>56h08j8ewa89aj41t77v3i14swsyxju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферула мошата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329831</id>
    <revision>
      <id>1491318</id>
      <parentid>1469060</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Гиёҳон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>330675</id>
    <revision>
      <id>1491256</id>
      <parentid>1469313</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булғор (рустанӣ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332389</id>
    <revision>
      <id>1491306</id>
      <parentid>1490939</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2363" sha1="tvha3wd11u2ccdlcft6tjqj06znq5hf" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Sophora japonica JPG2Aa.jpg
 |image descr       = Общий вид взрослого дерева
 |regnum            = Растения
 |parent            = Styphnolobium
 |rang              = Вид
 |latin             = Styphnolobium japonicum
 |author            = ([[Linnaeus]]) [[Schott]], 1830
 |syn               = [[#Синонимы|см. текст]]
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Styphnolobium japonicum
 |grin              = 314715
}}
'''Булғор''' ('''Sophora''') —  ҷинси [[рустаниҳои бисёрсола]] аз [[оилаи лӯбиёиҳо]].

== Тавсиф ==
Беш аз 62 намуд дорад. Асосан дар мин­тақаҳои тропикию субтропикии Аврупои Ҷанубу Шарқӣ, Осиёи Марказӣ, Австралия, ҷазираҳои Уқёнуси Ором ва Амрикои Ҷанубӣ вомехӯ­рад. Дар Тоҷикистон як намуди он – Булғори ҷопонӣ (S. japoni­ca)-ро мепарваранд. Рустании хуби ороишист. Баландиаш 25 м, шохсораш курашакл. Баргаш паршакли то­­қа, байзашакл (дарозиаш 2–5 см). Гулаш хӯшбӯйи сафед, гу­лобӣ ё зард. Хӯша­гулаш туғшакл (дарозиаш 35 см). Ғи­ло­факаш байзашакл. Июл-сентябр гул мекунад. Рустании сояпарвард аст. Дар таркибаш аз алка­лоид­ҳои ситизин, сафокарпин ва матрин мавҷу­данд. Булғор рустании до­руист. Бо қиёми самари он ҷароҳатро мешӯянд, ҷойҳои сӯхта­гиро тарбандӣ мекунанд. Аз хӯшагулаш рутин мегиранд, ки барои муолиҷаи мӯрагҳо муфид аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Булғор|7|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Рустаниҳо]]
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи кишвар]]</text>
      <sha1>tvha3wd11u2ccdlcft6tjqj06znq5hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Арғувон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>332786</id>
    <revision>
      <id>1491248</id>
      <parentid>1481151</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="c3lr1ftldwkpfehlue2d4ak5qji7u9w" xml:space="preserve">{{Ҳазф}}</text>
      <sha1>c3lr1ftldwkpfehlue2d4ak5qji7u9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Религия</title>
    <ns>10</ns>
    <id>333068</id>
    <revision>
      <id>1491308</id>
      <parentid>1483503</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Шаблон:Дин]]</comment>
      <origin>1491308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Офтобгардакҳои Тоҷикистон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>333146</id>
    <revision>
      <id>1491249</id>
      <parentid>1483861</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="c3lr1ftldwkpfehlue2d4ak5qji7u9w" xml:space="preserve">{{Ҳазф}}</text>
      <sha1>c3lr1ftldwkpfehlue2d4ak5qji7u9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Офтобгардакҳои заминрав</title>
    <ns>14</ns>
    <id>333206</id>
    <revision>
      <id>1491259</id>
      <parentid>1484167</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333258</id>
    <revision>
      <id>1491254</id>
      <parentid>1484415</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Тобишҳои норанҷӣ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>333425</id>
    <revision>
      <id>1491263</id>
      <parentid>1485302</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синдроми бинои бемор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334173</id>
    <revision>
      <id>1491269</id>
      <parentid>1489694</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1491269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70523" sha1="g1b5okv7kwu2owur7r66am4gbd62w39" xml:space="preserve">{{Гурӯҳ нест}}
{{викисозӣ}}
== Муқаддима ==
Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|номутобиқатии муҳити идиопатикӣ]]-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро, ки ҳангоми қарор доштан дар биноҳои мушаххас ба вуҷуд меоянд, хабар медиҳанд. Доираи васеи нишонаҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва биноҳои дар он гумонбаршуда аксар вақт биноҳои корӣ мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз СББ осеб дидаанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз ворид шудан ба ин биноҳо худдорӣ кунанд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати зиндагӣ ва оқибатҳои манфӣ барои фаъолияти касбӣ оварда расонад.

Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва одатан бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. 

Синдроми бинои беморӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «[[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|ноқабилии идиопатии муҳити зист]]», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Шароитҳои дигари дохили ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва [[Ҳассосияти бисёрхимиявӣ|ҳассосияти сершакли кимиёвиро]] дар бар мегиранд. Ноқабилии идиопатии муҳити зист, ба навбати худ, ҳамчун ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ баррасӣ мешаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Синдроми бинои беморӣ ба бемории радиатсионӣ ҳангоми сарф кардани муддати тӯлонӣ дар бинои радиоактивӣ ишора намекунад.

== Таъриф ==
Синдроми бинои бемор дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; зикр нашудааст. Аммо Агентии ҳифзи муҳити зисти Иёлоти Муттаҳида нишондиҳандаҳои зерини синдроми бинои беморро номбар мекунад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;IntQFieldOp=0&amp;ExtQFieldOp=0&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h%7C-&amp;MaximumDocuments=1&amp;FuzzyDegree=0&amp;ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&amp;Display=hpfr&amp;DefSeekPage=x&amp;SearchBack=ZyActionL&amp;Back=ZyActionS&amp;BackDesc=Results%20page&amp;MaximumPages=1&amp;ZyEntry=1&amp;SeekPage=x&amp;ZyPURL |titel=Document Display {{!}} NEPIS {{!}} US EPA |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20251008135733/https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;IntQFieldOp=0&amp;ExtQFieldOp=0&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h%7C-&amp;MaximumDocuments=1&amp;FuzzyDegree=0&amp;ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&amp;Display=hpfr&amp;DefSeekPage=x&amp;SearchBack=ZyActionL&amp;Back=ZyActionS&amp;BackDesc=Results%20page&amp;MaximumPages=1&amp;ZyEntry=1&amp;SeekPage=x&amp;ZyPURL |archiv-datum=2025-10-08 |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;:

1)     Доштани аломатҳое, ки бо нороҳатии шадид алоқаманданд, ба монанди дарди сар, хастагӣ, сарғардӣ ва ғайра;

2)     Сабаби пайдоиши нишонаҳо маълум нест;

3)     Сабукшавии нишонаҳо пас аз тарк кардани бино.

== Эпидемиология ==
Пайдоиши тахминии синдроми бинои беморӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи паҳншавӣ вобаста аст. Масалан, бо истифода аз худгузоришдиҳии синдроми бинои бемор, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 4,8% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 5,4% буд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, нишондиҳандаҳо мутаносибан 1,4% ва 1,3% буданд. Дар Олмон паҳншавии бар асоси худгузоришдиҳӣ барои реаксияи сабук 22,7% буд, дар ҳоле ки 2,1% реаксияи шадидро гузориш доданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Гуфта мешавад, ки паҳншавии синдроми бинои беморӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи ифлосшавии ҳавои дохилӣ (масалан, &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1990/08/12/realestate/in-the-region-connecticut-and-westchester-the-problem-of-sick-building-syndrome.html|title=The Problem of 'Sick-Building Syndrome|author=E. Charles|date=12 August 1990|publisher=New York Times}}&lt;/ref&gt;) ва паст кардани стандартҳои филтрҳои ҳавоӣ, ки баъдтар нокифоя дониста шуданд, алоқаманд аст. Ин ҳатман бо сифати воқеии ҳаво мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Rosemary Day |Titel=Place and the experience of air quality |Sammelwerk=Health &amp; Place |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2007-03 |DOI=10.1016/j.healthplace.2006.01.002 |Seiten=249–260 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353829206000050 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Як баррасии ахир оид ба тарсу ҳаросҳои гуногуни саломатӣ, ки аз тариқи [[Васоити ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро мушоҳида мекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |PMC=10863677 |PMID=38357430 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд.

== Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо ==
Нишонаҳои маъмулан гузоришшуда дар синдроми бинои бемор нишонаҳои [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]]/афективӣ (масалан, душвории тамаркуз ва хастагӣ), нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар), нишонаҳои пӯст ё нишонаҳои меъда ва рӯда (масалан, қабз) мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Манбаъҳои маъмулан зикршудаи аломатҳо инҳоянд: бӯи занбӯруғ, ҳавои тару тоза набуда, ҳавои хушк, ҷараёни ҳаво (драфт), бӯи дуди тамоку ва чароғҳои камравшан ё чароғҳои бо инъикос&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин аломатҳо одатан дар биноҳои марбут ба кор ва биноҳои нави бо изолятсияи баланд рух медиҳанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Hans Orru, Henrik Olstrup, Annika Hagenbjörk, Steven Nordin, Kati Orru |Titel=Exposures, Symptoms and Risk Perception among Office Workers in Relation to Nanoparticles in the Work Environment |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=19 |Nummer=10 |Datum=2022-05-10 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph19105789 |Seiten=5789 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/19/10/5789 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яке аз муаллифон пешниҳод мекунад, ки кормандони маъмурӣ эҳтимолан бештар аз роҳбарон ҳолати бинои беморро эҳсос мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Шахсоне, ки ба синдроми бинои бемор гирифторанд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта меҳисобанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Jaana Suvisaari, Tiina Paunio |Titel=Health-related quality among life of employees with persistent nonspecific indoor-air-associated health complaints |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=122 |Datum=2019-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2019.03.181 |Seiten=112–120 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399918309309 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |datum= |abruf=2012}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи аломатҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҳамаи биноҳое, ки бо аломатҳо алоқаманданд, ки метавонанд биноҳои муҳимми корӣ, маъмурӣ ё истиқоматӣ бошанд), вобаста аст.

Бо бемориҳои илтиҳобии роҳи нафас ҳамбастагии назаррас вуҷуд дорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; ва инчунин ҳассосияти бисёркомпонентӣ ба моддаҳои кимиёвӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ҳамбастагиҳои дигар нейротизм (устувории эҳсосии паст;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/63595|title=Association of neuroticism with sick building syndrome, quality of life and psychomotor performance|author=J. Bobić, M. Gomzi, B. Radosević-Vidacek, B. Kanceljak-Macan|date=2009|accessdate=2026-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220617073333/https://hrcak.srce.hr/file/63595|archivedate=2022-06-17}}&lt;/ref&gt;) ва алекситмию (қобилияти маҳдуди ифодаи эҳсосот;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s12199-010-0143-4.|title=Repressive coping and alexithymia in idiopathic environmental intolerance|author=S. Skovbjerg, R. Zachariae, A. Rasmussen, J.D. Johansen, J. Elberling|date=2010}}&lt;/ref&gt;) мебошанд.

== Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: ==
Ҳеҷ далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки ҳавои дохили биноҳо боиси нишонаҳое шавад, ки дар синдроми бинои бемор вуҷуд доранд, ҳадди ақал дар консентратсияҳое, ки дар биноҳои барои омма боз ҳастанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human &amp; Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Verlag=Taylor &amp; Francis |Datum=2009-02-01 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |PMID=19204852 |Seiten=139–193 |Online=https://doi.org/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. 

Умуман, тавсия дода мешавад, ки синдроми бинои беморро аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷониби дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Чандин назарияҳои ҳамаҷониба оид ба механизмҳои паси СББ ин унсурҳоро муттаҳид мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Назарияи илтиҳоби неврогенӣ пешниҳод мекунад, ки системаи асаб ва системаи масуният ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ки ин шарҳ медиҳад, чаро аломатҳои СББ ба аломатҳои аллергия хеле монанданд ва ҳамзамон нишон медиҳад, ки стрессҳои психосоциалӣ метавонанд ба равандҳои илтиҳобӣ оварда расонанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=W J Meggs |Titel=Neurogenic inflammation and sensitivity to environmental chemicals. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=101 |Nummer=3 |Datum=1993-08 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.93101234 |Seiten=234–238 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.93101234 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=William J. Meggs |Titel=The Role of Neurogenic Inflammation in Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Ecopsychology |Band=9 |Nummer=2 |Datum=2017-06 |ISSN=1942-9347 |DOI=10.1089/eco.2016.0045 |Seiten=83–89 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/eco.2016.0045 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Назарияҳои ҳассосшавии нейронӣ бар асоси равандҳои омӯзиши нейронӣ асос ёфтаанд, вақте ки [[нейрон]] пайваста ба сигналҳои шабеҳ дучор мешавад, ки ин ҷавоби нейронро афзоиш медиҳад ва/ё пороги фиристодани сигналҳоро паст мекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Seymour M. Antelman |Titel=Time-Dependent Sensitization in Animals: A Possible Model of Multiple Chemical Sensitivity in Humans |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=10 |Nummer=4-5 |Datum=1994-07 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379401000508 |Seiten=335–342 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379401000508 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Системаи бӯй ба ин хеле ҳассос аст, ки дар натиҷа шахсоне, ки чунин ҳассосият доранд, бӯйҳои таҳдидро зудтар ошкор мекунанд, ба онҳо афзалият медиҳанд ва диққати бештар медиҳанд, ки ин рушди нишонаҳоро дар СББ тақвият мебахшад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jos F. Brosschot |Titel=Cognitive‐emotional sensitization and somatic health complaints |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=43 |Nummer=2 |Datum=2002-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/1467-9450.00276 |Seiten=113–121 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9450.00276 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Системаи хемосоматосенсорӣ дар СББ як ҳисси кимиёвии дигари муҳим аст. Масалан, барои стрессҳои оксидативӣ (радикалҳои озод, ки аз қобилияти бадан барои бетараф кардани онҳо бо системаи муҳофизати [[Антиоксидантҳо|антиоксидантӣ]] зиёд мешаванд) дар посух ба моддаҳои тез, ки системаи хемосоматосенсориро фаъол мекунанд, далел вуҷуд дорад, ки метавонад ба нишонаҳои илтиҳобӣ мусоидат кунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Rickard H. Lindberg, Malin L. Nording |Titel=Oxidative stress and inflammation before and after acrolein exposure in individuals with building related symptoms |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=1029 |Datum=2026-05 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2026.181772 |Seiten=181772 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969726004365 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Шароитсозии классикӣ механизми дигари шарҳдиҳанда аст, ки чаро шахсоне, ки гирифтори СББ ҳастанд, ҳатто пас аз таҷдиди бино ҳанӯз нишонаҳо доранд. Бо умумигардонии стимулҳои шартии ибтидоӣ (масалан, бӯи қолаб), дигар хусусиятҳои бино, ба монанди намуди зоҳирии он, метавонанд шартӣ шаванд ва посухи шартиро ба вуҷуд оранд.

Яке аз моделҳои сабабии васеъ пазируфташудаи синдроми бинои беморӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ, нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ меорад, ки дар онҳо нишонаҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои [[Физиология|физиологии]] объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номуайян бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин модел бо муваффақият дар дигар [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|номутобиқии идиопатии муҳити зист]] низ татбиқ шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яллиғзории нейрогенӣ ва ҳассосшавии нейронӣ ба ин модел мувофиқанд – ҳарду нишон медиҳанд, ки чӣ гуна пешгӯӣ ва ҷараёни физиологӣ якҷоя кор карда, таҷрибаи нишонаҳоро эҷод мекунанд.

Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ эҳтимолан ҷузъи калидии СББ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки СББ доранд, омилеро дар муҳити зист (яъне ҳавои дохили бинои мушаххас) ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳидиҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди СББ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҳавои «бад», ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Edvard Lidén, Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=The role of perceived pollution and health risk perception in annoyance and health symptoms: a population-based study of odorous air pollution |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=86 |Nummer=3 |Datum=2013-04 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-012-0770-8 |Seiten=367–374 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-012-0770-8 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Stephan Devriese, Winnie Winters, Kris Stegen, Ilse Van Diest, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Generalization of Acquired Somatic Symptoms in Response to Odors: A Pavlovian Perspective on Multiple Chemical Sensitivity: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=62 |Nummer=6 |Datum=2000-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/00006842-200011000-00003 |Seiten=751–759 |Online=http://journals.lww.com/00006842-200011000-00003 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Stephan Devriese, Winnie Winters, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel P. van de Woestijne |Titel=Acquiring Symptoms in Response to Odors: A Learning Perspective on Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Annals of the New York Academy of Sciences |Band=933 |Nummer=1 |Datum=2001-03 |ISSN=0077-8923 |DOI=10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Seiten=278–290 |Online=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба ҳавои бино интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки синдроми бинои бемор ё ҳассосияти сершумори кимиёвӣ доштанд, ҳангоми фикр кардани он ки ба омиле муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=J J Jaakkola, P Tuomaala, O Seppänen |Titel=Air recirculation and sick building syndrome: a blinded crossover trial. |Sammelwerk=American Journal of Public Health |Band=84 |Nummer=3 |Datum=1994-03 |ISSN=0090-0036 |DOI=10.2105/AJPH.84.3.422 |Seiten=422–428 |Online=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.84.3.422 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст.   

Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешакӣ, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда.

*      Омилҳои мусоидсозанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Муносибатҳои оила ё муҳити фарҳангӣ нисбат ба ин омилҳо метавонанд дар синдроми бинои бемор (СББ) нақш дошта бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Мисли бисёр бемориҳои дигар, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи СББ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофӣ гузаронида нашудааст.

*     Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати рӯҳии манфӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд фавран оғози нишонаҳоро ба вуҷуд оранд.

*     Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои бадан, тақвияти онҳо ва таснифи ин сигналҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо дар СББ меорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: қолаб, чанг ё бӯи бад дар бино) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худдорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар СББ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Аммо, агар беморон ҳамеша аз ин биноҳо худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд.

== Раванди ташхис ==
Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои синдроми бинои бемор вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо синдроми бинои бемор рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Табибони соҳаи тандурустии касбӣ, тибби муҳити зист, [[равонпизишкӣ]] ва психосоматика метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биопсихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Илова бар ин, шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, эҳтимолан аломатҳоро дар ҷои кор эҳсос мекунанд, ки ин табиби соҳаи тандурустии касбиро интихоби махсусан хуб мегардонад.

Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти [[Демография|демографии]] ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба синдроми бинои беморӣ муҳим аст. Ҷузъиёти марбут ба бино – масалан, оё он ба меъёрҳои тандурустии касбӣ мувофиқ аст – низ метавонад зарур шавад. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии ин нишонаҳоро истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки синдроми бинои беморӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки аҳамияти калон доранд (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд), аввалан, он аст, ки бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз бино сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои мушобеҳро ба вуҷуд намеорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз манбаи онҳо вуҷуд дошта бошад.

Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба биноҳои «бемор» арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии он доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс танҳо бар асоси ин саволҳо ба синдроми бинои бемор гирифтор дониста шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Мисолҳои пурсишномаҳои стандартизатсияшуда инҳоянд: Пурсишномаи муҳити дохилии Стокгольм (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=K. Engvall, C. Norrby, E. Sandstedt |Titel=The Stockholm Indoor Environment Questionnaire: a sociologically based tool for the assessment of indoor environment and health in dwellings: The Stockholm Indoor Environment Questionnaire |Sammelwerk=Indoor Air |Band=14 |Nummer=1 |Datum=2004-02 |DOI=10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Seiten=24–33 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;) ва Пурсишномаи MM (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Andersson K, Fagerlund I, Stridh G, Larsson B |Titel=The MM questionnaires: a tool when solving indoor climate problems. |Datum=1993-01-01 |Online=https://www.aivc.org/resource/mm-questionnaires-tool-when-solving-indoor-climate-problems |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;). Яке аз усулҳои систематикӣ ва васеъ истифодашаванда барои таҳқиқи СББ модели SWESIAQ ном дорад (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anders Lundin, Lars Ekberg, Gunnel Emenius, Jörgen Grantén, Lasse Iisakka, Jan Kristensson, Berndt Stenberg, Aneta Wierzbicka |Titel=The SWESIAQ model - a systematic method for indoor environment investigations: Healthy Buildings Europe 2017, HB 2017 |Sammelwerk=Healthy Buildings Europe 2017 |Verlag=International Society of Indoor Air Quality and Climate (ISIAQ) |Datum=2017-01-01 |Online=https://www.scopus.com/pages/publications/85053884135 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;).

Пас аз муттаҳидсозии маълумот аз манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси СББ гузошта шавад ё не. Азбаски синдроми бинои беморӣ рамзи ташхисии махсус надорад, табиб метавонад рамзи «Халалдории нишонаҳои соматикӣ» ё «Нишонаҳо ва аломатҳои умумии дигар, ки мушаххас шудаанд» аз Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳоро истифода барад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои синдроми бинои бемор метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ (Z77.120: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ ба садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо).

== Муолиҷа ==
Барои СББ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд. Протоколи табобатие, ки бар асоси қабули интернетӣ ва терапияи ӯҳдадорӣ (ACT) таҳия шудааст, самаранок буд, махсусан дар масъалаҳои марбут ба кор ва фаъолияти рӯзмарра&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Mari Immonen, Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Markku Sainio, Raimo Lappalainen, Tiina Paunio, Sanna Selinheimo |Titel=Work Ability and Functioning Among Individuals with Persistent Indoor Environment-Related Symptoms or Chronic Fatigue: Nine-Month Follow-Up of a Web-Based Randomized Controlled Trial |Sammelwerk=Journal of Occupational Rehabilitation |Datum=2026-04-25 |ISSN=1053-0487 |DOI=10.1007/s10926-026-10400-z |Online=https://link.springer.com/10.1007/s10926-026-10400-z |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Депрессия ва ташвиш низ коҳиш ёфтанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Raimo Lappalainen, Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Markku Sainio, Sanna Liesto, Asko Tolvanen, Tiina Paunio |Titel=Online acceptance and commitment therapy (iACT) for adults with persistent physical symptoms – 3-month follow-up study of a randomized controlled trial |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=183 |Datum=2024-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111830 |Seiten=111830 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924002423 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Далелҳои ибтидоӣ дар бемориҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ (СBT) бо тағйирёбии когнитивӣ ва ошноии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самаранок аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Дар СББ як тадқиқот қобилияти қабули CBT-ро хуб нишон дод, аммо аз сабаби набудани иштирокчиёни кофӣ натиҷаҳо оид ба некӯаҳволӣ арзёбӣ нашуданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Tiina Paunio |Titel=Psychosocial treatments for employees with non-specific and persistent physical symptoms associated with indoor air: A randomised controlled trial with a one-year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109962 |Seiten=109962 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919306683 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ аст: беморон бояд то ҳадди имкон ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо «ҳавои бад» ҳастанд, худдорӣ накунанд, ки инро метавон бо ёрии CBT кор кард. Протоколҳои табобати CBT дар дигар намудҳои ноқабулиятҳои муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошанд, муайян шудаанд ва бинобар ин метавонанд барои CББ самаранок бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Дар CBT беморон одатан як ё ду маротиба дар як ҳафта бо мутахассисони худ барои 6 ё зиёда сессия вохӯрда, вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи бемор мулоқот мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси дучоршавӣ ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд.

== Муноқишаҳо ва стигма ==
Азбаски соҳаи тадқиқотии синдроми бинои беморӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳгор дониста мешаванд ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон шояд намедонанд, ки синдроми бинои беморро чӣ гуна табобат кунанд, зеро ягон дастури анъанавии тиббӣ вуҷуд надорад, ки ин ба ниёзҳои қонеънашудаи тиббӣ оварда мерасонад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&amp;diss=y&amp;pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}&lt;/ref&gt;. Бисёре аз шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ гузориш медиҳанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва табобати иловагиро меҷӯянд. Аксарият аз шахсони гирифтор ба ин синдром ба ҷустуҷӯи хизматрасонии тиббӣ намеоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд.

Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон (ҳамчунин фурӯшандагони тозакунандаи ҳаво ва системаҳои вентилятсияи биноҳо,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://creteunited.com/blog/what-is-sick-building-syndrome/|title=Sick Building Syndrome – What Is It and How to Figure Out If Your Building Has It?|author=Crete United|date=2026}}&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iqair.com/my-en/newsroom/sick-building-syndrome-and-airborne-contaminants|title=The causes of sick building syndrome|author=IQAir|date=2016}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) аз шарҳи биопсихосоциалии синдроми бинои бемор норозӣ ҳастанд. Шояд ин аз он сабаб аст, ки шарҳҳои беморӣ, ки омилҳои равониро дар бар мегиранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки синдроми бинои бемор «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо пурра шарҳ диҳад. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор наомадаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human &amp; Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Datum=2009-02 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |Seiten=139–193 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад байни шахсони гирифтори СББ ва муҳаққиқон таниш эҷод кунад, аз ҷумла айбдоркуниҳое, ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Big Pharma» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи СББ қасдан пинҳон ё монеъ мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004 |ISSN=1548-1387 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Доштани СББ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷроиши кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки бо СББ гирифтор ҳастанд, метавонанд ноумед шаванд ё даргирӣ эҳсос кунанд, вақте ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо мешавад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J.Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Азбаски СББ аксар вақт бо биноҳои коргоҳ алоқаманд аст, баъзе беморон дархости рухсатии беморӣ ва/ё вақти озод бо музд ё бе музд мекунанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд кори худро тарк кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Titel=Sick Building Syndrome |Sammelwerk=SpringerReference |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg |Online=https://doi.org/10.1007/springerreference_84568 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&amp;diss=y&amp;pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад боиси мушкилоти иловагии молиявӣ гардад.

Намоиши СББ дар ВАО ҳамчун бемории психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>g1b5okv7kwu2owur7r66am4gbd62w39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Занбақгулҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334355</id>
    <revision>
      <id>1491258</id>
      <parentid>1490214</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савсаниҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334359</id>
    <revision>
      <id>1491297</id>
      <parentid>1490403</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40096" sha1="iuj93dujiuyywsmtsmak3v1ebuy7kf5" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Crocus vernus ssp albiflorus-1 (8304615362).jpg
|image descr = Гулҳои ''Crocus vernus''
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Asparagales
|rang = Оила
|latin = Iridaceae
|author = [[Juss.]], 1789
|wikispecies = Iridaceae
|powo = 30001783-2
|itis = 43190
|ncbi = 26339
}}
'''Савсаниҳо''' ({{lang-la|Iridaceae}}) — оилаи [[рустаниҳои гулдор]] аз тартиби [[морчӯбагулон]] мебошад. Ин оила тақрибан 70 [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва беш аз 2500 [[Намуд (таксономия)|намудро]] дар бар гирифта, дар қисми зиёди ҷаҳон паҳн шудааст. Маркази асосии гуногунии он [[Африқои Ҷанубӣ]] ба шумор меравад. Ба савсаниҳо рустаниҳои номдори ороишӣ, аз ҷумла [[Савсан|савсан]] (''Iris''), [[Гладиолус|гладиолус]] (''Gladiolus''), [[Фрезия|фрезия]] (''Freesia'') ва [[Крокус|крокус]] (''Crocus''), инчунин [[Заъфарон|заъфарони киштӣ]] (''Crocus sativus'') мансубанд.&lt;ref name=&quot;powo&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2 Iridaceae Juss.]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсола буда, дорои решапоя, пиёзак ё лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошанд. Баргҳои онҳо одатан дароз, борик, шамшермонанд ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Гулҳояшон бештар калон, рангоранг ва назаррас буда, шаш ҳиссаи гулпӯш ва маъмулан се гардбарг доранд. Меваи онҳо одатан ғӯзаи хушкест, ки баъди пухта расидан кушода шуда, тухмҳоро озод мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2/general-information Iridaceae — General Information]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо дар табиат аҳамияти муҳими экологӣ дошта, дар бисёр минтақаҳо манбаи гарди гул ва шаҳд барои ҳашарот ва парандаҳои гардолудкунанда мебошанд. Як қатор намояндагони ин оила барои гулпарварӣ, истеҳсоли гулҳои бурида, парвариши рустаниҳои ороишӣ ва истеҳсоли заъфарон истифода мешаванд.

== Номгузорӣ ==

Номи илмии оила — ''Iridaceae'' — аз номи ҷинси ''Iris'' гирифта шудааст. Вожаи ''Iris'' аз калимаи юнонии қадими ''ἶρις'' (íris), ба маънои «рангинкамон», сарчашма мегирад. Дар [[Асотири Юнони Қадим|асотири Юнони қадим]] Ирида (''Iris'') олиҳаи рангинкамон ва паёмрасони худоён буд. Ин ном ба сабаби гуногунии рангҳои гулҳои савсан ба ҷинси мазкур дода шудааст.

Номи тоҷикии «савсаниҳо» аз номи [[Савсан|савсан]] гирифта шудааст. Дар таснифоти ботаникӣ ин ном ба тамоми оилаи ''Iridaceae'' дахл дорад, на танҳо ба ҷинси ''Iris''.

== Тавсиф ==

=== Сохти умумӣ ===

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсолаанд. Қисми рӯизаминии онҳо вобаста ба намуд метавонад дар тамоми сол сабз боқӣ монад ё дар фасли номусоид хушк шавад.

Дар намудҳое, ки ба иқлими мавсимӣ мутобиқ шудаанд, узвҳои зеризаминӣ моддаҳои ғизоиро захира мекунанд. Ин хусусият ба онҳо имкон медиҳад, ки давраҳои хушксолӣ, сармо ва дигар шароити номусоиди муҳитро паси сар намоянд.

Узвҳои асосии зеризаминии савсаниҳо чунинанд:

* [[Решапоя]] — пояи тағйирёфтаи зеризаминӣ, ки бештар ба таври уфуқӣ месабзад. Решапоя дар бисёр намудҳои ҷинси ''Iris'' вомехӯрад.
* **Пиёзак** — узви зеризаминии захиравӣ, ки аз пояи кӯтоҳ ва баргҳои тағйирёфтаи серғизо иборат аст. Баъзе савсанҳо ва намояндагони ҷинси ''Crocus''-ро аз рӯйи навъи узви зеризаминиашон фарқ кардан мумкин аст; дар ''Crocus'' узви асосӣ лӯндапиёз мебошад.
* **Лӯндапиёз (корм)** — пояи кӯтоҳу ғафсшудаи зеризаминӣ, ки моддаҳои захиравӣ асосан дар бофтаи пояи он ҷамъ мешаванд. Он барои ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Crocus'' ва бисёр намояндагони ''Crocoideae'' хос аст.

Дар аксари намудҳо поя рост ва алафӣ буда, дар баъзеҳо шоха меронад. Баландии рустаниҳо вобаста ба намуд аз чанд сантиметр то зиёда аз як метр мерасад.

Истисноҳои ҷолиб низ мавҷуданд. Масалан, намояндагони ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' метавонанд шакли бутта дошта бошанд. Баръакси аксари аъзои оила, намудҳои ҷинси ''Geosiris'' хлорофилл надоранд ва моддаҳои ғизоиро тавассути алоқа бо занбӯруғҳо ба даст меоранд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9948625/ Kamra, K., Jung, J. &amp; Kim, J.-H. (2023). A phylogenomic study of Iridaceae Juss. based on complete plastid genome sequences]. ''Frontiers in Plant Science'', 14, 1066708. doi:10.3389/fpls.2023.1066708.&lt;/ref&gt;

=== Барг ===

Баргҳои савсаниҳо одатан сода, бепояча ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Онҳо бештар аз бехи рустанӣ ё қисми поёнии поя месабзанд.

Шакли баргҳо гуногун аст. Дар бисёр намудҳои савсан баргҳо дароз, ҳамвор ва шамшермонанд буда, дар ду қатор ҷой мегиранд. Дар гладиолусҳо низ баргҳои шамшермонанд инкишоф меёбанд, аммо баргҳои крокусҳо одатан борик ва хаттӣ мебошанд.

Дар баъзе намояндагони оила баргҳо аз қисми миёна ба таври дарозрӯя қат шудаанд. Пояи поёнии барг аксаран ба шакли ғилоф даромада, пояи рустаниро қисман фаро мегирад.

Ин сохт ба рустаниҳо барои нигоҳ доштани устувории барг, истифодаи рӯшноӣ ва дар баъзе муҳитҳо кам кардани талафоти об мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Гул ===

Гулҳои савсаниҳо аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг хеле гуногунанд. Онҳо метавонанд сафед, зард, бунафш, кабуд, гулобӣ, сурх, норанҷӣ ё гуногунранг бошанд. Дар баъзе намудҳо рӯйи ҳиссаҳои гулпӯш доғҳо, хатҳо ва нақшҳои мураккаб дида мешаванд.

Гулҳо одатан дуҷинса буда, ҳам узвҳои нарина ва ҳам узвҳои модина доранд.

Сохти асосии гул чунин аст:

**Гулпӯш.** Гулпӯш аз шаш ҳиссаи гулбаргмонанд иборат аст, ки дар ду ҳалқаи сетогӣ ҷойгир шудаанд. Дар истилоҳоти ботаникӣ чунин ҳиссаҳоро тепал меноманд. Онҳо метавонанд озод бошанд ё дар қисми поёнӣ ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил диҳанд.

**Гардбаргҳо.** Аксари намудҳо се гардбарг доранд. Ҳар гардбарг аз ришта ва гарддон иборат буда, дар гарддон донаҳои гард ҳосил мешаванд. Гардбаргҳо одатан дар муқобили ҳиссаҳои берунии гулпӯш ҷой мегиранд.

**Модагӣ.** Узви модина аз се мевабарги ба ҳам пайваста ташкил меёбад. Тухмдон дар аксари намояндагони оила поёнӣ буда, одатан аз се хона иборат аст. Сутунчаи модагӣ метавонад ба се шоха ҷудо шавад. Дар баъзе намудҳо ин шохаҳо паҳн ва гулбаргмонанд мебошанд.

**Симметрия.** Гулҳо метавонанд симметрияи шуоъӣ (актиноморфӣ) ё симметрияи дуҷониба (зигоморфӣ) дошта бошанд. Дар гулҳои дорои симметрияи шуоъӣ аз марказ чанд ҳамвории тақсимкунандаи баробар гузаронидан мумкин аст, дар ҳоле ки гулҳои дорои симметрияи дуҷониба танҳо аз рӯйи як ҳамворӣ ба ду қисми оинамонанд ҷудо мешаванд.

Гулҳо метавонанд алоҳида ё дар гултӯдаҳо ҷойгир шаванд. Дар намояндагони гуногун гултӯдаҳои хӯшамонанд, саракмонанд ва дигар шаклҳои мураккаб дида мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи савсаниҳо мавҷудияти се гардбарг мебошад. Аз ин ҷиҳат онҳо аз бисёр рустаниҳои зоҳиран монанд, ки шаш гардбарг доранд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Мева ва тухм ===

Меваи аксари савсаниҳо ғӯзаи хушк мебошад, ки одатан се хона дорад. Ҳангоми пухта расидан девораи мева ба қисмҳо ҷудо шуда, тухмҳоро озод мекунад.

Тухмҳо вобаста ба намуд гирд, кунҷдор, ҳамвор ё номуназзамшакл мебошанд. Ранги онҳо бештар қаҳваранг ё сиёҳ аст. Дар дохили тухм бофтаи захиравии ғизоӣ — эндосперм — мавҷуд мебошад, ки ба инкишофи ҷанин ҳангоми сабзиш мусоидат мекунад.

Сохти мева ва тухм дар шинохтан ва тасниф кардани ҷинсу намудҳои савсаниҳо аҳамияти илмӣ дорад.

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Савсаниҳо қариб дар тамоми ҷаҳон паҳн шудаанд. Намояндагони онҳо дар [[Африқо]], [[Аврупо]], [[Осиё]], [[Австралия]] ва [[Амрико]] мерӯянд. Бо вуҷуди паҳншавии васеъ, гуногунии ҷинсҳо ва намудҳо дар минтақаҳои гуногун яксон нест.

Маркази асосии гуногунии оила дар Африқои Ҷанубӣ, махсусан дар минтақаи [[Кейп]] ҷойгир аст. Дар ин минтақа шумораи зиёди намояндагони ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Moraea'', ''Babiana'', ''Ixia'', ''Watsonia'' ва дигар ҷинсҳои савсаниҳо мерӯянд.

Дар Аврупо ва Осиё ҷинсҳои ''Iris'', ''Crocus'', ''Gladiolus'' ва ''Romulea'' бештар маъруфанд. Дар Амрико бошад, ҷинсҳои ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Cypella'' ва ''Trimezia'' гуногунии назаррас доранд.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;&gt;Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2008). ''The Iris Family: Natural History &amp; Classification''. Timber Press, Portland.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо ба муҳитҳои гуногуни табиӣ мутобиқ шудаанд. Онҳо дар алафзорҳо, даштҳо, саваннаҳо, нимбиёбонҳо, нишебиҳои кӯҳӣ, канори ҷангалҳо, ботлоқзорҳо ва соҳилҳои дарёҳо вомехӯранд.

Аксари намудҳо ба иқлиме мутобиқ шудаанд, ки давраҳои мусоид ва номусоиди рушд дорад. Дар минтақаҳои хушк рустаниҳо одатан ҳангоми фарорасии борон инкишоф меёбанд ва дар мавсими камобӣ ба ҳолати оромӣ мегузаранд. Дар минтақаҳои сард чунин ҳолати оромӣ бештар ба фасли зимистон рост меояд.

Дар баъзе намудҳо давраи гулкунӣ хеле кӯтоҳ буда, гулҳо танҳо чанд рӯз ё ҳатто як рӯз умр мебинанд.

=== Мутобиқшавӣ ба оташсӯзӣ ===

Дар алафзорҳо ва минтақаҳои буттазори [[Финбос|финбоси]] Африқои Ҷанубӣ бисёр намудҳои савсаниҳо ба оташсӯзиҳои мавсимӣ мутобиқ шудаанд.

Ҳангоми оташсӯзӣ қисми рӯизаминии рустанӣ нобуд шуда метавонад, аммо пиёзак ё лӯндапиёзи дар зери хок ҷойгиршуда аксаран зинда мемонад.

Пас аз сӯхтани рустаниҳои атроф, рақобат барои рӯшноӣ кам мешавад. Бо фарорасии борон савсаниҳо аз узвҳои зеризаминии худ навда ва гулҳои нав мебароранд.

Дар баъзе намудҳои финбос гулкунӣ махсусан дар мавсими баъди оташсӯзӣ фаъол мегардад. Ин мутобиқшавӣ яке аз хусусиятҳои муҳими экологии савсаниҳои минтақаҳои дорои оташсӯзиҳои табиӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;/&gt;

== Гардолудшавӣ ва афзоиш ==

Гардолудшавии савсаниҳо асосан тавассути ҳайвонот, махсусан ҳашарот, сурат мегирад. Сохти гул, ранг, бӯй ва мавҷудияти шаҳд ба навъи гардолудкунанда вобаста аст.

Дар бисёр намудҳо гардолудкунандагони асосӣ занбӯрҳо мебошанд. Ҳангоми ҷустуҷӯи шаҳд ё гарди гул ба бадани занбӯр донаҳои гард мечаспанд. Ҳангоми боздиди гули дигар онҳо ба доғчаи модагӣ интиқол меёбанд.

Дар баъзе намояндагони оила гардолудшавӣ тавассути шапалакҳо, парвонаҳои шабгард, пашшаҳои дорои хартуми дароз, гамбӯсакҳо ва парандаҳои шаҳдхӯр низ ба амал меояд.

Тадқиқоти Питер Голдблатт ва Ҷон Маннинг нишон додааст, ки дар савсаниҳои Африқои ҷануби Саҳрои Кабир ҳадди ақал 17 низоми фарқкунандаи гардолудшавӣ вуҷуд дорад. Ин гуногунӣ бо таҳаввули шакли гулҳо, дарозии найчаи гул ва хусусиятҳои гардолудкунандагон алоқаманд аст.&lt;ref name=&quot;pollination&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2803647/ Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2006). Radiation of Pollination Systems in the Iridaceae of Sub-Saharan Africa]. ''Annals of Botany'', 97(3): 317–344. doi:10.1093/aob/mcj040.&lt;/ref&gt;

Баъзе намудҳои ''Ferraria'' гулҳои дорои бӯи нохуш ва рангҳои тира доранд. Ин хусусиятҳо пашшаҳоро ҷалб мекунанд, ки ҳангоми боздид ба гардолудшавии гул мусоидат менамоянд.

Дар баъзе намояндагони амрикоии зероилаи ''Iridoideae'' ғадудҳои махсуси истеҳсолкунандаи равған мавҷуданд. Ин равған барои гурӯҳҳои муайяни занбӯрҳо манбаи ғизоӣ ё маводи ҷамъоваришаванда мебошад.

Савсаниҳо бо тухм ва бо роҳи нашви низ афзоиш меёбанд. Афзоиши нашвӣ тавассути тақсимшавии решапоя, пайдоиши пиёзакҳои нав ё лӯндапиёзҳои духтарӣ амалӣ мегардад. Ин роҳ махсусан дар гулпарварӣ аҳамият дорад.

== Таснифот ==

Оилаи савсаниҳо ба тартиби ''Asparagales'' мансуб аст. Дар таснифоти анъанавӣ он баъзан дар тартиби ''Liliales'' ҷой дода мешуд, аммо таҳқиқоти молекулавӣ мансубияти онро ба ''Asparagales'' тасдиқ кардаанд.

Дар низоми таснифоти [[APG IV]], ки соли 2016 пешниҳод шудааст, ''Iridaceae'' ҳамчун оилаи мустақили рустаниҳои гулдор пазируфта шудааст.&lt;ref name=&quot;apg&quot;&gt;Angiosperm Phylogeny Group (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', 181(1): 1–20. doi:10.1111/boj.12385.&lt;/ref&gt;

Таснифоти муосири филогенетикӣ одатан ҳафт зероиларо эътироф мекунад. Ҷойгоҳи баъзе ҷинсҳо ва муносибатҳои хешовандии дохили оила то ҳол мавзӯи таҳқиқоти молекулавӣ мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Iridoideae ===

''Iridoideae'' яке аз зероилаҳои калон ва васеъ паҳншудаи савсаниҳо мебошад. Намояндагони он дар Аврупо, Осиё, Африқо, Австралия ва қитъаҳои Амрико вомехӯранд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Iris'', ''Moraea'', ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Trimezia'' ва ''Diplarrena'' дохил мешаванд.

Гулҳои бисёр намояндагони он дорои шохаҳои паҳншуда ва баъзан гулбаргмонанди сутунчаи модагӣ мебошанд. Дар баъзе ҷинсҳо ҳар шохаи сутунчаи модагӣ бо ҳиссаҳои гулпӯш сохтори алоҳидаеро ташкил медиҳад, ки гардолудкунанда метавонад онро ҳамчун қисми мустақили гул боздид кунад.

Дар таснифоти маъмул зероила ба панҷ қабила ҷудо мешавад: ''Irideae'', ''Sisyrinchieae'', ''Tigridieae'', ''Trimezieae'' ва ''Diplarreneae''.

Ҷинси ''Iris'' аз муҳимтарин намояндагони ин зероила ба шумор рафта, дар минтақаҳои муътадили Нимкураи Шимолӣ гуногунии зиёде дорад.

=== Crocoideae ===

''Crocoideae'' яке аз зероилаҳои сернамудтарини савсаниҳо буда, гуногунии асосии он дар Африқо ҷойгир аст. Ба он ҷинсҳои ''Crocus'', ''Gladiolus'', ''Freesia'', ''Ixia'', ''Watsonia'', ''Babiana'', ''Crocosmia'', ''Sparaxis'', ''Dierama'' ва дигар ҷинсҳо дохил мешаванд.

Аксари намояндагони ин зероила рустаниҳои алафии бисёрсола бо лӯндапиёз мебошанд.

Гулҳои онҳо одатан аз шаш ҳиссаи гулпӯш иборат буда, дар бисёр намудҳо қисми поёнии ҳиссаҳо ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил медиҳад. Дар баъзе намудҳо ғадудҳои шаҳдбарор дар пояи гул ҷой гирифтаанд.

Зероила дорои гуногунии назарраси шакли гул ва низомҳои гардолудшавӣ мебошад. Аз ҷумла, дар баъзе гладиолусҳо гулҳо ба гардолудшавӣ тавассути занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои дарозхартум ё парандаҳои шаҳдхӯр мутобиқ шудаанд.

Дар таснифоти маъмул зероила қабилаҳои ''Tritoniopsideae'', ''Watsonieae'', ''Gladioleae'', ''Freesieae'' ва ''Ixieae''-ро дар бар мегирад.

=== Nivenioideae ===

''Nivenioideae'' гурӯҳи хурди савсаниҳо мебошад, ки намояндагони асосии он дар Африқои Ҷанубӣ мерӯянд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' мансубанд. Онҳо аз аксари савсаниҳо бо шакли буттамонанд ва пояҳои нисбатан чӯбин фарқ мекунанд.

Баъзе намояндагони зероила ҳамешасабз буда, дорои гулҳои назарраси найчамонанд мебошанд. Сохти гултӯда, хусусиятҳои тухм ва афзоиши дуюми ғафсии поя дар таснифи онҳо аҳамият дорад.

=== Isophysidoideae ===

''Isophysidoideae'' зероилаи яктанҳо буда, танҳо ҷинси ''Isophysis'' ва намуди ''Isophysis tasmanica''-ро дар бар мегирад.

Ин рустанӣ зодаи [[Тасмания]] буда, гулҳои алоҳидаи ситорамонанди зардтоб ё қаҳваранг дорад.

Хусусияти муҳими он доштани тухмдони болоӣ мебошад. Ин аломат онро аз аксари намояндагони дигари оилаи савсаниҳо, ки тухмдони поёнӣ доранд, фарқ мекунад.

Аз рӯйи таҳқиқоти филогенетикӣ ''Isophysis'' яке аз шохаҳои қадимитарини таҳаввулоти савсаниҳои имрӯза ба шумор меравад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Aristeoideae ===

''Aristeoideae'' асосан ҷинси ''Aristea''-ро дар бар мегирад. Намояндагони ин гурӯҳ бештар дар Африқо паҳн шудаанд.

Онҳо аксаран рустаниҳои алафии бисёрсола бо баргҳои дарозу борик ва гулҳои кабуд ё бунафш мебошанд. Гулҳо одатан кӯтоҳумр буда, дар гултӯдаҳои сершоха ҷой мегиранд.

=== Geosiridoideae ===

''Geosiridoideae'' зероилаи хурдест, ки ҷинси ''Geosiris''-ро дар бар мегирад.

Намояндагони он аз ҷиҳати тарзи ғизогирӣ ғайримуқаррарӣ мебошанд. Онҳо хлорофилл надоранд ва қобилияти фотосинтези муқаррариро аз даст додаанд.

Ин рустаниҳо аз роҳи робитаи ғизоӣ бо занбӯруғҳо зиндагӣ мекунанд. Чунин тарзи ғизогириро микогетеротрофия меноманд. Намудҳои ''Geosiris'' дар минтақаҳои тропикии ҷазираҳо ва дигар муҳитҳои мувофиқ вомехӯранд.

=== Patersonioideae ===

''Patersonioideae'' ҷинси ''Patersonia''-ро дар бар мегирад, ки намояндагони он асосан дар Австралия ва минтақаҳои атроф паҳн шудаанд.

Ин рустаниҳо одатан баргҳои борик ва гулҳои назарраси кабуд ё бунафш доранд. Баъзе намудҳо дар алафзорҳо, буттазорҳо ва хокҳои нисбатан камғизо мерӯянд.

== Пайдоиш ва таҳаввулот ==

Пайдоиш ва таърихи таҳаввулоти савсаниҳо тавассути муқоисаи сохти рустаниҳо, омӯзиши пайдарпайии ДНК ва истифодаи усулҳои филогенетикии молекулавӣ таҳқиқ мешавад.

Бар асоси баъзе таҳлилҳои соати молекулавӣ, пайдоиши шохаҳои ибтидоии оила метавонад ба давраи [[Бӯр (давраи геологӣ)|Бӯри охир]], тақрибан 82 миллион сол пеш, рост ояд. Ин рақам натиҷаи арзёбии молекулавӣ мебошад ва набояд бо синни қадимтарин сангвораҳои маълум яксон дониста шавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки таърихи ибтидоии оила бо минтақаҳои ҷанубии қитъаҳои қадим, аз ҷумла Австралазия ва Антарктида, алоқаманд буда метавонад.&lt;ref name=&quot;evolution&quot;&gt;Goldblatt, P. et al. (2008). Phylogeny, Biogeography, and Divergence Time Based on Plastid DNA Sequences. ''Systematic Botany'', 33(3): 495–508. doi:10.1600/036364408785679806.&lt;/ref&gt;

Дар марҳилаҳои баъдӣ гурӯҳҳои гуногуни савсаниҳо ба муҳитҳои иқлимии нав мутобиқ шуда, дар Африқо, Евразия ва Амрико паҳн гардиданд.

Пайдоиши иқлими баҳримиёназаминӣ дар қисматҳои ҷанубии Африқо ба гуногуншавии босуръати баъзе намояндагони ''Crocoideae'' мусоидат кардааст. Дар Амрико низ инкишофи кӯҳсори [[Анд]] ва ҷудошавии муҳитҳои табиӣ ба пайдоиши намудҳои маҳаллӣ таъсир расонидааст.

Тадқиқоти соли 2023, ки геномҳои пурраи пластидҳои намояндагони ҳафт зероиларо муқоиса кардааст, муносибатҳои хешовандии дохили оиларо дақиқтар намуда, ҳамзамон нишон додааст, ки ҷойгоҳи филогенетикии баъзе ҷинсҳо ҳанӯз ба омӯзиши бештар ниёз дорад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

== Савсаниҳо дар Тоҷикистон ==

[[Тоҷикистон]] яке аз минтақаҳои муҳими гуногунии савсанҳои худрӯй дар Осиёи Марказӣ мебошад. Шароити гуногуни табиии кишвар, аз ҷумла доманакӯҳҳо, даштҳои кӯҳӣ, нишебиҳои санглох ва марғзорҳои баландкӯҳ, барои сабзиши намудҳои гуногуни ин оила мусоид аст.

Махсусан намояндагони ҷинсҳои ''Iris'' ва ''Crocus'' дар набототи табиии кишвар аҳамият доранд.

Дар таҳқиқоти муфассали соли 2023 оид ба ҷинси ''Iris'' дар кӯҳсори Осиёи Марказӣ 57 намуд пазируфта шудааст. Аз онҳо, тибқи ҳамин таҳқиқот, 26 намуд дар Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд. Муҳаққиқон қаторкӯҳи Ҳисорро яке аз марказҳои муҳими гуногунии ин ҷинс муайян кардаанд.&lt;ref name=&quot;centralasia&quot;&gt;[https://www.pdca.uz/index.php/botanika/en/article/view/77 Sennikov, A. N., Khassanov, F. O., Ortikov, E., Kurbonaliyeva, M. &amp; Tojibaev, K. Sh. (2023). The genus Iris L. s. l. (Iridaceae) in the Mountains of Central Asia biodiversity hotspot]. ''Plant Diversity of Central Asia'', 2(1). doi:10.54981/PDCA/vol2_iss1/a1.&lt;/ref&gt;

Аз ҷумлаи намояндагони ин оила, ки дар Тоҷикистон мерӯянд, ин намудҳоро номбар кардан мумкин аст:

**''Iris darwasica''** — савсани дарвозӣ, ки дар Тоҷикистон, Афғонистон ва Ӯзбекистон паҳн шудааст. Дар баъзе таснифоти пешина номи ''Iris hoogiana'' барои рустаниҳое истифода мешуд, ки имрӯз ба ҳамин намуд мансуб дониста мешаванд.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:438533-1 Iris darwasica Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris bucharica''** — савсани бухороӣ, рустании пиёзакдори бисёрсола, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон мерӯяд. Он дар баъзе адабиёти ботаникӣ бо номи ''Juno bucharica'' низ оварда шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/438440-1 Iris bucharica Foster]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris khassanovii''** — намуди савсан, ки дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ва Ӯзбекистон, паҳн шудааст. Ин намуд соли 2014 аз ҷиҳати илмӣ тавсиф гардидааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77137285-1 Iris khassanovii Tojibaev &amp; Turginov]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus korolkowii''** — намуди крокуси худрӯй, ки дар Тоҷикистон ва чанд кишвари дигари Осиёи Марказӣ вомехӯрад. Он рустании бисёрсола бо лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60464590-2 Crocus korolkowii Maw &amp; Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus alatavicus''** — намуди дигари крокус, ки дар Тоҷикистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Ӯзбекистон ва Шинҷон паҳн шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:436445-1 Crocus alatavicus Regel &amp; Semen.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Gladiolus italicus''** — намуди гладиолуси худрӯй, ки паҳншавии васеъ дошта, аз минтақаи Баҳри Миёназамин то Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, вомехӯрад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:437543-1 Gladiolus italicus Mill.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

Баъзе савсанҳои минтақаи Помиру Олой дорои паҳншавии маҳдуд буда, танҳо дар муҳитҳои махсуси кӯҳӣ мерӯянд. Ин намудҳо барои омӯзиши пайдоиш ва гуногуншавии набототи Осиёи Марказӣ арзиши махсус доранд.

== Аҳамияти иқтисодӣ ==

=== Гулпарварӣ ва боғдорӣ ===

Савсаниҳо яке аз оилаҳои муҳими рустаниҳои ороишӣ мебошанд. Бисёр намояндагони онҳо барои зебоии гулҳо, гуногунии рангҳо ва имконияти парвариш дар шароити гуногуни иқлимӣ қадр карда мешаванд.

Ҷинси ''Iris'' дар боғдорӣ мавқеи махсус дорад. Навъҳои сершумори савсан аз рӯйи баландӣ, ранги гул, шакли гулпӯш ва давраи гулкунӣ фарқ мекунанд. Онҳоро дар гулзорҳо, боғҳо, канори роҳравҳо ва назди ҳавзҳо мепарваранд.

''Gladiolus'' яке аз рустаниҳои маъруф барои истеҳсоли гулҳои бурида мебошад. Гулҳои он одатан дар тӯли гултӯдаи хӯшамонанд ҷой гирифта, тадриҷан мешукуфанд.

''Freesia'' бо гулҳои хушбӯй ва рангҳои гуногун шинохта мешавад. Он дар гулпарварии тиҷоратӣ ва ороиши гулдастаҳо истифода мешавад.

Ҷинсҳои ''Crocus'', ''Ixia'', ''Sparaxis'', ''Crocosmia'' ва ''Watsonia'' низ дар боғдорӣ парвариш карда мешаванд.

=== Истеҳсоли заъфарон ===

Яке аз муҳимтарин маҳсулоти иқтисодии оилаи савсаниҳо [[Заъфарон|заъфарон]] мебошад, ки аз гули ''Crocus sativus'' ба даст меояд.

Барои истеҳсоли заъфарон доғчаҳои сурхи модагии гулро ҷамъоварӣ ва хушк мекунанд. Маҳсулоти ҳосилшуда ҳамчун ҳанут, рангдиҳандаи табиӣ ва моддаи хушбӯй дар хӯрокворӣ истифода мешавад.

Заъфарони киштӣ рустании сегонаи хромосомӣ (триплоид) буда, одатан тухми қобили сабзиш ҳосил намекунад. Аз ин рӯ, афзоиши он асосан тавассути лӯндапиёзҳо сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;saffron&quot;&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30946897/ Nemati, Z. et al. (2019). Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus]. ''Molecular Phylogenetics and Evolution''.&lt;/ref&gt;

=== Истифодаҳои дигар ===

Баъзе намояндагони савсаниҳо дар тибби анъанавӣ, атрсозӣ ва истеҳсоли маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.

Аз ҷумла, решапояи баъзе намудҳои ''Iris'' пас аз коркарди махсус барои ба даст овардани моддаҳои хушбӯй истифода мешавад.

Бо вуҷуди ин, ҳамаи намояндагони оила барои истеъмол ё истифодаи табобатӣ мувофиқ нестанд. Баъзе намудҳо дорои моддаҳои ангезанда ё заҳрнок мебошанд. Аз ин рӯ, истифодаи худсаронаи қисмҳои рустаниҳои худрӯй барои ғизо ё табобат метавонад хатарнок бошад.

== Аҳамияти экологӣ ва ҳифз ==

Савсаниҳо дар экосистемаҳои табиӣ чандин вазифаи муҳимро иҷро мекунанд. Гулҳои онҳо барои занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои гардолудкунанда ва баъзе парандаҳо манбаи ғизо мебошанд.

Дар минтақаҳои дорои гулкунии мавсимӣ савсаниҳо метавонанд яке аз аввалин манбаъҳои гард ва шаҳд барои ҳашарот дар оғози фасли рушд бошанд.

Баъзе намудҳо ба муҳитҳои хеле махсус, аз ҷумла нишебиҳои санглох, хокҳои камғизо, алафзорҳои мавсиман тар ё минтақаҳои баландкӯҳ мутобиқ шудаанд. Ин вобастагӣ ба муҳити зист онҳоро ба тағйироти табиӣ ва фаъолияти инсон ҳассос мегардонад.

Хатарҳои асосӣ барои баъзе намудҳои худрӯй аз нобудшавӣ ва тағйирёбии муҳити зист, чарониши аз ҳад зиёди чорво, ҷамъоварии беназорати гулҳо ва узвҳои зеризаминӣ, инчунин тағйирёбии иқлим иборатанд.

Дар Тоҷикистон ҳифзи савсанҳои худрӯй, махсусан намудҳои дорои паҳншавии маҳдуд, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии минтақаҳои кӯҳӣ аҳамияти калон дорад.

Таҳқиқоти соли 2020 оид ба рустаниҳои рагдори Тоҷикистон нишон дод, ки қисми назарраси набототи кишвар дар сатҳҳои гуногун ба хатари нобудшавӣ рӯ ба рӯ аст. Дар миёни рустаниҳои ҳамчун нопадидшуда аз ҳудуди кишвар арзёбишуда баъзе намояндагони савсанҳои гурӯҳи ''Juno'' низ зикр шудаанд.&lt;ref name=&quot;conservation&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-020-63333-9 Nowak, A. et al. (2020). Red List of vascular plants of Tajikistan – the core area of the Mountains of Central Asia global biodiversity hotspot]. ''Scientific Reports'', 10, 6235. doi:10.1038/s41598-020-63333-9.&lt;/ref&gt;

Барои ҳифзи ин рустаниҳо омӯзиши паҳншавии табиӣ, назорати ҳолати популятсияҳо, нигоҳдории муҳити зист ва парвариши намудҳои нодир дар боғҳои ботаникӣ аҳамияти муҳим доранд.

== Нигаред низ ==

* [[Савсан]]
* [[Крокус]]
* [[Заъфарон]]
* [[Гладиолус]]
* [[Морчӯбагулон]]
* [[Якпаллагиҳо]]

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]]</text>
      <sha1>iuj93dujiuyywsmtsmak3v1ebuy7kf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491298</id>
      <parentid>1491297</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39888" sha1="2nkoffko22vsi0tnpfbdojxtpkfddfp" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Crocus vernus ssp albiflorus-1 (8304615362).jpg
|image descr = Гулҳои ''Crocus vernus''
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Asparagales
|rang = Оила
|latin = Iridaceae
|author = [[Juss.]], 1789
|wikispecies = Iridaceae
|powo = 30001783-2
|itis = 43190
|ncbi = 26339
}}
'''Савсаниҳо''' ({{lang-la|Iridaceae}}) — оилаи [[рустаниҳои гулдор]] аз тартиби [[морчӯбагулон]] мебошад. Ин оила наздики 70 [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва беш аз 2500 [[Намуд (таксономия)|намудро]] дар бар гирифта, дар қисми зиёди ҷаҳон паҳн шудааст. Маркази асосии гуногунии он [[Африқои Ҷанубӣ]] ба шумор меравад. Ба савсаниҳо рустаниҳои номдори ороишӣ, аз ҷумла [[Савсан|савсан]] (''Iris''), [[Гладиолус|гладиолус]] (''Gladiolus''), [[Фрезия|фрезия]] (''Freesia'') ва [[Крокус|крокус]] (''Crocus''), инчунин [[Заъфарон|заъфарони киштӣ]] (''Crocus sativus'') мансубанд.&lt;ref name=&quot;powo&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2 Iridaceae Juss.]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсола буда, дорои решапоя, пиёзак ё лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошанд. Баргҳои онҳо одатан дароз, борик, шамшермонанд ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Гулҳояшон бештар калон, рангоранг ва назаррас буда, шаш ҳиссаи гулпӯш ва маъмулан се гардбарг доранд. Меваи онҳо одатан ғӯзаи хушкест, ки баъди пухта расидан кушода шуда, тухмҳоро озод мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2/general-information Iridaceae — General Information]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо дар табиат аҳамияти муҳими экологӣ дошта, дар бисёр минтақаҳо манбаи гарди гул ва шаҳд барои ҳашарот ва парандаҳои гардолудкунанда мебошанд. Як қатор намояндагони ин оила барои гулпарварӣ, истеҳсоли гулҳои бурида, парвариши рустаниҳои ороишӣ ва истеҳсоли заъфарон истифода мешаванд.

== Номгузорӣ ==

Номи илмии оила — ''Iridaceae'' — аз номи ҷинси ''Iris'' гирифта шудааст. Вожаи ''Iris'' аз калимаи юнонии қадими ''ἶρις'' (íris), ба маънои «рангинкамон», сарчашма мегирад. Дар [[Асотири Юнони Қадим|асотири Юнони қадим]] Ирида (''Iris'') олиҳаи рангинкамон ва паёмрасони худоён буд. Ин ном ба сабаби гуногунии рангҳои гулҳои савсан ба ҷинси мазкур дода шудааст.

Номи тоҷикии «савсаниҳо» аз номи [[Савсан|савсан]] гирифта шудааст. Дар таснифоти ботаникӣ ин ном ба тамоми оилаи ''Iridaceae'' дахл дорад, на танҳо ба ҷинси ''Iris''.

== Тавсиф ==

=== Сохти умумӣ ===

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсолаанд. Қисми рӯизаминии онҳо вобаста ба намуд метавонад дар тамоми сол сабз боқӣ монад ё дар фасли номусоид хушк шавад.

Дар намудҳое, ки ба иқлими мавсимӣ мутобиқ шудаанд, узвҳои зеризаминӣ моддаҳои ғизоиро захира мекунанд. Ин хусусият ба онҳо имкон медиҳад, ки давраҳои хушксолӣ, сармо ва дигар шароити номусоиди муҳитро паси сар намоянд.

Узвҳои асосии зеризаминии савсаниҳо чунинанд:

* [[Решапоя]] — пояи тағйирёфтаи зеризаминӣ, ки бештар ба таври уфуқӣ месабзад. Решапоя дар бисёр намудҳои ҷинси ''Iris'' вомехӯрад.
* **Пиёзак** — узви зеризаминии захиравӣ, ки аз пояи кӯтоҳ ва баргҳои тағйирёфтаи серғизо иборат аст. Баъзе савсанҳо ва намояндагони ҷинси ''Crocus''-ро аз рӯйи навъи узви зеризаминиашон фарқ кардан мумкин аст; дар ''Crocus'' узви асосӣ лӯндапиёз мебошад.
* **Лӯндапиёз (корм)** — пояи кӯтоҳу ғафсшудаи зеризаминӣ, ки моддаҳои захиравӣ асосан дар бофтаи пояи он ҷамъ мешаванд. Он барои ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Crocus'' ва бисёр намояндагони ''Crocoideae'' хос аст.

Дар аксари намудҳо поя рост ва алафӣ буда, дар баъзеҳо шоха меронад. Баландии рустаниҳо вобаста ба намуд аз чанд сантиметр то зиёда аз як метр мерасад.

Истисноҳои ҷолиб низ мавҷуданд. Масалан, намояндагони ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' метавонанд шакли бутта дошта бошанд. Баръакси аксари аъзои оила, намудҳои ҷинси ''Geosiris'' хлорофилл надоранд ва моддаҳои ғизоиро тавассути алоқа бо занбӯруғҳо ба даст меоранд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9948625/ Kamra, K., Jung, J. &amp; Kim, J.-H. (2023). A phylogenomic study of Iridaceae Juss. based on complete plastid genome sequences]. ''Frontiers in Plant Science'', 14, 1066708. doi:10.3389/fpls.2023.1066708.&lt;/ref&gt;

=== Барг ===

Баргҳои савсаниҳо одатан сода, бепояча ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Онҳо бештар аз бехи рустанӣ ё қисми поёнии поя месабзанд.

Шакли баргҳо гуногун аст. Дар бисёр намудҳои савсан баргҳо дароз, ҳамвор ва шамшермонанд буда, дар ду қатор ҷой мегиранд. Дар гладиолусҳо низ баргҳои шамшермонанд инкишоф меёбанд, аммо баргҳои крокусҳо одатан борик ва хаттӣ мебошанд.

Дар баъзе намояндагони оила баргҳо аз қисми миёна ба таври дарозрӯя қат шудаанд. Пояи поёнии барг аксаран ба шакли ғилоф даромада, пояи рустаниро қисман фаро мегирад.

Ин сохт ба рустаниҳо барои нигоҳ доштани устувории барг, истифодаи рӯшноӣ ва дар баъзе муҳитҳо кам кардани талафоти об мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Гул ===

Гулҳои савсаниҳо аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг хеле гуногунанд. Онҳо метавонанд сафед, зард, бунафш, кабуд, гулобӣ, сурх, норанҷӣ ё гуногунранг бошанд. Дар баъзе намудҳо рӯйи ҳиссаҳои гулпӯш доғҳо, хатҳо ва нақшҳои мураккаб дида мешаванд.

Гулҳо одатан дуҷинса буда, ҳам узвҳои нарина ва ҳам узвҳои модина доранд.

Сохти асосии гул чунин аст:

**Гулпӯш.** Гулпӯш аз шаш ҳиссаи гулбаргмонанд иборат аст, ки дар ду ҳалқаи сетогӣ ҷойгир шудаанд. Дар истилоҳоти ботаникӣ чунин ҳиссаҳоро тепал меноманд. Онҳо метавонанд озод бошанд ё дар қисми поёнӣ ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил диҳанд.

**Гардбаргҳо.** Аксари намудҳо се гардбарг доранд. Ҳар гардбарг аз ришта ва гарддон иборат буда, дар гарддон донаҳои гард ҳосил мешаванд. Гардбаргҳо одатан дар муқобили ҳиссаҳои берунии гулпӯш ҷой мегиранд.

**Модагӣ.** Узви модина аз се мевабарги ба ҳам пайваста ташкил меёбад. Тухмдон дар аксари намояндагони оила поёнӣ буда, одатан аз се хона иборат аст. Сутунчаи модагӣ метавонад ба се шоха ҷудо шавад. Дар баъзе намудҳо ин шохаҳо паҳн ва гулбаргмонанд мебошанд.

**Симметрия.** Гулҳо метавонанд симметрияи шуоъӣ (актиноморфӣ) ё симметрияи дуҷониба (зигоморфӣ) дошта бошанд. Дар гулҳои дорои симметрияи шуоъӣ аз марказ чанд ҳамвории тақсимкунандаи баробар гузаронидан мумкин аст, дар ҳоле ки гулҳои дорои симметрияи дуҷониба танҳо аз рӯйи як ҳамворӣ ба ду қисми оинамонанд ҷудо мешаванд.

Гулҳо метавонанд алоҳида ё дар гултӯдаҳо ҷойгир шаванд. Дар намояндагони гуногун гултӯдаҳои хӯшамонанд, саракмонанд ва дигар шаклҳои мураккаб дида мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи савсаниҳо мавҷудияти се гардбарг мебошад. Аз ин ҷиҳат онҳо аз бисёр рустаниҳои зоҳиран монанд, ки шаш гардбарг доранд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Мева ва тухм ===

Меваи аксари савсаниҳо ғӯзаи хушк мебошад, ки одатан се хона дорад. Ҳангоми пухта расидан девораи мева ба қисмҳо ҷудо шуда, тухмҳоро озод мекунад.

Тухмҳо вобаста ба намуд гирд, кунҷдор, ҳамвор ё номуназзамшакл мебошанд. Ранги онҳо бештар қаҳваранг ё сиёҳ аст. Дар дохили тухм бофтаи захиравии ғизоӣ — эндосперм — мавҷуд мебошад, ки ба инкишофи ҷанин ҳангоми сабзиш мусоидат мекунад.

Сохти мева ва тухм дар шинохтан ва тасниф кардани ҷинсу намудҳои савсаниҳо аҳамияти илмӣ дорад.

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Савсаниҳо қариб дар тамоми ҷаҳон паҳн шудаанд. Намояндагони онҳо дар [[Африқо]], [[Аврупо]], [[Осиё]], [[Австралия]] ва [[Амрико]] мерӯянд. Бо вуҷуди паҳншавии васеъ, гуногунии ҷинсҳо ва намудҳо дар минтақаҳои гуногун яксон нест.

Маркази асосии гуногунии оила дар Африқои Ҷанубӣ, махсусан дар минтақаи [[Кейп]] ҷойгир аст. Дар ин минтақа шумораи зиёди намояндагони ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Moraea'', ''Babiana'', ''Ixia'', ''Watsonia'' ва дигар ҷинсҳои савсаниҳо мерӯянд.

Дар Аврупо ва Осиё ҷинсҳои ''Iris'', ''Crocus'', ''Gladiolus'' ва ''Romulea'' бештар маъруфанд. Дар Амрико бошад, ҷинсҳои ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Cypella'' ва ''Trimezia'' гуногунии назаррас доранд.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;&gt;Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2008). ''The Iris Family: Natural History &amp; Classification''. Timber Press, Portland.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо ба муҳитҳои гуногуни табиӣ мутобиқ шудаанд. Онҳо дар алафзорҳо, даштҳо, саваннаҳо, нимбиёбонҳо, нишебиҳои кӯҳӣ, канори ҷангалҳо, ботлоқзорҳо ва соҳилҳои дарёҳо вомехӯранд.

Аксари намудҳо ба иқлиме мутобиқ шудаанд, ки давраҳои мусоид ва номусоиди рушд дорад. Дар минтақаҳои хушк рустаниҳо одатан ҳангоми фарорасии борон инкишоф меёбанд ва дар мавсими камобӣ ба ҳолати оромӣ мегузаранд. Дар минтақаҳои сард чунин ҳолати оромӣ бештар ба фасли зимистон рост меояд.

Дар баъзе намудҳо давраи гулкунӣ хеле кӯтоҳ буда, гулҳо танҳо чанд рӯз ё ҳатто як рӯз умр мебинанд.

=== Мутобиқшавӣ ба оташсӯзӣ ===

Дар алафзорҳо ва минтақаҳои буттазори [[Финбос|финбоси]] Африқои Ҷанубӣ бисёр намудҳои савсаниҳо ба оташсӯзиҳои мавсимӣ мутобиқ шудаанд.

Ҳангоми оташсӯзӣ қисми рӯизаминии рустанӣ нобуд шуда метавонад, аммо пиёзак ё лӯндапиёзи дар зери хок ҷойгиршуда аксаран зинда мемонад.

Пас аз сӯхтани рустаниҳои атроф, рақобат барои рӯшноӣ кам мешавад. Бо фарорасии борон савсаниҳо аз узвҳои зеризаминии худ навда ва гулҳои нав мебароранд.

Дар баъзе намудҳои финбос гулкунӣ махсусан дар мавсими баъди оташсӯзӣ фаъол мегардад. Ин мутобиқшавӣ яке аз хусусиятҳои муҳими экологии савсаниҳои минтақаҳои дорои оташсӯзиҳои табиӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;/&gt;

== Афзоиш ==

Гардолудшавии савсаниҳо асосан тавассути ҳайвонот, махсусан ҳашарот, сурат мегирад. Сохти гул, ранг, бӯй ва мавҷудияти шаҳд ба навъи гардолудкунанда вобаста аст.

Дар бисёр намудҳо гардолудкунандагони асосӣ занбӯрҳо мебошанд. Ҳангоми ҷустуҷӯи шаҳд ё гарди гул ба бадани занбӯр донаҳои гард мечаспанд. Ҳангоми боздиди гули дигар онҳо ба доғчаи модагӣ интиқол меёбанд.

Дар баъзе намояндагони оила гардолудшавӣ тавассути шапалакҳо, парвонаҳои шабгард, пашшаҳои дорои хартуми дароз, гамбӯсакҳо ва парандаҳои шаҳдхӯр низ ба амал меояд.

Тадқиқоти Питер Голдблатт ва Ҷон Маннинг нишон додааст, ки дар савсаниҳои Африқои ҷануби Саҳрои Кабир ҳадди ақал 17 низоми фарқкунандаи гардолудшавӣ вуҷуд дорад. Ин гуногунӣ бо таҳаввули шакли гулҳо, дарозии найчаи гул ва хусусиятҳои гардолудкунандагон алоқаманд аст.&lt;ref name=&quot;pollination&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2803647/ Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2006). Radiation of Pollination Systems in the Iridaceae of Sub-Saharan Africa]. ''Annals of Botany'', 97(3): 317–344. doi:10.1093/aob/mcj040.&lt;/ref&gt;

Баъзе намудҳои ''Ferraria'' гулҳои дорои бӯи нохуш ва рангҳои тира доранд. Ин хусусиятҳо пашшаҳоро ҷалб мекунанд, ки ҳангоми боздид ба гардолудшавии гул мусоидат менамоянд.

Дар баъзе намояндагони амрикоии зероилаи ''Iridoideae'' ғадудҳои махсуси истеҳсолкунандаи равған мавҷуданд. Ин равған барои гурӯҳҳои муайяни занбӯрҳо манбаи ғизоӣ ё маводи ҷамъоваришаванда мебошад.

Савсаниҳо бо тухм ва бо роҳи нашви низ афзоиш меёбанд. Афзоиши нашвӣ тавассути тақсимшавии решапоя, пайдоиши пиёзакҳои нав ё лӯндапиёзҳои духтарӣ амалӣ мегардад. Ин роҳ махсусан дар гулпарварӣ аҳамият дорад.

== Таснифот ==

Оилаи савсаниҳо ба тартиби ''Asparagales'' мансуб аст. Дар таснифоти анъанавӣ он баъзан дар тартиби ''Liliales'' ҷой дода мешуд, аммо таҳқиқоти молекулавӣ мансубияти онро ба ''Asparagales'' тасдиқ кардаанд.

Дар низоми таснифоти [[APG IV]], ки соли 2016 пешниҳод шудааст, ''Iridaceae'' ҳамчун оилаи мустақили рустаниҳои гулдор пазируфта шудааст.&lt;ref name=&quot;apg&quot;&gt;Angiosperm Phylogeny Group (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', 181(1): 1–20. doi:10.1111/boj.12385.&lt;/ref&gt;

Таснифоти муосири филогенетикӣ одатан ҳафт зероиларо эътироф мекунад. Ҷойгоҳи баъзе ҷинсҳо ва муносибатҳои хешовандии дохили оила то ҳол мавзӯи таҳқиқоти молекулавӣ мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Iridoideae ===

''Iridoideae'' яке аз зероилаҳои калон ва васеъ паҳншудаи савсаниҳо мебошад. Намояндагони он дар Аврупо, Осиё, Африқо, Австралия ва қитъаҳои Амрико вомехӯранд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Iris'', ''Moraea'', ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Trimezia'' ва ''Diplarrena'' дохил мешаванд.

Гулҳои бисёр намояндагони он дорои шохаҳои паҳншуда ва баъзан гулбаргмонанди сутунчаи модагӣ мебошанд. Дар баъзе ҷинсҳо ҳар шохаи сутунчаи модагӣ бо ҳиссаҳои гулпӯш сохтори алоҳидаеро ташкил медиҳад, ки гардолудкунанда метавонад онро ҳамчун қисми мустақили гул боздид кунад.

Дар таснифоти маъмул зероила ба панҷ қабила ҷудо мешавад: ''Irideae'', ''Sisyrinchieae'', ''Tigridieae'', ''Trimezieae'' ва ''Diplarreneae''.

Ҷинси ''Iris'' аз муҳимтарин намояндагони ин зероила ба шумор рафта, дар минтақаҳои муътадили Нимкураи Шимолӣ гуногунии зиёде дорад.

=== Crocoideae ===

''Crocoideae'' яке аз зероилаҳои сернамудтарини савсаниҳо буда, гуногунии асосии он дар Африқо ҷойгир аст. Ба он ҷинсҳои ''Crocus'', ''Gladiolus'', ''Freesia'', ''Ixia'', ''Watsonia'', ''Babiana'', ''Crocosmia'', ''Sparaxis'', ''Dierama'' ва дигар ҷинсҳо дохил мешаванд.

Аксари намояндагони ин зероила рустаниҳои алафии бисёрсола бо лӯндапиёз мебошанд.

Гулҳои онҳо одатан аз шаш ҳиссаи гулпӯш иборат буда, дар бисёр намудҳо қисми поёнии ҳиссаҳо ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил медиҳад. Дар баъзе намудҳо ғадудҳои шаҳдбарор дар пояи гул ҷой гирифтаанд.

Зероила дорои гуногунии назарраси шакли гул ва низомҳои гардолудшавӣ мебошад. Аз ҷумла, дар баъзе гладиолусҳо гулҳо ба гардолудшавӣ тавассути занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои дарозхартум ё парандаҳои шаҳдхӯр мутобиқ шудаанд.

Дар таснифоти маъмул зероила қабилаҳои ''Tritoniopsideae'', ''Watsonieae'', ''Gladioleae'', ''Freesieae'' ва ''Ixieae''-ро дар бар мегирад.

=== Nivenioideae ===

''Nivenioideae'' гурӯҳи хурди савсаниҳо мебошад, ки намояндагони асосии он дар Африқои Ҷанубӣ мерӯянд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' мансубанд. Онҳо аз аксари савсаниҳо бо шакли буттамонанд ва пояҳои нисбатан чӯбин фарқ мекунанд.

Баъзе намояндагони зероила ҳамешасабз буда, дорои гулҳои назарраси найчамонанд мебошанд. Сохти гултӯда, хусусиятҳои тухм ва афзоиши дуюми ғафсии поя дар таснифи онҳо аҳамият дорад.

=== Isophysidoideae ===

''Isophysidoideae'' зероилаи яктанҳо буда, танҳо ҷинси ''Isophysis'' ва намуди ''Isophysis tasmanica''-ро дар бар мегирад.

Ин рустанӣ зодаи [[Тасмания]] буда, гулҳои алоҳидаи ситорамонанди зардтоб ё қаҳваранг дорад.

Хусусияти муҳими он доштани тухмдони болоӣ мебошад. Ин аломат онро аз аксари намояндагони дигари оилаи савсаниҳо, ки тухмдони поёнӣ доранд, фарқ мекунад.

Аз рӯйи таҳқиқоти филогенетикӣ ''Isophysis'' яке аз шохаҳои қадимитарини таҳаввулоти савсаниҳои имрӯза ба шумор меравад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Aristeoideae ===

''Aristeoideae'' асосан ҷинси ''Aristea''-ро дар бар мегирад. Намояндагони ин гурӯҳ бештар дар Африқо паҳн шудаанд.

Онҳо аксаран рустаниҳои алафии бисёрсола бо баргҳои дарозу борик ва гулҳои кабуд ё бунафш мебошанд. Гулҳо одатан кӯтоҳумр буда, дар гултӯдаҳои сершоха ҷой мегиранд.

=== Geosiridoideae ===

''Geosiridoideae'' зероилаи хурдест, ки ҷинси ''Geosiris''-ро дар бар мегирад.

Намояндагони он аз ҷиҳати тарзи ғизогирӣ ғайримуқаррарӣ мебошанд. Онҳо хлорофилл надоранд ва қобилияти фотосинтези муқаррариро аз даст додаанд.

Ин рустаниҳо аз роҳи робитаи ғизоӣ бо занбӯруғҳо зиндагӣ мекунанд. Чунин тарзи ғизогириро микогетеротрофия меноманд. Намудҳои ''Geosiris'' дар минтақаҳои тропикии ҷазираҳо ва дигар муҳитҳои мувофиқ вомехӯранд.

=== Patersonioideae ===

''Patersonioideae'' ҷинси ''Patersonia''-ро дар бар мегирад, ки намояндагони он асосан дар Австралия ва минтақаҳои атроф паҳн шудаанд.

Ин рустаниҳо одатан баргҳои борик ва гулҳои назарраси кабуд ё бунафш доранд. Баъзе намудҳо дар алафзорҳо, буттазорҳо ва хокҳои нисбатан камғизо мерӯянд.

== Пайдоиш ва таҳаввулот ==

Пайдоиш ва таърихи таҳаввулоти савсаниҳо тавассути муқоисаи сохти рустаниҳо, омӯзиши пайдарпайии ДНК ва истифодаи усулҳои филогенетикии молекулавӣ таҳқиқ мешавад.

Бар асоси баъзе таҳлилҳои соати молекулавӣ, пайдоиши шохаҳои ибтидоии оила метавонад ба давраи [[Бӯр (давраи геологӣ)|Бӯри охир]], тақрибан 82 миллион сол пеш, рост ояд. Ин рақам натиҷаи арзёбии молекулавӣ мебошад ва набояд бо синни қадимтарин сангвораҳои маълум яксон дониста шавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки таърихи ибтидоии оила бо минтақаҳои ҷанубии қитъаҳои қадим, аз ҷумла Австралазия ва Антарктида, алоқаманд буда метавонад.&lt;ref name=&quot;evolution&quot;&gt;Goldblatt, P. et al. (2008). Phylogeny, Biogeography, and Divergence Time Based on Plastid DNA Sequences. ''Systematic Botany'', 33(3): 495–508. doi:10.1600/036364408785679806.&lt;/ref&gt;

Дар марҳилаҳои баъдӣ гурӯҳҳои гуногуни савсаниҳо ба муҳитҳои иқлимии нав мутобиқ шуда, дар Африқо, Евразия ва Амрико паҳн гардиданд.

Пайдоиши иқлими баҳримиёназаминӣ дар қисматҳои ҷанубии Африқо ба гуногуншавии босуръати баъзе намояндагони ''Crocoideae'' мусоидат кардааст. Дар Амрико низ инкишофи кӯҳсори [[Анд]] ва ҷудошавии муҳитҳои табиӣ ба пайдоиши намудҳои маҳаллӣ таъсир расонидааст.

Тадқиқоти соли 2023, ки геномҳои пурраи пластидҳои намояндагони ҳафт зероиларо муқоиса кардааст, муносибатҳои хешовандии дохили оиларо дақиқтар намуда, ҳамзамон нишон додааст, ки ҷойгоҳи филогенетикии баъзе ҷинсҳо ҳанӯз ба омӯзиши бештар ниёз дорад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

== Савсаниҳо дар Тоҷикистон ==

[[Тоҷикистон]] яке аз минтақаҳои муҳими гуногунии савсанҳои худрӯй дар Осиёи Марказӣ мебошад. Шароити гуногуни табиии кишвар, аз ҷумла доманакӯҳҳо, даштҳои кӯҳӣ, нишебиҳои санглох ва марғзорҳои баландкӯҳ, барои сабзиши намудҳои гуногуни ин оила мусоид аст.

Махсусан намояндагони ҷинсҳои ''Iris'' ва ''Crocus'' дар набототи табиии кишвар аҳамият доранд.

Дар таҳқиқоти муфассали соли 2023 оид ба ҷинси ''Iris'' дар кӯҳсори Осиёи Марказӣ 57 намуд пазируфта шудааст. Аз онҳо, тибқи ҳамин таҳқиқот, 26 намуд дар Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд. Муҳаққиқон қаторкӯҳи Ҳисорро яке аз марказҳои муҳими гуногунии ин ҷинс муайян кардаанд.&lt;ref name=&quot;centralasia&quot;&gt;[https://www.pdca.uz/index.php/botanika/en/article/view/77 Sennikov, A. N., Khassanov, F. O., Ortikov, E., Kurbonaliyeva, M. &amp; Tojibaev, K. Sh. (2023). The genus Iris L. s. l. (Iridaceae) in the Mountains of Central Asia biodiversity hotspot]. ''Plant Diversity of Central Asia'', 2(1). doi:10.54981/PDCA/vol2_iss1/a1.&lt;/ref&gt;

Аз ҷумлаи намояндагони ин оила, ки дар Тоҷикистон мерӯянд, ин намудҳоро номбар кардан мумкин аст:

**''Iris darwasica''** — савсани дарвозӣ, ки дар Тоҷикистон, Афғонистон ва Ӯзбекистон паҳн шудааст. Дар баъзе таснифоти пешина номи ''Iris hoogiana'' барои рустаниҳое истифода мешуд, ки имрӯз ба ҳамин намуд мансуб дониста мешаванд.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:438533-1 Iris darwasica Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris bucharica''** — савсани бухороӣ, рустании пиёзакдори бисёрсола, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон мерӯяд. Он дар баъзе адабиёти ботаникӣ бо номи ''Juno bucharica'' низ оварда шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/438440-1 Iris bucharica Foster]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris khassanovii''** — намуди савсан, ки дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ва Ӯзбекистон, паҳн шудааст. Ин намуд соли 2014 аз ҷиҳати илмӣ тавсиф гардидааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77137285-1 Iris khassanovii Tojibaev &amp; Turginov]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus korolkowii''** — намуди крокуси худрӯй, ки дар Тоҷикистон ва чанд кишвари дигари Осиёи Марказӣ вомехӯрад. Он рустании бисёрсола бо лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60464590-2 Crocus korolkowii Maw &amp; Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus alatavicus''** — намуди дигари крокус, ки дар Тоҷикистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Ӯзбекистон ва Шинҷон паҳн шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:436445-1 Crocus alatavicus Regel &amp; Semen.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Gladiolus italicus''** — намуди гладиолуси худрӯй, ки паҳншавии васеъ дошта, аз минтақаи Баҳри Миёназамин то Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, вомехӯрад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:437543-1 Gladiolus italicus Mill.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

Баъзе савсанҳои минтақаи Помиру Олой дорои паҳншавии маҳдуд буда, танҳо дар муҳитҳои махсуси кӯҳӣ мерӯянд. Ин намудҳо барои омӯзиши пайдоиш ва гуногуншавии набототи Осиёи Марказӣ арзиши махсус доранд.

== Аҳамияти иқтисодӣ ==

=== Гулпарварӣ ва боғдорӣ ===

Савсаниҳо яке аз оилаҳои муҳими рустаниҳои ороишӣ мебошанд. Бисёр намояндагони онҳо барои зебоии гулҳо, гуногунии рангҳо ва имконияти парвариш дар шароити гуногуни иқлимӣ қадр карда мешаванд.

Ҷинси ''Iris'' дар боғдорӣ мавқеи махсус дорад. Навъҳои сершумори савсан аз рӯйи баландӣ, ранги гул, шакли гулпӯш ва давраи гулкунӣ фарқ мекунанд. Онҳоро дар гулзорҳо, боғҳо, канори роҳравҳо ва назди ҳавзҳо мепарваранд.

''Gladiolus'' яке аз рустаниҳои маъруф барои истеҳсоли гулҳои бурида мебошад. Гулҳои он одатан дар тӯли гултӯдаи хӯшамонанд ҷой гирифта, тадриҷан мешукуфанд.

''Freesia'' бо гулҳои хушбӯй ва рангҳои гуногун шинохта мешавад. Он дар гулпарварии тиҷоратӣ ва ороиши гулдастаҳо истифода мешавад.

Ҷинсҳои ''Crocus'', ''Ixia'', ''Sparaxis'', ''Crocosmia'' ва ''Watsonia'' низ дар боғдорӣ парвариш карда мешаванд.

=== Истеҳсоли заъфарон ===

Яке аз муҳимтарин маҳсулоти иқтисодии оилаи савсаниҳо [[Заъфарон|заъфарон]] мебошад, ки аз гули ''Crocus sativus'' ба даст меояд.

Барои истеҳсоли заъфарон доғчаҳои сурхи модагии гулро ҷамъоварӣ ва хушк мекунанд. Маҳсулоти ҳосилшуда ҳамчун ҳанут, рангдиҳандаи табиӣ ва моддаи хушбӯй дар хӯрокворӣ истифода мешавад.

Заъфарони киштӣ рустании сегонаи хромосомӣ (триплоид) буда, одатан тухми қобили сабзиш ҳосил намекунад. Аз ин рӯ, афзоиши он асосан тавассути лӯндапиёзҳо сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;saffron&quot;&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30946897/ Nemati, Z. et al. (2019). Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus]. ''Molecular Phylogenetics and Evolution''.&lt;/ref&gt;

=== Истифодаҳои дигар ===

Баъзе намояндагони савсаниҳо дар тибби анъанавӣ, атрсозӣ ва истеҳсоли маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.

Аз ҷумла, решапояи баъзе намудҳои ''Iris'' пас аз коркарди махсус барои ба даст овардани моддаҳои хушбӯй истифода мешавад.

Бо вуҷуди ин, ҳамаи намояндагони оила барои истеъмол ё истифодаи табобатӣ мувофиқ нестанд. Баъзе намудҳо дорои моддаҳои ангезанда ё заҳрнок мебошанд. Аз ин рӯ, истифодаи худсаронаи қисмҳои рустаниҳои худрӯй барои ғизо ё табобат метавонад хатарнок бошад.

== Аҳамияти экологӣ ва ҳифз ==

Савсаниҳо дар экосистемаҳои табиӣ чандин вазифаи муҳимро иҷро мекунанд. Гулҳои онҳо барои занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои гардолудкунанда ва баъзе парандаҳо манбаи ғизо мебошанд.

Дар минтақаҳои дорои гулкунии мавсимӣ савсаниҳо метавонанд яке аз аввалин манбаъҳои гард ва шаҳд барои ҳашарот дар оғози фасли рушд бошанд.

Баъзе намудҳо ба муҳитҳои хеле махсус, аз ҷумла нишебиҳои санглох, хокҳои камғизо, алафзорҳои мавсиман тар ё минтақаҳои баландкӯҳ мутобиқ шудаанд. Ин вобастагӣ ба муҳити зист онҳоро ба тағйироти табиӣ ва фаъолияти инсон ҳассос мегардонад.

Хатарҳои асосӣ барои баъзе намудҳои худрӯй аз нобудшавӣ ва тағйирёбии муҳити зист, чарониши аз ҳад зиёди чорво, ҷамъоварии беназорати гулҳо ва узвҳои зеризаминӣ, инчунин тағйирёбии иқлим иборатанд.

Дар Тоҷикистон ҳифзи савсанҳои худрӯй, махсусан намудҳои дорои паҳншавии маҳдуд, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии минтақаҳои кӯҳӣ аҳамияти калон дорад.

Таҳқиқоти соли 2020 оид ба рустаниҳои рагдори Тоҷикистон нишон дод, ки қисми назарраси набототи кишвар дар сатҳҳои гуногун ба хатари нобудшавӣ рӯ ба рӯ аст. Дар миёни рустаниҳои ҳамчун нопадидшуда аз ҳудуди кишвар арзёбишуда баъзе намояндагони савсанҳои гурӯҳи ''Juno'' низ зикр шудаанд.&lt;ref name=&quot;conservation&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-020-63333-9 Nowak, A. et al. (2020). Red List of vascular plants of Tajikistan – the core area of the Mountains of Central Asia global biodiversity hotspot]. ''Scientific Reports'', 10, 6235. doi:10.1038/s41598-020-63333-9.&lt;/ref&gt;

Барои ҳифзи ин рустаниҳо омӯзиши паҳншавии табиӣ, назорати ҳолати популятсияҳо, нигоҳдории муҳити зист ва парвариши намудҳои нодир дар боғҳои ботаникӣ аҳамияти муҳим доранд.

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]]</text>
      <sha1>2nkoffko22vsi0tnpfbdojxtpkfddfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491299</id>
      <parentid>1491298</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Номгузорӣ */</comment>
      <origin>1491299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36973" sha1="1rthyfmeqa4eycub8rirlwja8p2h0zs" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Crocus vernus ssp albiflorus-1 (8304615362).jpg
|image descr = Гулҳои ''Crocus vernus''
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Asparagales
|rang = Оила
|latin = Iridaceae
|author = [[Juss.]], 1789
|wikispecies = Iridaceae
|powo = 30001783-2
|itis = 43190
|ncbi = 26339
}}
'''Савсаниҳо''' ({{lang-la|Iridaceae}}) — оилаи [[рустаниҳои гулдор]] аз тартиби [[морчӯбагулон]] мебошад. Ин оила наздики 70 [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва беш аз 2500 [[Намуд (таксономия)|намудро]] дар бар гирифта, дар қисми зиёди ҷаҳон паҳн шудааст. Маркази асосии гуногунии он [[Африқои Ҷанубӣ]] ба шумор меравад. Ба савсаниҳо рустаниҳои номдори ороишӣ, аз ҷумла [[Савсан|савсан]] (''Iris''), [[Гладиолус|гладиолус]] (''Gladiolus''), [[Фрезия|фрезия]] (''Freesia'') ва [[Крокус|крокус]] (''Crocus''), инчунин [[Заъфарон|заъфарони киштӣ]] (''Crocus sativus'') мансубанд.&lt;ref name=&quot;powo&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2 Iridaceae Juss.]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсола буда, дорои решапоя, пиёзак ё лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошанд. Баргҳои онҳо одатан дароз, борик, шамшермонанд ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Гулҳояшон бештар калон, рангоранг ва назаррас буда, шаш ҳиссаи гулпӯш ва маъмулан се гардбарг доранд. Меваи онҳо одатан ғӯзаи хушкест, ки баъди пухта расидан кушода шуда, тухмҳоро озод мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2/general-information Iridaceae — General Information]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо дар табиат аҳамияти муҳими экологӣ дошта, дар бисёр минтақаҳо манбаи гарди гул ва шаҳд барои ҳашарот ва парандаҳои гардолудкунанда мебошанд. Як қатор намояндагони ин оила барои гулпарварӣ, истеҳсоли гулҳои бурида, парвариши рустаниҳои ороишӣ ва истеҳсоли заъфарон истифода мешаванд.

== Номгузорӣ ==

Номи илмии оила — ''Iridaceae'', аз номи авлодии ''Iris'' гирифта шудааст. Вожаи ''Iris'' аз калимаи юнонии қадими ''ἶρις'' (íris), гирифта шуда, маънои &quot;[[Тирукамон|рангинкамон]]&quot;-ро дорад. Дар [[асотири Юнони Қадим]], Ирида (''Iris'') олиҳаи тирукамон ва паёмрасони худоён буд. Ин ном ба сабаби гуногунии рангҳои гулҳои савсан ба ҷинси мазкур дода шудааст.

Номи тоҷикии «савсаниҳо» аз номи [[Савсан|савсан]] гирифта шудааст. Дар таснифоти ботаникӣ ин ном ба тамоми оилаи ''Iridaceae'' дахл дорад, на танҳо ба ҷинси ''Iris''.

== Тавсиф ==

=== Сохти умумӣ ===
Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсола буда, вобаста аз намуд, қисми рӯизаминиашон тамоми сол сабз мемонад ё дар фасли номусоид хушк мешавад. Узвҳои зеризаминии онҳо моддаҳои ғизоиро захира мекунанд, ки барои паси сар кардани хушксолӣ ва сармо мусоидат мекунанд.

Узвҳои асосии зеризаминии намояндагони ин оила се навъанд:

* [[Решапоя]] — пояи зеризаминии тағйирёфта, ки одатан горизонталӣ месабзад ва барои бисёр намудҳои ''Iris'' хос аст.
* Пиёзак — узви захиравӣ аз пояи кӯтоҳ ва баргҳои тағйирёфтаи серғизо, ки дар баъзе намудҳои ''Iris'' вомехӯрад.
* Лӯндапиёз (корм) — пояи кӯтоҳу ғафсшудаи зеризаминӣ, ки моддаҳои ғизоӣ захира мекунад ва барои ''Gladiolus'', ''Crocus'' ва бисёр намояндагони ''Crocoideae'' хос аст.

Пояи аксари намудҳо рост, алафӣ ва баъзан шохадор буда, қади онҳо аз чанд сантиметр то беш аз як метр мерасад. Инчунин, намояндаҳои авлодҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' метавонанд бутташакл сабзанд. Намудҳои ''Geosiris'' бошанд, хлорофилл надошта, тавассути алоқа бо занбӯруғҳо ғизо мегиранд.&lt;ref name=&quot;powo&quot; /&gt;

=== Барг ===
Баргҳои савсаниҳо сода, бепояча ва дорои рагбандии ҳархела буда, асосан аз бех ё қисми поёнии поя месабзанд. Дар гули савсанр онҳо дароз, ҳамвор, шамшермонанд ва дуқатора, дар ''Gladiolus'' шамшермонанд ва дар ''Crocus'' борики хаттӣ мебошанд.

Дар баъзе намудҳо баргҳо қад-қади раги миёна қат шуда, қисми поёнии онҳо ғилофмонанд пояро фаро мегирад. Ин сохт ба устувории барг, истифодаи рӯшноӣ ва кам шудани талафоти об мусоидат мекунад.[2]

=== Гул ===
Гулҳои савсаниҳо аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногун буда, сафед, зард, кабуд, бунафш, гулобӣ, сурх, норанҷӣ ё гуногунранг мешаванд. Баъзан онҳо доғҳо ва нақшҳои мураккаб доранд. Гулҳо одатан дуҷинса буда, сохти зерин доранд:

* **Гулпӯш** — аз шаш ҳиссаи гулбаргмонанд (тепал) дар ду ҳалқаи сетогӣ иборат аст. Ҳиссаҳо озод ё дар поён ба ҳам пайваста, найчамонанд мешаванд.
* **Гардбаргҳо** — одатан се адад буда, ҳар кадом аз ришта ва гарддон иборат аст. Онҳо дар муқобили ҳиссаҳои берунии гулпӯш ҷойгиранд.
* **Модагӣ** — аз се мевабарги пайваста ташкил ёфтааст. Тухмдон одатан поёнӣ ва сехонагӣ буда, сутунчаи модагӣ ба се шоха ҷудо мешавад, ки баъзан паҳну гулбаргмонанданд.
* **Симметрия** — шуоъӣ (актиноморфӣ), яъне аз чанд самт ба қисмҳои баробар ҷудошаванда, ё дуҷониба (зигоморфӣ), яъне танҳо аз як самт ба ду қисми оинамонанд ҷудошаванда мебошад.

Гулҳо алоҳида ё дар гултӯдаҳои хӯшамонанд, саракмонанд ва шаклҳои дигар ҷой мегиранд. Мавҷудияти се гардбарг яке аз аломатҳои фарқкунандаи савсаниҳо аз бисёр рустаниҳои монанди дорои шаш гардбарг мебошад.[2]

### Мева ва тухм

Меваи савсаниҳо одатан ғӯзаи хушки сехонагӣ буда, ҳангоми пухтан кушода шуда, тухмҳоро озод мекунад. Тухмҳо гирд, кунҷдор, ҳамвор ё номуназзамшакл, бештар қаҳваранг ё сиёҳ мебошанд. Онҳо дорои бофтаи захиравии ғизоӣ — эндосперм — буда, инкишофи ҷанинро ҳангоми сабзиш таъмин мекунанд. Сохти мева ва тухм барои муайян ва тасниф кардани ҷинсу намудҳо аҳамияти илмӣ дорад.

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Намояндагони савсаниҳо дар [[Африқо]], [[Аврупо]], [[Осиё]], [[Австралия]] ва [[Амрико]] мерӯянд. Маркази асосии гуногунии оила дар Африқои Ҷанубӣ, махсусан дар минтақаи [[Кейп]] ҷойгир аст. Дар ин минтақа шумораи зиёди намояндагони ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Moraea'', ''Babiana'', ''Ixia'', ''Watsonia'' ва дигар ҷинсҳои савсаниҳо мерӯянд.

Дар Аврупо ва Осиё ҷинсҳои ''Iris'', ''Crocus'', ''Gladiolus'' ва ''Romulea'' бештар маъруфанд. Дар Амрико бошад, ҷинсҳои ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Cypella'' ва ''Trimezia'' гуногунии назаррас доранд.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;&gt;Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2008). ''The Iris Family: Natural History &amp; Classification''. Timber Press, Portland.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо ба муҳитҳои гуногуни табиӣ мутобиқ шудаанд. Онҳо дар алафзорҳо, даштҳо, саваннаҳо, нимбиёбонҳо, нишебиҳои кӯҳӣ, канори ҷангалҳо, ботлоқзорҳо ва соҳилҳои дарёҳо вомехӯранд.

Аксари намудҳо ба иқлиме мутобиқ шудаанд, ки давраҳои мусоид ва номусоиди рушд дорад. Дар минтақаҳои хушк рустаниҳо одатан ҳангоми фарорасии борон инкишоф меёбанд ва дар мавсими камобӣ ба ҳолати оромӣ мегузаранд. Дар минтақаҳои сард чунин ҳолати оромӣ бештар ба фасли зимистон рост меояд.

Дар баъзе намудҳо давраи гулкунӣ хеле кӯтоҳ буда, гулҳо танҳо чанд рӯз ё ҳатто як рӯз умр мебинанд.

=== Мутобиқшавӣ ба оташсӯзӣ ===

Дар алафзорҳо ва минтақаҳои буттазори [[Финбос|финбоси]] Африқои Ҷанубӣ бисёр намудҳои савсаниҳо ба оташсӯзиҳои мавсимӣ мутобиқ шудаанд.

Ҳангоми оташсӯзӣ қисми рӯизаминии рустанӣ нобуд шуда метавонад, аммо пиёзак ё лӯндапиёзи дар зери хок ҷойгиршуда аксаран зинда мемонад.

Пас аз сӯхтани рустаниҳои атроф, рақобат барои рӯшноӣ кам мешавад. Бо фарорасии борон савсаниҳо аз узвҳои зеризаминии худ навда ва гулҳои нав мебароранд.

Дар баъзе намудҳои финбос гулкунӣ махсусан дар мавсими баъди оташсӯзӣ фаъол мегардад. Ин мутобиқшавӣ яке аз хусусиятҳои муҳими экологии савсаниҳои минтақаҳои дорои оташсӯзиҳои табиӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;/&gt;

== Афзоиш ==

Гардолудшавии савсаниҳо асосан тавассути ҳайвонот, махсусан ҳашарот, сурат мегирад. Сохти гул, ранг, бӯй ва мавҷудияти шаҳд ба навъи гардолудкунанда вобаста аст.

Дар бисёр намудҳо гардолудкунандагони асосӣ занбӯрҳо мебошанд. Ҳангоми ҷустуҷӯи шаҳд ё гарди гул ба бадани занбӯр донаҳои гард мечаспанд. Ҳангоми боздиди гули дигар онҳо ба доғчаи модагӣ интиқол меёбанд.

Дар баъзе намояндагони оила гардолудшавӣ тавассути шапалакҳо, парвонаҳои шабгард, пашшаҳои дорои хартуми дароз, гамбӯсакҳо ва парандаҳои шаҳдхӯр низ ба амал меояд.

Тадқиқоти Питер Голдблатт ва Ҷон Маннинг нишон додааст, ки дар савсаниҳои Африқои ҷануби Саҳрои Кабир ҳадди ақал 17 низоми фарқкунандаи гардолудшавӣ вуҷуд дорад. Ин гуногунӣ бо таҳаввули шакли гулҳо, дарозии найчаи гул ва хусусиятҳои гардолудкунандагон алоқаманд аст.&lt;ref name=&quot;pollination&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2803647/ Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2006). Radiation of Pollination Systems in the Iridaceae of Sub-Saharan Africa]. ''Annals of Botany'', 97(3): 317–344. doi:10.1093/aob/mcj040.&lt;/ref&gt;

Баъзе намудҳои ''Ferraria'' гулҳои дорои бӯи нохуш ва рангҳои тира доранд. Ин хусусиятҳо пашшаҳоро ҷалб мекунанд, ки ҳангоми боздид ба гардолудшавии гул мусоидат менамоянд.

Дар баъзе намояндагони амрикоии зероилаи ''Iridoideae'' ғадудҳои махсуси истеҳсолкунандаи равған мавҷуданд. Ин равған барои гурӯҳҳои муайяни занбӯрҳо манбаи ғизоӣ ё маводи ҷамъоваришаванда мебошад.

Савсаниҳо бо тухм ва бо роҳи нашви низ афзоиш меёбанд. Афзоиши нашвӣ тавассути тақсимшавии решапоя, пайдоиши пиёзакҳои нав ё лӯндапиёзҳои духтарӣ амалӣ мегардад. Ин роҳ махсусан дар гулпарварӣ аҳамият дорад.

== Таснифот ==

Оилаи савсаниҳо ба тартиби ''Asparagales'' мансуб аст. Дар таснифоти анъанавӣ он баъзан дар тартиби ''Liliales'' ҷой дода мешуд, аммо таҳқиқоти молекулавӣ мансубияти онро ба ''Asparagales'' тасдиқ кардаанд.

Дар низоми таснифоти [[APG IV]], ки соли 2016 пешниҳод шудааст, ''Iridaceae'' ҳамчун оилаи мустақили рустаниҳои гулдор пазируфта шудааст.&lt;ref name=&quot;apg&quot;&gt;Angiosperm Phylogeny Group (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', 181(1): 1–20. doi:10.1111/boj.12385.&lt;/ref&gt;

Таснифоти муосири филогенетикӣ одатан ҳафт зероиларо эътироф мекунад. Ҷойгоҳи баъзе ҷинсҳо ва муносибатҳои хешовандии дохили оила то ҳол мавзӯи таҳқиқоти молекулавӣ мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9948625/ Kamra, K., Jung, J. &amp; Kim, J.-H. (2023). A phylogenomic study of Iridaceae Juss. based on complete plastid genome sequences]. ''Frontiers in Plant Science'', 14, 1066708. doi:10.3389/fpls.2023.1066708.&lt;/ref&gt;

=== Iridoideae ===

''Iridoideae'' яке аз зероилаҳои калон ва васеъ паҳншудаи савсаниҳо мебошад. Намояндагони он дар Аврупо, Осиё, Африқо, Австралия ва қитъаҳои Амрико вомехӯранд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Iris'', ''Moraea'', ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Trimezia'' ва ''Diplarrena'' дохил мешаванд.

Гулҳои бисёр намояндагони он дорои шохаҳои паҳншуда ва баъзан гулбаргмонанди сутунчаи модагӣ мебошанд. Дар баъзе ҷинсҳо ҳар шохаи сутунчаи модагӣ бо ҳиссаҳои гулпӯш сохтори алоҳидаеро ташкил медиҳад, ки гардолудкунанда метавонад онро ҳамчун қисми мустақили гул боздид кунад.

Дар таснифоти маъмул зероила ба панҷ қабила ҷудо мешавад: ''Irideae'', ''Sisyrinchieae'', ''Tigridieae'', ''Trimezieae'' ва ''Diplarreneae''.

Ҷинси ''Iris'' аз муҳимтарин намояндагони ин зероила ба шумор рафта, дар минтақаҳои муътадили Нимкураи Шимолӣ гуногунии зиёде дорад.

=== Crocoideae ===

''Crocoideae'' яке аз зероилаҳои сернамудтарини савсаниҳо буда, гуногунии асосии он дар Африқо ҷойгир аст. Ба он ҷинсҳои ''Crocus'', ''Gladiolus'', ''Freesia'', ''Ixia'', ''Watsonia'', ''Babiana'', ''Crocosmia'', ''Sparaxis'', ''Dierama'' ва дигар ҷинсҳо дохил мешаванд.

Аксари намояндагони ин зероила рустаниҳои алафии бисёрсола бо лӯндапиёз мебошанд.

Гулҳои онҳо одатан аз шаш ҳиссаи гулпӯш иборат буда, дар бисёр намудҳо қисми поёнии ҳиссаҳо ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил медиҳад. Дар баъзе намудҳо ғадудҳои шаҳдбарор дар пояи гул ҷой гирифтаанд.

Зероила дорои гуногунии назарраси шакли гул ва низомҳои гардолудшавӣ мебошад. Аз ҷумла, дар баъзе гладиолусҳо гулҳо ба гардолудшавӣ тавассути занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои дарозхартум ё парандаҳои шаҳдхӯр мутобиқ шудаанд.

Дар таснифоти маъмул зероила қабилаҳои ''Tritoniopsideae'', ''Watsonieae'', ''Gladioleae'', ''Freesieae'' ва ''Ixieae''-ро дар бар мегирад.

=== Nivenioideae ===

''Nivenioideae'' гурӯҳи хурди савсаниҳо мебошад, ки намояндагони асосии он дар Африқои Ҷанубӣ мерӯянд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' мансубанд. Онҳо аз аксари савсаниҳо бо шакли буттамонанд ва пояҳои нисбатан чӯбин фарқ мекунанд.

Баъзе намояндагони зероила ҳамешасабз буда, дорои гулҳои назарраси найчамонанд мебошанд. Сохти гултӯда, хусусиятҳои тухм ва афзоиши дуюми ғафсии поя дар таснифи онҳо аҳамият дорад.

=== Isophysidoideae ===

''Isophysidoideae'' зероилаи яктанҳо буда, танҳо ҷинси ''Isophysis'' ва намуди ''Isophysis tasmanica''-ро дар бар мегирад.

Ин рустанӣ зодаи [[Тасмания]] буда, гулҳои алоҳидаи ситорамонанди зардтоб ё қаҳваранг дорад.

Хусусияти муҳими он доштани тухмдони болоӣ мебошад. Ин аломат онро аз аксари намояндагони дигари оилаи савсаниҳо, ки тухмдони поёнӣ доранд, фарқ мекунад.

Аз рӯйи таҳқиқоти филогенетикӣ ''Isophysis'' яке аз шохаҳои қадимитарини таҳаввулоти савсаниҳои имрӯза ба шумор меравад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Aristeoideae ===

''Aristeoideae'' асосан ҷинси ''Aristea''-ро дар бар мегирад. Намояндагони ин гурӯҳ бештар дар Африқо паҳн шудаанд.

Онҳо аксаран рустаниҳои алафии бисёрсола бо баргҳои дарозу борик ва гулҳои кабуд ё бунафш мебошанд. Гулҳо одатан кӯтоҳумр буда, дар гултӯдаҳои сершоха ҷой мегиранд.

=== Geosiridoideae ===

''Geosiridoideae'' зероилаи хурдест, ки ҷинси ''Geosiris''-ро дар бар мегирад.

Намояндагони он аз ҷиҳати тарзи ғизогирӣ ғайримуқаррарӣ мебошанд. Онҳо хлорофилл надоранд ва қобилияти фотосинтези муқаррариро аз даст додаанд.

Ин рустаниҳо аз роҳи робитаи ғизоӣ бо занбӯруғҳо зиндагӣ мекунанд. Чунин тарзи ғизогириро микогетеротрофия меноманд. Намудҳои ''Geosiris'' дар минтақаҳои тропикии ҷазираҳо ва дигар муҳитҳои мувофиқ вомехӯранд.

=== Patersonioideae ===

''Patersonioideae'' ҷинси ''Patersonia''-ро дар бар мегирад, ки намояндагони он асосан дар Австралия ва минтақаҳои атроф паҳн шудаанд.

Ин рустаниҳо одатан баргҳои борик ва гулҳои назарраси кабуд ё бунафш доранд. Баъзе намудҳо дар алафзорҳо, буттазорҳо ва хокҳои нисбатан камғизо мерӯянд.

== Пайдоиш ва таҳаввулот ==

Пайдоиш ва таърихи таҳаввулоти савсаниҳо тавассути муқоисаи сохти рустаниҳо, омӯзиши пайдарпайии ДНК ва истифодаи усулҳои филогенетикии молекулавӣ таҳқиқ мешавад.

Бар асоси баъзе таҳлилҳои соати молекулавӣ, пайдоиши шохаҳои ибтидоии оила метавонад ба давраи [[Бӯр (давраи геологӣ)|Бӯри охир]], тақрибан 82 миллион сол пеш, рост ояд. Ин рақам натиҷаи арзёбии молекулавӣ мебошад ва набояд бо синни қадимтарин сангвораҳои маълум яксон дониста шавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки таърихи ибтидоии оила бо минтақаҳои ҷанубии қитъаҳои қадим, аз ҷумла Австралазия ва Антарктида, алоқаманд буда метавонад.&lt;ref name=&quot;evolution&quot;&gt;Goldblatt, P. et al. (2008). Phylogeny, Biogeography, and Divergence Time Based on Plastid DNA Sequences. ''Systematic Botany'', 33(3): 495–508. doi:10.1600/036364408785679806.&lt;/ref&gt;

Дар марҳилаҳои баъдӣ гурӯҳҳои гуногуни савсаниҳо ба муҳитҳои иқлимии нав мутобиқ шуда, дар Африқо, Евразия ва Амрико паҳн гардиданд.

Пайдоиши иқлими баҳримиёназаминӣ дар қисматҳои ҷанубии Африқо ба гуногуншавии босуръати баъзе намояндагони ''Crocoideae'' мусоидат кардааст. Дар Амрико низ инкишофи кӯҳсори [[Анд]] ва ҷудошавии муҳитҳои табиӣ ба пайдоиши намудҳои маҳаллӣ таъсир расонидааст.

Тадқиқоти соли 2023, ки геномҳои пурраи пластидҳои намояндагони ҳафт зероиларо муқоиса кардааст, муносибатҳои хешовандии дохили оиларо дақиқтар намуда, ҳамзамон нишон додааст, ки ҷойгоҳи филогенетикии баъзе ҷинсҳо ҳанӯз ба омӯзиши бештар ниёз дорад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

== Савсаниҳо дар Тоҷикистон ==

[[Тоҷикистон]] яке аз минтақаҳои муҳими гуногунии савсанҳои худрӯй дар Осиёи Марказӣ мебошад. Шароити гуногуни табиии кишвар, аз ҷумла доманакӯҳҳо, даштҳои кӯҳӣ, нишебиҳои санглох ва марғзорҳои баландкӯҳ, барои сабзиши намудҳои гуногуни ин оила мусоид аст.

Махсусан намояндагони ҷинсҳои ''Iris'' ва ''Crocus'' дар набототи табиии кишвар аҳамият доранд.

Дар таҳқиқоти муфассали соли 2023 оид ба ҷинси ''Iris'' дар кӯҳсори Осиёи Марказӣ 57 намуд пазируфта шудааст. Аз онҳо, тибқи ҳамин таҳқиқот, 26 намуд дар Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд. Муҳаққиқон қаторкӯҳи Ҳисорро яке аз марказҳои муҳими гуногунии ин ҷинс муайян кардаанд.&lt;ref name=&quot;centralasia&quot;&gt;[https://www.pdca.uz/index.php/botanika/en/article/view/77 Sennikov, A. N., Khassanov, F. O., Ortikov, E., Kurbonaliyeva, M. &amp; Tojibaev, K. Sh. (2023). The genus Iris L. s. l. (Iridaceae) in the Mountains of Central Asia biodiversity hotspot]. ''Plant Diversity of Central Asia'', 2(1). doi:10.54981/PDCA/vol2_iss1/a1.&lt;/ref&gt;

Аз ҷумлаи намояндагони ин оила, ки дар Тоҷикистон мерӯянд, ин намудҳоро номбар кардан мумкин аст:

**''Iris darwasica''** — савсани дарвозӣ, ки дар Тоҷикистон, Афғонистон ва Ӯзбекистон паҳн шудааст. Дар баъзе таснифоти пешина номи ''Iris hoogiana'' барои рустаниҳое истифода мешуд, ки имрӯз ба ҳамин намуд мансуб дониста мешаванд.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:438533-1 Iris darwasica Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris bucharica''** — савсани бухороӣ, рустании пиёзакдори бисёрсола, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон мерӯяд. Он дар баъзе адабиёти ботаникӣ бо номи ''Juno bucharica'' низ оварда шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/438440-1 Iris bucharica Foster]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris khassanovii''** — намуди савсан, ки дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ва Ӯзбекистон, паҳн шудааст. Ин намуд соли 2014 аз ҷиҳати илмӣ тавсиф гардидааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77137285-1 Iris khassanovii Tojibaev &amp; Turginov]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus korolkowii''** — намуди крокуси худрӯй, ки дар Тоҷикистон ва чанд кишвари дигари Осиёи Марказӣ вомехӯрад. Он рустании бисёрсола бо лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60464590-2 Crocus korolkowii Maw &amp; Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus alatavicus''** — намуди дигари крокус, ки дар Тоҷикистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Ӯзбекистон ва Шинҷон паҳн шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:436445-1 Crocus alatavicus Regel &amp; Semen.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Gladiolus italicus''** — намуди гладиолуси худрӯй, ки паҳншавии васеъ дошта, аз минтақаи Баҳри Миёназамин то Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, вомехӯрад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:437543-1 Gladiolus italicus Mill.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

Баъзе савсанҳои минтақаи Помиру Олой дорои паҳншавии маҳдуд буда, танҳо дар муҳитҳои махсуси кӯҳӣ мерӯянд. Ин намудҳо барои омӯзиши пайдоиш ва гуногуншавии набототи Осиёи Марказӣ арзиши махсус доранд.

== Аҳамияти иқтисодӣ ==

=== Гулпарварӣ ва боғдорӣ ===

Савсаниҳо яке аз оилаҳои муҳими рустаниҳои ороишӣ мебошанд. Бисёр намояндагони онҳо барои зебоии гулҳо, гуногунии рангҳо ва имконияти парвариш дар шароити гуногуни иқлимӣ қадр карда мешаванд.

Ҷинси ''Iris'' дар боғдорӣ мавқеи махсус дорад. Навъҳои сершумори савсан аз рӯйи баландӣ, ранги гул, шакли гулпӯш ва давраи гулкунӣ фарқ мекунанд. Онҳоро дар гулзорҳо, боғҳо, канори роҳравҳо ва назди ҳавзҳо мепарваранд.

''Gladiolus'' яке аз рустаниҳои маъруф барои истеҳсоли гулҳои бурида мебошад. Гулҳои он одатан дар тӯли гултӯдаи хӯшамонанд ҷой гирифта, тадриҷан мешукуфанд.

''Freesia'' бо гулҳои хушбӯй ва рангҳои гуногун шинохта мешавад. Он дар гулпарварии тиҷоратӣ ва ороиши гулдастаҳо истифода мешавад.

Ҷинсҳои ''Crocus'', ''Ixia'', ''Sparaxis'', ''Crocosmia'' ва ''Watsonia'' низ дар боғдорӣ парвариш карда мешаванд.

=== Истеҳсоли заъфарон ===

Яке аз муҳимтарин маҳсулоти иқтисодии оилаи савсаниҳо [[Заъфарон|заъфарон]] мебошад, ки аз гули ''Crocus sativus'' ба даст меояд.

Барои истеҳсоли заъфарон доғчаҳои сурхи модагии гулро ҷамъоварӣ ва хушк мекунанд. Маҳсулоти ҳосилшуда ҳамчун ҳанут, рангдиҳандаи табиӣ ва моддаи хушбӯй дар хӯрокворӣ истифода мешавад.

Заъфарони киштӣ рустании сегонаи хромосомӣ (триплоид) буда, одатан тухми қобили сабзиш ҳосил намекунад. Аз ин рӯ, афзоиши он асосан тавассути лӯндапиёзҳо сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;saffron&quot;&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30946897/ Nemati, Z. et al. (2019). Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus]. ''Molecular Phylogenetics and Evolution''.&lt;/ref&gt;

=== Истифодаҳои дигар ===

Баъзе намояндагони савсаниҳо дар тибби анъанавӣ, атрсозӣ ва истеҳсоли маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.

Аз ҷумла, решапояи баъзе намудҳои ''Iris'' пас аз коркарди махсус барои ба даст овардани моддаҳои хушбӯй истифода мешавад.

Бо вуҷуди ин, ҳамаи намояндагони оила барои истеъмол ё истифодаи табобатӣ мувофиқ нестанд. Баъзе намудҳо дорои моддаҳои ангезанда ё заҳрнок мебошанд. Аз ин рӯ, истифодаи худсаронаи қисмҳои рустаниҳои худрӯй барои ғизо ё табобат метавонад хатарнок бошад.

== Аҳамияти экологӣ ва ҳифз ==

Савсаниҳо дар экосистемаҳои табиӣ чандин вазифаи муҳимро иҷро мекунанд. Гулҳои онҳо барои занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои гардолудкунанда ва баъзе парандаҳо манбаи ғизо мебошанд.

Дар минтақаҳои дорои гулкунии мавсимӣ савсаниҳо метавонанд яке аз аввалин манбаъҳои гард ва шаҳд барои ҳашарот дар оғози фасли рушд бошанд.

Баъзе намудҳо ба муҳитҳои хеле махсус, аз ҷумла нишебиҳои санглох, хокҳои камғизо, алафзорҳои мавсиман тар ё минтақаҳои баландкӯҳ мутобиқ шудаанд. Ин вобастагӣ ба муҳити зист онҳоро ба тағйироти табиӣ ва фаъолияти инсон ҳассос мегардонад.

Хатарҳои асосӣ барои баъзе намудҳои худрӯй аз нобудшавӣ ва тағйирёбии муҳити зист, чарониши аз ҳад зиёди чорво, ҷамъоварии беназорати гулҳо ва узвҳои зеризаминӣ, инчунин тағйирёбии иқлим иборатанд.

Дар Тоҷикистон ҳифзи савсанҳои худрӯй, махсусан намудҳои дорои паҳншавии маҳдуд, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии минтақаҳои кӯҳӣ аҳамияти калон дорад.

Таҳқиқоти соли 2020 оид ба рустаниҳои рагдори Тоҷикистон нишон дод, ки қисми назарраси набототи кишвар дар сатҳҳои гуногун ба хатари нобудшавӣ рӯ ба рӯ аст. Дар миёни рустаниҳои ҳамчун нопадидшуда аз ҳудуди кишвар арзёбишуда баъзе намояндагони савсанҳои гурӯҳи ''Juno'' низ зикр шудаанд.&lt;ref name=&quot;conservation&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-020-63333-9 Nowak, A. et al. (2020). Red List of vascular plants of Tajikistan – the core area of the Mountains of Central Asia global biodiversity hotspot]. ''Scientific Reports'', 10, 6235. doi:10.1038/s41598-020-63333-9.&lt;/ref&gt;

Барои ҳифзи ин рустаниҳо омӯзиши паҳншавии табиӣ, назорати ҳолати популятсияҳо, нигоҳдории муҳити зист ва парвариши намудҳои нодир дар боғҳои ботаникӣ аҳамияти муҳим доранд.

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]]</text>
      <sha1>1rthyfmeqa4eycub8rirlwja8p2h0zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491300</id>
      <parentid>1491299</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T00:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Барг */</comment>
      <origin>1491300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39943" sha1="ioaljt3pfv6nqd8d4jkql3odr3z9sfi" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Crocus vernus ssp albiflorus-1 (8304615362).jpg
|image descr = Гулҳои ''Crocus vernus''
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Asparagales
|rang = Оила
|latin = Iridaceae
|author = [[Juss.]], 1789
|wikispecies = Iridaceae
|powo = 30001783-2
|itis = 43190
|ncbi = 26339
}}
'''Савсаниҳо''' ({{lang-la|Iridaceae}}) — оилаи [[рустаниҳои гулдор]] аз тартиби [[морчӯбагулон]] мебошад. Ин оила наздики 70 [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва беш аз 2500 [[Намуд (таксономия)|намудро]] дар бар гирифта, дар қисми зиёди ҷаҳон паҳн шудааст. Маркази асосии гуногунии он [[Африқои Ҷанубӣ]] ба шумор меравад. Ба савсаниҳо рустаниҳои номдори ороишӣ, аз ҷумла [[Савсан|савсан]] (''Iris''), [[Гладиолус|гладиолус]] (''Gladiolus''), [[Фрезия|фрезия]] (''Freesia'') ва [[Крокус|крокус]] (''Crocus''), инчунин [[Заъфарон|заъфарони киштӣ]] (''Crocus sativus'') мансубанд.&lt;ref name=&quot;powo&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2 Iridaceae Juss.]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсола буда, дорои решапоя, пиёзак ё лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошанд. Баргҳои онҳо одатан дароз, борик, шамшермонанд ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Гулҳояшон бештар калон, рангоранг ва назаррас буда, шаш ҳиссаи гулпӯш ва маъмулан се гардбарг доранд. Меваи онҳо одатан ғӯзаи хушкест, ки баъди пухта расидан кушода шуда, тухмҳоро озод мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001783-2/general-information Iridaceae — General Information]. ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо дар табиат аҳамияти муҳими экологӣ дошта, дар бисёр минтақаҳо манбаи гарди гул ва шаҳд барои ҳашарот ва парандаҳои гардолудкунанда мебошанд. Як қатор намояндагони ин оила барои гулпарварӣ, истеҳсоли гулҳои бурида, парвариши рустаниҳои ороишӣ ва истеҳсоли заъфарон истифода мешаванд.

== Номгузорӣ ==

Номи илмии оила — ''Iridaceae'' — аз номи ҷинси ''Iris'' гирифта шудааст. Вожаи ''Iris'' аз калимаи юнонии қадими ''ἶρις'' (íris), ба маънои «рангинкамон», сарчашма мегирад. Дар [[Асотири Юнони Қадим|асотири Юнони қадим]] Ирида (''Iris'') олиҳаи рангинкамон ва паёмрасони худоён буд. Ин ном ба сабаби гуногунии рангҳои гулҳои савсан ба ҷинси мазкур дода шудааст.

Номи тоҷикии «савсаниҳо» аз номи [[Савсан|савсан]] гирифта шудааст. Дар таснифоти ботаникӣ ин ном ба тамоми оилаи ''Iridaceae'' дахл дорад, на танҳо ба ҷинси ''Iris''.

== Тавсиф ==

=== Сохти умумӣ ===

Аксари савсаниҳо рустаниҳои алафии бисёрсолаанд. Қисми рӯизаминии онҳо вобаста ба намуд метавонад дар тамоми сол сабз боқӣ монад ё дар фасли номусоид хушк шавад.

Дар намудҳое, ки ба иқлими мавсимӣ мутобиқ шудаанд, узвҳои зеризаминӣ моддаҳои ғизоиро захира мекунанд. Ин хусусият ба онҳо имкон медиҳад, ки давраҳои хушксолӣ, сармо ва дигар шароити номусоиди муҳитро паси сар намоянд.

Узвҳои асосии зеризаминии савсаниҳо чунинанд:

* [[Решапоя]] — пояи тағйирёфтаи зеризаминӣ, ки бештар ба таври уфуқӣ месабзад. Решапоя дар бисёр намудҳои ҷинси ''Iris'' вомехӯрад.
* **Пиёзак** — узви зеризаминии захиравӣ, ки аз пояи кӯтоҳ ва баргҳои тағйирёфтаи серғизо иборат аст. Баъзе савсанҳо ва намояндагони ҷинси ''Crocus''-ро аз рӯйи навъи узви зеризаминиашон фарқ кардан мумкин аст; дар ''Crocus'' узви асосӣ лӯндапиёз мебошад.
* **Лӯндапиёз (корм)** — пояи кӯтоҳу ғафсшудаи зеризаминӣ, ки моддаҳои захиравӣ асосан дар бофтаи пояи он ҷамъ мешаванд. Он барои ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Crocus'' ва бисёр намояндагони ''Crocoideae'' хос аст.

Дар аксари намудҳо поя рост ва алафӣ буда, дар баъзеҳо шоха меронад. Баландии рустаниҳо вобаста ба намуд аз чанд сантиметр то зиёда аз як метр мерасад.

Истисноҳои ҷолиб низ мавҷуданд. Масалан, намояндагони ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' метавонанд шакли бутта дошта бошанд. Баръакси аксари аъзои оила, намудҳои ҷинси ''Geosiris'' хлорофилл надоранд ва моддаҳои ғизоиро тавассути алоқа бо занбӯруғҳо ба даст меоранд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9948625/ Kamra, K., Jung, J. &amp; Kim, J.-H. (2023). A phylogenomic study of Iridaceae Juss. based on complete plastid genome sequences]. ''Frontiers in Plant Science'', 14, 1066708. doi:10.3389/fpls.2023.1066708.&lt;/ref&gt;

=== Барг ===

Баргҳои савсаниҳо одатан сода, бепояча ва дорои рагбандии мувозӣ мебошанд. Онҳо бештар аз бехи рустанӣ ё қисми поёнии поя месабзанд.

Шакли баргҳо гуногун аст. Дар бисёр намудҳои савсан баргҳо дароз, ҳамвор ва шамшермонанд буда, дар ду қатор ҷой мегиранд. Дар гладиолусҳо низ баргҳои шамшермонанд инкишоф меёбанд, аммо баргҳои крокусҳо одатан борик ва хаттӣ мебошанд.

Дар баъзе намояндагони оила баргҳо аз қисми миёна ба таври дарозрӯя қат шудаанд. Пояи поёнии барг аксаран ба шакли ғилоф даромада, пояи рустаниро қисман фаро мегирад.

Ин сохт ба рустаниҳо барои нигоҳ доштани устувории барг, истифодаи рӯшноӣ ва дар баъзе муҳитҳо кам кардани талафоти об мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Гул ===

Гулҳои савсаниҳо метавонанд сафед, зард, бунафш, кабуд, пуштӣ, сурх, [[норинҷӣ]] ё гуногунранг бошанд. Дар баъзеашон доғҳо, хатҳо ва нақшҳои мураккаб дида мешаванд. Гулҳо одатан дуҷинса буда, ҳам узвҳои нарина ва ҳам узвҳои модина доранд.

Сохти асосии гул чунин аст:

**Гулпӯш.** Гулпӯш аз шаш ҳиссаи гулбаргмонанд иборат аст, ки дар ду ҳалқаи сетогӣ ҷойгир шудаанд. Дар истилоҳоти ботаникӣ чунин ҳиссаҳоро тепал меноманд. Онҳо метавонанд озод бошанд ё дар қисми поёнӣ ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил диҳанд.

**Гардбаргҳо.** Аксари намудҳо се гардбарг доранд. Ҳар гардбарг аз ришта ва гарддон иборат буда, дар гарддон донаҳои гард ҳосил мешаванд. Гардбаргҳо одатан дар муқобили ҳиссаҳои берунии гулпӯш ҷой мегиранд.

**Модагӣ.** Узви модина аз се мевабарги ба ҳам пайваста ташкил меёбад. Тухмдон дар аксари намояндагони оила поёнӣ буда, одатан аз се хона иборат аст. Сутунчаи модагӣ метавонад ба се шоха ҷудо шавад. Дар баъзе намудҳо ин шохаҳо паҳн ва гулбаргмонанд мебошанд.

**Симметрия.** Гулҳо метавонанд симметрияи шуоъӣ (актиноморфӣ) ё симметрияи дуҷониба (зигоморфӣ) дошта бошанд. Дар гулҳои дорои симметрияи шуоъӣ аз марказ чанд ҳамвории тақсимкунандаи баробар гузаронидан мумкин аст, дар ҳоле ки гулҳои дорои симметрияи дуҷониба танҳо аз рӯйи як ҳамворӣ ба ду қисми оинамонанд ҷудо мешаванд.

Гулҳо метавонанд алоҳида ё дар гултӯдаҳо ҷойгир шаванд. Дар намояндагони гуногун гултӯдаҳои хӯшамонанд, саракмонанд ва дигар шаклҳои мураккаб дида мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи савсаниҳо мавҷудияти се гардбарг мебошад. Аз ин ҷиҳат онҳо аз бисёр рустаниҳои зоҳиран монанд, ки шаш гардбарг доранд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;morphology&quot;/&gt;

=== Мева ва тухм ===

Меваи аксари савсаниҳо ғӯзаи хушк буда, одатан се хона дорад. Ҳангоми пухта расидан девораи мева ба қисмҳо ҷудо шуда, тухмҳоро озод мекунад.

Тухмҳо вобаста ба намуд гирд, кунҷдор, ҳамвор ё номуназзамшакл мебошанд. Ранги онҳо бештар қаҳваранг ё сиёҳ аст. Дар дохили тухм бофтаи захиравии ғизоӣ — эндосперм — мавҷуд мебошад, ки ба инкишофи ҷанин ҳангоми сабзиш мусоидат мекунад.

Сохти мева ва тухм дар шинохтан ва тасниф кардани ҷинсу намудҳои савсаниҳо аҳамияти илмӣ дорад.

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Савсаниҳо қариб дар тамоми ҷаҳон паҳн шудаанд. Намояндагони онҳо дар [[Африқо]], [[Аврупо]], [[Осиё]], [[Австралия]] ва [[Амрико]] мерӯянд. Бо вуҷуди паҳншавии васеъ, гуногунии ҷинсҳо ва намудҳо дар минтақаҳои гуногун яксон нест.

Маркази асосии гуногунии оила дар Африқои Ҷанубӣ, махсусан дар минтақаи [[Кейп]] ҷойгир аст. Дар ин минтақа шумораи зиёди намояндагони ҷинсҳои ''Gladiolus'', ''Moraea'', ''Babiana'', ''Ixia'', ''Watsonia'' ва дигар ҷинсҳои савсаниҳо мерӯянд.

Дар Аврупо ва Осиё ҷинсҳои ''Iris'', ''Crocus'', ''Gladiolus'' ва ''Romulea'' бештар маъруфанд. Дар Амрико бошад, ҷинсҳои ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Cypella'' ва ''Trimezia'' гуногунии назаррас доранд.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;&gt;Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2008). ''The Iris Family: Natural History &amp; Classification''. Timber Press, Portland.&lt;/ref&gt;

Савсаниҳо ба муҳитҳои гуногуни табиӣ мутобиқ шудаанд. Онҳо дар алафзорҳо, даштҳо, саваннаҳо, нимбиёбонҳо, нишебиҳои кӯҳӣ, канори ҷангалҳо, ботлоқзорҳо ва соҳилҳои дарёҳо вомехӯранд.

Аксари намудҳо ба иқлиме мутобиқ шудаанд, ки давраҳои мусоид ва номусоиди рушд дорад. Дар минтақаҳои хушк рустаниҳо одатан ҳангоми фарорасии борон инкишоф меёбанд ва дар мавсими камобӣ ба ҳолати оромӣ мегузаранд. Дар минтақаҳои сард чунин ҳолати оромӣ бештар ба фасли зимистон рост меояд.

Дар баъзе намудҳо давраи гулкунӣ хеле кӯтоҳ буда, гулҳо танҳо чанд рӯз ё ҳатто як рӯз умр мебинанд.

=== Мутобиқшавӣ ба оташсӯзӣ ===

Дар алафзорҳо ва минтақаҳои буттазори [[Финбос|финбоси]] Африқои Ҷанубӣ бисёр намудҳои савсаниҳо ба оташсӯзиҳои мавсимӣ мутобиқ шудаанд.

Ҳангоми оташсӯзӣ қисми рӯизаминии рустанӣ нобуд шуда метавонад, аммо пиёзак ё лӯндапиёзи дар зери хок ҷойгиршуда аксаран зинда мемонад.

Пас аз сӯхтани рустаниҳои атроф, рақобат барои рӯшноӣ кам мешавад. Бо фарорасии борон савсаниҳо аз узвҳои зеризаминии худ навда ва гулҳои нав мебароранд.

Дар баъзе намудҳои финбос гулкунӣ махсусан дар мавсими баъди оташсӯзӣ фаъол мегардад. Ин мутобиқшавӣ яке аз хусусиятҳои муҳими экологии савсаниҳои минтақаҳои дорои оташсӯзиҳои табиӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;goldblatt2008&quot;/&gt;

== Гардолудшавӣ ва афзоиш ==

Гардолудшавии савсаниҳо асосан тавассути ҳайвонот, махсусан ҳашарот, сурат мегирад. Сохти гул, ранг, бӯй ва мавҷудияти шаҳд ба навъи гардолудкунанда вобаста аст.

Дар бисёр намудҳо гардолудкунандагони асосӣ занбӯрҳо мебошанд. Ҳангоми ҷустуҷӯи шаҳд ё гарди гул ба бадани занбӯр донаҳои гард мечаспанд. Ҳангоми боздиди гули дигар онҳо ба доғчаи модагӣ интиқол меёбанд.

Дар баъзе намояндагони оила гардолудшавӣ тавассути шапалакҳо, парвонаҳои шабгард, пашшаҳои дорои хартуми дароз, гамбӯсакҳо ва парандаҳои шаҳдхӯр низ ба амал меояд.

Тадқиқоти Питер Голдблатт ва Ҷон Маннинг нишон додааст, ки дар савсаниҳои Африқои ҷануби Саҳрои Кабир ҳадди ақал 17 низоми фарқкунандаи гардолудшавӣ вуҷуд дорад. Ин гуногунӣ бо таҳаввули шакли гулҳо, дарозии найчаи гул ва хусусиятҳои гардолудкунандагон алоқаманд аст.&lt;ref name=&quot;pollination&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2803647/ Goldblatt, P. &amp; Manning, J. C. (2006). Radiation of Pollination Systems in the Iridaceae of Sub-Saharan Africa]. ''Annals of Botany'', 97(3): 317–344. doi:10.1093/aob/mcj040.&lt;/ref&gt;

Баъзе намудҳои ''Ferraria'' гулҳои дорои бӯи нохуш ва рангҳои тира доранд. Ин хусусиятҳо пашшаҳоро ҷалб мекунанд, ки ҳангоми боздид ба гардолудшавии гул мусоидат менамоянд.

Дар баъзе намояндагони амрикоии зероилаи ''Iridoideae'' ғадудҳои махсуси истеҳсолкунандаи равған мавҷуданд. Ин равған барои гурӯҳҳои муайяни занбӯрҳо манбаи ғизоӣ ё маводи ҷамъоваришаванда мебошад.

Савсаниҳо бо тухм ва бо роҳи нашви низ афзоиш меёбанд. Афзоиши нашвӣ тавассути тақсимшавии решапоя, пайдоиши пиёзакҳои нав ё лӯндапиёзҳои духтарӣ амалӣ мегардад. Ин роҳ махсусан дар гулпарварӣ аҳамият дорад.

== Таснифот ==

Оилаи савсаниҳо ба тартиби ''Asparagales'' мансуб аст. Дар таснифоти анъанавӣ он баъзан дар тартиби ''Liliales'' ҷой дода мешуд, аммо таҳқиқоти молекулавӣ мансубияти онро ба ''Asparagales'' тасдиқ кардаанд.

Дар низоми таснифоти [[APG IV]], ки соли 2016 пешниҳод шудааст, ''Iridaceae'' ҳамчун оилаи мустақили рустаниҳои гулдор пазируфта шудааст.&lt;ref name=&quot;apg&quot;&gt;Angiosperm Phylogeny Group (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', 181(1): 1–20. doi:10.1111/boj.12385.&lt;/ref&gt;

Таснифоти муосири филогенетикӣ одатан ҳафт зероиларо эътироф мекунад. Ҷойгоҳи баъзе ҷинсҳо ва муносибатҳои хешовандии дохили оила то ҳол мавзӯи таҳқиқоти молекулавӣ мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Iridoideae ===

''Iridoideae'' яке аз зероилаҳои калон ва васеъ паҳншудаи савсаниҳо мебошад. Намояндагони он дар Аврупо, Осиё, Африқо, Австралия ва қитъаҳои Амрико вомехӯранд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Iris'', ''Moraea'', ''Sisyrinchium'', ''Tigridia'', ''Trimezia'' ва ''Diplarrena'' дохил мешаванд.

Гулҳои бисёр намояндагони он дорои шохаҳои паҳншуда ва баъзан гулбаргмонанди сутунчаи модагӣ мебошанд. Дар баъзе ҷинсҳо ҳар шохаи сутунчаи модагӣ бо ҳиссаҳои гулпӯш сохтори алоҳидаеро ташкил медиҳад, ки гардолудкунанда метавонад онро ҳамчун қисми мустақили гул боздид кунад.

Дар таснифоти маъмул зероила ба панҷ қабила ҷудо мешавад: ''Irideae'', ''Sisyrinchieae'', ''Tigridieae'', ''Trimezieae'' ва ''Diplarreneae''.

Ҷинси ''Iris'' аз муҳимтарин намояндагони ин зероила ба шумор рафта, дар минтақаҳои муътадили Нимкураи Шимолӣ гуногунии зиёде дорад.

=== Crocoideae ===

''Crocoideae'' яке аз зероилаҳои сернамудтарини савсаниҳо буда, гуногунии асосии он дар Африқо ҷойгир аст. Ба он ҷинсҳои ''Crocus'', ''Gladiolus'', ''Freesia'', ''Ixia'', ''Watsonia'', ''Babiana'', ''Crocosmia'', ''Sparaxis'', ''Dierama'' ва дигар ҷинсҳо дохил мешаванд.

Аксари намояндагони ин зероила рустаниҳои алафии бисёрсола бо лӯндапиёз мебошанд.

Гулҳои онҳо одатан аз шаш ҳиссаи гулпӯш иборат буда, дар бисёр намудҳо қисми поёнии ҳиссаҳо ба ҳам пайваста, найчаи гулро ташкил медиҳад. Дар баъзе намудҳо ғадудҳои шаҳдбарор дар пояи гул ҷой гирифтаанд.

Зероила дорои гуногунии назарраси шакли гул ва низомҳои гардолудшавӣ мебошад. Аз ҷумла, дар баъзе гладиолусҳо гулҳо ба гардолудшавӣ тавассути занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои дарозхартум ё парандаҳои шаҳдхӯр мутобиқ шудаанд.

Дар таснифоти маъмул зероила қабилаҳои ''Tritoniopsideae'', ''Watsonieae'', ''Gladioleae'', ''Freesieae'' ва ''Ixieae''-ро дар бар мегирад.

=== Nivenioideae ===

''Nivenioideae'' гурӯҳи хурди савсаниҳо мебошад, ки намояндагони асосии он дар Африқои Ҷанубӣ мерӯянд.

Ба ин зероила ҷинсҳои ''Nivenia'', ''Klattia'' ва ''Witsenia'' мансубанд. Онҳо аз аксари савсаниҳо бо шакли буттамонанд ва пояҳои нисбатан чӯбин фарқ мекунанд.

Баъзе намояндагони зероила ҳамешасабз буда, дорои гулҳои назарраси найчамонанд мебошанд. Сохти гултӯда, хусусиятҳои тухм ва афзоиши дуюми ғафсии поя дар таснифи онҳо аҳамият дорад.

=== Isophysidoideae ===

''Isophysidoideae'' зероилаи яктанҳо буда, танҳо ҷинси ''Isophysis'' ва намуди ''Isophysis tasmanica''-ро дар бар мегирад.

Ин рустанӣ зодаи [[Тасмания]] буда, гулҳои алоҳидаи ситорамонанди зардтоб ё қаҳваранг дорад.

Хусусияти муҳими он доштани тухмдони болоӣ мебошад. Ин аломат онро аз аксари намояндагони дигари оилаи савсаниҳо, ки тухмдони поёнӣ доранд, фарқ мекунад.

Аз рӯйи таҳқиқоти филогенетикӣ ''Isophysis'' яке аз шохаҳои қадимитарини таҳаввулоти савсаниҳои имрӯза ба шумор меравад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

=== Aristeoideae ===

''Aristeoideae'' асосан ҷинси ''Aristea''-ро дар бар мегирад. Намояндагони ин гурӯҳ бештар дар Африқо паҳн шудаанд.

Онҳо аксаран рустаниҳои алафии бисёрсола бо баргҳои дарозу борик ва гулҳои кабуд ё бунафш мебошанд. Гулҳо одатан кӯтоҳумр буда, дар гултӯдаҳои сершоха ҷой мегиранд.

=== Geosiridoideae ===

''Geosiridoideae'' зероилаи хурдест, ки ҷинси ''Geosiris''-ро дар бар мегирад.

Намояндагони он аз ҷиҳати тарзи ғизогирӣ ғайримуқаррарӣ мебошанд. Онҳо хлорофилл надоранд ва қобилияти фотосинтези муқаррариро аз даст додаанд.

Ин рустаниҳо аз роҳи робитаи ғизоӣ бо занбӯруғҳо зиндагӣ мекунанд. Чунин тарзи ғизогириро микогетеротрофия меноманд. Намудҳои ''Geosiris'' дар минтақаҳои тропикии ҷазираҳо ва дигар муҳитҳои мувофиқ вомехӯранд.

=== Patersonioideae ===

''Patersonioideae'' ҷинси ''Patersonia''-ро дар бар мегирад, ки намояндагони он асосан дар Австралия ва минтақаҳои атроф паҳн шудаанд.

Ин рустаниҳо одатан баргҳои борик ва гулҳои назарраси кабуд ё бунафш доранд. Баъзе намудҳо дар алафзорҳо, буттазорҳо ва хокҳои нисбатан камғизо мерӯянд.

== Пайдоиш ва таҳаввулот ==

Пайдоиш ва таърихи таҳаввулоти савсаниҳо тавассути муқоисаи сохти рустаниҳо, омӯзиши пайдарпайии ДНК ва истифодаи усулҳои филогенетикии молекулавӣ таҳқиқ мешавад.

Бар асоси баъзе таҳлилҳои соати молекулавӣ, пайдоиши шохаҳои ибтидоии оила метавонад ба давраи [[Бӯр (давраи геологӣ)|Бӯри охир]], тақрибан 82 миллион сол пеш, рост ояд. Ин рақам натиҷаи арзёбии молекулавӣ мебошад ва набояд бо синни қадимтарин сангвораҳои маълум яксон дониста шавад.

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки таърихи ибтидоии оила бо минтақаҳои ҷанубии қитъаҳои қадим, аз ҷумла Австралазия ва Антарктида, алоқаманд буда метавонад.&lt;ref name=&quot;evolution&quot;&gt;Goldblatt, P. et al. (2008). Phylogeny, Biogeography, and Divergence Time Based on Plastid DNA Sequences. ''Systematic Botany'', 33(3): 495–508. doi:10.1600/036364408785679806.&lt;/ref&gt;

Дар марҳилаҳои баъдӣ гурӯҳҳои гуногуни савсаниҳо ба муҳитҳои иқлимии нав мутобиқ шуда, дар Африқо, Евразия ва Амрико паҳн гардиданд.

Пайдоиши иқлими баҳримиёназаминӣ дар қисматҳои ҷанубии Африқо ба гуногуншавии босуръати баъзе намояндагони ''Crocoideae'' мусоидат кардааст. Дар Амрико низ инкишофи кӯҳсори [[Анд]] ва ҷудошавии муҳитҳои табиӣ ба пайдоиши намудҳои маҳаллӣ таъсир расонидааст.

Тадқиқоти соли 2023, ки геномҳои пурраи пластидҳои намояндагони ҳафт зероиларо муқоиса кардааст, муносибатҳои хешовандии дохили оиларо дақиқтар намуда, ҳамзамон нишон додааст, ки ҷойгоҳи филогенетикии баъзе ҷинсҳо ҳанӯз ба омӯзиши бештар ниёз дорад.&lt;ref name=&quot;phylogenomics&quot;/&gt;

== Савсаниҳо дар Тоҷикистон ==

[[Тоҷикистон]] яке аз минтақаҳои муҳими гуногунии савсанҳои худрӯй дар Осиёи Марказӣ мебошад. Шароити гуногуни табиии кишвар, аз ҷумла доманакӯҳҳо, даштҳои кӯҳӣ, нишебиҳои санглох ва марғзорҳои баландкӯҳ, барои сабзиши намудҳои гуногуни ин оила мусоид аст.

Махсусан намояндагони ҷинсҳои ''Iris'' ва ''Crocus'' дар набототи табиии кишвар аҳамият доранд.

Дар таҳқиқоти муфассали соли 2023 оид ба ҷинси ''Iris'' дар кӯҳсори Осиёи Марказӣ 57 намуд пазируфта шудааст. Аз онҳо, тибқи ҳамин таҳқиқот, 26 намуд дар Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд. Муҳаққиқон қаторкӯҳи Ҳисорро яке аз марказҳои муҳими гуногунии ин ҷинс муайян кардаанд.&lt;ref name=&quot;centralasia&quot;&gt;[https://www.pdca.uz/index.php/botanika/en/article/view/77 Sennikov, A. N., Khassanov, F. O., Ortikov, E., Kurbonaliyeva, M. &amp; Tojibaev, K. Sh. (2023). The genus Iris L. s. l. (Iridaceae) in the Mountains of Central Asia biodiversity hotspot]. ''Plant Diversity of Central Asia'', 2(1). doi:10.54981/PDCA/vol2_iss1/a1.&lt;/ref&gt;

Аз ҷумлаи намояндагони ин оила, ки дар Тоҷикистон мерӯянд, ин намудҳоро номбар кардан мумкин аст:

**''Iris darwasica''** — савсани дарвозӣ, ки дар Тоҷикистон, Афғонистон ва Ӯзбекистон паҳн шудааст. Дар баъзе таснифоти пешина номи ''Iris hoogiana'' барои рустаниҳое истифода мешуд, ки имрӯз ба ҳамин намуд мансуб дониста мешаванд.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:438533-1 Iris darwasica Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris bucharica''** — савсани бухороӣ, рустании пиёзакдори бисёрсола, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Афғонистон мерӯяд. Он дар баъзе адабиёти ботаникӣ бо номи ''Juno bucharica'' низ оварда шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/438440-1 Iris bucharica Foster]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Iris khassanovii''** — намуди савсан, ки дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ва Ӯзбекистон, паҳн шудааст. Ин намуд соли 2014 аз ҷиҳати илмӣ тавсиф гардидааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77137285-1 Iris khassanovii Tojibaev &amp; Turginov]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus korolkowii''** — намуди крокуси худрӯй, ки дар Тоҷикистон ва чанд кишвари дигари Осиёи Марказӣ вомехӯрад. Он рустании бисёрсола бо лӯндапиёзи зеризаминӣ мебошад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60464590-2 Crocus korolkowii Maw &amp; Regel]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Crocus alatavicus''** — намуди дигари крокус, ки дар Тоҷикистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Ӯзбекистон ва Шинҷон паҳн шудааст.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:436445-1 Crocus alatavicus Regel &amp; Semen.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

**''Gladiolus italicus''** — намуди гладиолуси худрӯй, ки паҳншавии васеъ дошта, аз минтақаи Баҳри Миёназамин то Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, вомехӯрад.&lt;ref&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:437543-1 Gladiolus italicus Mill.]. ''Plants of the World Online'', Kew.&lt;/ref&gt;

Баъзе савсанҳои минтақаи Помиру Олой дорои паҳншавии маҳдуд буда, танҳо дар муҳитҳои махсуси кӯҳӣ мерӯянд. Ин намудҳо барои омӯзиши пайдоиш ва гуногуншавии набототи Осиёи Марказӣ арзиши махсус доранд.

== Аҳамияти иқтисодӣ ==

=== Гулпарварӣ ва боғдорӣ ===

Савсаниҳо яке аз оилаҳои муҳими рустаниҳои ороишӣ мебошанд. Бисёр намояндагони онҳо барои зебоии гулҳо, гуногунии рангҳо ва имконияти парвариш дар шароити гуногуни иқлимӣ қадр карда мешаванд.

Ҷинси ''Iris'' дар боғдорӣ мавқеи махсус дорад. Навъҳои сершумори савсан аз рӯйи баландӣ, ранги гул, шакли гулпӯш ва давраи гулкунӣ фарқ мекунанд. Онҳоро дар гулзорҳо, боғҳо, канори роҳравҳо ва назди ҳавзҳо мепарваранд.

''Gladiolus'' яке аз рустаниҳои маъруф барои истеҳсоли гулҳои бурида мебошад. Гулҳои он одатан дар тӯли гултӯдаи хӯшамонанд ҷой гирифта, тадриҷан мешукуфанд.

''Freesia'' бо гулҳои хушбӯй ва рангҳои гуногун шинохта мешавад. Он дар гулпарварии тиҷоратӣ ва ороиши гулдастаҳо истифода мешавад.

Ҷинсҳои ''Crocus'', ''Ixia'', ''Sparaxis'', ''Crocosmia'' ва ''Watsonia'' низ дар боғдорӣ парвариш карда мешаванд.

=== Истеҳсоли заъфарон ===

Яке аз муҳимтарин маҳсулоти иқтисодии оилаи савсаниҳо [[Заъфарон|заъфарон]] мебошад, ки аз гули ''Crocus sativus'' ба даст меояд.

Барои истеҳсоли заъфарон доғчаҳои сурхи модагии гулро ҷамъоварӣ ва хушк мекунанд. Маҳсулоти ҳосилшуда ҳамчун ҳанут, рангдиҳандаи табиӣ ва моддаи хушбӯй дар хӯрокворӣ истифода мешавад.

Заъфарони киштӣ рустании сегонаи хромосомӣ (триплоид) буда, одатан тухми қобили сабзиш ҳосил намекунад. Аз ин рӯ, афзоиши он асосан тавассути лӯндапиёзҳо сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;saffron&quot;&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30946897/ Nemati, Z. et al. (2019). Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus]. ''Molecular Phylogenetics and Evolution''.&lt;/ref&gt;

=== Истифодаҳои дигар ===

Баъзе намояндагони савсаниҳо дар тибби анъанавӣ, атрсозӣ ва истеҳсоли маҳсулоти хушбӯй истифода шудаанд.

Аз ҷумла, решапояи баъзе намудҳои ''Iris'' пас аз коркарди махсус барои ба даст овардани моддаҳои хушбӯй истифода мешавад.

Бо вуҷуди ин, ҳамаи намояндагони оила барои истеъмол ё истифодаи табобатӣ мувофиқ нестанд. Баъзе намудҳо дорои моддаҳои ангезанда ё заҳрнок мебошанд. Аз ин рӯ, истифодаи худсаронаи қисмҳои рустаниҳои худрӯй барои ғизо ё табобат метавонад хатарнок бошад.

== Аҳамияти экологӣ ва ҳифз ==

Савсаниҳо дар экосистемаҳои табиӣ чандин вазифаи муҳимро иҷро мекунанд. Гулҳои онҳо барои занбӯрҳо, шапалакҳо, пашшаҳои гардолудкунанда ва баъзе парандаҳо манбаи ғизо мебошанд.

Дар минтақаҳои дорои гулкунии мавсимӣ савсаниҳо метавонанд яке аз аввалин манбаъҳои гард ва шаҳд барои ҳашарот дар оғози фасли рушд бошанд.

Баъзе намудҳо ба муҳитҳои хеле махсус, аз ҷумла нишебиҳои санглох, хокҳои камғизо, алафзорҳои мавсиман тар ё минтақаҳои баландкӯҳ мутобиқ шудаанд. Ин вобастагӣ ба муҳити зист онҳоро ба тағйироти табиӣ ва фаъолияти инсон ҳассос мегардонад.

Хатарҳои асосӣ барои баъзе намудҳои худрӯй аз нобудшавӣ ва тағйирёбии муҳити зист, чарониши аз ҳад зиёди чорво, ҷамъоварии беназорати гулҳо ва узвҳои зеризаминӣ, инчунин тағйирёбии иқлим иборатанд.

Дар Тоҷикистон ҳифзи савсанҳои худрӯй, махсусан намудҳои дорои паҳншавии маҳдуд, барои нигоҳ доштани гуногунии биологии минтақаҳои кӯҳӣ аҳамияти калон дорад.

Таҳқиқоти соли 2020 оид ба рустаниҳои рагдори Тоҷикистон нишон дод, ки қисми назарраси набототи кишвар дар сатҳҳои гуногун ба хатари нобудшавӣ рӯ ба рӯ аст. Дар миёни рустаниҳои ҳамчун нопадидшуда аз ҳудуди кишвар арзёбишуда баъзе намояндагони савсанҳои гурӯҳи ''Juno'' низ зикр шудаанд.&lt;ref name=&quot;conservation&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-020-63333-9 Nowak, A. et al. (2020). Red List of vascular plants of Tajikistan – the core area of the Mountains of Central Asia global biodiversity hotspot]. ''Scientific Reports'', 10, 6235. doi:10.1038/s41598-020-63333-9.&lt;/ref&gt;

Барои ҳифзи ин рустаниҳо омӯзиши паҳншавии табиӣ, назорати ҳолати популятсияҳо, нигоҳдории муҳити зист ва парвариши намудҳои нодир дар боғҳои ботаникӣ аҳамияти муҳим доранд.

== Нигаред низ ==

* [[Савсан]]
* [[Крокус]]
* [[Заъфарон]]
* [[Гладиолус]]
* [[Морчӯбагулон]]
* [[Якпаллагиҳо]]

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Морчӯбагулон]]</text>
      <sha1>ioaljt3pfv6nqd8d4jkql3odr3z9sfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корбар:Шамсов Мансур/Сиёҳнавис</title>
    <ns>2</ns>
    <id>334373</id>
    <revision>
      <id>1491383</id>
      <parentid>1490306</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <origin>1491383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="ew771ecavs1krikwp1bqljtc12joey3" xml:space="preserve">'''Пули диодӣ''' — дастгоҳи электронӣ ё схемаи электронӣ, ки ҷараёни барқро аз ҷараёни тағйирёбанда (АС) ба ҷараёни импулсии доими (DC) мегузаронад, чунин табдилёбиро табдилёбии дунимдаврагӣ меноманд, зеро он ҳам қисми мусбати ҷараёни барқи таъғирёбандаро ва ҳам қисми манфии онро истифода мебарад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://xn--80aimikkbk.xn--p1acf/blog/diodny_most/?ysclid=mvgldluthg730098236|title=Диодный мост: Принцип работы, виды и применение {{!}} РАДИОКОМ|website=xn--80aimikkbk.xn--p1acf|accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

Пулҳои якфазагӣ ва ду фазагӣ маълум аст. Дар схемаҳое ки аз ҷараёни тағйирёбанда ҷараёни доимиро ҳосил кардан лозим аст (масалан дар дастгоҳҳои пуркунандаи барқ). Одатан пулҳои диодӣ дорои чор электрод буда ду электроди он қабули ҷараёни таъғирёбанда буда ду электроди он дорои ҷараёни доими мебошанд. Пули диодӣ аз чор диоди байни худ пайваст иборат аст. Диод ҷараёнро танҳо ба як самт мегузаронад ва аз ҳамин сабаб дар пули диоди табдили ҷараён ба вуҷуд меояд.

'''Схемаи оддии истифода:''' Дар пуркунандаҳои барқие, ки то солҳои 1900 ва ибтидои солҳои 2000 асоси корро пули диодӣ ташкил медод. Трансфарматори пасткунандаи шиддат аз ҷараёни оддии тағирёбана ҷараёни камшиддати барқро ба вуҷуд меовард, аммо ин ҷараён ҳануз тағирёбанда буд ва аз пули диодӣ гузашта ба ҷараёни импулсии доими табдил меёфт баъд аз диодҳо ҷараён ба конденсатори ғунҷоишаш баланд (тақрибан аз 200 то 1500-3000 микрофарад-UF) мерасид. Канденсатор импулсҳоро коҳиш медод ва ё тамоман импулсҳоро рост мекард, ки ҷараёни тозаи доими истеҳсол мешуд ва ба истифодабаранда дастгоҳҳои гуногун (масалан телефон ё пуркунандаҳои барқи аккумулятор) мерафт. Ҳоло ҳам ин пули диодӣ дар ҳама дастгоҳҳои барқи истифода мешавад.

'''Таърихи пайдоиш:''' Усулҳои аввалини рост кардани қувваи барқ баъди кашф кардани хусусиятҳои нимноқилҳо пайдо шуд. Росткунандаҳои аввалин диодҳои вакумиро истифода мебурданд, бо тараққӣ кардани технологияи нимноқили дар байни асри XX диодҳои хурдҳаҷми керамики ҷои онҳоро гирифтанд.  
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ew771ecavs1krikwp1bqljtc12joey3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи кишвар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334530</id>
    <revision>
      <id>1491253</id>
      <parentid>1490922</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рустаниҳои Осиёи Миёна</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334532</id>
    <revision>
      <id>1491255</id>
      <parentid>1490936</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Глориоза</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334545</id>
    <revision>
      <id>1491251</id>
      <parentid>1490972</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камоли гӯсфандак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334547</id>
    <revision>
      <id>1491227</id>
      <parentid>1491036</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23709" sha1="eohsixpo3xkfja3z5q28viylux5rb1n" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]] (1845)
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе ноҳияҳои Осиёи Ҷанубӣ бумӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои зарди дар тӯдагулҳои чатршакл ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Соли 1846 Буасье ин намудро бо номи ''Peucedanum ovinum'' ба авлоди ''Peucedanum'' гузаронид. Баъдтар он боз бо номи ''Ferula ovina'' дар асарҳои ботаникӣ зикр гардид. Аз ин сабаб дар баъзе флораҳои қадимтар муаллифи номи илмӣ ба шакли ''(Boiss.) Boiss.'' оварда шудааст. Мувофиқи маълумоти кунунии [[Plants of the World Online]] ва [[International Plant Names Index]], номи қабулшуда ''Ferula ovina'' Boiss. мебошад, зеро аввалин нашри эътиборноки он ба соли 1845 рост меояд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;/&gt;

Дар адабиёти ботаникӣ ин намуд инчунин бо номҳои ''Ferula kopetdagensis'', ''Ferula microcarpa'', ''Ferula stylosa'' ва ''Peucedanum thomsonii'' зикр шудааст. Ин номҳо ҳоло муродифи илмии ''Ferula ovina'' ба ҳисоб мераванд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби бунафш дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар Тоҷикистон камоли гӯсфандак дар минтақаҳои кӯҳии кишвар мерӯяд. Мавҷудияти он дар флораи Тоҷикистон ҳам дар манбаъҳои ботаникии байналмилалӣ ва ҳам дар таҳқиқоти саҳроии рустанипӯшии кӯҳҳои кишвар тасдиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин намуд яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[Вилояти Суғд|вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Дар қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак, аз ҷумла дар реша, поя, барг ва мева, [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мавҷуданд. Таркиби онҳо вобаста ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он фарқ мекунад.

Дар таҳқиқоти соли 2018, ки дар Қазоқистон гузаронида шуд, равғанҳои эфирии аз қисмҳои гуногуни ''Ferula ovina'' гирифташуда бо усули [[Хроматография|хроматографияи газӣ]] ва [[Масс-спектрометрия|масс-спектрометрия]] таҳлил карда шуданд. Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардиданд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Истифода дар тибби анъанавӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Таҳқиқоти фармакологӣ ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Камоли гӯсфандак дар як қатор кишварҳои Осиё паҳн шудааст ва дар чарогоҳҳою нишебиҳои кӯҳӣ ба таври табиӣ мерӯяд. Бо вуҷуди ин, дар манбаъҳои истифодашуда арзёбии ҳамаҷонибаи шумораи умумии рустаниҳо ва тағйири популятсияҳои он дар тамоми ҳудуди паҳншавиаш пешниҳод нашудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар баъзе ноҳияҳои Эрон камшавии рустанипӯшии табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Дар бораи вазъи популятсияҳои камоли гӯсфандак дар Тоҷикистон таҳқиқоти махсуси кофӣ дар манбаъҳои истифодашуда ёфт нашуд. Аз ин сабаб, бе арзёбии мустақили илмӣ ба он мақоми муайяни таҳдиди нобудшавӣ нисбат додан дуруст нест.

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]</text>
      <sha1>eohsixpo3xkfja3z5q28viylux5rb1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491239</id>
      <parentid>1491227</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таркиби кимиёӣ */</comment>
      <origin>1491239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23189" sha1="mcx6mzbmsq947dahrtvkq1yy29s2mdn" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]] (1845)
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе ноҳияҳои Осиёи Ҷанубӣ бумӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои зарди дар тӯдагулҳои чатршакл ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Соли 1846 Буасье ин намудро бо номи ''Peucedanum ovinum'' ба авлоди ''Peucedanum'' гузаронид. Баъдтар он боз бо номи ''Ferula ovina'' дар асарҳои ботаникӣ зикр гардид. Аз ин сабаб дар баъзе флораҳои қадимтар муаллифи номи илмӣ ба шакли ''(Boiss.) Boiss.'' оварда шудааст. Мувофиқи маълумоти кунунии [[Plants of the World Online]] ва [[International Plant Names Index]], номи қабулшуда ''Ferula ovina'' Boiss. мебошад, зеро аввалин нашри эътиборноки он ба соли 1845 рост меояд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;/&gt;

Дар адабиёти ботаникӣ ин намуд инчунин бо номҳои ''Ferula kopetdagensis'', ''Ferula microcarpa'', ''Ferula stylosa'' ва ''Peucedanum thomsonii'' зикр шудааст. Ин номҳо ҳоло муродифи илмии ''Ferula ovina'' ба ҳисоб мераванд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби бунафш дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар Тоҷикистон камоли гӯсфандак дар минтақаҳои кӯҳии кишвар мерӯяд. Мавҷудияти он дар флораи Тоҷикистон ҳам дар манбаъҳои ботаникии байналмилалӣ ва ҳам дар таҳқиқоти саҳроии рустанипӯшии кӯҳҳои кишвар тасдиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин намуд яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[Вилояти Суғд|вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст.

Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Тибби халқӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Таҳқиқоти фармакологӣ ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Камоли гӯсфандак дар як қатор кишварҳои Осиё паҳн шудааст ва дар чарогоҳҳою нишебиҳои кӯҳӣ ба таври табиӣ мерӯяд. Бо вуҷуди ин, дар манбаъҳои истифодашуда арзёбии ҳамаҷонибаи шумораи умумии рустаниҳо ва тағйири популятсияҳои он дар тамоми ҳудуди паҳншавиаш пешниҳод нашудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар баъзе ноҳияҳои Эрон камшавии рустанипӯшии табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Дар бораи вазъи популятсияҳои камоли гӯсфандак дар Тоҷикистон таҳқиқоти махсуси кофӣ дар манбаъҳои истифодашуда ёфт нашуд. Аз ин сабаб, бе арзёбии мустақили илмӣ ба он мақоми муайяни таҳдиди нобудшавӣ нисбат додан дуруст нест.

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]</text>
      <sha1>mcx6mzbmsq947dahrtvkq1yy29s2mdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491265</id>
      <parentid>1491239</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23283" sha1="fqs0gde6uvgtrinqdgs3acx6qotp7w9" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]] (1845)
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе ноҳияҳои Осиёи Ҷанубӣ бумӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои зарди дар тӯдагулҳои чатршакл ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Соли 1846 Буасье ин намудро бо номи ''Peucedanum ovinum'' ба авлоди ''Peucedanum'' гузаронид. Баъдтар он боз бо номи ''Ferula ovina'' дар асарҳои ботаникӣ зикр гардид. Аз ин сабаб дар баъзе флораҳои қадимтар муаллифи номи илмӣ ба шакли ''(Boiss.) Boiss.'' оварда шудааст. Мувофиқи маълумоти кунунии [[Plants of the World Online]] ва [[International Plant Names Index]], номи қабулшуда ''Ferula ovina'' Boiss. мебошад, зеро аввалин нашри эътиборноки он ба соли 1845 рост меояд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;/&gt;

Дар адабиёти ботаникӣ ин намуд инчунин бо номҳои ''Ferula kopetdagensis'', ''Ferula microcarpa'', ''Ferula stylosa'' ва ''Peucedanum thomsonii'' зикр шудааст. Ин номҳо ҳоло муродифи илмии ''Ferula ovina'' ба ҳисоб мераванд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби бунафш дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар Тоҷикистон камоли гӯсфандак дар минтақаҳои кӯҳии кишвар мерӯяд. Мавҷудияти он дар флораи Тоҷикистон ҳам дар манбаъҳои ботаникии байналмилалӣ ва ҳам дар таҳқиқоти саҳроии рустанипӯшии кӯҳҳои кишвар тасдиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин намуд яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[Вилояти Суғд|вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст.

Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Тибби халқӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Таҳқиқоти фармакологӣ ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Камоли гӯсфандак дар як қатор кишварҳои Осиё паҳн шудааст ва дар чарогоҳҳою нишебиҳои кӯҳӣ ба таври табиӣ мерӯяд. Бо вуҷуди ин, дар манбаъҳои истифодашуда арзёбии ҳамаҷонибаи шумораи умумии рустаниҳо ва тағйири популятсияҳои он дар тамоми ҳудуди паҳншавиаш пешниҳод нашудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар баъзе ноҳияҳои Эрон камшавии рустанипӯшии табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Дар бораи вазъи популятсияҳои камоли гӯсфандак дар Тоҷикистон таҳқиқоти махсуси кофӣ дар манбаъҳои истифодашуда ёфт нашуд. Аз ин сабаб, бе арзёбии мустақили илмӣ ба он мақоми муайяни таҳдиди нобудшавӣ нисбат додан дуруст нест.

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]
[[Гурӯҳ:Набототи Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ироқ]]</text>
      <sha1>fqs0gde6uvgtrinqdgs3acx6qotp7w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491270</id>
      <parentid>1491265</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23263" sha1="n2whm1gyhkjpbv5w5miif0hl3apxv6n" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina 03.jpg
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]], 1845
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе ноҳияҳои Осиёи Ҷанубӣ бумӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои зарди дар тӯдагулҳои чатршакл ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Соли 1846 Буасье ин намудро бо номи ''Peucedanum ovinum'' ба авлоди ''Peucedanum'' гузаронид. Баъдтар он боз бо номи ''Ferula ovina'' дар асарҳои ботаникӣ зикр гардид. Аз ин сабаб дар баъзе флораҳои қадимтар муаллифи номи илмӣ ба шакли ''(Boiss.) Boiss.'' оварда шудааст. Мувофиқи маълумоти кунунии [[Plants of the World Online]] ва [[International Plant Names Index]], номи қабулшуда ''Ferula ovina'' Boiss. мебошад, зеро аввалин нашри эътиборноки он ба соли 1845 рост меояд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;/&gt;

Дар адабиёти ботаникӣ ин намуд инчунин бо номҳои ''Ferula kopetdagensis'', ''Ferula microcarpa'', ''Ferula stylosa'' ва ''Peucedanum thomsonii'' зикр шудааст. Ин номҳо ҳоло муродифи илмии ''Ferula ovina'' ба ҳисоб мераванд.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби бунафш дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар Тоҷикистон камоли гӯсфандак дар минтақаҳои кӯҳии кишвар мерӯяд. Мавҷудияти он дар флораи Тоҷикистон ҳам дар манбаъҳои ботаникии байналмилалӣ ва ҳам дар таҳқиқоти саҳроии рустанипӯшии кӯҳҳои кишвар тасдиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин намуд яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[Вилояти Суғд|вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст.

Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Тибби халқӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Таҳқиқоти фармакологӣ ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Камоли гӯсфандак дар як қатор кишварҳои Осиё паҳн шудааст ва дар чарогоҳҳою нишебиҳои кӯҳӣ ба таври табиӣ мерӯяд. Бо вуҷуди ин, дар манбаъҳои истифодашуда арзёбии ҳамаҷонибаи шумораи умумии рустаниҳо ва тағйири популятсияҳои он дар тамоми ҳудуди паҳншавиаш пешниҳод нашудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар баъзе ноҳияҳои Эрон камшавии рустанипӯшии табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Дар бораи вазъи популятсияҳои камоли гӯсфандак дар Тоҷикистон таҳқиқоти махсуси кофӣ дар манбаъҳои истифодашуда ёфт нашуд. Аз ин сабаб, бе арзёбии мустақили илмӣ ба он мақоми муайяни таҳдиди нобудшавӣ нисбат додан дуруст нест.

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]
[[Гурӯҳ:Набототи Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ироқ]]</text>
      <sha1>n2whm1gyhkjpbv5w5miif0hl3apxv6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491271</id>
      <parentid>1491270</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21285" sha1="mjx025k0yugw3nnpdxwf4hwn838yp3r" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina 03.jpg
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]], 1845
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубӣ]] эндемӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои [[Зард|зарди]] дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакл]] ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье|Пйер Эдмон Буасе]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби [[бунафш]] дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар Тоҷикистон камоли гӯсфандак дар минтақаҳои кӯҳии кишвар мерӯяд. Мавҷудияти он дар флораи Тоҷикистон ҳам дар манбаъҳои ботаникии байналмилалӣ ва ҳам дар таҳқиқоти саҳроии рустанипӯшии кӯҳҳои кишвар тасдиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Дар [[Қаторкӯҳи Қурама|қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин намуд яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[Вилояти Суғд|вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст.

Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Тибби халқӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Фармакология ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Дар баъзе минтақаҳои Эрон коҳиши табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]
[[Гурӯҳ:Набототи Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ироқ]]</text>
      <sha1>mjx025k0yugw3nnpdxwf4hwn838yp3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491272</id>
      <parentid>1491271</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дар Тоҷикистон */</comment>
      <origin>1491272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20805" sha1="hb5dg8iznxcs89ukqbzfbglnczsvb5j" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula ovina 03.jpg
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ferula
|rang = Намуд
|latin = Ferula ovina
|wikispecies = Ferula ovina
|author = [[Boiss.]], 1845
|syn = {{Collapsible list | title = ''
|{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}}
|{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}}
|{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}}
|{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stylosa|Korovin}}
|{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}}
}}
}}
'''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубӣ]] эндемӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои [[Зард|зарди]] дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакл]] ҷамъшуда фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina (Boissier) Boissier
|website=Flora of China
|volume=14
|page=177
|publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria
|url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200015549
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina
|website=GRIN-Global Taxonomy
|publisher=United States Department of Agriculture
|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A.
|last2=Pallister|first2=Kyler B.
|last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V.
|last4=Özek|first4=Gulmira
|last5=Özek|first5=Temel
|last6=Abidkulova|first6=Karime T.
|last7=Kirpotina|first7=Liliya N.
|last8=Schepetkin|first8=Igor A.
|last9=Quinn|first9=Mark T.
|last10=Voyich|first10=Jovanka M.
|title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
|journal=Molecules
|year=2018
|volume=23
|issue=7
|pages=1679
|doi=10.3390/molecules23071679
}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье|Пйер Эдмон Буасе]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.&lt;ref name=&quot;IPNI&quot;&gt;{{Cite web
|title=Ferula ovina Boiss.
|website=International Plant Names Index
|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew
|url=https://www.ipni.org/n/77129493-1
|access-date=25 октябри 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби [[бунафш]] дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]]

[[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд.

Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

[[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.&lt;ref name=&quot;Fasih2018&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Fasih|first1=Majid
|last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza
|title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide
|journal=Seed Science Research
|year=2018
|volume=28
|issue=1
|pages=52–62
|doi=10.1017/S0960258517000356
}}&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ==

Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;/&gt;

Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;FloraChina&quot;/&gt;

=== Дар Тоҷикистон ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин гиёҳ яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Louhaichi|first1=Mounir
|last2=Rajabov|first2=Toshpulat
|last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter
|last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez
|title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration
|journal=African Journal of Range &amp; Forage Science
|year=2022
|volume=39
|issue=4
|pages=320–328
|doi=10.2989/10220119.2021.1951840
}}&lt;/ref&gt;

Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Nowak|first1=Arkadiusz
|last2=Świerszcz|first2=Sebastian
|last3=Nowak|first3=Sylwia
|last4=Nobis|first4=Marcin
|title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
|journal=Folia Geobotanica
|year=2021
|volume=56
|pages=43–67
|doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Таркиби кимиёӣ ==

Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст.

Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд:

* [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%;
* [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%;
* [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%;
* [[β-фелландрен]] — то 6,5%;
* ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%;
* ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд.

Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;&gt;{{Cite journal
|last1=Li|first1=Xiaojin
|last2=Wang|first2=Yue'e
|last3=Zhu|first3=Jun
|last4=Xiao|first4=Qiong
|title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China
|journal=Pharmacognosy Magazine
|year=2011
|volume=7
|issue=26
|pages=116–120
|doi=10.4103/0973-1296.80668
}}&lt;/ref&gt;

Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

== Корбурд ==

=== Чорводорӣ ===

Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;/&gt;

Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Louhaichi2022&quot;/&gt;

Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.&lt;ref name=&quot;Amooaghaie2009&quot;&gt;{{Cite journal
|last=Amooaghaie
|first=Rayhaneh
|title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss.
|journal=The Open Plant Science Journal
|year=2009
|volume=3
|pages=22–28
|url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд.

=== Тибби халқӣ ===

Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.&lt;ref name=&quot;Li2011&quot;/&gt;

Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад.

=== Фармакология ===

Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд.

Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд.

Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст.

Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.&lt;ref name=&quot;Utegenova2018&quot;/&gt;

== Мақоми ҳифз ==

Дар баъзе минтақаҳои Эрон коҳиши табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.&lt;ref&gt;{{Cite conference
|last=Amooaghaie
|first=R.
|title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina
|conference=Fourth International Iran &amp; Russia Conference
|pages=709–712
|url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Камолҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]]
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Эрон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Чин]]
[[Гурӯҳ:Набототи Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Ироқ]]</text>
      <sha1>hb5dg8iznxcs89ukqbzfbglnczsvb5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағалзор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334555</id>
    <revision>
      <id>1491283</id>
      <parentid>1491217</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23487" sha1="k57t717hovrio3m4rwvlyhkeejv4g4a" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд. Агар сангпораҳо аз як [[Нова (релеф)|новаи]] танг фурӯ резанд, шағалзори конусшакл пайдо мешавад.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни новаҳои танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

{{clear}}

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Геоморфология]]
[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]
[[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]]</text>
      <sha1>k57t717hovrio3m4rwvlyhkeejv4g4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491284</id>
      <parentid>1491283</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бодлесии биологӣ (органикӣ) */</comment>
      <origin>1491284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23326" sha1="2k1dhnfp4yghowvn1odz9107gyom6w0" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

{{clear}}

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Геоморфология]]
[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]
[[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳӣ]]</text>
      <sha1>2k1dhnfp4yghowvn1odz9107gyom6w0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491287</id>
      <parentid>1491284</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23259" sha1="fve1amz06b9oes8f2h7p0numz4fb3sj" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз шаклҳои [[Релеф|релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

{{clear}}

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>fve1amz06b9oes8f2h7p0numz4fb3sj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491290</id>
      <parentid>1491287</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23270" sha1="5dom2q9p5gkjrekc3ho6b5knewspa83" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз [[Шакли релеф|шаклҳои релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

{{clear}}

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>5dom2q9p5gkjrekc3ho6b5knewspa83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491291</id>
      <parentid>1491290</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23270" sha1="tpjvq1m8vtaryev5okzsti3l6ad2gl8" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз [[Шакли релеф|шаклҳои релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

{{clear}}

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>tpjvq1m8vtaryev5okzsti3l6ad2gl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491292</id>
      <parentid>1491291</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шағалзорҳо дар Тоҷикистон */</comment>
      <origin>1491292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23258" sha1="1e9pr69pgamy8uydpirz8v62janrxre" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз [[Шакли релеф|шаклҳои релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Қаторкӯҳи Қурама ===
[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]

Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>1e9pr69pgamy8uydpirz8v62janrxre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491293</id>
      <parentid>1491292</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаторкӯҳи Қурама */</comment>
      <origin>1491293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23257" sha1="m1x358cx2z1vuy8o7hn6g73fskoyxs4" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз [[Шакли релеф|шаклҳои релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|261x261пкс]]
=== Қаторкӯҳи Қурама ===
Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>m1x358cx2z1vuy8o7hn6g73fskoyxs4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491294</id>
      <parentid>1491293</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Помири Ғарбӣ */</comment>
      <origin>1491294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23258" sha1="tbbphakfzf5ts1b0bv4qxtorv81bqol" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Шағал (мазмунҳо)}}
[[File:Tajikistan Fan-Mountains - landscape 06.JPG|thumb|Шағалзорҳои пайваста дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
'''Шағалзор''' ({{lang-en|scree, talus}}) — тӯдаи сангҳое, ки аз [[Кӯҳ|кӯҳҳо]] канда шуда, дар [[Нишебӣ|нишебиҳо]] ва доманаи кӯҳҳо ҷамъ мешаванд. Шағалзор яке аз [[Шакли релеф|шаклҳои релефи]] кӯҳӣ буда, аз сангреза, пораҳои қиррадори [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳӣ]] ва [[Харсанг|харсангҳои]] гуногунандоза иборат аст.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book
 |title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ
 |volume=2
 |location=Душанбе
 |year=2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Jackson
 |editor-first=Julia A.
 |title=Glossary of Geology
 |edition=4
 |publisher=American Geological Institute
 |location=Alexandria, Virginia
 |year=1997
 |isbn=0922152349
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last=Allaby
 |editor-first=Michael
 |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences
 |edition=4
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2013
 |isbn=9780199653065
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;&gt;{{Cite web|title=Talus|website=Lexicon of Named Rock Units|publisher=British Geological Survey|url=https://webapps.bgs.ac.uk/lexicon/lexicon.cfm?pub=TALU|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Шағалзорҳо бештар дар кӯҳистон, аз ҷумла дар [[Алп]], [[Ҳимолой]], [[Тиёншон]], [[Помир]] ва [[Қафқоз]] вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Қаторкӯҳ|қаторкӯҳҳои]] Помир, [[Ҳисору Олой]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор дида мешаванд. Шағалзорҳо ҳам қисми релефи кӯҳӣ ва ҳам [[Муҳити зист|муҳити зисти]] бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;Endemic2022&quot;&gt;{{Cite book
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |title=Tajikistan – the Country of Endemic Plants
 |year=2022
 |url=https://www.researchgate.net/publication/360069763_Tajikistan_-_the_country_of_endemic_plants
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nowak
 |first1=Arkadiusz
 |last2=Świerszcz
 |first2=Sebastian
 |last3=Nowak
 |first3=Sylwia
 |last4=Nobis
 |first4=Marcin
 |year=2021
 |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia
 |journal=Folia Geobotanica
 |volume=56
 |pages=43–67
 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w
}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағалзорҳо дар натиҷаи [[Бодлесӣ|бодлесӣ]] ва пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ пайдо мешаванд. Об, ҳаво, тағйири [[Ҳарорат|ҳарорат]] ва фаъолияти организмҳо сангҳоро суст карда, боиси кафидан ва пора шудани онҳо мегарданд. Сангпораҳо аз кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд ва дар доманаи он ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;&gt;{{ЭМТ|Бодлесӣ|2|муаллиф=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Draebing
 |first1=Daniel
 |last2=Brouns
 |first2=Sterre A. M.
 |last3=Binnie
 |first3=Steven A.
 |last4=de Haas
 |first4=Tjalling
 |last5=McColl
 |first5=Samuel T.
 |year=2026
 |title=Climatic, lithologic and topographic control on alpine rock fracturing and talus evolution
 |journal=Earth Surface Processes and Landforms
 |volume=51
 |issue=6
 |at=e70331
 |doi=10.1002/esp.70331
}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесии механикӣ (физикӣ) ===

Ҳангоми бодлесии механикӣ, ҷинсҳои кӯҳӣ аз пасту баланд шудани ҳарорат ва [[Яхбандӣ|ях бастану]] об шудани об дар тарқишҳо пора мешаванд. Масалан, об ба тарқиши санг медарояд ва ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш тақрибан 9% зиёд мешавад. Фишори ях метавонад тарқишро васеъ карда, сангро шиканад.&lt;ref name=&quot;EMTBodlesi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EarlePhysicalGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=15.2 Classification of Mass Wasting|website=Physical Geology, First University of Saskatchewan Edition|publisher=University of Saskatchewan|url=https://www.saskoer.ca/physicalgeology/chapter/15-2-classification-of-mass-wasting/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Раванди дигари ин навъи бодлесӣ ҷудошавии ях аст, ки дар он об ба қисмҳои хунуктари шикофҳои кӯҳсангҳо гузашта, ях мебандад ва [[Кристалл|кристаллҳои]] ях ҳосил мешаванд. Бо ворид шудани оби бештар ин кристаллҳо калон шуда, фишори онҳо метавонад сангро тарконад.&lt;ref name=&quot;Murton2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Murton
 |first1=Julian B.
 |last2=Peterson
 |first2=Rorik
 |last3=Ozouf
 |first3=Jean-Claude
 |year=2006
 |title=Bedrock Fracture by Ice Segregation in Cold Regions
 |journal=Science
 |volume=314
 |issue=5802
 |pages=1127–1129
 |doi=10.1126/science.1132127
}}&lt;/ref&gt;

Дар ҷойҳои хушк бошад, гармшавию хунукшавии нобаробари сангҳо низ боиси пайдо шудани тарқишҳо мегардад.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;

=== Бодлесии химиявӣ ===

Бодлесии химиявӣ дар натиҷаи таъсири об, [[Оксиген|оксиген]], [[Диоксиди карбон|гази карбон]] ва моддаҳои дар об ҳалшуда ба ҷинсҳои кӯҳӣ ба амал меояд. Ин моддаҳо бо [[Минерал|маъданҳои]] кӯҳсангҳо ба [[реаксияи химиявӣ]] даромада, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар натиҷа баъзе маъданҳо ҳал шуда, маъданҳои нав ҳосил мешаванд ва сангҳо осонтар пора мешаванд.&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

=== Бодлесии биологӣ (органикӣ) ===

Решаҳои рустаниҳо ба тарқишҳои санг ворид шуда, баробари калон шуданашон онҳоро васеъ мекунанд. [[Гулсанг|Гулсангҳо]] низ бо риштаҳои [[Занбӯруғ|занбӯруғии]] худ ба шикофҳои санг роҳ ёфта, онҷо [[Кислотаи органикӣ|кислотаҳои органикӣ]] ҷудо мекунанд. Дар натиҷа сангҳо рафта-рафта пора шуда, таркиби химиявии онҳо низ иваз мешавад.&lt;ref name=&quot;Chen2002&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Chen
 |first1=Jie
 |last2=Blume
 |first2=Hans-Peter
 |year=2002
 |title=Rock-weathering by lichens in Antarctic: patterns and mechanisms
 |journal=Journal of Geographical Sciences
 |volume=12
 |issue=4
 |pages=387–396
 |doi=10.1007/BF02844595
}}&lt;/ref&gt;

Пас аз ҳамаи бодлесиҳо, сангпораҳо аз кӯҳ ҷудо шуда зери таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ва дар домана ҷамъ шуда, шағалзорро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;&gt;{{Cite book|last=Turner|first=A. Keith|chapter=Colluvium and Talus|title=Landslides: Investigation and Mitigation|series=Transportation Research Board Special Report|volume=247|pages=525–554|publisher=Transportation Research Board|year=1996|url=https://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr247/sr247-020.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

[[File:. - panoramio (131).jpg|thumb|250px|Шағалзори конусшакл дар доманаи [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]]]]
[[File:Kushikat - panoramio (55).jpg|thumb|Шағалзори паҳн бо рустаниҳо дар [[Хушекат]]]]

Шағалзорҳо вобаста ба баландию нишебии кӯҳ, навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва миқдори сангпораҳо шаклу андозаи гуногун доранд. Баъзеашон танҳо қисми хурди нишебиро мепӯшонанд, дигарон бошанд, дар доманаи кӯҳҳо масоҳати васеъро фаро мегиранд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;

=== Намудҳои шағалзор ===

Аз рӯйи шакл:

* '''Шағалзорҳои конусшакл''' — тӯдаҳои сангпораҳое, ки дар поёни [[Нова|новаҳои]] танги кӯҳӣ ҷамъ шуда, шакли конусро мегиранд.
* '''Шағалзорҳои паҳн''' — сангрезаҳое, ки қисми васеи нишебӣ ё доманаи кӯҳро мепӯшонанд.
* '''Шағалзорҳои пайваста''' — аз якҷо шудани чанд шағалзори наздик ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

Аз рӯйи ҳаракати сангпораҳо:

* '''Шағалзорҳои равон''' — сангпораҳояшон ҳанӯз меҷунбанд ва метавонанд поёнтар ҷорӣ шаванд.
* '''Шағалзорҳои устуворшуда''' — ҳаракати сангпораҳояшон кам ё қариб қатъ шуда, байни онҳо [[Хок|хок]] ҷамъ мешавад ва рустаниҳо мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

Устувории шағалзор аз хамии замин, андозаю шакли сангпораҳо ва [[Соиш|соиши]] байни онҳо вобаста аст. Дар ҷойҳои хеле нишеб сангпораҳо осонтар ба поён меғеланд, дар ҷойҳои камнишеб бошад, бештар дар ҷояшон мемонанд.&lt;ref name=&quot;Statham1973&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statham
 |first=Ian
 |year=1973
 |title=Scree Slope Development under Conditions of Surface Particle Movement
 |journal=Transactions of the Institute of British Geographers
 |issue=59
 |pages=41–53
 |doi=10.2307/621711
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirkby1975&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kirkby|first1=M. J.|last2=Statham|first2=Ian|title=Surface Stone Movement and Scree Formation|journal=The Journal of Geology|year=1975|volume=83|issue=3|pages=349–362|doi=10.1086/628097}}&lt;/ref&gt;

=== Ҷудошавии сангпораҳо аз рӯйи андоза ===

Дар бисёр шағалзорҳо сангҳои калонтар дар поёну сангпораҳои майдатар дар боло ҷамъ мешаванд. Сабаб он аст, ки сангҳои калон ҳангоми афтидан одатан масофаи бештарро тай мекунанд. Ин тарзи ҷойгиршавии сангпораҳо аз синну соли шағалзор ва тарзи пайдоиши он низ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dai2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dai|first1=Bei-Bing|last2=Wu|first2=Fan-Yu|last3=Zhong|first3=Wei-Tao|last4=Shi|first4=Yi-Hao|last5=Qin|first5=Jin-Tao|last6=Yang|first6=Jia-Jun|last7=Yang|first7=Jun|title=Particle Sorting in Scree Slopes: Characterization and Interpretation From the Micromechanical Perspective|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|year=2022|volume=127|issue=5|at=e2021JF006372|doi=10.1029/2021JF006372}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;

== Шағалзорҳо дар Тоҷикистон ==

Шағалзорҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]], [[Ванҷ (қаторкӯҳ)|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]], [[Қаторкӯҳи Шоҳдара|Шоҳдара]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ба назар мерасанд. Онҳо аз рӯйи баландӣ, ҷоришавии сангпораҳо ва рустаниҳое, ки дар онҳо мерӯянд, фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Рахимбекова
 |first1=М. Р.
 |last2=Оймухаммадзода
 |first2=И. С.
 |last3=Файзуллоев
 |first3=Ш. А.
 |year=2024
 |title=Влияние морфометрических и климатических условий на развитие осыпей долины реки Гунт
 |journal=Доклады Национальной академии наук Таджикистана
 |volume=67
 |issue=7–8
 |pages=387–399
 |url=https://journals.anrt.tj/files/DNANT/dnant_2024_07-08.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Водии Ғунд ===

Дар [[Ғунд (дарё)|водии Ғунд]] (ҷанубу ғарби Помир) бисёр шағалзорҳо дар баландии 1500–2000 м аз сатҳи баҳр ҷойгиранд. Аммо шароити пайдоиши онҳо дар баландии 3500–4000 м, махсусан дар нишебиҳои 40–50-дараҷаи рӯ ба шимолу ғарб, мусоидтар арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;

=== Помири Ғарбӣ ===

Дар шағалзорҳои Помири Ғарбӣ рустаниҳое чун ''Ferula grigoriewii'', [[Қатрони шуғнӣ|қатрони шуғнӣ]], ''Cousinia mulgediifolia'', ''Cousinia semilacera'' ва ''Artemisia korshinskyi'' мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

[[File:Mountains of Tajikistan, Ayni District (146).jpg|thumb|Кӯҳнавардон дар байни сангпораҳои гуногунандозаи шағалзори кӯҳҳои Фон|300x300пкс]]

=== Қаторкӯҳи Қурама ===
Дар [[қаторкӯҳи Қурама]] шағалзорҳои устуворшуда, ки аз пораҳои [[Варақсанг|варақсанг]] ва [[Гранит|гранит]] пайдо шудаанд, дар баландии 1150–1600 м омӯхта шудаанд. Дар онҳо рустаниҳои ''Eremurus turkestanicus'' ва [[сичи суғдӣ]] мерӯянд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Кӯҳҳои Фон ва қаторкӯҳи Ҳисор ===

Дар [[Кӯҳҳои Фон]] ва [[қаторкӯҳи Ҳисор]] шағалзорҳо дар натиҷаи пора шудани сангҳо, яхбандӣ ва ба поён ғелидани сангпораҳо пайдо мешаванд. Онҳо дар наздикии санглохҳо, марғзорҳои баландкӯҳ ва пиряхҳо вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

== Аҳамияти экологӣ ==

Гарчанде шағалзорҳо дорои хоки каму сангрезаҳои ҳаракаткунанда бошанд ҳам, бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Дар шағалзорҳои устуворшуда бо гузашти вақт хок ва боқимондаҳои рустаниҳо ҷамъ мешаванд. Ин барои сабзидани рустаниҳои нав шароит фароҳам меорад.&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Наботот ===

Рустаниҳои шағалзорҳо ба камии хок, хушкӣ ва ҳаракати сангпораҳо мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои дарозу паҳн доранд, ки барои мустаҳкам мондан дар байни сангпораҳо ва гирифтани об ёрӣ мерасонанд. Баъзеи дигар қадпаст ё [[Рустании болиштмонанд|болиштмонанданд]].&lt;ref name=&quot;Nowak2021&quot;/&gt;

=== Ҳайвонот ===

Ковокиҳои байни сангҳо ҷонваронро аз сармо, гармӣ ва [[Дарандагӣ|дарандаҳои]] табиӣ муҳофизат мекунанд. Дар шағалзорҳои Помир [[ғулмуши сурх]] ва [[ғулмуши гӯшкалон]] зиндагӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;MaguirePika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Maguire
 |first=Anna
 |title=Ochotona rutila (Turkestan red pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_rutila/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JordanPika&quot;&gt;{{Cite web
 |last=Jordan
 |first=Dana
 |title=Ochotona macrotis (large-eared pika)
 |website=Animal Diversity Web
 |publisher=University of Michigan Museum of Zoology
 |url=https://animaldiversity.org/accounts/Ochotona_macrotis/
 |access-date=2026-10-24
}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар байни сангҳо паноҳ бурда, аз рустаниҳои атроф ғизо мегиранд. Дар шағалзорҳо инчунин мушҳои саҳроӣ, [[Тортанак|тортанакҳо]], [[гамбускҳо]] ва дигар ҷонварони хурд вомехӯранд.&lt;ref name=&quot;Ruzicka2012&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Růžička
 |first1=Vlastimil
 |last2=Zacharda
 |first2=Miloslav
 |last3=Němcová
 |first3=Lenka
 |last4=Šmilauer
 |first4=Petr
 |last5=Nekola
 |first5=Jeffrey C.
 |year=2012
 |title=Periglacial microclimate in low-altitude scree slopes supports relict biodiversity
 |journal=Journal of Natural History
 |volume=46
 |issue=35–36
 |pages=2145–2157
 |doi=10.1080/00222933.2012.707248
}}&lt;/ref&gt;

== Робита бо пиряхҳо ==

Сангпораҳои аз кӯҳ ҷудошуда баъзан ба рӯйи [[Пирях|пиряхҳо]] меафтанд. Қабати тунуки сангпораҳо метавонад обшавии яхро тезонад, зеро сангҳо нисбат ба ях гармии бештари офтобро ҷаббида мегиранд. Қабати ғафси сангпораҳо бошад, намегузорад, ки гармӣ ба осонӣ ба яхи зери он гузарад ва ҳамин хел обшавии пиряхро суст мекунад.&lt;ref name=&quot;Nakawo1981&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Nakawo
 |first1=M.
 |last2=Young
 |first2=G. J.
 |year=1981
 |title=Field Experiments to Determine the Effect of a Debris Layer on Ablation of Glacier Ice
 |journal=Annals of Glaciology
 |volume=2
 |pages=85–91
 |doi=10.3189/172756481794352432
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FontrodonaBach2025&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fontrodona-Bach|first1=Adrià|last2=Groeneveld|first2=Lars|last3=Miles|first3=Evan|last4=McCarthy|first4=Michael|last5=Shaw|first5=Thomas|last6=Melo Velasco|first6=Vicente|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|title=DebDaB: a database of supraglacial debris thickness and physical properties|journal=Earth System Science Data|year=2025|volume=17|pages=4213–4234|doi=10.5194/essd-17-4213-2025}}&lt;/ref&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шағалзорҳои равон барои роҳҳо, сохтмонҳо ва [[Кӯҳнавардӣ|кӯҳнавардон]] хатарнок ҳастанд. Борони сахт, обшавии барф, [[заминларза]] ва канда шудани сангҳои нав метавонанд ҳаракати сангпораҳоро зиёд кунанд.&lt;ref name=&quot;Rahimbekova2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls, rockslides and more: FAQ and dossier|publisher=WSL Institute for Snow and Avalanche Research SLF|url=https://www.slf.ch/en/natural-hazards/rockfalls-rockslides-and-more-faq-and-dossier/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Омӯзиши шағалзорҳо ==

Олимон шағалзорҳоро бо ёрии [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Харитаи рақамӣ|харитаҳои рақамии]] релеф, [[лидар]] ва усулҳои дигари таҳқиқ меомӯзанд. Ин маълумот барои фаҳмидани сабабҳои пора шудани сангҳо, ҳаракати онҳо ва тағйир ёфтани нишебиҳо кӯмак мекунад. Таҳқиқоти соли 2026 дар Алпи Швейтсария нишон дод, ки [[Иқлим|иқлим]], навъи ҷинсҳои кӯҳӣ ва ақиб рафтани пиряхҳо ба пайдо шудани шағалзорҳо таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Draebing2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Robiati2019&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Robiati|first1=Carlo|last2=Eyre|first2=Matt|last3=Vanneschi|first3=Claudio|last4=Francioni|first4=Mirko|last5=Venn|first5=Adam|last6=Coggan|first6=John|title=Application of Remote Sensing Data for Evaluation of Rockfall Potential within a Quarry Slope|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|year=2019|volume=8|issue=9|pages=367|doi=10.3390/ijgi8090367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SLFRockfall&quot;/&gt;

== Фарқ аз навъҳои дигари таҳшинҳо ==

* [[Морена]] — сангу хоке, ки пирях бо худ мебарад ё дар ҷое ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSGlacierGlossary&quot;&gt;{{Cite web|title=Glossary of Glacier Terminology|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1216/text.html|year=2004}}&lt;/ref&gt;
* [[Аллювий]] — рег, шағал ва дигар таҳшинҳое, ки оби дарё меорад ва ҷамъ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;&gt;{{Cite web|title=Lithologic classification of geologic map units|publisher=U.S. Geological Survey|url=https://apps.usgs.gov/thesaurus/thesaurus-full.php?thcode=4|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;
* [[Коллювий]] — хок ва сангпораҳое, ки бо таъсири қувваи ҷозиба, [[Эрозия|шуста шудани хок]] ва дигар равандҳо дар нишебиҳо ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;USGSLithology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Turner1996&quot;/&gt;
* Шағалзор — тӯдаи сангпораҳое, ки бештар аз кӯҳҳо канда шуда, ба поён меафтанд ва ҷамъ мешаванд.&lt;ref name=&quot;BGSTalus&quot;/&gt;

Ин навъҳои таҳшинҳоро на ҳамеша ба осонӣ аз ҳам ҷудо кардан мумкин аст, зеро баъзан чанд раванд дар як ҷой таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;Jackson1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Allaby2013&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо]]
[[Гурӯҳ:Экологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>tbbphakfzf5ts1b0bv4qxtorv81bqol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷарӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334562</id>
    <revision>
      <id>1491296</id>
      <parentid>1491215</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1491296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30301" sha1="jxwgosq3m9rnfacs97761m9e1oecuqv" xml:space="preserve"> 
'''Шах''' ({{lang-en|cliff, rock face}}) — девораи табиии сангии бисёр нишеб ё қариб амудӣ, ки дар кӯҳҳо, дараҳо, канори дарёҳо ва соҳилҳои баҳру уқёнусҳо ба вуҷуд меояд. Шах яке аз шаклҳои [[Релеф|релеф]] буда, бештар аз [[Ҷинси кӯҳӣ|ҷинсҳои кӯҳии]] сахт ташкил меёбад. Он дар натиҷаи ҳаракатҳои [[Тектоника|тектоникӣ]], [[Бодлесӣ|бодлесӣ]], [[Фарсоиш|фарсоиш]] ва таъсири [[Ҷозиба|қувваи ҷозиба]] пайдо шуда, бо гузашти вақт тағйир меёбад.&lt;ref name=&quot;USGSLandslide&quot;&gt;{{Cite web|title=Landslide Types and Processes|publisher=U.S. Geological Survey|year=2004|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2004/3072/fs-2004-3072.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tajikistan Fan-Mountains 05.jpg|thumb|250px|Шахҳо ва қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ дар [[Кӯҳҳои Фон|кӯҳҳои Фон]], Тоҷикистон]]

Дар забони тоҷикӣ вожаи «шах» маънои васеъ дошта, ба кӯҳ, кӯҳпора ва сахра низ ишора мекунад. Дар [[Геоморфология|геоморфология]] барои ифодаи шакли релефи мазкур бештар девораи баланду сернишеби сангӣ дар назар аст. Шах аз [[Ҷарӣ|ҷарӣ]], ки одатан чуқурӣ ё буриши табиии замин аст, фарқ мекунад, ҳарчанд девораҳои ҷарӣ низ метавонанд шахӣ бошанд.&lt;ref name=&quot;Farhang2008&quot;&gt;{{Cite book|title=Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ|volume=2|publisher=Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ|location=Душанбе|year=2008}}&lt;/ref&gt;

Шахҳо дар бисёр ноҳияҳои кӯҳии ҷаҳон вомехӯранд. Дар Тоҷикистон онҳо дар [[Помир]], [[Ҳисору Олой]], [[Кӯҳҳои Фон]], [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|қаторкӯҳи Зарафшон]] ва дигар ноҳияҳои кӯҳсор паҳн шудаанд. Девораҳои сангии ин минтақаҳо қисми муҳими манзараҳои кӯҳӣ буда, ба ташаккули дараҳо, ҳаракати сангпораҳо ва муҳити зисти рустанию ҳайвонот таъсир мерасонанд.&lt;ref name=&quot;UNESCOPamir&quot;&gt;{{Cite web|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/list/1252|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2014&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Agnieszka|last4=Nobis|first4=Marcin|title=Vegetation of rock clefts and ledges in the Pamir Alai Mts, Tajikistan (Middle Asia)|journal=Central European Journal of Biology|year=2014|volume=9|issue=4|pages=444–460|doi=10.2478/s11535-013-0274-x}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шахҳо дар натиҷаи якчанд раванди геологӣ пайдо мешаванд. Сохт ва шакли онҳо аз навъи ҷинсҳои кӯҳӣ, ҷойгиршавии тарқишҳо, ҳаракати қишри Замин ва таъсири обу ҳаво вобаста аст. Одатан ин равандҳо якҷоя амал мекунанд.

=== Ҳаракатҳои тектоникӣ ===

Ҳангоми ҳаракати [[Қишри Замин|қишри Замин]] қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ метавонанд боло бардошта, чиндор ё шикаста шаванд. Дар ҷойҳое, ки ҷинсҳо қад-қади [[Шикасти тектоникӣ|шикасти тектоникӣ]] нисбат ба ҳам ҷой иваз мекунанд, баъзан зинаҳои баланди релеф ва девораҳои нишеб ба вуҷуд меоянд. Баъдан бодлесӣ ва фарсоиш шакли онҳоро тағйир медиҳанд.

[[Помир]] яке аз минтақаҳои фаъоли тектоникии Осиёи Марказӣ мебошад. Баландшавии кӯҳҳо, ҳаракати шикастҳои геологӣ ва фарсоиши дарозмуддат дар ташаккули релефи пурпечутоби он нақши муҳим доранд.&lt;ref name=&quot;UNESCOPamir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chen2024&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Chen|first1=Shenqiang|last2=Chevalier|first2=Marie-Luce|last3=Li|first3=Haibing|title=Tectonic and climatic controls on topographic spatial variability across the Pamir Plateau and implications for drainage evolution|journal=Journal of Asian Earth Sciences|year=2024|volume=276|at=106333|doi=10.1016/j.jseaes.2024.106333}}&lt;/ref&gt;

=== Бодлесӣ ===

[[Бодлесӣ]] тадриҷан ҷинсҳои кӯҳиро суст карда, боиси пайдо шудан ва васеъ гардидани тарқишҳо мегардад. Он метавонад механикӣ, химиявӣ ё биологӣ бошад.

Ҳангоми '''бодлесии механикӣ''' тағйири ҳарорат, ях бастани об ва дигар таъсирҳои физикӣ ба пора шудани санг мусоидат мекунанд. Масалан, обе, ки ба тарқиши шах дохил мешавад, ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш зиёд шуда, ба девораҳои тарқиш фишор меорад. Такрор шудани ин раванд метавонад сангҳоро тадриҷан ҷудо кунад.

Гармшавию хунукшавии такрории рӯйи санг низ ба васеъ шудани баъзе тарқишҳо мусоидат мекунад. Таҳқиқоти девораҳои гранитии водии [[Йосемити]] Иёлоти Муттаҳида нишон додааст, ки тағйироти шабонарӯзӣ ва мавсимии ҳарорат метавонанд дар ҷудошавии сангпораҳо нақш дошта бошанд.&lt;ref name=&quot;Collins2016&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Collins|first1=Brian D.|last2=Stock|first2=Greg M.|title=Rockfall triggering by cyclic thermal stressing of exfoliation fractures|journal=Nature Geoscience|year=2016|doi=10.1038/ngeo2686}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми '''бодлесии химиявӣ''' об ва моддаҳои дар он ҳалшуда бо маъданҳои ҷинсҳои кӯҳӣ таъсир карда, таркиби онҳоро тағйир медиҳанд. Дар '''бодлесии биологӣ''' бошад, решаҳои рустаниҳо метавонанд ба тарқишҳо ворид шуда, онҳоро васеъ кунанд.

=== Фарсоиши дарёҳо ва пиряхҳо ===

[[Дарё|Дарёҳои]] кӯҳӣ ҳангоми ҷорӣ шудан ҷинсҳои кӯҳиро мешӯянд, пора мекунанд ва таҳшинҳоро ба поён мебаранд. Дар натиҷа маҷрои дарё метавонад амиқтар шуда, [[Дара|дараҳои]] тангу деворбаланд ба вуҷуд оянд. Ин раванд махсусан дар маҳалҳое равшан дида мешавад, ки дарёҳо аз байни ҷинсҳои кӯҳии сахт мегузаранд.

[[Пирях|Пиряхҳо]] низ ба шаклгирии шахҳо таъсир мерасонанд. Ҳангоми ҳаракат пирях сангҳои зер ва паҳлуи худро метарошад ва пораҳои онҳоро ҷудо мекунад. Баъди ақиб рафтани пирях девораҳои сангии баланд метавонанд дар канори водӣ боқӣ монанд.&lt;ref name=&quot;IUCNPamir&quot;&gt;{{Cite report|title=Tajik National Park (Mountains of the Pamirs): IUCN Technical Evaluation|publisher=International Union for Conservation of Nature|year=2013|url=https://whc.unesco.org/document/152179}}&lt;/ref&gt;

== Сохт ва хусусиятҳои релефӣ ==

Шахҳо вобаста ба пайдоиш ва таркиби ҷинсҳои кӯҳӣ баландӣ, нишебӣ ва шакли гуногун доранд. Баъзеашон девораҳои қариб ҳамворро ташкил медиҳанд, баъзеи дигар пур аз тарқиш, барҷастагӣ ва зинаҳои сангӣ мебошанд.

Дар сохти шах одатан се қисми асосиро фарқ кардан мумкин аст:

* '''Қисми болоӣ''' — канори баланди шах, ки нишебии муқаррарии кӯҳ ба девораи хеле нишеб мегузарад.
* '''Девораи шах''' — сатҳи асосии сангӣ, ки метавонад қариб амудӣ бошад ва дорои тарқишу барҷастагиҳо бошад.
* '''Доманаи шах''' — қисми поёнӣ, ки сангпораҳои аз девора ҷудошуда аксар вақт дар он ҷамъ мешаванд.

Дар ҷинсҳои қабат-қабат, масалан [[Оҳаксанг|оҳаксанг]] ва [[Регсанг|регсанг]], девораҳои шах метавонанд зинадор бошанд. Дар ҷинсҳои массивӣ, аз ҷумла [[Гранит|гранит]], шакли шах бештар ба самт ва зичии тарқишҳо вобаста аст.

=== Робита бо шағалзор ===

[[File:Горы, Айни.jpg|thumb|250px|Релефи санглохи кӯҳҳои ноҳияи [[Ноҳияи Айнӣ|Айнӣ]]]]

Дар доманаи бисёр шахҳо [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ба вуҷуд меоянд. Ҳангоми бодлесӣ ва канда шудани сангҳо пораҳои онҳо зери таъсири қувваи ҷозиба ба поён меафтанд, меғеланд ё ҷаҳида ҳаракат мекунанд.

Агар сангпораҳо дар поёни девора ҷамъ шаванд, нишебии аз сангҳои қиррадор иборатро ташкил медиҳанд. Дар ҷойҳое, ки сангҳо аз новаҳои танги кӯҳӣ фурӯ мерезанд, шағалзор метавонад шакли конусро гирад. Бо идома ёфтани сангрезӣ доманаи шах тадриҷан тағйир меёбад.&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;&gt;{{Cite web|title=Rockfalls|publisher=Utah Geological Survey|url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Ҳамин тавр, шах ва шағалзор ду шакли ба ҳам алоқаманди релеф мебошанд: шах манбаи сангпораҳо буда метавонад, шағалзор бошад, маҳалли ҷамъшавии онҳост.

== Намудҳои шах ==

Шахҳоро аз рӯйи муҳити ҷойгиршавӣ ва равандҳои пайдоиш ба чанд гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст. Ин гурӯҳҳо ҳамеша аз ҳам ҷудо нестанд, зеро як шах метавонад дар натиҷаи таъсири якчанд раванд шакл гирифта бошад.

* '''Шахҳои кӯҳӣ''' — девораҳои сангии нишеб дар қаторкӯҳҳо, қуллаҳо ва нишебиҳои баланд.
* '''Шахҳои дарёӣ''' — девораҳое, ки дар канори дараҳо ва водиҳои дарёӣ, бештар дар натиҷаи фарсоиши об, ташаккул меёбанд.
* '''Шахҳои пиряхӣ''' — девораҳое, ки шакли онҳо аз тарошиш ва канда шудани сангҳо тавассути пиряхҳо таъсир гирифтааст.
* '''Шахҳои тектоникӣ''' — девораҳо ё зинаҳои нишебе, ки пайдоиши онҳо бевосита бо ҳаракати шикастҳои тектоникӣ алоқаманд аст.
* '''Шахҳои соҳилӣ''' — девораҳои сангие, ки дар соҳили баҳру уқёнусҳо асосан зери таъсири мавҷҳо ва фарсоиши соҳилӣ ташаккул меёбанд.

Дар Тоҷикистон, ки ба баҳр баромад надорад, шахҳои кӯҳӣ ва дарёӣ аҳамияти бештар доранд.

== Шахҳо дар Тоҷикистон ==

Тақрибан 93 дарсади қаламрави Тоҷикистон кӯҳсор аст. Релефи кишвар аз қаторкӯҳҳои баланд, водиҳои амиқ, нишебиҳои санглох ва дараҳои танг иборат буда, барои пайдоиши шахҳои гуногун шароити мусоид фароҳам овардааст.&lt;ref name=&quot;TajikGeology&quot;&gt;{{Cite web|title=Geology: Key Features of Geological Structure and Tajikistan's Metallogeny|website=Tajikistan Geoportal|url=https://geoportal-tj.org/geology/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

=== Помир ===

Дар [[Помири Ғарбӣ]] дарёҳо водиҳои амиқу тангро бурида гузашта, дар бисёр ҷойҳо девораҳои сернишеби сангӣ ба вуҷуд овардаанд. Релефи ин ноҳия аз Помири Шарқӣ, ки дар он паҳнкӯҳҳои баланд ва водиҳои нисбатан фарох бештар паҳн шудаанд, фарқ мекунад.

Дар қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Ванҷ|Ванҷ]], [[Қаторкӯҳи Рӯшон|Рӯшон]], [[Қаторкӯҳи Шуғнон|Шуғнон]] ва дигар ноҳияҳои Помир девораҳои сангӣ зери таъсири бодлесӣ, пиряхҳо ва ҳаракатҳои тектоникӣ тағйир меёбанд. Девораҳо ва тарқишҳои сангии ин минтақаҳо инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;IUCNPamir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nowak2022&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Świerszcz|first2=Sebastian|last3=Nowak|first3=Sylwia|last4=Plášek|first4=Vítězslav|last5=Nobis|first5=Marcin|title=Diversity, Distribution, and Classification of Chasmophytic Vegetation in the Central Asian Biodiversity Hotspot: Alpine Belt of the Eastern Pamir-Alai and Western Tian Shan Mountains|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|year=2022|volume=91|issue=1|at=911|doi=10.5586/asbp.911}}&lt;/ref&gt;

Дар ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] қуллаҳои баланд, пиряхҳо, дараҳои амиқ ва нишебиҳои санглох дар паҳлуи ҳам ҷой гирифтаанд. [[ЮНЕСКО]] ин омезиши шаклҳои релефро яке аз хусусиятҳои барҷастаи табиии боғ арзёбӣ кардааст. Боғи миллии Тоҷикистон соли 2013 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шуд.&lt;ref name=&quot;UNESCOPamir&quot;/&gt;

=== Ҳисору Олой ва кӯҳҳои Фон ===

Дар [[Ҳисору Олой]], аз ҷумла [[Қаторкӯҳи Ҳисор|қаторкӯҳи Ҳисор]], [[Қаторкӯҳи Зарафшон|Зарафшон]] ва [[Кӯҳҳои Фон]], шахҳо қисми намоёни релефи кӯҳӣ мебошанд.

Дар кӯҳҳои Фон девораҳои сангӣ дар атрофи қуллаҳо, водиҳои пиряхӣ ва дараҳои танг вомехӯранд. Дар доманаи бисёре аз онҳо сангпораҳои фурӯафтода ҷамъ шудаанд. Ин манзараҳо натиҷаи таъсири дарозмуддати фарсоиш, бодлесӣ ва равандҳои пиряхӣ мебошанд.

Девораҳои сангии қаторкӯҳҳои Ҳисор ва Зарафшон инчунин муҳити зисти рустаниҳои махсусгардидаро ташкил медиҳанд. Таҳқиқоти геоботаникии солҳои 2010–2012 дар ин қаторкӯҳҳо ва чанд минтақаи дигари Тоҷикистон 77 намуди рустании рагдор ва 6 намуди ушнаро дар қитъаҳои омӯхташудаи тарқишу барҷастагиҳои сангӣ сабт кардааст.&lt;ref name=&quot;Nowak2014&quot;/&gt;

=== Ҳавзаи дарёи Вахш ===

Дар [[Ҳавзаи дарёи Вахш|ҳавзаи дарёи Вахш]] шахҳо ва нишебиҳои сангии сертарқиш дар пайдоиши сангрезӣ ва ҳаракати таҳшинҳо нақши муҳим доранд.

Таҳқиқоти соли 2024 нишон дод, ки дар ин ҳавза сангрезӣ, ярч ва дигар ҳаракатҳои маводи кӯҳӣ дар нишебиҳо аз манбаъҳои муҳими таҳшинҳо ба шумор мераванд. Дар бисёр ҷойҳо сангҳо аз девораҳои табиии сертарқиш ё нишебиҳои ҳангоми сохтмони роҳ буридашуда ҷудо мешаванд. Боришот, обшавии барф, тағйири ҳарорат ва заминларза метавонанд чунин равандҳоро фаъолтар кунанд.&lt;ref name=&quot;Sidle2024&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Sidle|first1=Roy C.|last2=Caiserman|first2=Arnaud|last3=Jarihani|first3=Ben|last4=Khojazoda|first4=Zulfiqor|title=Sediment Sources, Erosion Processes, and Interactions with Climate Dynamics in the Vakhsh River Basin, Tajikistan|journal=Water|year=2024|volume=16|issue=1|at=122|doi=10.3390/w16010122}}&lt;/ref&gt;

Сангпораҳои аз шахҳо фурӯафтода метавонанд дар маҷрои дарёҳо ҷамъ шуда, ҳангоми сел ва обхезӣ ба поён интиқол ёбанд.

=== Ҳазратишоҳ ва Даштиҷум ===

Дар нишебиҳои [[Қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ|қаторкӯҳи Ҳазратишоҳ]] ва ҳудуди [[Мамнӯъгоҳи Даштиҷум]] дараҳои амиқу нишебиҳои хеле баланд вомехӯранд. Мувофиқи маълумоти пешниҳодшудаи Тоҷикистон ба ЮНЕСКО, релефи мамнӯъгоҳро дараҳои сершумор ва нишебиҳои баланди соҳили дарёҳо ташкил медиҳанд.&lt;ref name=&quot;DashtiJum&quot;&gt;{{Cite web|title=State Reserve Dashti Djum|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2110/|year=2006|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

=== Ширкент ===

Дар [[Боғи таърихию табиии Ширкент]] шаклҳои гуногуни релефи сангӣ ва осори фарсоиши ҷинсҳои кӯҳӣ дида мешаванд. Дар ин минтақа шаклҳои ғайриодии сангӣ, қабатҳои ҷинсҳои қадим ва осори фаъолияти организмҳои давраҳои гузаштаи геологӣ ҳифз шудаанд.

Ширкент аз ҷумлаи минтақаҳои Тоҷикистон аст, ки дар он таъсири бодлесӣ ва фарсоиш ба шаклҳои сангии табиӣ равшан мушоҳида мешавад.&lt;ref name=&quot;Shirkent&quot;&gt;{{Cite web|title=Природный парк Ширкент|publisher=Центр инновационной биологии и медицины Национальной академии наук Таджикистана|url=https://biocenter.tj/ru/turisticheskie-dostoprimechatelnosti/prirodnye-dostoprimechatelnosti/prirodnyj-park-shirkent|access-date=2026-10-25|accessdate=2026-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240222175731/https://biocenter.tj/ru/turisticheskie-dostoprimechatelnosti/prirodnye-dostoprimechatelnosti/prirodnyj-park-shirkent|archivedate=2024-02-22}}&lt;/ref&gt;

== Аҳамияти экологӣ ==

Шахҳо, сарфи назар аз камии хок ва шароити сахти муҳити зист, барои бисёр рустаниҳо ва ҳайвонот аҳамияти калон доранд.

=== Наботот ===

Рустаниҳое, ки дар тарқишҳо ва барҷастагиҳои сангӣ мерӯянд, ба камобӣ, тағйири ҳарорат ва норасоии хок мутобиқ шудаанд. Баъзеи онҳо решаҳои худро ба шикофҳои санг ворид мекунанд, ки дар он ҷо об ва миқдори ками хок ҷамъ мешавад.

Дар илми ботаника рустаниҳои ба чунин муҳит мутобиқшударо ''хазмофитҳо'' (рустаниҳои тарқишҳои сангӣ) меноманд.

Таҳқиқоти девораҳо ва тарқишҳои сангии Помиру Олой нишон додаанд, ки онҳо муҳити зисти бисёр рустаниҳои камёб ва [[Эндемизм|эндемикӣ]] мебошанд. Аз ҷумла, дар чунин муҳитҳо намудҳои ''Campanula incanescens'', ''Campanula lehmanniana'', ''Asperula albiflora'' ва ''Stipa zeravshanica'' сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;Nowak2014&quot;/&gt;

Таҳқиқоти дигари солҳои 2010–2014 дар Помиру Олой нишон дод, ки ҳатто дар барҷастагиҳои хурди девораҳои сангӣ гурӯҳҳои махсуси буттаву нимбуттаҳо мерӯянд. Таркиби онҳо аз баландии маҳал, шароити иқлим ва хусусиятҳои муҳити сангӣ вобаста аст.&lt;ref name=&quot;Nowak2016&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nowak|first1=Arkadiusz|last2=Nowak|first2=Sylwia|last3=Nobis|first3=Marcin|last4=Nobis|first4=Agnieszka|title=Dwarf shrub vegetation of rock ledges and clefts in the Pamir Alai Mountains (Middle Asia: Tajikistan)|journal=Acta Botanica Croatica|year=2016|volume=75|issue=1|pages=109–120|doi=10.1515/botcro-2016-0010}}&lt;/ref&gt;

=== Ҳайвонот ===

Барҷастагиҳо, ковокиҳо ва тарқишҳои шахҳо барои баъзе парандагон макони лонагузорӣ ва паноҳгоҳ мебошанд. Масалан, [[Уқоби тиллоӣ|уқоби тиллоӣ]] дар бисёр минтақаҳои кӯҳии паҳншавии худ дар барҷастагиҳои шахҳо лона месозад. [[Ҳумо (паранда)|Ҳумо]] низ ба манзараҳои кӯҳии пур аз девораҳои сангӣ мутобиқ шудааст.&lt;ref name=&quot;CornellEagle&quot;&gt;{{Cite web|title=Golden Eagle Life History|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Golden_Eagle/lifehistory|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BeardedVulture&quot;&gt;{{Cite web|title=Bearded Vulture|publisher=Swiss Ornithological Institute|url=https://www.vogelwarte.ch/en/conservation-programme-for-birds-in-switzerland/priority-species/bearded-vulture/|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Дар [[Боғи миллии Тоҷикистон]] уқоби тиллоӣ, ҳумо ва дигар парандагони кӯҳӣ ба қайд гирифта шудаанд. Харсангҳо ва релефи душворгузари ин минтақаҳо қисми муҳими муҳити зисти ҳайвоноти кӯҳӣ мебошанд.&lt;ref name=&quot;IUCNPamir&quot;/&gt;

== Хатарҳои табиӣ ==

Шахҳои сертарқиш метавонанд манбаи [[Сангрезӣ|сангрезӣ]] ва фурӯафтодани харсангҳо бошанд. Дар чунин ҳолат пораҳои санг аз девораи кӯҳ канда шуда, ба поён меафтанд, меҷаҳанд ё меғеланд.

Сабабҳои асосии чунин ҳодисаҳо инҳоянд:

* суст шудани ҷинсҳои кӯҳӣ дар натиҷаи бодлесӣ;
* ях бастану об шудани об дар тарқишҳо;
* боришоти сахт ва тағйир ёфтани шароити обҳои зеризаминӣ;
* [[Заминларза|заминларзаҳо]];
* буридани нишебиҳо ҳангоми сохтмони роҳҳо ва дигар иншоот.

Хатари сангрезӣ на танҳо ба баландии шах, балки ба андозаи сангпораҳо, нишебии домана ва масофае, ки сангҳо метавонанд тай кунанд, вобаста аст.&lt;ref name=&quot;USGSLandslide&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;/&gt;

=== Хатарҳо дар Тоҷикистон ===

Дар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон ҳаракати ҷинсҳои кӯҳӣ метавонад барои роҳҳо, маҳалҳои аҳолинишин ва иншоот хатар эҷод кунад. Таҳқиқоти ҳавзаи Вахш нишон додааст, ки сангрезӣ дар нишебиҳои табиии сертарқиш ва буришҳои роҳҳо паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;Sidle2024&quot;/&gt;

Яке аз ҳодисаҳои бузурги ҳаракати сангҳои кӯҳӣ дар таърихи Тоҷикистон [[Заминларзаи Сарез (1911)|заминларзаи соли 1911]] мебошад. Дар натиҷаи он миқдори бузурги ҷинсҳои кӯҳӣ аз нишебии кӯҳ лағжида, маҷрои дарёи [[Мурғоб (дарё)|Мурғоб]]ро бастанд. Дар натиҷа [[Сарбанди Усой]] ва [[Кӯли Сарез]] ба вуҷуд омаданд. Ин ҳодиса намунаи ярчи азими сангӣ аст ва аз сангрезии одии шах фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;USGSSarez&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schuster|first1=Robert L.|last2=Alford|first2=D.|title=Usoi Landslide Dam and Lake Sarez, Pamir Mountains, Tajikistan|journal=Environmental &amp; Engineering Geoscience|year=2004|doi=10.2113/10.2.151}}&lt;/ref&gt;

Барои кам кардани хатари сангрезӣ муҳандисон устувории девораҳоро меомӯзанд. Дар ҷойҳои зарурӣ аз тӯрҳои муҳофизатӣ, мустаҳкамкунии сангҳо, деворҳои боздоранда ва дигар тадбирҳои муҳандисӣ истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;UtahRockfall&quot;/&gt;

== Омӯзиши шахҳо ==

Олимон шахҳоро барои фаҳмидани таърихи геологии кӯҳҳо, суръати фарсоиш ва хатари ҳаракати сангҳо меомӯзанд. Азбаски девораҳои шах аксар вақт қабатҳои ҷинсҳои кӯҳиро ошкор мекунанд, онҳо барои омӯзиши сохти геологии маҳал низ аҳамият доранд.

Дар таҳқиқоти муосир аз аксбардории саҳроӣ, [[Тасвири моҳворавӣ|тасвирҳои моҳворавӣ]], [[Лидар|лидар]], моделҳои рақамии релеф ва дигар воситаҳо истифода мешавад. Ин усулҳо имкон медиҳанд, ки тағйироти девораҳои сангӣ, пайдоиши тарқишҳо ва ҳаракати сангпораҳо муайян карда шаванд.&lt;ref name=&quot;Collins2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sidle2024&quot;/&gt;

Дар Тоҷикистон омӯзиши ин равандҳо барои ҳифзи роҳҳои кӯҳӣ, арзёбии хатари ярч ва сангрезӣ, инчунин ҳифзи муҳити табиии Помиру Олой аҳамияти амалӣ дорад.

== Фарқ аз шаклҳои дигари релеф ==

Шахро аз баъзе шаклҳои дигари релеф бояд фарқ кард:

* [[Ҷарӣ]] — буриши чуқури табиии замин, ки бештар дар натиҷаи фарсоиши об пайдо мешавад. Девораҳои ҷарӣ метавонанд сангӣ ё хокӣ бошанд.
* [[Дара]] — фурӯхамидаи дарозрӯяи байни кӯҳҳо ё баландиҳо, ки аксар вақт дар он дарё ҷорӣ мешавад.
* [[Шағалзор]] — тӯдаи сангпораҳо, ки бештар дар доманаи шахҳо ҷамъ мешаванд.
* [[Қаторкӯҳ]] — силсилаи кӯҳҳои ба ҳам пайваста, ки дар як самти муайян тӯл мекашанд.

Шах метавонад як қисми дара, қаторкӯҳ ё девораи водӣ бошад, аммо ҳар нишебии кӯҳӣ шах ҳисоб намешавад. Хусусияти асосии шах сернишебӣ ва мавҷудияти рӯйи ошкору нисбатан яклухти сангӣ мебошад.

== Инчунин нигаред ==
* [[Ҷарӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Геоморфология]]
[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]
[[Гурӯҳ:Релефи кӯҳӣ]]
[[Гурӯҳ:Геология]]</text>
      <sha1>jxwgosq3m9rnfacs97761m9e1oecuqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334565</id>
    <revision>
      <id>1491228</id>
      <timestamp>2026-10-25T13:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491264</id>
      <parentid>1491228</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="j17f50g39hhsbmvyxn7bp545j82gv7u" xml:space="preserve">{{Commons category|Flora of Kazakhstan}}
[[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Миёна| Қазоқистон]]
[[Гурӯҳ:Табиати Қазоқистон]]</text>
      <sha1>j17f50g39hhsbmvyxn7bp545j82gv7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Набототи Ироқ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334566</id>
    <revision>
      <id>1491266</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Commons category|Flora of Iraq}} [[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Ироқ]] [[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Ғарбӣ| Ироқ]] [[Гурӯҳ:Табиати Ироқ]]</comment>
      <origin>1491266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="bokit0azgdfpy25tnl61py94apuxovf" xml:space="preserve">{{Commons category|Flora of Iraq}}
[[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Ироқ]]
[[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Ғарбӣ| Ироқ]]
[[Гурӯҳ:Табиати Ироқ]]</text>
      <sha1>bokit0azgdfpy25tnl61py94apuxovf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334567</id>
    <revision>
      <id>1491267</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Акс:Varieties of Gravel in different shapes and size. 01.jpg|thumb|Шағал бо андоза ва шаклҳои гуногун]]  '''Шағал''' — маводи табиии фуҷурест, ки аз пораҳо ва донаҳои хурди [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] иборат буда, дар натиҷаи [[фарсоиш]], вайроншавӣ ва таҳшиншавии ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд меояд. Шағал бешт...</comment>
      <origin>1491267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14878" sha1="s7p65ucsf9xze9crtmgu1z2o6k9r50s" xml:space="preserve">[[Акс:Varieties of Gravel in different shapes and size. 01.jpg|thumb|Шағал бо андоза ва шаклҳои гуногун]]

'''Шағал''' — маводи табиии фуҷурест, ки аз пораҳо ва донаҳои хурди [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] иборат буда, дар натиҷаи [[фарсоиш]], вайроншавӣ ва таҳшиншавии ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд меояд. Шағал бештар дар маҷро ва соҳилҳои [[дарё]]ҳо, водиҳо, доманакӯҳҳо ва соҳилҳои [[кӯл]]у [[баҳр]]ҳо ҷамъ мешавад. Он яке аз навъҳои маъмули [[таҳшин]]ҳои дағалдона буда, дар сохтмон, роҳсозӣ ва корҳои муҳандисӣ истифодаи васеъ дорад.&lt;ref name=&quot;boggs&quot;&gt;{{cite book |last=Boggs |first=Sam |title=Principles of Sedimentology and Stratigraphy |edition=4 |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |isbn=0131547283}}&lt;/ref&gt;

Дар [[геология]] шағалро аз рӯйи андозаи донаҳо, шакл, таркиби минералӣ ва пайдоиш тасниф мекунанд. Мувофиқи стандарти байналмилалии ISO 14688-1, ба гурӯҳи шағал зарраҳои сангии андозаашон аз 2 то 63 миллиметр дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;iso&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/66345.html |title=ISO 14688-1:2017 — Geotechnical investigation and testing — Identification and classification of soil |publisher=International Organization for Standardization |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағал асосан дар натиҷаи вайроншавии механикӣ ва фарсоиши [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] ба вуҷуд меояд. Тағйирёбии ҳарорат, ях бастани об дар тарқишҳои санг, таъсири оби равон ва дигар равандҳои табиӣ боиси пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ мегарданд.

Пораҳои санг тавассути ҷараёни дарёҳо, селҳо ва пиряхҳо аз ҷойи пайдоиши худ ба минтақаҳои дигар интиқол меёбанд. Ҳангоми ҳаракат онҳо ба ҳам бархӯрда, соида мешаванд ва тадриҷан кунҷҳои тезашонро гум мекунанд. Аз ин рӯ, шағале, ки муддати дароз зери таъсири оби равон қарор гирифтааст, одатан шакли гирд ё байзашакл дорад. Шағали дар наздикии манбаи пайдоиши худ ҷамъшуда бошад, метавонад кунҷдор бошад.&lt;ref name=&quot;prothero&quot;&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |last2=Schwab |first2=Fred |title=Sedimentary Geology: An Introduction to Sedimentary Rocks and Stratigraphy |publisher=W. H. Freeman |year=2004 |isbn=0716739054}}&lt;/ref&gt;

Шағал бештар дар чунин муҳитҳо ҷамъ мешавад:

* '''Маҷро ва соҳилҳои дарёҳо''' — дар ҷойҳое, ки суръати ҷараёни об коҳиш меёбад ва пораҳои санг таҳшин мешаванд.
* '''Доманаи кӯҳҳо''' — дар натиҷаи интиқоли сангпораҳо тавассути селҳо ва ҷараёнҳои кӯҳӣ.
* '''Соҳилҳои кӯлу баҳрҳо''' — дар натиҷаи ҳаракати мавҷҳо ва фарсоиши сангҳои соҳилӣ.
* '''Минтақаҳои пиряхӣ''' — дар натиҷаи ҳаракати пиряхҳо ва таҳшиншавии маводи интиқолдодаи онҳо.

Дар минтақаҳои кӯҳистон ҷараёнҳои пурқуввати об метавонанд миқдори зиёди шағалро интиқол дода, дар водиҳо ва доманакӯҳҳо қабатҳои ғафси таҳшинӣ ба вуҷуд оранд.

== Андоза ва тасниф ==

Шағалро асосан аз рӯйи андозаи донаҳо тасниф мекунанд. Мувофиқи стандарти байналмилалии ISO 14688-1:2017, шағал ба се гурӯҳ ҷудо мешавад:&lt;ref name=&quot;iso&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Навъ
! Андозаи донаҳо
|-
| Шағали майда
| Зиёда аз 2 то 6,3 мм
|-
| Шағали миёна
| Зиёда аз 6,3 то 20 мм
|-
| Шағали калон
| Зиёда аз 20 то 63 мм
|}

Ин ҳудудҳо ба таснифи муҳандисии хок ва таҳшинҳо дахл доранд. Дар баъзе низомҳои дигари геологӣ ҳудудҳои андозаи шағал метавонанд фарқ кунанд.

Шағал аз [[рег]] бо бузургии донаҳояш фарқ мекунад. Дар стандарти мазкур андозаи донаҳои рег аз 0,063 то 2 миллиметрро ташкил медиҳад, дар ҳоле ки донаҳои шағал аз 2 миллиметр калонтаранд.

== Таркиб ва хусусиятҳо ==

Таркиби шағал аз хусусиятҳои геологии минтақаи пайдоиши он вобаста аст. Донаҳои он метавонанд аз [[квартс]], [[гранит]], [[оҳаксанг]], [[доломит]], [[кварсит]] ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ иборат бошанд. Дар бисёр таҳшинҳои шағалдор квартс фаровон аст, зеро он ба фарсоиши механикӣ ва кимиёвӣ нисбатан устувор мебошад.&lt;ref name=&quot;prothero&quot;/&gt;

Хусусиятҳои асосии шағал аз инҳо иборатанд:

* '''Андоза ва шакли донаҳо''' — вобаста ба пайдоиш ва дараҷаи фарсоиш гуногун мебошанд.
* '''Мустаҳкамӣ''' — аз таркиб ва сахтии ҷинсҳои кӯҳие вобаста аст, ки шағал аз онҳо ба вуҷуд омадааст.
* '''Обгузаронӣ''' — фосилаҳои байни донаҳои шағал имкон медиҳанд, ки об аз миёни онҳо нисбатан осон гузарад.
* '''Зичии ҳаҷмӣ''' — вобаста ба таркиб, андоза ва тарзи ҷойгиршавии донаҳо тағйир меёбад.

Қабатҳои шағали тоза, ки дар байни донаҳояшон миқдори ками рег ва гил мавҷуд аст, одатан обро хуб мегузаронанд. Аз ин сабаб таҳшинҳои шағалдор дар ташаккули захираҳои [[оби зеризаминӣ]] аҳамияти калон доранд. Қабатҳои регу шағал метавонанд ҳамчун [[қабати обдор]] амал кунанд.&lt;ref name=&quot;usgswater&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usgs.gov/mission-areas/water-resources/science/unconsolidated-and-semiconsolidated-sand-and-gravel-aquifers |title=Unconsolidated and Semiconsolidated Sand and Gravel Aquifers |publisher=United States Geological Survey |date=8 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Навъҳои шағал ==

Шағалро вобаста ба муҳити пайдоиш ва хусусиятҳои он ба якчанд навъ ҷудо мекунанд.

'''Шағали дарёӣ''' — дар маҷро, соҳил ва таҳшинҳои дарёҳо пайдо мешавад. Донаҳои он одатан дар натиҷаи ҳаракат ва соиш дар об гирд шудаанд. Он метавонад бо рег ва гил омехта бошад.

'''Шағали кӯҳӣ''' — аз пораҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд омада, дар доманакӯҳҳо ва водиҳои кӯҳӣ ҷамъ мешавад. Донаҳои он аксаран нисбат ба шағали дарёӣ кунҷдортар мебошанд.

'''Шағали соҳилӣ''' — дар соҳилҳои кӯлу баҳрҳо зери таъсири мавҷҳо ва ҷараёнҳои об ташаккул меёбад. Донаҳои он одатан ҳамвор ва гирдшуда мебошанд.

'''Шағали пиряхӣ''' — дар таҳшинҳои пиряхӣ ва таҳшинҳои обҳои аз пирях ҷоришаванда вомехӯрад. Андоза ва шакли донаҳои он метавонанд хеле гуногун бошанд.

Дар сохтмон аз '''санги майдакарда''' низ истифода мебаранд. Он тавассути майда кардани механикии ҷинсҳои кӯҳӣ ҳосил шуда, одатан донаҳои кунҷдор дорад. Гарчанде санги майдакарда аз рӯйи андоза ва баъзе хусусиятҳо ба шағал монанд аст, дар таснифи маводи сохтмонӣ аксаран ҳамчун маҳсулоти алоҳида баррасӣ мешавад.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/construction-sand-and-gravel-statistics-and |title=Construction Sand and Gravel Statistics and Information |publisher=United States Geological Survey}}&lt;/ref&gt;

== Истихроҷ ва истифода ==

[[Акс:Gravel small stones.jpg|thumb|Шағали ҷудокардашуда аз рӯйи андозаи донаҳо]]

Шағал яке аз муҳимтарин маводи табиии сохтмонӣ ба ҳисоб меравад. Онро асосан аз конҳои рӯизаминӣ, таҳшинҳои қадимии дарёҳо ва дигар мавзеъҳои дорои захираҳои регу шағал истихроҷ мекунанд.

Маводи истихроҷшуда вобаста ба талаботи истеҳсолот аз омехтаҳои номатлуб тоза, шуста ва тавассути ғалберҳо аз рӯйи андозаи донаҳо ҷудо карда мешавад.

Самтҳои асосии истифодаи шағал инҳоянд:

* '''Истеҳсоли бетон''' — ҳамчун яке аз пуркунандаҳои асосии омехтаи бетон.
* '''Роҳсозӣ''' — барои сохтани қабатҳои асосӣ ва зерини роҳҳо, инчунин рӯйпӯшҳои шағалӣ.
* '''Сохтмони биноҳо''' — дар корҳои таҳкурсигузорӣ, омодасозии замин ва дигар корҳои сохтмонӣ.
* '''Заҳкашӣ''' — барои сохтани қабатҳои обгузар ва системаҳои хориҷкунии об.
* '''Полоиши об''' — ҳамчун қабати такягоҳӣ ё маводи полоишӣ дар баъзе системаҳои тозакунии об.
* '''Ободонӣ''' — барои рӯйпӯш кардани пайроҳаҳо, ороиши боғҳо ва кабудизоркунӣ.

Шағал ва рег аз муҳимтарин пуркунандаҳои минералии сохтмонӣ мебошанд. Тибқи маълумоти Хадамоти геологии Иёлоти Муттаҳида, қисми зиёди регу шағали сохтмонӣ дар истеҳсоли бетон, роҳсозӣ ва дигар корҳои зерсохторӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;

== Аҳамияти геологӣ ва экологӣ ==

Шағал дар ташаккули таҳшинҳо, гардиши об ва тағйирёбии релеф нақши муҳим дорад. Қабатҳои шағалдор аз сабаби обгузаронии баланд метавонанд оби зеризаминиро захира ва интиқол диҳанд. Ҳамзамон таҳшинҳои шағалии маҷрои дарёҳо барои устувории он ва муҳити зисти бисёр организмҳои обӣ аҳамият доранд.&lt;ref name=&quot;usgswater&quot;/&gt;

Истихроҷи аз ҳад зиёди шағал аз маҷрои дарёҳо метавонад боиси тағйирёбии ҷараёни об, фарсоиши соҳилҳо, паст шудани сатҳи обҳои зеризаминӣ ва осеб дидани муҳити зисти организмҳои обӣ гардад. Аз ин рӯ, истихроҷи он бояд бо назардошти хусусиятҳои геологӣ, гидрологӣ ва экологӣ анҷом дода шавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=River Sand and Gravel Mining: Global Drivers, Impacts, and Pathways for Sustainable Management |journal=Reviews of Geophysics |year=2026 |doi=10.1029/2024RG000868}}&lt;/ref&gt;

== Шағал дар таърихи геологӣ ==

Шағал дар шароити муайян метавонад ба ҷинси таҳшинии сахт табдил ёбад. Ҳангоми зери қабатҳои дигари таҳшинҳо мондан ва бо моддаҳои минералӣ сементшавӣ, донаҳои гирдшудаи шағал ба ҳам пайваста, ҷинси кӯҳии [[конгломерат]]ро ба вуҷуд меоранд.

Омӯзиши қабатҳои шағалдор ба геологҳо имкон медиҳад, ки самти ҷараёнҳои қадимии об, шароити таҳшиншавӣ ва тағйироти гузаштаи муҳити табииро муайян кунанд.&lt;ref name=&quot;boggs&quot;/&gt;

== Нигаред низ ==

* [[Рег]]
* [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]]
* [[Таҳшин]]
* [[Фарсоиш]]
* [[Конгломерат]]
* [[Бетон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/construction-sand-and-gravel-statistics-and Маълумот дар бораи регу шағали сохтмонӣ] — Хадамоти геологии ИМА.
* [https://www.iso.org/standard/66345.html ISO 14688-1:2017] — стандарти байналмилалии таснифи хок ва таҳшинҳо.

{{Commonscat|Gravel}}

[[Гурӯҳ:Геология]]
[[Гурӯҳ:Таҳшинҳо]]
[[Гурӯҳ:Масолеҳи сохтмонӣ]]</text>
      <sha1>s7p65ucsf9xze9crtmgu1z2o6k9r50s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491268</id>
      <parentid>1491267</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пайвандҳои беруна */</comment>
      <origin>1491268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14447" sha1="3nprgbblqswqftnokte9y175feymsu7" xml:space="preserve">[[Акс:Varieties of Gravel in different shapes and size. 01.jpg|thumb|Шағал бо андоза ва шаклҳои гуногун]]

'''Шағал''' — маводи табиии фуҷурест, ки аз пораҳо ва донаҳои хурди [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] иборат буда, дар натиҷаи [[фарсоиш]], вайроншавӣ ва таҳшиншавии ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд меояд. Шағал бештар дар маҷро ва соҳилҳои [[дарё]]ҳо, водиҳо, доманакӯҳҳо ва соҳилҳои [[кӯл]]у [[баҳр]]ҳо ҷамъ мешавад. Он яке аз навъҳои маъмули [[таҳшин]]ҳои дағалдона буда, дар сохтмон, роҳсозӣ ва корҳои муҳандисӣ истифодаи васеъ дорад.&lt;ref name=&quot;boggs&quot;&gt;{{cite book |last=Boggs |first=Sam |title=Principles of Sedimentology and Stratigraphy |edition=4 |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |isbn=0131547283}}&lt;/ref&gt;

Дар [[геология]] шағалро аз рӯйи андозаи донаҳо, шакл, таркиби минералӣ ва пайдоиш тасниф мекунанд. Мувофиқи стандарти байналмилалии ISO 14688-1, ба гурӯҳи шағал зарраҳои сангии андозаашон аз 2 то 63 миллиметр дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;iso&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/66345.html |title=ISO 14688-1:2017 — Geotechnical investigation and testing — Identification and classification of soil |publisher=International Organization for Standardization |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ==

Шағал асосан дар натиҷаи вайроншавии механикӣ ва фарсоиши [[ҷинсҳои кӯҳӣ]] ба вуҷуд меояд. Тағйирёбии ҳарорат, ях бастани об дар тарқишҳои санг, таъсири оби равон ва дигар равандҳои табиӣ боиси пора шудани ҷинсҳои кӯҳӣ мегарданд.

Пораҳои санг тавассути ҷараёни дарёҳо, селҳо ва пиряхҳо аз ҷойи пайдоиши худ ба минтақаҳои дигар интиқол меёбанд. Ҳангоми ҳаракат онҳо ба ҳам бархӯрда, соида мешаванд ва тадриҷан кунҷҳои тезашонро гум мекунанд. Аз ин рӯ, шағале, ки муддати дароз зери таъсири оби равон қарор гирифтааст, одатан шакли гирд ё байзашакл дорад. Шағали дар наздикии манбаи пайдоиши худ ҷамъшуда бошад, метавонад кунҷдор бошад.&lt;ref name=&quot;prothero&quot;&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |last2=Schwab |first2=Fred |title=Sedimentary Geology: An Introduction to Sedimentary Rocks and Stratigraphy |publisher=W. H. Freeman |year=2004 |isbn=0716739054}}&lt;/ref&gt;

Шағал бештар дар чунин муҳитҳо ҷамъ мешавад:

* '''Маҷро ва соҳилҳои дарёҳо''' — дар ҷойҳое, ки суръати ҷараёни об коҳиш меёбад ва пораҳои санг таҳшин мешаванд.
* '''Доманаи кӯҳҳо''' — дар натиҷаи интиқоли сангпораҳо тавассути селҳо ва ҷараёнҳои кӯҳӣ.
* '''Соҳилҳои кӯлу баҳрҳо''' — дар натиҷаи ҳаракати мавҷҳо ва фарсоиши сангҳои соҳилӣ.
* '''Минтақаҳои пиряхӣ''' — дар натиҷаи ҳаракати пиряхҳо ва таҳшиншавии маводи интиқолдодаи онҳо.

Дар минтақаҳои кӯҳистон ҷараёнҳои пурқуввати об метавонанд миқдори зиёди шағалро интиқол дода, дар водиҳо ва доманакӯҳҳо қабатҳои ғафси таҳшинӣ ба вуҷуд оранд.

== Андоза ва тасниф ==

Шағалро асосан аз рӯйи андозаи донаҳо тасниф мекунанд. Мувофиқи стандарти байналмилалии ISO 14688-1:2017, шағал ба се гурӯҳ ҷудо мешавад:&lt;ref name=&quot;iso&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Навъ
! Андозаи донаҳо
|-
| Шағали майда
| Зиёда аз 2 то 6,3 мм
|-
| Шағали миёна
| Зиёда аз 6,3 то 20 мм
|-
| Шағали калон
| Зиёда аз 20 то 63 мм
|}

Ин ҳудудҳо ба таснифи муҳандисии хок ва таҳшинҳо дахл доранд. Дар баъзе низомҳои дигари геологӣ ҳудудҳои андозаи шағал метавонанд фарқ кунанд.

Шағал аз [[рег]] бо бузургии донаҳояш фарқ мекунад. Дар стандарти мазкур андозаи донаҳои рег аз 0,063 то 2 миллиметрро ташкил медиҳад, дар ҳоле ки донаҳои шағал аз 2 миллиметр калонтаранд.

== Таркиб ва хусусиятҳо ==

Таркиби шағал аз хусусиятҳои геологии минтақаи пайдоиши он вобаста аст. Донаҳои он метавонанд аз [[квартс]], [[гранит]], [[оҳаксанг]], [[доломит]], [[кварсит]] ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ иборат бошанд. Дар бисёр таҳшинҳои шағалдор квартс фаровон аст, зеро он ба фарсоиши механикӣ ва кимиёвӣ нисбатан устувор мебошад.&lt;ref name=&quot;prothero&quot;/&gt;

Хусусиятҳои асосии шағал аз инҳо иборатанд:

* '''Андоза ва шакли донаҳо''' — вобаста ба пайдоиш ва дараҷаи фарсоиш гуногун мебошанд.
* '''Мустаҳкамӣ''' — аз таркиб ва сахтии ҷинсҳои кӯҳие вобаста аст, ки шағал аз онҳо ба вуҷуд омадааст.
* '''Обгузаронӣ''' — фосилаҳои байни донаҳои шағал имкон медиҳанд, ки об аз миёни онҳо нисбатан осон гузарад.
* '''Зичии ҳаҷмӣ''' — вобаста ба таркиб, андоза ва тарзи ҷойгиршавии донаҳо тағйир меёбад.

Қабатҳои шағали тоза, ки дар байни донаҳояшон миқдори ками рег ва гил мавҷуд аст, одатан обро хуб мегузаронанд. Аз ин сабаб таҳшинҳои шағалдор дар ташаккули захираҳои [[оби зеризаминӣ]] аҳамияти калон доранд. Қабатҳои регу шағал метавонанд ҳамчун [[қабати обдор]] амал кунанд.&lt;ref name=&quot;usgswater&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usgs.gov/mission-areas/water-resources/science/unconsolidated-and-semiconsolidated-sand-and-gravel-aquifers |title=Unconsolidated and Semiconsolidated Sand and Gravel Aquifers |publisher=United States Geological Survey |date=8 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== Навъҳои шағал ==

Шағалро вобаста ба муҳити пайдоиш ва хусусиятҳои он ба якчанд навъ ҷудо мекунанд.

'''Шағали дарёӣ''' — дар маҷро, соҳил ва таҳшинҳои дарёҳо пайдо мешавад. Донаҳои он одатан дар натиҷаи ҳаракат ва соиш дар об гирд шудаанд. Он метавонад бо рег ва гил омехта бошад.

'''Шағали кӯҳӣ''' — аз пораҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд омада, дар доманакӯҳҳо ва водиҳои кӯҳӣ ҷамъ мешавад. Донаҳои он аксаран нисбат ба шағали дарёӣ кунҷдортар мебошанд.

'''Шағали соҳилӣ''' — дар соҳилҳои кӯлу баҳрҳо зери таъсири мавҷҳо ва ҷараёнҳои об ташаккул меёбад. Донаҳои он одатан ҳамвор ва гирдшуда мебошанд.

'''Шағали пиряхӣ''' — дар таҳшинҳои пиряхӣ ва таҳшинҳои обҳои аз пирях ҷоришаванда вомехӯрад. Андоза ва шакли донаҳои он метавонанд хеле гуногун бошанд.

Дар сохтмон аз '''санги майдакарда''' низ истифода мебаранд. Он тавассути майда кардани механикии ҷинсҳои кӯҳӣ ҳосил шуда, одатан донаҳои кунҷдор дорад. Гарчанде санги майдакарда аз рӯйи андоза ва баъзе хусусиятҳо ба шағал монанд аст, дар таснифи маводи сохтмонӣ аксаран ҳамчун маҳсулоти алоҳида баррасӣ мешавад.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/construction-sand-and-gravel-statistics-and |title=Construction Sand and Gravel Statistics and Information |publisher=United States Geological Survey}}&lt;/ref&gt;

== Истихроҷ ва истифода ==

[[Акс:Gravel small stones.jpg|thumb|Шағали ҷудокардашуда аз рӯйи андозаи донаҳо]]

Шағал яке аз муҳимтарин маводи табиии сохтмонӣ ба ҳисоб меравад. Онро асосан аз конҳои рӯизаминӣ, таҳшинҳои қадимии дарёҳо ва дигар мавзеъҳои дорои захираҳои регу шағал истихроҷ мекунанд.

Маводи истихроҷшуда вобаста ба талаботи истеҳсолот аз омехтаҳои номатлуб тоза, шуста ва тавассути ғалберҳо аз рӯйи андозаи донаҳо ҷудо карда мешавад.

Самтҳои асосии истифодаи шағал инҳоянд:

* '''Истеҳсоли бетон''' — ҳамчун яке аз пуркунандаҳои асосии омехтаи бетон.
* '''Роҳсозӣ''' — барои сохтани қабатҳои асосӣ ва зерини роҳҳо, инчунин рӯйпӯшҳои шағалӣ.
* '''Сохтмони биноҳо''' — дар корҳои таҳкурсигузорӣ, омодасозии замин ва дигар корҳои сохтмонӣ.
* '''Заҳкашӣ''' — барои сохтани қабатҳои обгузар ва системаҳои хориҷкунии об.
* '''Полоиши об''' — ҳамчун қабати такягоҳӣ ё маводи полоишӣ дар баъзе системаҳои тозакунии об.
* '''Ободонӣ''' — барои рӯйпӯш кардани пайроҳаҳо, ороиши боғҳо ва кабудизоркунӣ.

Шағал ва рег аз муҳимтарин пуркунандаҳои минералии сохтмонӣ мебошанд. Тибқи маълумоти Хадамоти геологии Иёлоти Муттаҳида, қисми зиёди регу шағали сохтмонӣ дар истеҳсоли бетон, роҳсозӣ ва дигар корҳои зерсохторӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;

== Аҳамияти геологӣ ва экологӣ ==

Шағал дар ташаккули таҳшинҳо, гардиши об ва тағйирёбии релеф нақши муҳим дорад. Қабатҳои шағалдор аз сабаби обгузаронии баланд метавонанд оби зеризаминиро захира ва интиқол диҳанд. Ҳамзамон таҳшинҳои шағалии маҷрои дарёҳо барои устувории он ва муҳити зисти бисёр организмҳои обӣ аҳамият доранд.&lt;ref name=&quot;usgswater&quot;/&gt;

Истихроҷи аз ҳад зиёди шағал аз маҷрои дарёҳо метавонад боиси тағйирёбии ҷараёни об, фарсоиши соҳилҳо, паст шудани сатҳи обҳои зеризаминӣ ва осеб дидани муҳити зисти организмҳои обӣ гардад. Аз ин рӯ, истихроҷи он бояд бо назардошти хусусиятҳои геологӣ, гидрологӣ ва экологӣ анҷом дода шавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=River Sand and Gravel Mining: Global Drivers, Impacts, and Pathways for Sustainable Management |journal=Reviews of Geophysics |year=2026 |doi=10.1029/2024RG000868}}&lt;/ref&gt;

== Шағал дар таърихи геологӣ ==

Шағал дар шароити муайян метавонад ба ҷинси таҳшинии сахт табдил ёбад. Ҳангоми зери қабатҳои дигари таҳшинҳо мондан ва бо моддаҳои минералӣ сементшавӣ, донаҳои гирдшудаи шағал ба ҳам пайваста, ҷинси кӯҳии [[конгломерат]]ро ба вуҷуд меоранд.

Омӯзиши қабатҳои шағалдор ба геологҳо имкон медиҳад, ки самти ҷараёнҳои қадимии об, шароити таҳшиншавӣ ва тағйироти гузаштаи муҳити табииро муайян кунанд.&lt;ref name=&quot;boggs&quot;/&gt;

== Нигаред низ ==

* [[Рег]]
* [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]]
* [[Таҳшин]]
* [[Фарсоиш]]
* [[Конгломерат]]
* [[Бетон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Commonscat|Gravel}}

[[Гурӯҳ:Геология]]
[[Гурӯҳ:Таҳшинҳо]]
[[Гурӯҳ:Масолеҳи сохтмонӣ]]</text>
      <sha1>3nprgbblqswqftnokte9y175feymsu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Набототи Афғонистон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334568</id>
    <revision>
      <id>1491273</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491274</id>
      <parentid>1491273</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T15:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="2m5kg7cw8zapys4fjq9cdn5qtx7haxc" xml:space="preserve">{{Commons category|Flora of Afghanistan}}
[[Гурӯҳ:Наботот аз рӯи кишвар| Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Осиёи Ғарбӣ| Афғонистон]]
[[Гурӯҳ:Табиати Афғонистон]]</text>
      <sha1>2m5kg7cw8zapys4fjq9cdn5qtx7haxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferula ovina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334569</id>
    <redirect title="Камоли гӯсфандак" />
    <revision>
      <id>1491275</id>
      <timestamp>2026-10-25T15:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Камоли гӯсфандак]]</comment>
      <origin>1491275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="d41hd1xsm8l0alj74zrie4lw3tua442" xml:space="preserve">#равона [[Камоли гӯсфандак]]</text>
      <sha1>d41hd1xsm8l0alj74zrie4lw3tua442</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ладигинияи бухорӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334570</id>
    <revision>
      <id>1491276</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Таксон |image file = Ferula bucharica (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ladyginia |rang = Намуд |latin = Ladyginia bucharica |author = [[Lipsky]], 1904 |wikispecies = Ladyginia bucharica |syn = {{btname|Ferula bucharica|(Lipsky) Koso-Pol.}} }} '''Ладигинияи бухорӣ''' (''Ladyginia bucharica'') — намуди [[рустанӣ|рустании]] бисёрсолаи алафӣ аз ҷинси ''[[Ladyginia]]''...</comment>
      <origin>1491276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12152" sha1="74n2jq3j015xms8x3zjykg0sz7q9enq" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula bucharica (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ladyginia
|rang = Намуд
|latin = Ladyginia bucharica
|author = [[Lipsky]], 1904
|wikispecies = Ladyginia bucharica
|syn = {{btname|Ferula bucharica|(Lipsky) Koso-Pol.}}
}}
'''Ладигинияи бухорӣ''' (''Ladyginia bucharica'') — намуди [[рустанӣ|рустании]] бисёрсолаи алафӣ аз ҷинси ''[[Ladyginia]]'' ва оилаи [[Чатргулҳо]] (Apiaceae) мебошад. Ин рустанӣ дар минтақаҳои кӯҳистони [[Осиёи Марказӣ]] ва [[Афғонистон]] мерӯяд. Он бо пояи баланд, баргҳои калони мураккаб, гултӯдаҳои чатрмонанд ва меваҳои паҳни болдор фарқ мекунад. Асосан дар нишебиҳои санглох ва шағалзорҳои кӯҳӣ, дар баландии 600–1800 метр аз сатҳи баҳр месабзад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite book |editor=Шишкин Б. К. |title=Флора СССР |volume=17 |publisher=Издательство Академии наук СССР |place=Москва — Ленинград |year=1951 |pages=143–144 |url=https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg}}&lt;/ref&gt;

Намудро соли 1904 гиёҳшинос [[Владимир Липский]] бори нахуст бо номи ''Ladyginia bucharica'' тавсиф кардааст. Соли 1916 ботаник [[Борис Козо-Полянский]] онро ба ҷинси ''[[Ferula]]'' гузаронда, номи ''Ferula bucharica''-ро пешниҳод намуд. Дар таснифоти муосир ''Ladyginia bucharica'' номи илмии қабулшуда ба ҳисоб меравад.&lt;ref name=&quot;kew&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Ладигинияи бухорӣ рустании бисёрсолаи алафӣ буда, одатан аз 100 то 150 см қад мекашад. Решаи он ғафс ва гарданаи реша бо боқимондаҳои нахмонанди қаҳваранги баргҳои кӯҳна пӯшида шудааст.

Пояаш рост, сершоха, мудаввар ва дорои ҷӯякҳои борик буда, ранги сабзи хокистаритоб дорад. Поя ва баргҳои ҷавон бо мӯякҳои кӯтоҳи нисбатан сахт пӯшида мешаванд, вале бо гузашти вақт ин мӯякҳо мерезанд ва сатҳи рустанӣ қариб бемӯй мегардад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Баргҳо ===

Баргҳои назди реша ва қисми поёнии поя калон, мураккаб ва думчадор мебошанд. Паҳнаки онҳо шакли умумии васеи тухмшакл дошта, дарозиаш 30–40 см ва паҳнояш тақрибан 25 см мебошад. Баргҳо ду бор ба се қисм тақсим шудаанд.

Баргчаҳои охирин шакли васеи тухмшакл дошта, дарозиашон 4–12 см ва паҳнояшон 3–11 см мебошад. Канори онҳо дандонадори нобаробар буда, асосашон дилшакл ё бурида мебошад. Баргчаҳо ба воситаи думчаҳои хурд ба қисмҳои асосии барг пайваст мешаванд.

Баргҳои қисми болоии поя нисбатан хурд ва бедумча буда, асоси онҳо ба ғилофи васеъшуда табдил меёбад. Дар баргҳои аз ҳама болоӣ паҳнаки барг хеле хурд шуда, баъзан танҳо ғилофи варамкардаи он боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Гулҳо ва гултӯда ===

Гулҳои ладигинияи бухорӣ майда, зарди қаҳварангтоб буда, дар гултӯдаҳои мураккаби [[чатргул]] ҷой гирифтаанд. Чатргули асосӣ аз 20–25 шуоъи ҳамвор иборат буда, паҳнояш метавонад то 40 см расад.

Гултӯдаҳо баргчаҳои печонандаи асосӣ ва дуюмдараҷа надоранд. Гулбаргҳо аз берун мӯякдор буда, шакли нештармонанд доранд ва нӯги онҳо ба дарун хам шудааст. Дандонаҳои косачагул кӯтоҳ ва борики нӯгтез мебошанд.

Поячаи зери сутунчаи гул кӯтоҳ ва махрутшакл буда, дар асосаш канори васеи косамонанди каме мавҷдор дорад. Ду сутунчаи гул аз ҳам дур шуда, дарозиашон тақрибан ду баробари қисми зери онҳо мебошад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Мева ===

Меваи ладигинияи бухорӣ хушк, тухмшакл ва аз тарафи пушт фишурдашуда мебошад. Дарозии он тақрибан 20 мм ва паҳнояш 10 мм аст. Канорҳои мева болмонанд буда, паҳнои ҳар як боли канорӣ тақрибан 2,5 мм-ро ташкил медиҳад.

Ин гуна сохти мева яке аз хусусиятҳои муҳими морфологие мебошад, ки барои шинохтан ва таснифи рустаниҳои оилаи чатргулҳо истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Гулшукуфт ва мевабандӣ ==

Ладигинияи бухорӣ одатан дар моҳҳои май ва июн гул мекунад. Меваҳояш аз моҳи июн то июл мерасанд. Вақти дақиқи гулшукуфт вобаста ба баландии маҳалли рӯиш, ҳарорат ва шароити иқлимӣ метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Ладигинияи бухорӣ дар минтақаҳои кӯҳистони ҷанубии Осиёи Марказӣ паҳн шудааст. Мувофиқи маълумоти пойгоҳи байналмилалии ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он кишварҳои зеринро фаро мегирад:&lt;ref name=&quot;kew&quot;/&gt;

* [[Тоҷикистон]];
* [[Ӯзбекистон]];
* [[Туркманистон]];
* [[Афғонистон]].

Дар Осиёи Марказӣ он бештар дар кӯҳҳои [[Помиру Олой]], аз ҷумла дар ҳудуди қаторкӯҳи Ҳисор ва кӯҳҳои Кӯгитанг вомехӯрад.

Муҳити асосии рӯиши он нишебиҳои кӯҳӣ, заминҳои санглох ва шағалзорҳо мебошанд. Рустанӣ бештар дар баландии 600–1800 метр аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Мушоҳидаҳои ботаникӣ дар Ӯзбекистон нишон медиҳанд, ки ин намуд дар нишебиҳои дорои хоки сурхи гилолуд ва сангрезадор низ месабзад. Намунаҳои он дар кӯҳҳои Бойсун, қаторкӯҳи Ҳисор ва минтақаҳои кӯҳии вилояти Қашқадарё сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html |website=Плантариум: Растения и лишайники России и сопредельных стран |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ ==

Номи ҷинси ''Ladyginia'' ба шарафи гиёҳшинос ва ҷамъоварандаи рустаниҳо [[Вениамин Ладигин]] гузошта шудааст, ки дар Осиёи Марказӣ маҷмӯаи арзишманди намунаҳои ботаникиро ҷамъоварӣ карда буд. Сифати лотинии ''bucharica'' ба Бухорои таърихӣ ишора мекунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Гиёҳшинос Владимир Липский соли 1904 ҷинси ''Ladyginia'' ва намуди ''Ladyginia bucharica''-ро дар ҷилди 23-и маҷаллаи илмии ''Труды Императорского Санкт-Петербургского ботанического сада'' тавсиф кард. Тавсифи ибтидоии намуд ба рустаниҳои ҷамъоваришуда аз минтақаҳои кӯҳистони Бухорои таърихӣ, аз ҷумла ҳудуди Тоҷикистони имрӯза, асос ёфта буд.&lt;ref name=&quot;ipni&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.ipni.org/n/843928-1 |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria &amp; Libraries and Australian National Herbarium |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Соли 1916 Борис Козо-Полянский намудро ба ҷинси ''Ferula'' дохил кард. Бо вуҷуди ин, таҳқиқоти минбаъдаи ботаникӣ мустақилияти ҷинси ''Ladyginia''-ро тасдиқ карданд.

Дар пажӯҳиши филогенетикии соли 2018, ки бар асоси таҳлили пайдарпаии ДНК-и рибосомии ҳастаӣ (nrITS) анҷом ёфт, муайян гардид, ки ''Ladyginia'' набояд ба ҷинси ''Ferula'' дохил карда шавад. Муҳаққиқон нишон доданд, ки хешовандони наздиктарини он ҷинсҳои ''Mozaffariania'' ва ''Glaucosciadium'' мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Degtjareva |first1=G. V. |last2=Pimenov |first2=M. G. |last3=Samigullin |first3=T. H. |title=Molecular data allow to elucidate the taxonomic placement of some Umbelliferae from Middle Asia and Afghanistan (Pinacantha, Ladyginia, Peucedanum mogoltavicum) |journal=Phytotaxa |volume=350 |issue=1 |pages=42–50 |year=2018 |doi=10.11646/phytotaxa.350.1.5 |url=https://phytotaxa.mapress.com/pt/article/view/phytotaxa.350.1.5}}&lt;/ref&gt;

Дар таснифоти муосири ''Plants of the World Online'' ҷинси ''Ladyginia'' се намуди қабулшударо дар бар мегирад:

* ''Ladyginia afghanica'' (Gilli) Pimenov &amp; Kljuykov;
* ''Ladyginia bucharica'' Lipsky;
* ''Ladyginia gigantea'' (Leute) Pimenov &amp; Kljuykov.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ladyginia Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:40152-1 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ ==

* [[Чатргулҳо]]
* [[Камол (рустанӣ)]]
* [[Флораи Тоҷикистон]]
* [[Қаторкӯҳи Ҳисор]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 Ladyginia bucharica] — ''Plants of the World Online''.
* [https://www.ipni.org/n/843928-1 Ladyginia bucharica] — ''International Plant Names Index''.
* [https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html Ladyginia bucharica] — «Плантариум», аксҳо ва маълумоти ботаникӣ.

[[Гурӯҳ:Чатргулҳо]]
[[Гурӯҳ:Флораи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Флораи Осиёи Марказӣ]]</text>
      <sha1>74n2jq3j015xms8x3zjykg0sz7q9enq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491278</id>
      <parentid>1491276</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10701" sha1="nqqsbrhl7584outpli8p59gkrrflq6c" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula bucharica (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ladyginia
|rang = Намуд
|latin = Ladyginia bucharica
|author = [[Lipsky]], 1904
|wikispecies = Ladyginia bucharica
|syn = {{btname|Ferula bucharica|(Lipsky) Koso-Pol.}}
}}
'''Ладигинияи бухорӣ''' (''Ladyginia bucharica'') — намуди [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] алафӣ аз оилаи [[чатргулон]] (Apiaceae) мебошад. Ин рустанӣ дар минтақаҳои кӯҳистони [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] ва [[Афғонистон]], дар нишебиҳои санглох ва [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳӣ, дар баландии 600–1800 м [[аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite book |editor=Шишкин Б. К. |title=Флора СССР |volume=17 |publisher=Издательство Академии наук СССР |place=Москва — Ленинград |year=1951 |pages=143–144 |url=https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Ладигинияи бухорӣ рустании бисёрсолаи алафӣ буда, одатан аз 100 то 150 см қад мекашад. Решаи он ғафс ва гарданаи реша бо боқимондаҳои нахмонанди қаҳваранги баргҳои кӯҳна пӯшида шудааст.

Пояаш рост, сершоха, мудаввар ва дорои ҷӯякҳои борик буда, ранги сабзи хокистаритоб дорад. Поя ва баргҳои ҷавон бо мӯякҳои кӯтоҳи нисбатан сахт пӯшида мешаванд, вале бо гузашти вақт ин мӯякҳо мерезанд ва сатҳи рустанӣ қариб бемӯй мегардад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Баргҳо ===

Баргҳои назди реша ва қисми поёнии поя калон, мураккаб ва думчадор мебошанд. Паҳнаки онҳо шакли умумии васеи тухмшакл дошта, дарозиаш 30–40 см ва паҳнояш тақрибан 25 см мебошад. Баргҳо ду бор ба се қисм тақсим шудаанд.

Баргчаҳои охирин шакли васеи тухмшакл дошта, дарозиашон 4–12 см ва паҳнояшон 3–11 см мебошад. Канори онҳо дандонадори нобаробар буда, асосашон дилшакл ё бурида мебошад. Баргчаҳо ба воситаи думчаҳои хурд ба қисмҳои асосии барг пайваст мешаванд.

Баргҳои қисми болоии поя нисбатан хурд ва бедумча буда, асоси онҳо ба ғилофи васеъшуда табдил меёбад. Дар баргҳои аз ҳама болоӣ паҳнаки барг хеле хурд шуда, баъзан танҳо ғилофи варамкардаи он боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Гулҳо ва тӯдагул ===

Гулҳои ладигинияи бухорӣ майда, зарди қаҳварангтоб буда, дар гултӯдаҳои мураккаби [[чатргул]] ҷой гирифтаанд. Чатргули асосӣ аз 20–25 шуоъи ҳамвор иборат буда, паҳнояш метавонад то 40 см расад.

Гултӯдаҳо баргчаҳои печонандаи асосӣ ва дуюмдараҷа надоранд. Гулбаргҳо аз берун мӯякдор буда, шакли нештармонанд доранд ва нӯги онҳо ба дарун хам шудааст. Дандонаҳои косачагул кӯтоҳ ва борики нӯгтез мебошанд.

Поячаи зери сутунчаи гул кӯтоҳ ва махрутшакл буда, дар асосаш канори васеи косамонанди каме мавҷдор дорад. Ду сутунчаи гул аз ҳам дур шуда, дарозиашон тақрибан ду баробари қисми зери онҳо мебошад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Мева ===

Меваи ладигинияи бухорӣ хушк, тухмшакл ва аз тарафи пушт фишурдашуда мебошад. Дарозии он тақрибан 20 мм ва паҳнояш 10 мм аст. Канорҳои мева болмонанд буда, паҳнои ҳар як боли канорӣ тақрибан 2,5 мм-ро ташкил медиҳад.

Ин гуна сохти мева яке аз хусусиятҳои муҳими морфологие мебошад, ки барои шинохтан ва таснифи рустаниҳои оилаи чатргулҳо истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Гулшукуфт ва мевабандӣ ==

Ладигинияи бухорӣ одатан дар моҳҳои май ва июн гул мекунад. Меваҳояш аз моҳи июн то июл мерасанд. Вақти дақиқи гулшукуфт вобаста ба баландии маҳалли рӯиш, ҳарорат ва шароити иқлимӣ метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Ладигинияи бухорӣ дар минтақаҳои кӯҳистони ҷанубии Осиёи Марказӣ паҳн шудааст. Мувофиқи маълумоти пойгоҳи байналмилалии ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он кишварҳои зеринро фаро мегирад:&lt;ref name=&quot;kew&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

* [[Тоҷикистон]];
* [[Ӯзбекистон]];
* [[Туркманистон]];
* [[Афғонистон]].

Дар Осиёи Марказӣ он бештар дар кӯҳҳои [[Помиру Олой]], аз ҷумла дар ҳудуди қаторкӯҳи Ҳисор ва кӯҳҳои Кӯгитанг вомехӯрад.

Муҳити асосии рӯиши он нишебиҳои кӯҳӣ, заминҳои санглох ва шағалзорҳо мебошанд. Рустанӣ бештар дар баландии 600–1800 метр аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Мушоҳидаҳои ботаникӣ дар Ӯзбекистон нишон медиҳанд, ки ин намуд дар нишебиҳои дорои хоки сурхи гилолуд ва сангрезадор низ месабзад. Намунаҳои он дар кӯҳҳои Бойсун, қаторкӯҳи Ҳисор ва минтақаҳои кӯҳии вилояти Қашқадарё сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html |website=Плантариум: Растения и лишайники России и сопредельных стран |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ ==

Номи ҷинси ''Ladyginia'' ба шарафи гиёҳшинос ва ҷамъоварандаи рустаниҳо [[Вениамин Ладигин]] гузошта шудааст, ки дар Осиёи Марказӣ маҷмӯаи арзишманди намунаҳои ботаникиро ҷамъоварӣ карда буд. Сифати лотинии ''bucharica'' ба Бухорои таърихӣ ишора мекунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Гиёҳшинос Владимир Липский соли 1904 ҷинси ''Ladyginia'' ва намуди ''Ladyginia bucharica''-ро дар ҷилди 23-и маҷаллаи илмии ''Труды Императорского Санкт-Петербургского ботанического сада'' тавсиф кард. Тавсифи ибтидоии намуд ба рустаниҳои ҷамъоваришуда аз минтақаҳои кӯҳистони Бухорои таърихӣ, аз ҷумла ҳудуди Тоҷикистони имрӯза, асос ёфта буд.&lt;ref name=&quot;ipni&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.ipni.org/n/843928-1 |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria &amp; Libraries and Australian National Herbarium |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Соли 1916 Борис Козо-Полянский намудро ба ҷинси ''Ferula'' дохил кард. Бо вуҷуди ин, таҳқиқоти минбаъдаи ботаникӣ мустақилияти ҷинси ''Ladyginia''-ро тасдиқ карданд.

Дар пажӯҳиши филогенетикии соли 2018, ки бар асоси таҳлили пайдарпаии ДНК-и рибосомии ҳастаӣ (nrITS) анҷом ёфт, муайян гардид, ки ''Ladyginia'' набояд ба ҷинси ''Ferula'' дохил карда шавад. Муҳаққиқон нишон доданд, ки хешовандони наздиктарини он ҷинсҳои ''Mozaffariania'' ва ''Glaucosciadium'' мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Degtjareva |first1=G. V. |last2=Pimenov |first2=M. G. |last3=Samigullin |first3=T. H. |title=Molecular data allow to elucidate the taxonomic placement of some Umbelliferae from Middle Asia and Afghanistan (Pinacantha, Ladyginia, Peucedanum mogoltavicum) |journal=Phytotaxa |volume=350 |issue=1 |pages=42–50 |year=2018 |doi=10.11646/phytotaxa.350.1.5 |url=https://phytotaxa.mapress.com/pt/article/view/phytotaxa.350.1.5}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 Ladyginia bucharica] — ''Plants of the World Online''.
* [https://www.ipni.org/n/843928-1 Ladyginia bucharica] — ''International Plant Names Index''.
* [https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html Ladyginia bucharica] — «Плантариум», аксҳо ва маълумоти ботаникӣ.
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ладигинияҳо]]</text>
      <sha1>nqqsbrhl7584outpli8p59gkrrflq6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491282</id>
      <parentid>1491278</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10729" sha1="gpgmqcnwyx7mexmumm9kop9vdegzwod" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Ferula bucharica (Flora of Tajikistan).png
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ladyginia
|rang = Намуд
|latin = Ladyginia bucharica
|author = [[Lipsky]], 1904
|wikispecies = Ladyginia bucharica
|commons = Ferula bucharica
|syn = {{btname|Ferula bucharica|(Lipsky) Koso-Pol.}}
}}
'''Ладигинияи бухорӣ''' (''Ladyginia bucharica'') — намуди [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] алафӣ аз оилаи [[чатргулон]] (Apiaceae) мебошад. Ин рустанӣ дар минтақаҳои кӯҳистони [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] ва [[Афғонистон]], дар нишебиҳои санглох ва [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳӣ, дар баландии 600–1800 м [[аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite book |editor=Шишкин Б. К. |title=Флора СССР |volume=17 |publisher=Издательство Академии наук СССР |place=Москва — Ленинград |year=1951 |pages=143–144 |url=https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Ладигинияи бухорӣ рустании бисёрсолаи алафӣ буда, одатан аз 100 то 150 см қад мекашад. Решаи он ғафс ва гарданаи реша бо боқимондаҳои нахмонанди қаҳваранги баргҳои кӯҳна пӯшида шудааст.

Пояаш рост, сершоха, мудаввар ва дорои ҷӯякҳои борик буда, ранги сабзи хокистаритоб дорад. Поя ва баргҳои ҷавон бо мӯякҳои кӯтоҳи нисбатан сахт пӯшида мешаванд, вале бо гузашти вақт ин мӯякҳо мерезанд ва сатҳи рустанӣ қариб бемӯй мегардад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Баргҳо ===

Баргҳои назди реша ва қисми поёнии поя калон, мураккаб ва думчадор мебошанд. Паҳнаки онҳо шакли умумии васеи тухмшакл дошта, дарозиаш 30–40 см ва паҳнояш тақрибан 25 см мебошад. Баргҳо ду бор ба се қисм тақсим шудаанд.

Баргчаҳои охирин шакли васеи тухмшакл дошта, дарозиашон 4–12 см ва паҳнояшон 3–11 см мебошад. Канори онҳо дандонадори нобаробар буда, асосашон дилшакл ё бурида мебошад. Баргчаҳо ба воситаи думчаҳои хурд ба қисмҳои асосии барг пайваст мешаванд.

Баргҳои қисми болоии поя нисбатан хурд ва бедумча буда, асоси онҳо ба ғилофи васеъшуда табдил меёбад. Дар баргҳои аз ҳама болоӣ паҳнаки барг хеле хурд шуда, баъзан танҳо ғилофи варамкардаи он боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Гулҳо ва тӯдагул ===

Гулҳои ладигинияи бухорӣ майда, зарди қаҳварангтоб буда, дар гултӯдаҳои мураккаби [[чатргул]] ҷой гирифтаанд. Чатргули асосӣ аз 20–25 шуоъи ҳамвор иборат буда, паҳнояш метавонад то 40 см расад.

Гултӯдаҳо баргчаҳои печонандаи асосӣ ва дуюмдараҷа надоранд. Гулбаргҳо аз берун мӯякдор буда, шакли нештармонанд доранд ва нӯги онҳо ба дарун хам шудааст. Дандонаҳои косачагул кӯтоҳ ва борики нӯгтез мебошанд.

Поячаи зери сутунчаи гул кӯтоҳ ва махрутшакл буда, дар асосаш канори васеи косамонанди каме мавҷдор дорад. Ду сутунчаи гул аз ҳам дур шуда, дарозиашон тақрибан ду баробари қисми зери онҳо мебошад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

=== Мева ===

Меваи ладигинияи бухорӣ хушк, тухмшакл ва аз тарафи пушт фишурдашуда мебошад. Дарозии он тақрибан 20 мм ва паҳнояш 10 мм аст. Канорҳои мева болмонанд буда, паҳнои ҳар як боли канорӣ тақрибан 2,5 мм-ро ташкил медиҳад.

Ин гуна сохти мева яке аз хусусиятҳои муҳими морфологие мебошад, ки барои шинохтан ва таснифи рустаниҳои оилаи чатргулҳо истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Гулшукуфт ва мевабандӣ ==

Ладигинияи бухорӣ одатан дар моҳҳои май ва июн гул мекунад. Меваҳояш аз моҳи июн то июл мерасанд. Вақти дақиқи гулшукуфт вобаста ба баландии маҳалли рӯиш, ҳарорат ва шароити иқлимӣ метавонад фарқ кунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Ладигинияи бухорӣ дар минтақаҳои кӯҳистони ҷанубии Осиёи Марказӣ паҳн шудааст. Мувофиқи маълумоти пойгоҳи байналмилалии ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он кишварҳои зеринро фаро мегирад:&lt;ref name=&quot;kew&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

* [[Тоҷикистон]];
* [[Ӯзбекистон]];
* [[Туркманистон]];
* [[Афғонистон]].

Дар Осиёи Марказӣ он бештар дар кӯҳҳои [[Помиру Олой]], аз ҷумла дар ҳудуди қаторкӯҳи Ҳисор ва кӯҳҳои Кӯгитанг вомехӯрад.

Муҳити асосии рӯиши он нишебиҳои кӯҳӣ, заминҳои санглох ва шағалзорҳо мебошанд. Рустанӣ бештар дар баландии 600–1800 метр аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Мушоҳидаҳои ботаникӣ дар Ӯзбекистон нишон медиҳанд, ки ин намуд дар нишебиҳои дорои хоки сурхи гилолуд ва сангрезадор низ месабзад. Намунаҳои он дар кӯҳҳои Бойсун, қаторкӯҳи Ҳисор ва минтақаҳои кӯҳии вилояти Қашқадарё сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html |website=Плантариум: Растения и лишайники России и сопредельных стран |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ ==

Номи ҷинси ''Ladyginia'' ба шарафи гиёҳшинос ва ҷамъоварандаи рустаниҳо [[Вениамин Ладигин]] гузошта шудааст, ки дар Осиёи Марказӣ маҷмӯаи арзишманди намунаҳои ботаникиро ҷамъоварӣ карда буд. Сифати лотинии ''bucharica'' ба Бухорои таърихӣ ишора мекунад.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Гиёҳшинос Владимир Липский соли 1904 ҷинси ''Ladyginia'' ва намуди ''Ladyginia bucharica''-ро дар ҷилди 23-и маҷаллаи илмии ''Труды Императорского Санкт-Петербургского ботанического сада'' тавсиф кард. Тавсифи ибтидоии намуд ба рустаниҳои ҷамъоваришуда аз минтақаҳои кӯҳистони Бухорои таърихӣ, аз ҷумла ҳудуди Тоҷикистони имрӯза, асос ёфта буд.&lt;ref name=&quot;ipni&quot;&gt;{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.ipni.org/n/843928-1 |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria &amp; Libraries and Australian National Herbarium |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Соли 1916 Борис Козо-Полянский намудро ба ҷинси ''Ferula'' дохил кард. Бо вуҷуди ин, таҳқиқоти минбаъдаи ботаникӣ мустақилияти ҷинси ''Ladyginia''-ро тасдиқ карданд.

Дар пажӯҳиши филогенетикии соли 2018, ки бар асоси таҳлили пайдарпаии ДНК-и рибосомии ҳастаӣ (nrITS) анҷом ёфт, муайян гардид, ки ''Ladyginia'' набояд ба ҷинси ''Ferula'' дохил карда шавад. Муҳаққиқон нишон доданд, ки хешовандони наздиктарини он ҷинсҳои ''Mozaffariania'' ва ''Glaucosciadium'' мебошанд.&lt;ref name=&quot;phylo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Degtjareva |first1=G. V. |last2=Pimenov |first2=M. G. |last3=Samigullin |first3=T. H. |title=Molecular data allow to elucidate the taxonomic placement of some Umbelliferae from Middle Asia and Afghanistan (Pinacantha, Ladyginia, Peucedanum mogoltavicum) |journal=Phytotaxa |volume=350 |issue=1 |pages=42–50 |year=2018 |doi=10.11646/phytotaxa.350.1.5 |url=https://phytotaxa.mapress.com/pt/article/view/phytotaxa.350.1.5}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 Ladyginia bucharica] — ''Plants of the World Online''.
* [https://www.ipni.org/n/843928-1 Ladyginia bucharica] — ''International Plant Names Index''.
* [https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html Ladyginia bucharica] — «Плантариум», аксҳо ва маълумоти ботаникӣ.
[[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ладигинияҳо]]</text>
      <sha1>gpgmqcnwyx7mexmumm9kop9vdegzwod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чатргулҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334571</id>
    <redirect title="Чатргулон" />
    <revision>
      <id>1491277</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Чатргулон]]</comment>
      <origin>1491277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="m267pgxux8qwotpjhocycqwrc3hmz7d" xml:space="preserve">#равона [[Чатргулон]]</text>
      <sha1>m267pgxux8qwotpjhocycqwrc3hmz7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ladyginia</title>
    <ns>10</ns>
    <id>334572</id>
    <revision>
      <id>1491279</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=|rang=Авлод|latin=Ladyginia|name = Ладигиния}}</comment>
      <origin>1491279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="sa4dw6zrvv7lah7msl986c5durz9dff" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=|rang=Авлод|latin=Ladyginia|name = Ладигиния}}</text>
      <sha1>sa4dw6zrvv7lah7msl986c5durz9dff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491280</id>
      <parentid>1491279</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="03r3dkeugxhz4g5j81z5zfgd8n3qs3i" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Apiaceae|rang=Авлод|latin=Ladyginia|name = Ладигиния}}</text>
      <sha1>03r3dkeugxhz4g5j81z5zfgd8n3qs3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ladyginia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334573</id>
    <redirect title="Ладигиния" />
    <revision>
      <id>1491281</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Ладигиния]]</comment>
      <origin>1491281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="9az69fy8mkypslky8z3qbpetu3e73or" xml:space="preserve">#равона [[Ладигиния]]</text>
      <sha1>9az69fy8mkypslky8z3qbpetu3e73or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакли релеф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334574</id>
    <revision>
      <id>1491285</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377871585|Landform]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1491285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="dok3hz5prdb0oaumso0i7hsn5ac7bjr" xml:space="preserve">
== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Манзара]]
[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]</text>
      <sha1>dok3hz5prdb0oaumso0i7hsn5ac7bjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Релефи нишебиҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334575</id>
    <revision>
      <id>1491288</id>
      <timestamp>2026-10-25T16:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{cat main|Slope landform}} {{portal|Ҷуғрофия}} {{Commonscat}}  [[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]] [[Гурӯҳ:Mountain geomorphology]]</comment>
      <origin>1491288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="6gdhyqc4gto3nxbmw3ecfgkyrtfwvyd" xml:space="preserve">{{cat main|Slope landform}}
{{portal|Ҷуғрофия}}
{{Commonscat}}

[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]
[[Гурӯҳ:Mountain geomorphology]]</text>
      <sha1>6gdhyqc4gto3nxbmw3ecfgkyrtfwvyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491289</id>
      <parentid>1491288</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="7nuemu9rxgav08vv3lj8plxvfkz3tar" xml:space="preserve">{{cat main|Slope landform}}
{{portal|Ҷуғрофия}}
{{Commonscat}}

[[Гурӯҳ:Шаклҳои релеф]]
[[Гурӯҳ:Геоморфологияи кӯҳистон]]</text>
      <sha1>7nuemu9rxgav08vv3lj8plxvfkz3tar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харсанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334576</id>
    <revision>
      <id>1491295</id>
      <timestamp>2026-10-25T17:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Акс:Boulder along the chief hike in Stawamus Chief Provincial Park, BC (DSCF7553).jpg|thumb|Харсанги калон дар Бритиш Колумбияи Канада]] [[Акс:Kämmenkivi stone in Pisa, Kuopio, Finland.jpg|thumb|Харсанги «Кямменкиви» дар Финландия]] [[Акс:Bolders on Mahendra Hills, India.jpg|thumb|Харсангҳои калони гранитӣ дар Ҳайдарободи Ҳиндустон]]  '''Ха...</comment>
      <origin>1491295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16178" sha1="rafwe2dxj8pwgpjy09609fzet14aoqk" xml:space="preserve">[[Акс:Boulder along the chief hike in Stawamus Chief Provincial Park, BC (DSCF7553).jpg|thumb|Харсанги калон дар Бритиш Колумбияи Канада]]
[[Акс:Kämmenkivi stone in Pisa, Kuopio, Finland.jpg|thumb|Харсанги «Кямменкиви» дар Финландия]]
[[Акс:Bolders on Mahendra Hills, India.jpg|thumb|Харсангҳои калони гранитӣ дар Ҳайдарободи Ҳиндустон]]

'''Харсанг''' — пораи калони табиии [[ҷинсҳои кӯҳӣ|ҷинси кӯҳӣ]] мебошад, ки дар натиҷаи [[фарсоиш]], шикасташавии сангҳо ё дигар равандҳои геологӣ аз ҷинси асосӣ ҷудо шудааст. Харсангҳо дар кӯҳистон, водиҳои дарёҳо, соҳилҳои баҳру кӯлҳо, минтақаҳои пиряхӣ ва дигар маҳалҳои табиӣ вомехӯранд. Андоза, шакл ва таркиби онҳо вобаста ба ҷинси кӯҳӣ ва шароити пайдоишашон фарқ мекунад.

Дар [[геология]] мувофиқи миқёси гранулометрии Удден–Вентворт ба харсангҳо пораҳои ҷинсҳои кӯҳӣ мансубанд, ки андозаашон аз 256 мм (25,6 см) калон аст. Ин ҳадди андоза дар таснифоти Хадамоти геологии Британия низ қабул шудааст.&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |title=Dictionary of grain size using the BGS RCS modified Wentworth scheme |url=https://africangroundwateratlas.org/data/vocabularies/viewdata.cfm?name=DIC_GRAIN_SIZE_BGS |publisher=British Geological Survey |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt; Дар истифодаи рӯзмарра харсангро одатан санги бузурге меноманд, ки ҳаракат додани он бе ёрии воситаҳои махсус душвор аст.

== Пайдоиш ==

Харсангҳо дар натиҷаи равандҳои гуногуни геологӣ, аз ҷумла [[фарсоиш]], вайроншавии механикии ҷинсҳои кӯҳӣ, [[яхбандӣ]], ҳаракати [[пирях]]ҳо ва интиқоли сангпораҳо тавассути ҷараёни об ба вуҷуд меоянд.

Яке аз роҳҳои асосии пайдоиши харсангҳо шикастан ва аз ҷинси асосӣ ҷудо шудани пораҳои калон мебошад. Об ба тарқишҳои санг ворид шуда, ҳангоми ях бастан ҳаҷмаш меафзояд ва ба девораҳои тарқиш фишор меорад. Такрори ин раванд метавонад боиси васеъ шудани тарқишҳо ва ҷудо шудани сангпораҳо гардад. Тағйирёбии ҳарорат, таъсири решаҳои рустаниҳо ва фарсоиши кимиёвӣ низ ба вайроншавии сангҳо мусоидат мекунанд.&lt;ref name=&quot;npsweather&quot;&gt;{{cite web |title=How do Square Blocks become Round Rocks on Mount Desert Island? |url=https://home.nps.gov/articles/000/how-do-square-blocks-become-round-rocks-on-mount-desert-island.htm |publisher=National Park Service |date=2020-12-29 |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Дар нишебиҳои баланд ва ҷарҳои кӯҳӣ пораҳои ҷудошудаи санг зери таъсири [[қувваи ҷозиба]] ба поён меафтанд ё меғеланд. Дар натиҷа дар доманаи кӯҳҳо тӯдаҳои сангпораҳо ва харсангҳо ҷамъ мешаванд. Ин раванд яке аз сабабҳои асосии ташаккули [[сангрезазор]]ҳо мебошад.

Дар минтақаҳои дорои ҷинсҳои гранитӣ харсангҳои гирдшакл метавонанд дар натиҷаи фарсоиши курашакл ба вуҷуд оянд. Дар ин раванд кунҷҳо ва канорҳои санг нисбат ба қисмҳои ҳамвори он зудтар вайрон шуда, санг тадриҷан шакли гирд мегирад.&lt;ref name=&quot;usgsgranite&quot;&gt;{{cite web |title=Granitic Rocks and Associated Landforms |url=https://pubs.usgs.gov/of/2004/1007/granite.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Андоза ва хусусиятҳо ==

Харсангҳо метавонанд аз чанд даҳ сантиметр то чандин метр андоза дошта бошанд. Баъзе харсангҳои азим садҳо ва ҳатто ҳазорҳо тонна вазн доранд. Андозаи онҳо аз хусусиятҳои ҷинси кӯҳӣ, тарзи ҷудошавӣ ва равандҳои интиқол вобаста аст.

Дар миқёси Удден–Вентворт, ки барои таснифи зарраҳои [[таҳшин]]ӣ истифода мешавад, сангпораҳо аз рӯйи андоза ба гурӯҳҳои зерин ҷудо мешаванд:&lt;ref name=&quot;bgs&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Гурӯҳ
! Андоза
|-
| Донаҳои майдаи шағал (''granules'')
| 2–4 мм
|-
| Сангрезаҳо (''pebbles'')
| 4–64 мм
|-
| Сангпораҳои миёнаҳаҷм (''cobbles'')
| 64–256 мм
|-
| Харсангҳо (''boulders'')
| Зиёда аз 256 мм
|}

Шакли харсангҳо гуногун буда, онҳо метавонанд кунҷдор, гирд, байзашакл ё номунтазам бошанд. Харсангҳои дар натиҷаи кандашавӣ аз кӯҳ ба вуҷудомада одатан кунҷҳои тез доранд. Баръакс, харсангҳое, ки тавассути об интиқол ёфтаанд, дар натиҷаи соиш ва бархӯрд бо дигар сангҳо тадриҷан суфта ва гирд мешаванд.&lt;ref name=&quot;npsweather&quot;/&gt;

Харсангҳо метавонанд аз [[гранит]], [[базалт]], [[оҳаксанг]], [[регсанг]], [[кварсит]] ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ иборат бошанд. Сахтӣ, ранг, вазн ва устувории онҳо аз таркиби минералӣ ва сохтори ҷинси ибтидоӣ вобаста аст.

== Навъҳо ==

Харсангҳоро аз рӯйи пайдоиш ва муҳити ҷойгиршавӣ ба якчанд гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст.

=== Харсангҳои кӯҳӣ ===

Харсангҳои кӯҳӣ дар натиҷаи шикастани ҷинсҳои кӯҳӣ ва фурӯғалтидани пораҳои калон аз нишебиҳо ва ҷарҳо ба вуҷуд меоянд. Онҳо бештар дар доманаи кӯҳҳо, водиҳои танг ва минтақаҳои санглох ҷамъ мешаванд.

Чунин харсангҳо одатан кунҷдор буда, аз ҷиҳати таркиб ба ҷинсҳои кӯҳии атроф монанд мебошанд. Ҳаракати онҳо метавонад боиси [[сангрезиш]] ва дигар равандҳои хатарноки нишебӣ гардад.&lt;ref name=&quot;rockfall&quot;&gt;{{cite web |title=Rockfalls |url=https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/ |publisher=Utah Geological Survey |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

=== Харсангҳои дарёӣ ===

Харсангҳои дарёӣ тавассути ҷараёнҳои пурқуввати об, махсусан ҳангоми сел ва обхезӣ, аз ҷойи пайдоиши худ ба поёноби дарё интиқол меёбанд. Онҳо бештар дар маҷрои дарёҳои кӯҳӣ ва минтақаҳое ҷамъ мешаванд, ки суръати ҷараёни об коҳиш меёбад.

Ҳангоми интиқол харсангҳо ба ҳам бархӯрда, сатҳашон соида мешавад. Дар натиҷа кунҷҳои тез тадриҷан аз байн рафта, шакли онҳо нисбатан гирд мегардад. Харсангҳои хеле калон метавонанд дар маҷро муддати дароз беҳаракат бимонанд ва танҳо ҳангоми обхезиҳои шадид ҷой иваз кунанд.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The role of infrequently mobile boulders in modulating landscape evolution and geomorphic hazards |journal=Earth-Science Reviews |year=2021 |doi=10.1016/j.earscirev.2021.103717}}&lt;/ref&gt;

=== Харсангҳои пиряхӣ ===

[[Акс:Balanced Rock.jpg|thumb|Санги мувозинатии «Balanced Rock» дар боғи «Garden of the Gods», Колорадо, ИМА]]

Харсангҳои пиряхӣ сангпораҳои калоне мебошанд, ки тавассути ҳаракати пиряхҳо интиқол ёфтаанд. Пирях ҳангоми ҳаракат пораҳои сангро аз ҷинсҳои асосӣ ҷудо карда, онҳоро ба масофаҳои гуногун мебарад. Пас аз об шудани ях ин сангпораҳо дар сатҳи замин боқӣ мемонанд.

Баъзе харсангҳои пиряхӣ аз ҷиҳати таркиби минералӣ ва навъи ҷинс аз сангҳои маҳалли ҷойгиршавии худ фарқ мекунанд. Чунин сангҳоро дар геология '''харсангҳои бегонаи пиряхӣ''' (''glacial erratics'') меноманд.

Омӯзиши онҳо барои муайян кардани самт ва масофаи ҳаракати пиряхҳои қадим аҳамияти калон дорад. Масалан, харсангҳои пиряхии боғи миллии Йосемит дар Иёлоти Муттаҳида ба геологҳо барои барқарор кардани самти ҳаракати пиряхҳои гузашта кумак кардаанд.&lt;ref name=&quot;erratic&quot;&gt;{{cite web |title=Glacial Erratics |url=https://www.nps.gov/articles/erratics.htm |publisher=National Park Service |date=2018-05-11 |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Харсангҳои пиряхӣ дар минтақаҳое, ки дар давраҳои яхбандии гузашта зери қабатҳои бузурги ях қарор доштанд, аз ҷумла дар Скандинавия, қисматҳои шимолии Амрико ва минтақаҳои кӯҳистони ҷаҳон, паҳн шудаанд.

=== Харсангҳои соҳилӣ ===

Харсангҳои соҳилӣ дар соҳилҳои баҳрҳо ва кӯлҳо, махсусан дар мавзеъҳои санглох, вомехӯранд. Онҳо метавонанд дар натиҷаи фурӯрезии ҷинсҳои соҳилӣ, интиқол тавассути пиряхҳо ва дигар равандҳои геологӣ пайдо шаванд.

Мавҷҳои баҳрӣ боиси ҳаракат, бархӯрд ва соиши харсангҳо мегарданд. Дар натиҷаи ин таъсир канорҳои сангҳо тадриҷан суфта шуда, шакли онҳо гирдтар мешавад.&lt;ref name=&quot;npsweather&quot;/&gt;

== Аҳамияти геологӣ ==

Харсангҳо дар омӯзиши равандҳои геологӣ ва таърихи ташаккули [[релеф]] аҳамияти калон доранд. Андоза, шакл, таркиб ва ҷойгиршавии онҳо метавонанд дар бораи шароити пайдоиш ва интиқоли таҳшинҳо маълумот диҳанд.

Аз ҷумла, харсангҳои пиряхӣ барои муайян кардани ҳудуди паҳншавӣ ва самти ҳаракати пиряхҳои қадим истифода мешаванд. Харсангҳои дарёӣ бошанд, метавонанд аз мавҷудияти ҷараёнҳои пурқуввати гузашта шаҳодат диҳанд.

Дар баъзе минтақаҳо харсангҳо дар натиҷаи фарсоиши ҷинсҳои атроф ҳамчун шаклҳои алоҳидаи релеф боқӣ мемонанд. Ин гуна шаклҳо баъзан ба сутунҳо, занбӯруғҳо ё сангҳои мувозинатӣ монанд мешаванд.

Яке аз намунаҳои машҳури чунин шаклҳои сангӣ «Balanced Rock» дар боғи «Garden of the Gods»-и иёлати Колорадои ИМА мебошад. Ин санги мувозинатӣ дар натиҷаи фарсоиши нобаробари қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ шакл гирифтааст.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Garden of the Gods |url=https://coloradosprings.gov/gog |publisher=City of Colorado Springs |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Харсангҳо ва хатарҳои табиӣ ==

Харсангҳои дар нишебиҳои баланд ҷойгиршуда метавонанд зери таъсири қувваи ҷозиба ба ҳаракат дароянд. Боришоти шадид, яхбандӣ ва обшавии такрории об, [[заминларза]] ва фарсоиши такягоҳи сангҳо метавонанд боиси кандашавӣ ва фурӯғалтидани онҳо гарданд.

Харсангҳои ҳаракаткунанда метавонанд ба роҳҳо, биноҳо, иншооти муҳандисӣ ва одамон хатар эҷод кунанд. Аз ин рӯ, омӯзиши устувории харсангҳо ва нишебиҳои санглох яке аз вазифаҳои муҳими геологияи муҳандисӣ ва арзёбии хатари сангрезиш мебошад.&lt;ref name=&quot;rockfall&quot;/&gt;

== Истифода ==

Харсангҳо аз замонҳои қадим ҳамчун маводи сохтмонӣ ва унсури ороишӣ истифода мешуданд. Вобаста ба андоза, шакл ва мустаҳкамӣ аз онҳо дар сохтмони деворҳои сангӣ, иншооти муҳофизатии соҳилӣ ва корҳои ободонӣ истифода мебаранд.

Харсангҳои табиӣ дар ороиши боғҳо, ҳавзҳо ва манзараҳои сунъӣ низ истифода мешаванд. Баъзе харсангҳои азим ё дорои шакли ғайриодӣ ҳамчун ёдгориҳои табиӣ ҳифз гардида, ба мавзеъҳои сайёҳӣ табдил ёфтаанд.

== Нигаред низ ==

* [[Шағал]]
* [[Сангреза]]
* [[Сангрезазор]]
* [[Фарсоиш]]
* [[Ҷинсҳои кӯҳӣ]]
* [[Пирях]]
* [[Геоморфология]]
* [[Релеф]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://www.nps.gov/articles/erratics.htm Glacial Erratics] — Хадамоти боғҳои миллии ИМА.
* [https://home.nps.gov/articles/000/how-do-square-blocks-become-round-rocks-on-mount-desert-island.htm How do Square Blocks become Round Rocks?] — Хадамоти боғҳои миллии ИМА.
* [https://geology.utah.gov/hazards/landslides/rockfalls/ Rockfalls] — Хадамоти геологии Юта.
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boulders Маҷмӯаи аксҳои харсангҳо] — Викианбор.

[[Гурӯҳ:Сангҳо]]
[[Гурӯҳ:Геоморфология]]
[[Гурӯҳ:Маводи табиӣ]]</text>
      <sha1>rafwe2dxj8pwgpjy09609fzet14aoqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заъфарони баҳорӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334577</id>
    <revision>
      <id>1491301</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Таксон |image file = Crocus vernus.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Crocus |rang = Намуд |latin = Crocus vernus |author = (L.) Hill (1765) |wikispecies = Crocus vernus |syn = {{Collapsible list |title = |{{btname|Crocus sativus var. vernus|L.}} |{{btname|Crocus albiflorus|Kit. ex Schult.}} |{{btname|Crocus acutiflorus|Seidl}} |{{btname|Crocus caeruleus|Weston}} |{{btname|Ixia vernalis|Salisb.}} }} }} '''Заъфарони баҳорӣ''' ({{lang...</comment>
      <origin>1491301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22781" sha1="8yiazlo4chkvidolrpdluujjbqx7qx3" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Crocus vernus.jpg
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Crocus
|rang = Намуд
|latin = Crocus vernus
|author = (L.) Hill (1765)
|wikispecies = Crocus vernus
|syn = {{Collapsible list |title =
|{{btname|Crocus sativus var. vernus|L.}}
|{{btname|Crocus albiflorus|Kit. ex Schult.}}
|{{btname|Crocus acutiflorus|Seidl}}
|{{btname|Crocus caeruleus|Weston}}
|{{btname|Ixia vernalis|Salisb.}}
}}
}}
'''Заъфарони баҳорӣ''' ({{lang-la|Crocus vernus}}) — намуди [[рустанӣ|рустании]] бисёрсолаи алафӣ аз ҷинси [[Заъфарон]] (''Crocus'') ва оилаи [[Савсаниҳо]] (Iridaceae) мебошад. Ин рустанӣ яке аз гулҳои барвақти баҳорӣ буда, бо гулҳои калони ҷомшакли бунафш, нилобӣ ё сафед ва баргҳои борики сабзи дорои рахи равшани марказӣ фарқ мекунад. Паҳншавии табиии он минтақаҳои кӯҳистони Аврупои Марказӣ ва Ҷанубӣ, асосан [[Алп]] ва қисми ғарбии [[нимҷазираи Балкан]]ро фаро мегирад.&lt;ref name=&quot;kew&quot;&gt;{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60461938-2 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Заъфарони баҳорӣ маъмулан аз 10 то 20 см қад кашида, дар аввали баҳор, баъзан ҳанӯз пеш аз пурра об шудани барф, гул мекунад. Он бештар дар марғзорҳои кӯҳӣ, чарогоҳҳо, канори ҷангалҳо ва ҷойҳои кушоди дорои хоки намнок, вале обгузар месабзад. Дар боғдорӣ ин намуд ва навъҳои парваришии ба он мансуб ҳамчун рустаниҳои ороишӣ истифода мешаванд.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://flora.uniud.it/scheda.php?id=150 |website=FLORA |publisher=Università degli Studi di Udine |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Тавсифи ботаникӣ ==

Заъфарони баҳорӣ рустании кӯтоҳқади бисёрсолаи алафӣ буда, узвҳои рӯизаминии он мавсимӣ мебошанд. Дар давраи номусоиди сол рустанӣ ба воситаи лӯндапиёзаки зеризаминӣ зинда мемонад. Баргҳо ва гулҳои он одатан дар аввали баҳор пайдо мешаванд, дар ҳоле ки қисми зеризаминӣ захираи моддаҳои ғизоиро нигоҳ медорад.

Баландии рустанӣ вобаста ба шароити муҳит ва хусусиятҳои ирсӣ тақрибан 10–20 см мебошад. Намунаҳои худрӯй одатан нисбат ба баъзе навъҳои ороишии боғӣ гулҳои хурдтар доранд.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rhs&quot;&gt;{{cite web |title=Crocus vernus subsp. vernus |url=https://www.rhs.org.uk/plants/4958/crocus-vernus-subsp-vernus/details |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

=== Лӯндапиёзак ва реша ===

Узви асосии зеризаминии заъфарони баҳорӣ '''лӯндапиёзак''' (''corm'') мебошад. Он шакли мудаввар ё каме паҳншуда дошта, аз берун бо пӯсти муҳофизатии нахдор пӯшида шудааст. Лӯндапиёзак аз бофтаҳои ғафсшудаи поя ташаккул ёфта, барои захира кардани моддаҳои ғизоӣ хизмат мекунад.

Лӯндапиёзак аз пиёзаки ҳақиқӣ фарқ мекунад. Дар пиёзак қисми зиёди моддаҳои захиравӣ дар баргҳои ғафсшуда ҷамъ мешаванд, аммо дар лӯндапиёзак қисми асосии захираро бофтаҳои поя ташкил медиҳанд.

Аз қисми поёнии лӯндапиёзак решаҳои иловагӣ месабзанд, ки об ва моддаҳои минералиро аз хок ҷаббида мегиранд. Дар давоми мавсими нашъунамо лӯндапиёзаки нав ташаккул ёфта, тадриҷан ҷойи лӯндапиёзаки кӯҳнаро мегирад.&lt;ref name=&quot;rhs&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rhsgrow&quot;&gt;{{cite web |title=How to grow crocuses |url=https://www.rhs.org.uk/plants/crocus/growing-guide |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Баргҳои заъфарони баҳорӣ борик, дарозрӯя ва тасмамонанд буда, асосан аз назди замин месабзанд. Онҳо одатан ҳамзамон бо гулҳо ё каме пеш аз кушода шудани онҳо пайдо мешаванд.

Паҳнои баргҳо тақрибан 4–8 мм буда, канорҳояшон ҳамвор ва бидуни дандона мебошанд. Дар қисми марказии барг рахи равшани сафедтоб ё нуқратоб намоён аст. Ин рах яке аз хусусиятҳои шинохтании ҷинси ''Crocus'' ба ҳисоб меравад.&lt;ref name=&quot;hortflora&quot;&gt;{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://hortflora.rbg.vic.gov.au/taxon/ada9f39c-5340-11e7-b82b-005056b0018f |website=HortFlora |publisher=Royal Botanic Gardens Victoria |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Баргҳо пас аз пажмурда шудани гулҳо низ сабзишро идома медиҳанд. Дар ин давра онҳо тавассути [[фотосинтез]] моддаҳои органикӣ ҳосил намуда, барои ташаккул ва инкишофи лӯндапиёзаки нав захира мекунанд.

Бо фаро расидани фасли гарм ва анҷоми давраи нашъунамо баргҳо тадриҷан зард шуда, хушк мегарданд.

=== Гулҳо ===

[[Акс:Crocus vernus flower cross section.jpg|thumb|Сохти дохилии гули заъфарони баҳорӣ]]

Гулҳои заъфарони баҳорӣ калон, ҷомшакл ё қифмонанд буда, одатан яктоӣ аз лӯндапиёзак мерӯянд. Ранги онҳо вобаста ба шакли табиӣ ва навъи парваришӣ аз сафед ва бунафши равшан то бунафши тира тағйир меёбад. Баъзе гулҳо дар сатҳи берунии худ рахҳои бунафшранг доранд.

Гулпӯш аз шаш баргчаи гулпӯш иборат аст, ки дар ду ҳалқаи сетогӣ ҷой гирифтаанд. Баргчаҳо шакли баръакси нештармонанд дошта, нӯгашон нисбатан гирд мебошад. Дарозии онҳо тақрибан 3–5,5 см буда, дар қисми поёнӣ ба найчаи дароз пайваст мешаванд. Найчаи гулпӯш метавонад 7–15 см дарозӣ дошта бошад.&lt;ref name=&quot;hortflora&quot;/&gt;

Гул аз се [[гардбарг]] ва як [[модинагӣ]] иборат аст. Гарддонҳо одатан зард буда, гардро ҳосил мекунанд. Сутунчаи модинагӣ ба се шохаи зард, норанҷӣ ё сурхчатоб ҷудо мешавад. Ин шохаҳо аксаран аз гардбаргҳо дарозтаранд.

Тухмдони гул дар қисми поёнӣ, аксаран зери сатҳи хок, ҷойгир мебошад. Чунин сохтор барои бисёр намояндагони ҷинси заъфарон хос аст.

Таҳқиқоти микроскопии гулҳои ''Crocus vernus'' нишон додаанд, ки рӯйи баргчаҳои гулпӯш дорои ҳуҷайраҳои барҷастаи пӯстӣ мебошад. Дар қисмҳои гуногуни гул инчунин мӯякҳои ғадуддор ва беғадуд мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;anatomy&quot;&gt;{{cite journal |last1=Weryszko-Chmielewska |first1=Elżbieta |last2=Chwil |first2=Mirosława |title=Structure of the floral parts of Crocus vernus (L.) Hill |journal=Acta Agrobotanica |volume=64 |issue=4 |pages=35–46 |year=2011 |doi=10.5586/aa.2011.044}}&lt;/ref&gt;

=== Мева ва тухм ===

Меваи заъфарони баҳорӣ [[ғӯза]]и хушк мебошад, ки ҳангоми пухта расидан кушода шуда, тухмҳои дохили худро озод мекунад. Ғӯза аз се хона иборат буда, дар ҳар хона якчанд тухм ташаккул меёбад.

Тухмдон дар давраи гулшукуфт дар зери сатҳи замин ҷойгир аст. Пас аз бордоршавӣ ва оғози инкишофи мева қисми пояи зери тухмдон дароз шуда, ғӯзаро ба сатҳи замин мебарорад. Тухмҳо одатан дар охири баҳор ё аввали тобистон мепазанд.&lt;ref name=&quot;rhsgrow&quot;/&gt;

== Гулшукуфт ва давраи ҳаёт ==

Заъфарони баҳорӣ ба гурӯҳи рустаниҳои барвақтгул мансуб аст. Давраи гулшукуфти он вобаста ба иқлим, баландии маҳал ва вақти обшавии барф фарқ мекунад.

Дар минтақаҳои нисбатан гарм гулҳо метавонанд аз моҳи феврал ё март пайдо шаванд, дар ҳоле ки дар кӯҳистон гулшукуфт одатан ба моҳҳои апрел ва май рост меояд.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt;

Дар шароити иқлимии шаҳри Люблини Лаҳистон гулшукуфти ин намуд аз даҳаи сеюми март то даҳаи сеюми апрел мушоҳида шудааст. Тибқи таҳқиқоти нашршуда, гулҳои алоҳидаи он одатан 3–4 рӯз умр мебинанд.&lt;ref name=&quot;anatomy&quot;/&gt;

Давраи солонаи ҳаёти рустанӣ аз чанд марҳила иборат аст:

# '''Давраи оромӣ''' — лӯндапиёзак дар хок боқӣ монда, фаъолияти қисми рӯизаминӣ қатъ мегардад.
# '''Оғози нашъунамо''' — бо беҳтар шудани шароити ҳарорат ва намӣ баргу гулҳо пайдо мешаванд.
# '''Гулшукуфт''' — гулҳо кушода шуда, гардолудшавӣ ба амал меояд.
# '''Мевабандӣ''' — пас аз гардолудшавӣ ва бордоршавӣ ғӯза ва тухмҳо инкишоф меёбанд.
# '''Захираи моддаҳои ғизоӣ''' — баргҳо баъди гулшукуфт нашъунамо намуда, барои лӯндапиёзаки нав моддаҳои ғизоӣ захира мекунанд.

Ин хусусиятҳо ба заъфарони баҳорӣ имкон медиҳанд, ки аз давраи кӯтоҳи мусоиди аввали баҳор самаранок истифода барад.

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Заъфарони баҳорӣ рустании бумии қисматҳои марказӣ ва ҷанубии [[Аврупо]] мебошад. Мувофиқи маълумоти ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он аз кӯҳҳои Алп то ғарби нимҷазираи Балкан тӯл мекашад.&lt;ref name=&quot;kew&quot;/&gt;

Паҳншавии табиии намуд дар кишварҳои зерин сабт шудааст:

* [[Австрия]];
* [[Фаронса]];
* [[Олмон]];
* [[Италия]];
* [[Швейтсария]];
* қисмати шимолу ғарбии нимҷазираи Балкан.

Он берун аз ҳудуди табиии худ низ ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад ва дар баъзе минтақаҳо ба муҳити табиӣ роҳ ёфтааст. Аз ҷумла, мавҷудияти он ҳамчун рустании ғайрибумӣ дар Британияи Кабир сабт шудааст.&lt;ref name=&quot;kew&quot;/&gt;

Муҳити асосии рӯиши заъфарони баҳорӣ марғзорҳои кӯҳӣ, чарогоҳҳо, канори ҷангалҳо ва ҷойҳои кушоди ҷангалҳои баргрез мебошад. Он дар хокҳои нисбатан намнок, вале обгузар хуб инкишоф меёбад.

Дар минтақаҳои кӯҳӣ рустанӣ дар марғзорҳои субалпӣ низ мушоҳида мешавад. Дар баъзе қисматҳои Алп он то баландии тақрибан 1850 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://botany.cz/cs/Crocus-albiflorus/ |website=BOTANY.cz |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

== Экология ==

Заъфарони баҳорӣ яке аз рустаниҳои гулдори мавсими аввали баҳор мебошад. Гулҳои он барои ҳашароти гардолудкунанда, аз ҷумла занбӯри асал, манбаи гард ва шаҳди гул ба ҳисоб мераванд.

Таҳқиқоти фаъолияти гардолудкунандагони ''Crocus vernus'' нишон додааст, ки зичии гулҳо ба шумораи занбӯрони ташрифоваранда ва басомади боздиди онҳо таъсири назаррас мерасонад. Дар ин таҳқиқот таъсири зичии гулҳо аз таъсири баъзе омилҳои дигари муҳит, аз ҷумла ҳарорат ва намии ҳаво, бештар буд.&lt;ref name=&quot;pollination&quot;&gt;{{cite journal |title=Determinants of pollinator activity and flower preference in the early spring blooming Crocus vernus |journal=Acta Oecologica |volume=19 |issue=2 |pages=155–165 |year=1998 |doi=10.1016/S1146-609X(98)80019-2}}&lt;/ref&gt;

Гулҳои заъфарони баҳорӣ дар ҳавои офтобӣ бештар кушода мешаванд. Ҳангоми сардӣ, шабона ё дар ҳавои абрнок онҳо метавонанд қисман ё пурра пӯшида шаванд. Ин хусусият барои бисёр рустаниҳои барвақтгул хос мебошад.

Пас аз анҷоми давраи нашъунамои баҳорӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад. Лӯндапиёзаки зеризаминӣ дар давоми тобистон ва зимистон боқӣ монда, барои сабзиши мавсими оянда омода мешавад.

== Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ ==

Номи илмии ''Crocus vernus'' аз номи ҷинси ''Crocus'' ва сифати лотинии ''vernus'' таркиб ёфтааст. Калимаи ''vernus'' маънои «баҳорӣ» ё «мансуб ба баҳор»-ро дошта, ба давраи гулшукуфти рустанӣ ишора мекунад.

Намудро соли 1753 [[Карл Линней]] бори аввал бо номи ''Crocus sativus var. vernus'' ҳамчун як навъи дохили ''Crocus sativus'' тавсиф карда буд.

Соли 1765 табиатшиноси англис [[Ҷон Ҳилл]] онро ба мақоми намуди мустақил бароварда, номи ''Crocus vernus''-ро истифода кард. Аз ин сабаб номи пурраи илмии он ба шакли '''''Crocus vernus'' (L.) Hill''' навишта мешавад. Ҳарфи «L.» дар қавс ба Линней ҳамчун муаллифи номи ибтидоӣ ва «Hill» ба муаллифи таркиби нави ном ишора мекунад.&lt;ref name=&quot;ipni&quot;&gt;{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://www.ipni.org/n/60461938-2 |website=International Plant Names Index |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Дар адабиёти ботаникӣ барои ин намуд номҳои гуногун истифода шудаанд. Аз ҷумла, ''Crocus albiflorus'', ''Crocus acutiflorus'' ва ''Crocus caeruleus'' дар таснифоти муосири ''Plants of the World Online'' ҳамчун синонимҳои ''Crocus vernus'' баррасӣ мешаванд.&lt;ref name=&quot;kew&quot;/&gt;

Гурӯҳи ''Crocus vernus'' аз ҷиҳати шакл ва ранги гулҳо гуногуншакл аст. Дар баъзе таснифоти ботаникӣ шаклҳои гулсафед ва гулбунафши он ба зернамудҳои ҷудогона нисбат дода шудаанд. Аммо ҳудуди намуд ва мақоми баъзе намояндагони ин гурӯҳ дар низомҳои гуногуни таснифот яксон нестанд.

== Парвариш ва истифода ==

Заъфарони баҳорӣ аз рустаниҳои маъмули ороишии аввали баҳор мебошад. Онро дар гулзорҳо, боғҳои санглох, сабзазорҳо, зери дарахтони баргрез ва зарфҳои гулпарварӣ парвариш мекунанд.

Рустанӣ ба сармо нисбатан тобовар буда, дар ҷойҳои офтобӣ ва хокҳои обгузар беҳтар месабзад. Намии аз ҳад зиёд ва обмондагии дарозмуддати хок метавонад боиси пӯсидани лӯндапиёзак гардад.&lt;ref name=&quot;rhs&quot;/&gt;

Барои парвариш лӯндапиёзакҳоро одатан дар охири тобистон ё фасли тирамоҳ, пеш аз саршавии сардиҳои устувор, мешинонанд. Барои баъзе шаклҳои ''Crocus vernus'' чуқурии тақрибан 5–6 см тавсия мешавад.&lt;ref name=&quot;rhsgrow&quot;/&gt;

Заъфарони баҳорӣ ҳам бо тухм ва ҳам бо роҳи нашвӣ афзоиш меёбад. Дар усули нашвӣ лӯндапиёзакҳои хурде, ки дар атрофи лӯндапиёзаки модарӣ ба вуҷуд меоянд, ҷудо карда шуда, дар ҷойи нав шинонда мешаванд.

Баъзе навъҳои парваришии заъфарони баҳорӣ гулҳои нисбатан калон ва рангҳои гуногун доранд. Аз ҷумла, навъҳои ороишии зерин машҳуранд:

* '''«Flower Record»''' — гулҳои калони бунафши тира;
* '''«Pickwick»''' — гулҳои сафедтоб бо рахҳои барҷастаи бунафш;
* '''«Jeanne d’Arc»''' — гулҳои сафед бо қисми марказии рангоранг;
* '''«Remembrance»''' — гулҳои бунафши тира.

Дар боғдорӣ ҳамчунин дурагаҳои гуногуни заъфарон парвариш карда мешаванд, ки баъзеи онҳо аз ҷиҳати андозаи гул ва суръати нашъунамо аз шаклҳои худрӯй фарқ мекунанд.&lt;ref name=&quot;hortflora&quot;/&gt;

== Фарқ аз заъфарони кошта ==

Заъфарони баҳорӣ набояд бо [[Заъфарон|заъфарони кошта]] (''Crocus sativus'') омехта карда шавад.

Ҳарчанд ҳар ду ба як ҷинс мансубанд, онҳо намудҳои ҷудогона мебошанд. Заъфарони баҳорӣ асосан дар фасли баҳор гул мекунад ва бештар ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад.

Баръакс, заъфарони кошта асосан дар тирамоҳ гул карда, ба хотири доғҳои сурхи модинагии гулҳояш парвариш карда мешавад. Аз ин доғҳо адвияи машҳури заъфарон истеҳсол мекунанд.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to grow saffron |url=https://www.rhs.org.uk/herbs/saffron |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Бо вуҷуди номи муштарак, заъфарони баҳорӣ манбаи маъмулии истеҳсоли адвияи заъфарон нест.

== Нигаред низ ==

* [[Заъфарон]]
* [[Баҳман (гул)]]
* [[Савсаниҳо]]
* [[Рустаниҳои бисёрсола]]
* [[Флораи Аврупо]]
* [[Рустаниҳои ороишӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60461938-2 ''Crocus vernus'' (L.) Hill] — ''Plants of the World Online'', Боғҳои шоҳии ботаникии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/60461938-2 ''Crocus vernus'' (L.) Hill] — ''International Plant Names Index''.
* [https://www.rhs.org.uk/plants/4958/crocus-vernus-subsp-vernus/details Spring crocus] — ''Royal Horticultural Society''.
* [https://hortflora.rbg.vic.gov.au/taxon/ada9f39c-5340-11e7-b82b-005056b0018f ''Crocus vernus''] — ''Royal Botanic Gardens Victoria''.

{{Commonscat|Crocus vernus}}

[[Гурӯҳ:Савсаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Набототи Австрия]]
[[Гурӯҳ:Набототи Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Набототи Олмон]]
[[Гурӯҳ:Набототи Италия]]
[[Гурӯҳ:Набототи Швейтсария]]
[[Гурӯҳ:Набототи Балкан]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои ороишӣ]]</text>
      <sha1>8yiazlo4chkvidolrpdluujjbqx7qx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тиёншон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334578</id>
    <revision>
      <id>1491309</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳои Тиёншон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334579</id>
    <revision>
      <id>1491314</id>
      <timestamp>2026-10-26T00:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Тиёншон]] [[Гурӯҳ:Subranges by mountain range|Тиёншон]]</comment>
      <origin>1491314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="j9fpmbhbvsq7lcoxr0kwmd9ncn0cp73" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Тиёншон]]
[[Гурӯҳ:Subranges by mountain range|Тиёншон]]</text>
      <sha1>j9fpmbhbvsq7lcoxr0kwmd9ncn0cp73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тиён-Шон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334580</id>
    <redirect title="Тиёншон" />
    <revision>
      <id>1491315</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Тиёншон]]</comment>
      <origin>1491315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="npmvwdltyb3tnv9bxloyvoabhtbdodn" xml:space="preserve">#равона [[Тиёншон]]</text>
      <sha1>npmvwdltyb3tnv9bxloyvoabhtbdodn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғулмуши сурх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334581</id>
    <revision>
      <id>1491322</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳарорат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334582</id>
    <revision>
      <id>1491323</id>
      <timestamp>2026-10-26T01:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334583</id>
    <revision>
      <id>1491330</id>
      <timestamp>2026-10-26T02:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Нуқсонҳои рагҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334584</id>
    <revision>
      <id>1491333</id>
      <timestamp>2026-10-26T02:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1491333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индивидуатсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334585</id>
    <revision>
      <id>1491340</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Индивидуатсия ({{lang-la|individuum}} – тақсимнашаванда ва {{lang-la|individuitatis}} – тақсимнопазирӣ, ягонагӣ) — 1) яке аз қадимтарин масъалаҳои фалсафа, ки дар бораи асосҳои такрорнашавандагии ҳар гуна ҷавҳари табиӣ баҳс мекунад. Тасаввуроти фалсафӣ дар бораи ҷаҳон дар замин...</comment>
      <origin>1491340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8713" sha1="sebqkmpe3i89z69dhhgm5gj2dwvce4a" xml:space="preserve">Индивидуатсия ({{lang-la|individuum}} – тақсимнашаванда ва {{lang-la|individuitatis}} – тақсимнопазирӣ, ягонагӣ) — 1) яке аз қадимтарин масъалаҳои фалсафа, ки дар бораи асосҳои такрорнашавандагии ҳар гуна ҷавҳари табиӣ баҳс мекунад. Тасаввуроти фалсафӣ дар бораи ҷаҳон дар заминаи таҳқиқи мақулаҳои «ваҳдат – касрат» шакл гирифтаанд, ки баҳсбарангез буданд. Масалан, пурсида мешуд, ки: «Агар унсури «касрат» бо «ваҳдат» алоқаманд ва «ваҳдат» ҳамчун унсури ҷудогонаи «касрат» бошад, фарқ байни онҳо дар чист?» Пурсиши дигар ин буд: «Дар ҳар навъ касрат камтар аз ду унсури ҳамонанд вуҷуд дорад ё ҳамаи унсурҳои ин касрат аз ҳамдигар фарқ мекунанд?» Маҷмӯи ҷавобҳои машҳур ба ин гуна пурсишҳо (дар догмаҳои асрҳои миёна) номи «усули индивидуатсия»-ро гирифт, ки мутобиқ бо номи асари Фомаи Аквинӣ «De principio individuationis» буд. Тасвияи умумии ин усул дар сарчашмаҳои гузашта нест. Равоқиён индивидуатсияро бе тавзеҳ ҳамчун ҳақиқати универсалии таҷрибӣ қабул мекарданд. Мувофиқи андешаи баъзе мутафаккирон, бори нахуст Арасту ба масъалаи индивидуатсия маънии назарӣ додааст. Мувофиқи ақидаи Арасту ваҳдат дар маҷмӯъ, муайяннашаванда нест ва онро ба чизе (шахс)-и дигар нисбат додан номумкин аст. Бо вуҷуди ин, шакл ҳамчун ҳастӣ, ҳамчун мафҳуми куллӣ имкони муайян шудан дорад ва ба бисёр чизҳо нисбат дода мешавад. Аз ин рӯ, шакл наметавонад мабдаи фардкунандаи чизи воҳид бошад. Ба ақидаи Арасту фардияти ҷавҳар ба модда вобаста аст, чунки чизҳои як шакл (як навъ) ба туфайли моддае, ки дар ҳар кадоми онҳо гуногун мебошанд, мутафовитанд.
Дар охири даврони бостон мафҳумгароии арастуӣ бо унсурҳои афлотунгароӣ фаро гирифта шуд. Акнун ба фардиятҳо на танҳо ҷисмҳои моддӣ, балки мудракҳои идеалӣ (масалан, рӯҳ)-ро низ дохил мекарданд, аммо, бо вуҷуди ин, масъалаи индивидуатсия муддати зиёд тарҳи арастуиро нигоҳ дошт. Дар ин раванд кӯшиши Фомаи Аквинӣ назаррас буд. Ӯ арастуигароиро дар дохили каломи насронӣ эҳё намуд. Барои мудракҳои ғоявӣ, ки шакли холиси бемоддаанд, индивидуатсия бо мафҳуми «шаклҳои ҷавҳарӣ» комил мешавад. Он дар олами моддӣ паҳн шуда, як шакли сегонагиро ба вуҷуд меоварад: а) чиз дар умум (quod est); б) шакли ҷавҳарии он (quo est); в) падидаи офариниш, ки ҳар дуи онҳоро мепайвандад. Дар баробари ин модда дигар ҳамчун мабдаи ягонаи фардикунонӣ намемонад ва ин нақшро бо шакли инфиродӣ тақсим мекунад. Баъдтар Дунс Скот байни фардҳо ва шакли ҷавҳарии онҳо фарқ намегузорад. Агарчи модда то ҳол ҳамчун мудрики пайдоиши чиз эътироф шавад ҳам, аммо он худ ба худ танҳо тавассути муқоиса бо шакл шинохта мешавад. Нуқтаи охирро дар таъбири схоластикии масъалаи индивидуатсия Уилям Оккам гузошт. Ӯ ба биниши арастуии индивидуатсия баргашт. Далели мавҷудияти чиз барои ӯ асоси индивидуатсия аст. Ҳама чизи мавҷуд инфиродист, танҳо ба хотири он, ки вуҷуд дорад ва ҳама чизе, ки ҳаст, ё модда, ё шакл, ё пайванди ҳар дуи онҳост. Табиати инфиродӣ ва умумии чизро ҷудо кардан мумкин нест. Ҳарчанд инфиродӣ умумӣ шуда наметавонад ва фард танҳо тавассути умум дониста мешавад. 
Мавзӯи индивидуатсия дар фалсафаи Замони Нав вориди табиатшиносӣ ва мантиқ шуд ва асоси муҳокимаи он усули айният ва тафовут ба шумор меравад. Баъзе файласуфон индивидуатсияро ба айният ва мувофиқати аломатҳо (аразҳо) ва бархе дигар ба ҳолати дар фазо ва вақт нисбат медиҳанд, ки ба сабаби ногузир будани модда ҳар чизро аз дигар чизҳо фарқ мегузорад. Азбаски ҳар ду андеша баҳсбарангез аст, Лейбнис ба мовароуттабиа бармегардад ва андешаи агностикӣ пешниҳод мекунад. Ӯ мегӯяд: «Мо наметавонем роҳи дақиқи муайянкунии фардиятро пайдо кунем... Фардият дорои замони беохир аст. Танҳо касе, ки қобилияти иҳота кардани онро дорад, метавонад дониши усули фардияткунониро дошта бошад». Лейбнитс усули индивидуатсияро ҳамчун чизи пешакӣ муайяншуда шарҳ медиҳад ва аз ин мавқеъ усули «айнияти ноаён»-и худро мебарорад. Дар он гуфта мешавад, ки ду чизи ноаён буда наметавонад, ҳарчанд дар атрофи ин гуна мафҳумҳо андешаронӣ намудан имкон дорад. Агар мафҳуми индивидуатсия маълумоти беохир дар мудракро дар назар дошта бошад, пас аз назари маърифатшиносӣ вай (индивидуатсия) мутлақ набуда, танҳо нисбӣ (муқоисавӣ) мешавад. Дар чунин ҳолат табиист, ки талабот ба шароит ва дурустии муқоиса лозим мегардад. 
2. Дар равоншиносии таҳлили (аналитикӣ)-и К. Юнг индивидуатсия раванди рушди равонии шахс дар асоси «зуҳур»-и хосиятҳои амиқи тасаввур ва натиҷаи ҳазми онҳо дар шуур аст. Раванди  индивидуатсияро, ба андешаи Юнг, майли ниҳонӣ ба ҳаракат меоварад, ки аз маркази равонии индивидуатсияи инсон, яъне, «зот»-и ӯ бармеояд. Худи раванди индивидуатсия монанди рушди рустанӣ, беихтиёр ва «табиӣ» мегузарад. Бо вуҷуди он аз мақсади ниҳони беидроконаи шахс мадади бошууронаро тақозо мекунад. Иҷрои ин мақсад яке аз масъалаҳои равоншиносии таҳлилист. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индивидуатсия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Маҳфумҳои фалсафӣ]]</text>
      <sha1>sebqkmpe3i89z69dhhgm5gj2dwvce4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491341</id>
      <parentid>1491340</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8915" sha1="748e7zwk8klfspwcxinvgx9plhdbwgk" xml:space="preserve">'''Индивидуатсия''' ({{lang-la|individuum}} – тақсимнашаванда ва {{lang-la|individuitatis}} – тақсимнопазирӣ, ягонагӣ) — 1) яке аз қадимтарин масъалаҳои фалсафа, ки дар бораи асосҳои такрорнашавандагии ҳар гуна ҷавҳари табиӣ баҳс мекунад. Тасаввуроти фалсафӣ дар бораи ҷаҳон дар заминаи таҳқиқи мақулаҳои «ваҳдат – касрат» шакл гирифтаанд, ки баҳсбарангез буданд. Масалан, пурсида мешуд, ки: «Агар унсури «касрат» бо «ваҳдат» алоқаманд ва «ваҳдат» ҳамчун унсури ҷудогонаи «касрат» бошад, фарқ байни онҳо дар чист?» Пурсиши дигар ин буд: «Дар ҳар навъ касрат камтар аз ду унсури ҳамонанд вуҷуд дорад ё ҳамаи унсурҳои ин касрат аз ҳамдигар фарқ мекунанд?» Маҷмӯи ҷавобҳои машҳур ба ин гуна пурсишҳо (дар догмаҳои асрҳои миёна) номи «усули индивидуатсия»-ро гирифт, ки мутобиқ бо номи асари [[Фомаи Аквинӣ]] «De principio individuationis» буд. Тасвияи умумии ин усул дар сарчашмаҳои гузашта нест. Равоқиён индивидуатсияро бе тавзеҳ ҳамчун ҳақиқати универсалии таҷрибӣ қабул мекарданд. Мувофиқи андешаи баъзе мутафаккирон, бори нахуст [[Арасту]] ба масъалаи индивидуатсия маънии назарӣ додааст. Мувофиқи ақидаи Арасту ваҳдат дар маҷмӯъ, муайяннашаванда нест ва онро ба чизе (шахс)-и дигар нисбат додан номумкин аст. Бо вуҷуди ин, шакл ҳамчун ҳастӣ, ҳамчун мафҳуми куллӣ имкони муайян шудан дорад ва ба бисёр чизҳо нисбат дода мешавад. Аз ин рӯ, шакл наметавонад мабдаи фардкунандаи чизи воҳид бошад. Ба ақидаи Арасту фардияти ҷавҳар ба модда вобаста аст, чунки чизҳои як шакл (як навъ) ба туфайли моддае, ки дар ҳар кадоми онҳо гуногун мебошанд, мутафовитанд. 

== Фаҳми индивидуатсия двар даврони бостон ==
Дар охири даврони бостон мафҳумгароии арастуӣ бо унсурҳои [[афлотунгароӣ]] фаро гирифта шуд. Акнун ба фардиятҳо на танҳо ҷисмҳои моддӣ, балки мудракҳои идеалӣ (масалан, рӯҳ)-ро низ дохил мекарданд, аммо, бо вуҷуди ин, масъалаи индивидуатсия муддати зиёд тарҳи арастуиро нигоҳ дошт. Дар ин раванд кӯшиши Фомаи Аквинӣ назаррас буд. Ӯ арастуигароиро дар дохили каломи насронӣ эҳё намуд. Барои мудракҳои ғоявӣ, ки шакли холиси бемоддаанд, индивидуатсия бо мафҳуми «шаклҳои ҷавҳарӣ» комил мешавад. Он дар олами моддӣ паҳн шуда, як шакли сегонагиро ба вуҷуд меоварад: а) чиз дар умум (quod est); б) шакли ҷавҳарии он (quo est); в) падидаи офариниш, ки ҳар дуи онҳоро мепайвандад. Дар баробари ин модда дигар ҳамчун мабдаи ягонаи фардикунонӣ намемонад ва ин нақшро бо шакли инфиродӣ тақсим мекунад. Баъдтар Дунс Скот байни фардҳо ва шакли ҷавҳарии онҳо фарқ намегузорад. Агарчи модда то ҳол ҳамчун мудрики пайдоиши чиз эътироф шавад ҳам, аммо он худ ба худ танҳо тавассути муқоиса бо шакл шинохта мешавад. Нуқтаи охирро дар таъбири схоластикии масъалаи индивидуатсия Уилям Оккам гузошт. Ӯ ба биниши арастуии индивидуатсия баргашт. Далели мавҷудияти чиз барои ӯ асоси индивидуатсия аст. Ҳама чизи мавҷуд инфиродист, танҳо ба хотири он, ки вуҷуд дорад ва ҳама чизе, ки ҳаст, ё модда, ё шакл, ё пайванди ҳар дуи онҳост. Табиати инфиродӣ ва умумии чизро ҷудо кардан мумкин нест. Ҳарчанд инфиродӣ умумӣ шуда наметавонад ва фард танҳо тавассути умум дониста мешавад.  

== Омӯзишии васеи индивидуатсия дар Замони Нав ==
Мавзӯи индивидуатсия дар фалсафаи Замони Нав вориди [[табиатшиносӣ]] ва [[мантиқ]] шуд ва асоси муҳокимаи он усули айният ва тафовут ба шумор меравад. Баъзе файласуфон индивидуатсияро ба айният ва мувофиқати аломатҳо (аразҳо) ва бархе дигар ба ҳолати дар фазо ва вақт нисбат медиҳанд, ки ба сабаби ногузир будани модда ҳар чизро аз дигар чизҳо фарқ мегузорад. Азбаски ҳар ду андеша баҳсбарангез аст, Лейбнис ба мовароуттабиа бармегардад ва андешаи агностикӣ пешниҳод мекунад. Ӯ мегӯяд: «Мо наметавонем роҳи дақиқи муайянкунии фардиятро пайдо кунем... Фардият дорои замони беохир аст. Танҳо касе, ки қобилияти иҳота кардани онро дорад, метавонад дониши усули фардияткунониро дошта бошад». Лейбнитс усули индивидуатсияро ҳамчун чизи пешакӣ муайяншуда шарҳ медиҳад ва аз ин мавқеъ усули «айнияти ноаён»-и худро мебарорад. Дар он гуфта мешавад, ки ду чизи ноаён буда наметавонад, ҳарчанд дар атрофи ин гуна мафҳумҳо андешаронӣ намудан имкон дорад. Агар мафҳуми индивидуатсия маълумоти беохир дар мудракро дар назар дошта бошад, пас аз назари маърифатшиносӣ вай (индивидуатсия) мутлақ набуда, танҳо нисбӣ (муқоисавӣ) мешавад. Дар чунин ҳолат табиист, ки талабот ба шароит ва дурустии муқоиса лозим мегардад. 

2. Дар равоншиносии таҳлили (аналитикӣ)-и К. Юнг индивидуатсия раванди рушди равонии шахс дар асоси «зуҳур»-и хосиятҳои амиқи тасаввур ва натиҷаи ҳазми онҳо дар шуур аст. Раванди  индивидуатсияро, ба андешаи Юнг, майли ниҳонӣ ба ҳаракат меоварад, ки аз маркази равонии индивидуатсияи инсон, яъне, «зот»-и ӯ бармеояд. Худи раванди индивидуатсия монанди рушди рустанӣ, беихтиёр ва «табиӣ» мегузарад. Бо вуҷуди он аз мақсади ниҳони беидроконаи шахс мадади бошууронаро тақозо мекунад. Иҷрои ин мақсад яке аз масъалаҳои равоншиносии таҳлилист. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индивидуатсия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ]]</text>
      <sha1>748e7zwk8klfspwcxinvgx9plhdbwgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индоксил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334586</id>
    <revision>
      <id>1491342</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:       Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳо...</comment>
      <origin>1491342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="erk52bzzw2enm0syth3qra619aigykc" xml:space="preserve">Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>erk52bzzw2enm0syth3qra619aigykc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491344</id>
      <parentid>1491342</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="7wepg2cmavkzbx9xi5hazqin3etw0m2" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёвӣ}}
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>7wepg2cmavkzbx9xi5hazqin3etw0m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491345</id>
      <parentid>1491344</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1102" sha1="3tgdqd45kksqvkf7zu4utl49oym0bna" xml:space="preserve">{{Модда}}
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>3tgdqd45kksqvkf7zu4utl49oym0bna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491346</id>
      <parentid>1491345</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="skmkeice6me4b7dzytsjbmpx46nc8bf" xml:space="preserve">{{Модда}}
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>skmkeice6me4b7dzytsjbmpx46nc8bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491347</id>
      <parentid>1491346</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="4tbdj9lyn010yx01v4kkog4u1p21kqf" xml:space="preserve">{{Модда}}
[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>4tbdj9lyn010yx01v4kkog4u1p21kqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491348</id>
      <parentid>1491347</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="p0n0vhsbh9g48wfrqr4vbts01oa70tl" xml:space="preserve">{{Модда}}
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]

[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>p0n0vhsbh9g48wfrqr4vbts01oa70tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491349</id>
      <parentid>1491348</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1274" sha1="at7955qo0pp22x864lvjb38z5zwgdx5" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёвӣ}}
Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]

[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>at7955qo0pp22x864lvjb38z5zwgdx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491350</id>
      <parentid>1491349</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="1tp64e86bgfgpmn7kassoxq4a1ge3bi" xml:space="preserve">Индоксил — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 0С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:
 

[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]

[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе рустаниҳои тропикӣ (дар шакли гликозид), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>1tp64e86bgfgpmn7kassoxq4a1ge3bi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491351</id>
      <parentid>1491350</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="0bewha25bzcwljd44vck9iw4iz5j4gf" xml:space="preserve">'''Индоксил''' — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:

 
[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]

[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе [[рустаниҳои тропикӣ]] (дар шакли [[Гликозидҳо|гликозид]]), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>0bewha25bzcwljd44vck9iw4iz5j4gf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491357</id>
      <parentid>1491351</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="5hv3lxpw2y96r8ii86rasxcq51why09" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёӣ}}
'''Индоксил''' — кристаллҳои зарди сафедтоб, ки бӯи нохуш доранд; ҳарорати гудозишаш 85 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С. Дар ду шакли таутомерӣ мавҷуд аст:

 
[[Акс:Synthesis Indoxyl.svg|Синтез индоксила]]

[[Акс:Methylation of indoxyl.svg|332px|Метилирование индоксила]]


Индоксил дар таркиби пешоби одам ва ҳайвонот дар шакли намаки калийии асиди 3-индоксилсулфат (индикани пешоб), дар шираи баъзе [[рустаниҳои тропикӣ]] (дар шакли [[Гликозидҳо|гликозид]]), ки бо роҳи ҳидролиз ба даст овардан мумкин аст, вуҷуд дорад. Индоксил барои истеҳсоли нил (индиго; ранге, ки ҳангоми оксидшавии индоксил ҳосил мешавад) маҳсулоти васатии муҳим аст. Ҳангоми барқароркунии индоксил индол ҳосил мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индоксил|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>5hv3lxpw2y96r8ii86rasxcq51why09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334587</id>
    <revision>
      <id>1491352</id>
      <timestamp>2026-10-26T04:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Индол''', пайвасти ҳетероароматӣ.       Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва...</comment>
      <origin>1491352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1574" sha1="alhnhj92b1extkjoddh2764apzazm2u" xml:space="preserve">'''Индол''', пайвасти ҳетероароматӣ.     

Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва ширхӯрҳо низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии триптофан, аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба қатрон табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.</text>
      <sha1>alhnhj92b1extkjoddh2764apzazm2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491353</id>
      <parentid>1491352</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="nm2c8l2pe752x2n32n7d6zd95fdsphh" xml:space="preserve">'''Индол'''— пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Структурная химическая формула индола, предложенная Байером в 1869 году]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва ширхӯрҳо низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии триптофан, аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба қатрон табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>nm2c8l2pe752x2n32n7d6zd95fdsphh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491354</id>
      <parentid>1491353</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1906" sha1="qn5r2mtganek7j1t12az81rx6lf8ccw" xml:space="preserve">{{Модда}}
'''Индол'''— пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Структурная химическая формула индола, предложенная Байером в 1869 году]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва ширхӯрҳо низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии триптофан, аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба қатрон табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>qn5r2mtganek7j1t12az81rx6lf8ccw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491355</id>
      <parentid>1491354</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="25d7k5q7um4wzc0og8glr2af83uno64" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёвӣ}}
'''Индол'''— пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Структурная химическая формула индола, предложенная Байером в 1869 году]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва ширхӯрҳо низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии триптофан, аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба қатрон табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>25d7k5q7um4wzc0og8glr2af83uno64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491356</id>
      <parentid>1491355</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T04:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1921" sha1="3navyu0p7r7i2acql6gxug633jgh7dk" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёӣ}}
'''Индол'''— пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Структурная химическая формула индола, предложенная Байером в 1869 году]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва аммиакоб ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва ширхӯрҳо низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии триптофан, аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба қатрон табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]</text>
      <sha1>3navyu0p7r7i2acql6gxug633jgh7dk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491358</id>
      <parentid>1491356</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2023" sha1="6wgzullczq59n8wv3nubckwsfot4kmb" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёӣ}}
'''Индол'''— пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Формулаи сохтории химиявии индол, ки соли 1869 аз ҷониби Байер пешниҳод шудааст.]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва [[аммиакоб]] ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва [[ширхӯрҳо]] низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии [[триптофан]], аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба [[қатрон]] табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]
[[Гурӯҳ:Моддаҳои кимиёвӣ]]
[[Гурӯҳ:Модда]]</text>
      <sha1>6wgzullczq59n8wv3nubckwsfot4kmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491359</id>
      <parentid>1491358</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="miloavybe7yhheksv8nlyc5pj2ramc7" xml:space="preserve">{{Моддаи кимиёӣ}}
'''Индол''' — пайвасти ҳетероароматӣ.     
[[Акс:Baeyer indole structure.png|left|thumb|144px|Формулаи сохтории химиявии индол, ки соли 1869 аз ҷониби Байер пешниҳод шудааст.]]
Кристаллҳои беранг, бӯи нохуш дорад. Ҳарорати гудозишаш 52,5 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С. Дар оби ҷӯш, ҳалкунандаҳои органикӣ ва [[аммиакоб]] ҳал мешавад. Индол дар таркиби зифти ангиштсанг ва равғанҳои эфирии ёсуман мавҷуд аст; дар рӯдаи одам ва [[ширхӯрҳо]] низ ҳосил мешавад. Он бахши таркибии [[триптофан]], аминҳои ҳаётӣ (триптофан, серотонин), алкалоидҳои индол низ мебошад. Индол хосияти сусти асидӣ ва асосӣ дорад. Дар муҳити асидӣ ба [[қатрон]] табдил меёбад. Ҳангоми барқарорсозии электрокимиёӣ ё дар аснои ҳидронидан дар никели Риней индолин (2,3-дигидроиндол) ҳосил мекунад. Индолро, маъмулан, аз эфири асиди 2-нитрофеналпироангур бо реаксияи Рейссерт синтез мекунанд. Ҳосилаҳои индол алдеҳиду кетонҳо (реаксияи Фишер) мебошанд. Индол ашё барои истеҳсоли ҳетероауксин (асиди 3-индолатсетат), триптофан ва доруст; аз он дар атриёт низ истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индол|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кимиё]]
[[Гурӯҳ:Моддаҳои кимиёвӣ]]
[[Гурӯҳ:Модда]]</text>
      <sha1>miloavybe7yhheksv8nlyc5pj2ramc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваҳҳобҷон Иномов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334588</id>
    <revision>
      <id>1491360</id>
      <timestamp>2026-10-26T05:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Ходими давлатӣ}} Иномов Ваҳҳобҷон (1918, деҳаи Варзики н. Чуст – 21.3.1987, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ. Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1948). Иштирокчии ҶБВ. Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд», 1946–49 мудири шуъ...</comment>
      <origin>1491360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1823" sha1="cy106vy0n9dzg49gx03xixmu7fd7t8z" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ}}
Иномов Ваҳҳобҷон (1918, деҳаи Варзики н. Чуст – 21.3.1987, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ. Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1948). Иштирокчии ҶБВ. Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд», 1946–49 мудири шуъбаи пахтакории комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1949–51 шунавандаи Мактаби ҷумҳуриявии ҳизбию шӯравии назди КМ ПК Тоҷикистон, 1951–55 раиси комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1955–58 директори с-зи «Кировобод»-и н. Панҷ, 1959–60 шунавандаи Мактаби дусолаи директорони совхозҳои ҶШС Қазоқистон, 1960–64 директори с-зи «Шайнак», 1964–69 котиби ташкилоти ҳизбии с-зи «Ҳосилот»-и н. Ленин (ҳоло Рӯдакӣ) ва аз соли 1969 раиси кумитаи маҳаллии иттифоқи касабаи коргарони с-зи «Варзоб»-и н. Ленин. Аз соли 1972 нафақагири шахсӣ. Бо орденҳои Ленин, Байрақи Сурхи Меҳнат, «Нишони Фахрӣ» ва медалҳо сарфароз гардидааст. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Ваҳҳобҷон Иномов|8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]]</text>
      <sha1>cy106vy0n9dzg49gx03xixmu7fd7t8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491361</id>
      <parentid>1491360</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2159" sha1="5045xw4t7lcpln60w15r3wbnqpk4te7" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ|номи аслӣ=Ваҳҳобҷон Иномов|унвон=Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ|кишвар=Тоҷикистон}}
'''Иномов Ваҳҳобҷон''' (1918, деҳаи Варзики н. Чуст – 21.3.1987, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ. [[Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]] (1948). Иштирокчии ҶБВ. 

== Фаъолият ==
Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд», 1946–49 мудири шуъбаи пахтакории комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1949–51 шунавандаи Мактаби ҷумҳуриявии ҳизбию шӯравии назди КМ ПК Тоҷикистон, 1951–55 раиси комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1955–58 директори с-зи «Кировобод»-и н. Панҷ, 1959–60 шунавандаи Мактаби дусолаи директорони совхозҳои ҶШС Қазоқистон, 1960–64 директори с-зи «Шайнак», 1964–69 котиби ташкилоти ҳизбии с-зи «Ҳосилот»-и н. Ленин (ҳоло Рӯдакӣ) ва аз соли 1969 раиси кумитаи маҳаллии иттифоқи касабаи коргарони с-зи «Варзоб»-и н. Ленин.  

== Ҷоизаҳо ==
Аз соли 1972 нафақагири шахсӣ. Бо [[Ордени Ленин|орденҳои Ленин]], [[Байрақи Сурхи Меҳнат]], «[[Нишони фахрӣ «Барои хидматҳо ба Ҷумҳурии Утриш»|Нишони Фахрӣ]]» ва медалҳо сарфароз гардидааст. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Ваҳҳобҷон Иномов|8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]]</text>
      <sha1>5045xw4t7lcpln60w15r3wbnqpk4te7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491363</id>
      <parentid>1491361</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4906" sha1="b4bx0jxiaofnrwyh8mrch0vr7nxo16n" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |ном = Ваҳҳобҷон Иномов 
 |номи аслӣ = 
 |тасвир = 
 |бар = 
 |тавсифи тасвир =

 |вазифа =Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд»
 |парчам = 
 |аввалдавр =  1936  
 |охирдавр = [[1940]]
 |пешгузашта = 
 |ҷонишин = 

 |вазифа_2 =1946–49 мудири шуъбаи пахтакории комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод
 |парчам_2 = Flag of Tajik SSR (1946-1949).svg
 |аввалдавр_2 = 
 |охирдавр_2 = 1949
 |пешгузашта_2 =
 |ҷонишин_2 =

 |вазифа_3 = 1949–51 шунавандаи Мактаби ҷумҳуриявии ҳизбию шӯравии назди КМ ПК Тоҷикистон
 |парчам_3 = Flag of Tajik SSR (1949-1951).svg
 |аввалдавр_3 = 
 |охирдавр_3 = 
 |аввалдавр_4 = 
 |охирдавр_4 = 
 |пешгузашта_4 = 
 |ҷонишин_4 =

 |вазифа_5 = 1951–55 раиси комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1955–58 директори с-зи «Кировобод»-и н. Панҷ
 |парчам_5 = Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1955–1958).svg
 |аввалдавр_5 = 
 |охирдавр_5 = 
 |пешгузашта_5 =
 |ҷонишин_5 =

 |вазифа_6 = 1969 раиси кумитаи маҳаллии иттифоқи касабаи коргарони с-зи «Варзоб»-и н. Ленин.  

 | парчам_6 = 
 |аввалдавр_6 =
 |охирдавр_6 = 
 |пешгузашта_6 = 
 |ҷонишин_6 =

 |таърихи таваллуд = 1899
 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Чуст|ноҳияи Чуст}}, [[1918, деҳаи Варзики н. Чуст]], [[ИҶШС]] 
 |таърихи даргузашт = 21.3.1987 
 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]]
 |дафн = 
 |падар = 
 |модар = 
 |ҳамсар = 
 |фарзандон = 
 |рутба = 
 |солҳои хизмат = {{парчами Русия}} 1916—1918&lt;br&gt;{{парчамбандӣ|СССР|армия}} 1919—1920 
 |принадлежность = {{парчам|Российская империя}} [[Русская императорская армия]] &lt;br&gt;{{s|{{парчам|СССР|армия}} [[Пограничные войска]]}} &lt;br&gt;
 |род войск = 
 |сражения = 
 |партия = 
 |образование = 
 |эътиқод = 
 |ҷоизаҳо = {{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}} [[Ордени Ленин|орденҳои Ленин]]
 |соядаст = 
 |сайт = 
 |викианбор = 
 }}
'''Иномов Ваҳҳобҷон''' (1918, деҳаи Варзики н. Чуст – 21.3.1987, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ. [[Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]] (1948). Иштирокчии ҶБВ. 

== Фаъолият ==
Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд», 1946–49 мудири шуъбаи пахтакории комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1949–51 шунавандаи Мактаби ҷумҳуриявии ҳизбию шӯравии назди КМ ПК Тоҷикистон, 1951–55 раиси комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1955–58 директори с-зи «Кировобод»-и н. Панҷ, 1959–60 шунавандаи Мактаби дусолаи директорони совхозҳои ҶШС Қазоқистон, 1960–64 директори с-зи «Шайнак», 1964–69 котиби ташкилоти ҳизбии с-зи «Ҳосилот»-и н. Ленин (ҳоло Рӯдакӣ) ва аз соли 1969 раиси кумитаи маҳаллии иттифоқи касабаи коргарони с-зи «Варзоб»-и н. Ленин.  

== Ҷоизаҳо ==
Аз соли 1972 нафақагири шахсӣ. Бо [[Ордени Ленин|орденҳои Ленин]], [[Байрақи Сурхи Меҳнат]], «[[Нишони фахрӣ «Барои хидматҳо ба Ҷумҳурии Утриш»|Нишони Фахрӣ]]» ва медалҳо сарфароз гардидааст. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Ваҳҳобҷон Иномов|8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]]</text>
      <sha1>b4bx0jxiaofnrwyh8mrch0vr7nxo16n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491364</id>
      <parentid>1491363</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="fxqlwn0u6v0vxv2dbburrdvw9pc30ea" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |ном = Ваҳҳобҷон Иномов 
 |номи аслӣ = 
 |тасвир = 
 |бар = 
 |тавсифи тасвир =

 |вазифа =
 |парчам = 
 |аввалдавр =  
 |охирдавр = 
 |пешгузашта = 
 |ҷонишин = 

 |вазифа_2 =
 |парчам_2 = 
 |аввалдавр_2 
 |охирдавр_2 = 
 |пешгузашта_2 =
 |ҷонишин_2 =

 |вазифа_3 = 
 |парчам_3 = 
 |аввалдавр_3 = 
 |охирдавр_3 = 
 |аввалдавр_4 = 
 |охирдавр_4 = 
 |пешгузашта_4 = 
 |ҷонишин_4 =

 |вазифа_5 = 
 |парчам_5 = 
 |аввалдавр_5 = 
 |охирдавр_5 = 
 |пешгузашта_5 =
 |ҷонишин_5 =

 |вазифа_6 = 

 | парчам_6 = 
 |аввалдавр_6 =
 |охирдавр_6 = 
 |пешгузашта_6 = 
 |ҷонишин_6 =

 |таърихи таваллуд = 1899
 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Чуст|ноҳияи Чуст}}, [[1918, деҳаи Варзики н. Чуст]], [[ИҶШС]] 
 |таърихи даргузашт = 21.3.1987 
 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]]
 |дафн = 
 |падар = 
 |модар = 
 |ҳамсар = 
 |фарзандон = 
 |рутба = 
 |солҳои хизмат = {{парчами Русия}} 1916—1918&lt;br&gt;{{парчамбандӣ|СССР|армия}} 1919—1920 
 |принадлежность = {{парчам|Российская империя}} [[Русская императорская армия]] &lt;br&gt;{{s|{{парчам|СССР|армия}} [[Пограничные войска]]}} &lt;br&gt;
 |род войск = 
 |сражения = 
 |партия = 
 |образование = 
 |эътиқод = 
 |ҷоизаҳо = {{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}} [[Ордени Ленин|орденҳои Ленин]]
 |соядаст = 
 |сайт = 
 |викианбор = 
 }}
'''Иномов Ваҳҳобҷон''' (1918, деҳаи Варзики н. Чуст – 21.3.1987, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ. [[Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]] (1948). Иштирокчии ҶБВ. 

== Фаъолият ==
Солҳои 1936–40 котиби идораи колхози «Партсъезд», 1944–46 узви раёсати колхози «Партсъезд», 1946–49 мудири шуъбаи пахтакории комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1949–51 шунавандаи Мактаби ҷумҳуриявии ҳизбию шӯравии назди КМ ПК Тоҷикистон, 1951–55 раиси комиҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони н. Сталинобод, 1955–58 директори с-зи «Кировобод»-и н. Панҷ, 1959–60 шунавандаи Мактаби дусолаи директорони совхозҳои ҶШС Қазоқистон, 1960–64 директори с-зи «Шайнак», 1964–69 котиби ташкилоти ҳизбии с-зи «Ҳосилот»-и н. Ленин (ҳоло Рӯдакӣ) ва аз соли 1969 раиси кумитаи маҳаллии иттифоқи касабаи коргарони с-зи «Варзоб»-и н. Ленин.  

== Ҷоизаҳо ==
Аз соли 1972 нафақагири шахсӣ. Бо [[Ордени Ленин|орденҳои Ленин]], [[Байрақи Сурхи Меҳнат]], «[[Нишони фахрӣ «Барои хидматҳо ба Ҷумҳурии Утриш»|Нишони Фахрӣ]]» ва медалҳо сарфароз гардидааст. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Ваҳҳобҷон Иномов|8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ]]</text>
      <sha1>fxqlwn0u6v0vxv2dbburrdvw9pc30ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мутарҷим (роёна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334589</id>
    <redirect title="Компилятор" />
    <revision>
      <id>1491366</id>
      <timestamp>2026-10-26T05:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Мутарҷим (роёна)]] to [[Компилятор]] over redirect</comment>
      <origin>1491366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="h8lspt2vz6fsu4cch6059dr61iffroo" xml:space="preserve">#равона [[Компилятор]]</text>
      <sha1>h8lspt2vz6fsu4cch6059dr61iffroo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индекси нархҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334590</id>
    <revision>
      <id>1491369</id>
      <timestamp>2026-10-26T05:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Индекси Нархҳо,''' шохиси нархҳо, нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси Нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои Пааше, Ласпейрес ва Фишер. Индекси Пааше як...</comment>
      <origin>1491369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8229" sha1="byta3h03i3ypdrzs1k3u4apggefgu4q" xml:space="preserve">'''Индекси Нархҳо,''' шохиси нархҳо, нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси Нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои Пааше, Ласпейрес ва Фишер. Индекси Пааше яке аз индексҳои асосии нархҳо буда, тағйирёбии нархҳоро дар давраи муайян тавсиф мекунад. Ин индекс ба шарафи мутахассиси олмонии соҳаи омор, иқтисодиёт ва сиёсат Г. Пааше номгузорӣ шудааст. Индекси Пааше тағйирёбии умумии нархҳоро, ки дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар қиёс бо давраи асосӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; мушоҳида мешаванд, нишон медиҳад. Ба сифати тарозу, ки сохтори гурӯҳҳои молиро нишон медиҳад, ҳаҷмҳои воқеии ба пул мубаддал шудани молҳо дар давраи охирин (ҷорӣ) истифода мешаванд. Формулаи ин И. н. чунин аст:  

ки дар он p&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи ҷорӣ, p&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи асосӣ (пешина), q&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – миқдори ҳар як намуди моли фурӯхташуда дар давраи ҷорӣ. Индекси Паашеро ҳамчун андозаи миёнаи индекси Нархҳои инфиродӣ низ пешниҳод кардан мумкин аст.

Индекси дигарро иқтисоддони олмонӣ ва мутахассиси соҳаи омор Э. Ласпейрес соли 1871 пешниҳод карда буд. Он нисбат ба индекси Пааше мутаносиб буда, бо ҳамон тарз ҳисоб карда мешавад, вале ба сифати тарозу ҳаҷми фурӯши давраи асосӣ – q&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; истифода бурда мешавад. Ҳар ду индекс тавсифи баробарарзиши тағйироти умумии нархҳо буда, дар маҷмӯъ натиҷаҳои миқдории гуногун медиҳанд. Барои муттаҳид кардани онҳо соли 1922 индекси Фишер пешниҳод карда шуд. Ба ин индекс номи иқтисоддони амрикоӣ И. Фишер дода шудааст. Индекси Фишер тағйирёбии маҷмӯи нархҳои мушоҳидашавандаро дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар муқоиса бо давраи ибтидоӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; нишон медиҳад ва қимати миёнаи геометрии индексҳои Ласпейрес ва Паашеро ифода мекунад. Формулаи индекси Фишер имкон медиҳад, ки баҳогузорӣ дар асоси баҳисобгирии миёнаи таъсири сохтори давраҳои ибтидоӣ ва хотимавӣ сурат гирад. Формулаи он чунин аст:  

ки дар ин ҷо  – индекси Фишер;  – индекси Ласпейрес ва  – индекси Пааше мебошанд.

Индекси Нархҳо ҳар моҳ дар асоси маълумоти оморӣ, ки дар натиҷаи таҳқиқоти тағйирёбии нархҳои молу хидматрасониҳо ба даст меоянд, ҳисоб карда мешавад. Индекси Нархҳое, ки аз рӯи молҳои истеҳсолкунандагон ҳисоб карда мешавад, мунтазам ба индекси Нархҳои намуд, гурӯҳ, дараҷа ва қисмҳои фаъолияти иқтисодии дахлдор мубаддал мешавад.

Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишондиҳандаҳои намудҳои зерини индекси Нархҳоро ҳисоб ва нашр мекунад: нархҳои истеъмолӣ, нархҳои истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ, нархҳои маҳсулоти кишоварзӣ, нархҳои масолеҳи бинокорӣ ва нархҳои тарофаҳои боркашонӣ. Ноябри 2016 И. н.-и истеъмолӣ (молҳои озуқа ва ғайриозуқа) 100,6%, истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ 103,2%, маҳсулоти кишоварзӣ 102,9%, нархи хариди масолеҳи бинокорӣ 100,4%, тарофаи боркашонӣ 99,9%-ро ташкил кардааст.

Нишондиҳандаҳои муҳимтарини вазъи иқтисодӣ индекси Нархҳои истеъмолӣ, индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ва индекс-дефлятор мебошанд.Индекси Нархҳои истеъмолӣ тағйирёбиро дар марҳилаи сатҳи умумии нархҳо ба мол ва хидматрасониҳое, ки аҳолӣ барои истеъмоли ғайрисаноатӣ мехарад, муайян менамояд. Он таносуби арзиши молҳо ва хидматрасониҳои дар давраи ҷорӣ бақайдгирифтаро бо нархҳои онҳо дар давраи асосӣ ҳисоб мекунад. Ба сифати молҳо-намояндаҳо ба манзур молҳо ва хидматрасониҳои серистеъмол, инчунин молҳо ва хидматрасониҳои алоҳидаи истифодаашон ҳатмӣ набуда (автомобилҳои сабукрав, маснуоти заргарии тилоӣ, нӯшокиҳои спиртӣ ва ғ.) бароварда мешаванд. Нархи воқеии моле ба қайд гирифта мешавад, ки дар савдои озод қарор дошта, бо пули нақд харида мешавад. Индекси Нархҳои истеъмолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарин буда, равандҳои болоравии нархҳоро дар иқтисодиёт муайян мекунад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагони молҳои саноатӣ тағйирёбии сатҳи умумии нархҳоро, ки истеҳсолкунандагон барои молу хадамоти истеҳсолкардаашон муқаррар кардаанд, ба ҳисоб мегирад. Нархҳои истеҳсолкунандагон нархҳои дар лаҳзаи бақайдгирӣ ташаккулёфтаи молҳои барои фурӯш дар бозори дохилӣ таъйиншударо бе дар назар доштани андозҳои ғайримустақим дар бар мегирад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам аз рӯи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ (истихроҷи сарватҳои табиӣ, коркард, истеҳсол ва тақсими неруи барқ, газ ва об) ҳисоб карда мешавад. Индекс-дефлятор тағйирёбии замонии сатҳи умумии нархҳоро дар иқтисодиёт пурра нишон медиҳад. Он имкон медиҳад, ки тағйирёбии нишондиҳандаҳои ҳаҷми воқеии маҷмӯи маҳсулоти миллӣ, фондҳои пасандозӣ ва истеъмолӣ таҳлил карда шаванд.</text>
      <sha1>byta3h03i3ypdrzs1k3u4apggefgu4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491370</id>
      <parentid>1491369</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8374" sha1="slr44mxksj6ve0g5jr8htzk9256x1vz" xml:space="preserve">'''Индекси Нархҳо, ''' шохиси нархҳо — нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси Нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои Пааше, Ласпейрес ва Фишер. Индекси Пааше яке аз индексҳои асосии нархҳо буда, тағйирёбии нархҳоро дар давраи муайян тавсиф мекунад. Ин индекс ба шарафи мутахассиси олмонии соҳаи омор, иқтисодиёт ва сиёсат Г. Пааше номгузорӣ шудааст. Индекси Пааше тағйирёбии умумии нархҳоро, ки дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар қиёс бо давраи асосӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; мушоҳида мешаванд, нишон медиҳад. Ба сифати тарозу, ки сохтори гурӯҳҳои молиро нишон медиҳад, ҳаҷмҳои воқеии ба пул мубаддал шудани молҳо дар давраи охирин (ҷорӣ) истифода мешаванд. Формулаи ин И. н. чунин аст:  

ки дар он p&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи ҷорӣ, p&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи асосӣ (пешина), q&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – миқдори ҳар як намуди моли фурӯхташуда дар давраи ҷорӣ. Индекси Паашеро ҳамчун андозаи миёнаи индекси Нархҳои инфиродӣ низ пешниҳод кардан мумкин аст.

Индекси дигарро иқтисоддони олмонӣ ва мутахассиси соҳаи омор Э. Ласпейрес соли 1871 пешниҳод карда буд. Он нисбат ба индекси Пааше мутаносиб буда, бо ҳамон тарз ҳисоб карда мешавад, вале ба сифати тарозу ҳаҷми фурӯши давраи асосӣ – q&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; истифода бурда мешавад. Ҳар ду индекс тавсифи баробарарзиши тағйироти умумии нархҳо буда, дар маҷмӯъ натиҷаҳои миқдории гуногун медиҳанд. Барои муттаҳид кардани онҳо соли 1922 индекси Фишер пешниҳод карда шуд. Ба ин индекс номи иқтисоддони амрикоӣ И. Фишер дода шудааст. Индекси Фишер тағйирёбии маҷмӯи нархҳои мушоҳидашавандаро дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар муқоиса бо давраи ибтидоӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; нишон медиҳад ва қимати миёнаи геометрии индексҳои Ласпейрес ва Паашеро ифода мекунад. Формулаи индекси Фишер имкон медиҳад, ки баҳогузорӣ дар асоси баҳисобгирии миёнаи таъсири сохтори давраҳои ибтидоӣ ва хотимавӣ сурат гирад. Формулаи он чунин аст:  

ки дар ин ҷо  – индекси Фишер;  – индекси Ласпейрес ва  – индекси Пааше мебошанд.

Индекси Нархҳо ҳар моҳ дар асоси маълумоти оморӣ, ки дар натиҷаи таҳқиқоти тағйирёбии нархҳои молу хидматрасониҳо ба даст меоянд, ҳисоб карда мешавад. Индекси Нархҳое, ки аз рӯи молҳои истеҳсолкунандагон ҳисоб карда мешавад, мунтазам ба индекси Нархҳои намуд, гурӯҳ, дараҷа ва қисмҳои фаъолияти иқтисодии дахлдор мубаддал мешавад.

Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишондиҳандаҳои намудҳои зерини индекси Нархҳоро ҳисоб ва нашр мекунад: нархҳои истеъмолӣ, нархҳои истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ, нархҳои маҳсулоти кишоварзӣ, нархҳои масолеҳи бинокорӣ ва нархҳои тарофаҳои боркашонӣ. Ноябри 2016 И. н.-и истеъмолӣ (молҳои озуқа ва ғайриозуқа) 100,6%, истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ 103,2%, маҳсулоти кишоварзӣ 102,9%, нархи хариди масолеҳи бинокорӣ 100,4%, тарофаи боркашонӣ 99,9%-ро ташкил кардааст.

Нишондиҳандаҳои муҳимтарини вазъи иқтисодӣ индекси Нархҳои истеъмолӣ, индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ва индекс-дефлятор мебошанд.Индекси Нархҳои истеъмолӣ тағйирёбиро дар марҳилаи сатҳи умумии нархҳо ба мол ва хидматрасониҳое, ки аҳолӣ барои истеъмоли ғайрисаноатӣ мехарад, муайян менамояд. Он таносуби арзиши молҳо ва хидматрасониҳои дар давраи ҷорӣ бақайдгирифтаро бо нархҳои онҳо дар давраи асосӣ ҳисоб мекунад. Ба сифати молҳо-намояндаҳо ба манзур молҳо ва хидматрасониҳои серистеъмол, инчунин молҳо ва хидматрасониҳои алоҳидаи истифодаашон ҳатмӣ набуда (автомобилҳои сабукрав, маснуоти заргарии тилоӣ, нӯшокиҳои спиртӣ ва ғ.) бароварда мешаванд. Нархи воқеии моле ба қайд гирифта мешавад, ки дар савдои озод қарор дошта, бо пули нақд харида мешавад. Индекси Нархҳои истеъмолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарин буда, равандҳои болоравии нархҳоро дар иқтисодиёт муайян мекунад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагони молҳои саноатӣ тағйирёбии сатҳи умумии нархҳоро, ки истеҳсолкунандагон барои молу хадамоти истеҳсолкардаашон муқаррар кардаанд, ба ҳисоб мегирад. Нархҳои истеҳсолкунандагон нархҳои дар лаҳзаи бақайдгирӣ ташаккулёфтаи молҳои барои фурӯш дар бозори дохилӣ таъйиншударо бе дар назар доштани андозҳои ғайримустақим дар бар мегирад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам аз рӯи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ (истихроҷи сарватҳои табиӣ, коркард, истеҳсол ва тақсими неруи барқ, газ ва об) ҳисоб карда мешавад. Индекс-дефлятор тағйирёбии замонии сатҳи умумии нархҳоро дар иқтисодиёт пурра нишон медиҳад. Он имкон медиҳад, ки тағйирёбии нишондиҳандаҳои ҳаҷми воқеии маҷмӯи маҳсулоти миллӣ, фондҳои пасандозӣ ва истеъмолӣ таҳлил карда шаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индекси Нархҳо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Иқтисод]]</text>
      <sha1>slr44mxksj6ve0g5jr8htzk9256x1vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491371</id>
      <parentid>1491370</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8524" sha1="g4nxec6gol79ujilu9y06u3rjp5klbd" xml:space="preserve">'''Индекси Нархҳо, ''' шохиси нархҳо — нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси Нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои [[Пааше, Ласпейрес]] ва Фишер. Индекси Пааше яке аз индексҳои асосии нархҳо буда, тағйирёбии нархҳоро дар давраи муайян тавсиф мекунад. Ин индекс ба шарафи мутахассиси олмонии соҳаи омор, иқтисодиёт ва сиёсат Г. Пааше номгузорӣ шудааст. Индекси Пааше тағйирёбии умумии нархҳоро, ки дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар қиёс бо давраи асосӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; мушоҳида мешаванд, нишон медиҳад. Ба сифати тарозу, ки сохтори гурӯҳҳои молиро нишон медиҳад, ҳаҷмҳои воқеии ба пул мубаддал шудани молҳо дар давраи охирин (ҷорӣ) истифода мешаванд. Формулаи ин И. н. чунин аст:  

ки дар он p&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи ҷорӣ, p&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи асосӣ (пешина), q&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – миқдори ҳар як намуди моли фурӯхташуда дар давраи ҷорӣ. Индекси Паашеро ҳамчун андозаи миёнаи индекси Нархҳои инфиродӣ низ пешниҳод кардан мумкин аст.

== Индекси кашфкардаи Э. Ласпейрес ==
Индекси дигарро иқтисоддони олмонӣ ва мутахассиси соҳаи омор Э. Ласпейрес соли 1871 пешниҳод карда буд. Он нисбат ба индекси Пааше мутаносиб буда, бо ҳамон тарз ҳисоб карда мешавад, вале ба сифати тарозу ҳаҷми фурӯши давраи асосӣ – q&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; истифода бурда мешавад. Ҳар ду индекс тавсифи баробарарзиши тағйироти умумии нархҳо буда, дар маҷмӯъ натиҷаҳои миқдории гуногун медиҳанд. Барои муттаҳид кардани онҳо соли 1922 индекси Фишер пешниҳод карда шуд. Ба ин индекс номи иқтисоддони амрикоӣ И. Фишер дода шудааст. Индекси Фишер тағйирёбии маҷмӯи нархҳои мушоҳидашавандаро дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар муқоиса бо давраи ибтидоӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; нишон медиҳад ва қимати миёнаи геометрии индексҳои Ласпейрес ва Паашеро ифода мекунад. Формулаи индекси Фишер имкон медиҳад, ки баҳогузорӣ дар асоси баҳисобгирии миёнаи таъсири сохтори давраҳои ибтидоӣ ва хотимавӣ сурат гирад. Формулаи он чунин аст:  

ки дар ин ҷо  – индекси Фишер;  – индекси Ласпейрес ва  – индекси Пааше мебошанд.

Индекси Нархҳо ҳар моҳ дар асоси маълумоти оморӣ, ки дар натиҷаи таҳқиқоти тағйирёбии нархҳои молу хидматрасониҳо ба даст меоянд, ҳисоб карда мешавад. Индекси Нархҳое, ки аз рӯи молҳои истеҳсолкунандагон ҳисоб карда мешавад, мунтазам ба индекси Нархҳои намуд, гурӯҳ, дараҷа ва қисмҳои фаъолияти иқтисодии дахлдор мубаддал мешавад.

Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишондиҳандаҳои намудҳои зерини индекси Нархҳоро ҳисоб ва нашр мекунад: нархҳои истеъмолӣ, нархҳои истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ, нархҳои маҳсулоти кишоварзӣ, нархҳои масолеҳи бинокорӣ ва нархҳои тарофаҳои боркашонӣ. Ноябри 2016 индекси нархҳои истеъмолӣ (молҳои озуқа ва ғайриозуқа) 100,6%, истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ 103,2%, маҳсулоти кишоварзӣ 102,9%, нархи хариди масолеҳи бинокорӣ 100,4%, тарофаи боркашонӣ 99,9%-ро ташкил кардааст.

== Маълумот оиди индекс-дефлятор ==
Нишондиҳандаҳои муҳимтарини вазъи иқтисодӣ индекси нархҳои истеъмолӣ, индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ва индекс-дефлятор мебошанд.Индекси Нархҳои истеъмолӣ тағйирёбиро дар марҳилаи сатҳи умумии нархҳо ба мол ва хидматрасониҳое, ки аҳолӣ барои истеъмоли ғайрисаноатӣ мехарад, муайян менамояд. Он таносуби арзиши молҳо ва хидматрасониҳои дар давраи ҷорӣ бақайдгирифтаро бо нархҳои онҳо дар давраи асосӣ ҳисоб мекунад. Ба сифати молҳо-намояндаҳо ба манзур молҳо ва хидматрасониҳои серистеъмол, инчунин молҳо ва хидматрасониҳои алоҳидаи истифодаашон ҳатмӣ набуда (автомобилҳои сабукрав, маснуоти заргарии тилоӣ, нӯшокиҳои спиртӣ ва ғ.) бароварда мешаванд. Нархи воқеии моле ба қайд гирифта мешавад, ки дар савдои озод қарор дошта, бо пули нақд харида мешавад. Индекси Нархҳои истеъмолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарин буда, равандҳои болоравии нархҳоро дар иқтисодиёт муайян мекунад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагони молҳои саноатӣ тағйирёбии сатҳи умумии нархҳоро, ки истеҳсолкунандагон барои молу хадамоти истеҳсолкардаашон муқаррар кардаанд, ба ҳисоб мегирад. Нархҳои истеҳсолкунандагон нархҳои дар лаҳзаи бақайдгирӣ ташаккулёфтаи молҳои барои фурӯш дар бозори дохилӣ таъйиншударо бе дар назар доштани андозҳои ғайримустақим дар бар мегирад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам аз рӯи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ (истихроҷи сарватҳои табиӣ, коркард, истеҳсол ва тақсими неруи барқ, газ ва об) ҳисоб карда мешавад. Индекс-дефлятор тағйирёбии замонии сатҳи умумии нархҳоро дар иқтисодиёт пурра нишон медиҳад. Он имкон медиҳад, ки тағйирёбии нишондиҳандаҳои ҳаҷми воқеии маҷмӯи маҳсулоти миллӣ, фондҳои пасандозӣ ва истеъмолӣ таҳлил карда шаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индекси Нархҳо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Иқтисод]]</text>
      <sha1>g4nxec6gol79ujilu9y06u3rjp5klbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491372</id>
      <parentid>1491371</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Сунатулло Сафарзода moved page [[Индекси Нархҳо]] to [[Индекси нархҳо]]</comment>
      <origin>1491371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8524" sha1="g4nxec6gol79ujilu9y06u3rjp5klbd" xml:space="preserve">'''Индекси Нархҳо, ''' шохиси нархҳо — нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси Нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои [[Пааше, Ласпейрес]] ва Фишер. Индекси Пааше яке аз индексҳои асосии нархҳо буда, тағйирёбии нархҳоро дар давраи муайян тавсиф мекунад. Ин индекс ба шарафи мутахассиси олмонии соҳаи омор, иқтисодиёт ва сиёсат Г. Пааше номгузорӣ шудааст. Индекси Пааше тағйирёбии умумии нархҳоро, ки дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар қиёс бо давраи асосӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; мушоҳида мешаванд, нишон медиҳад. Ба сифати тарозу, ки сохтори гурӯҳҳои молиро нишон медиҳад, ҳаҷмҳои воқеии ба пул мубаддал шудани молҳо дар давраи охирин (ҷорӣ) истифода мешаванд. Формулаи ин И. н. чунин аст:  

ки дар он p&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи ҷорӣ, p&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи асосӣ (пешина), q&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – миқдори ҳар як намуди моли фурӯхташуда дар давраи ҷорӣ. Индекси Паашеро ҳамчун андозаи миёнаи индекси Нархҳои инфиродӣ низ пешниҳод кардан мумкин аст.

== Индекси кашфкардаи Э. Ласпейрес ==
Индекси дигарро иқтисоддони олмонӣ ва мутахассиси соҳаи омор Э. Ласпейрес соли 1871 пешниҳод карда буд. Он нисбат ба индекси Пааше мутаносиб буда, бо ҳамон тарз ҳисоб карда мешавад, вале ба сифати тарозу ҳаҷми фурӯши давраи асосӣ – q&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; истифода бурда мешавад. Ҳар ду индекс тавсифи баробарарзиши тағйироти умумии нархҳо буда, дар маҷмӯъ натиҷаҳои миқдории гуногун медиҳанд. Барои муттаҳид кардани онҳо соли 1922 индекси Фишер пешниҳод карда шуд. Ба ин индекс номи иқтисоддони амрикоӣ И. Фишер дода шудааст. Индекси Фишер тағйирёбии маҷмӯи нархҳои мушоҳидашавандаро дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар муқоиса бо давраи ибтидоӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; нишон медиҳад ва қимати миёнаи геометрии индексҳои Ласпейрес ва Паашеро ифода мекунад. Формулаи индекси Фишер имкон медиҳад, ки баҳогузорӣ дар асоси баҳисобгирии миёнаи таъсири сохтори давраҳои ибтидоӣ ва хотимавӣ сурат гирад. Формулаи он чунин аст:  

ки дар ин ҷо  – индекси Фишер;  – индекси Ласпейрес ва  – индекси Пааше мебошанд.

Индекси Нархҳо ҳар моҳ дар асоси маълумоти оморӣ, ки дар натиҷаи таҳқиқоти тағйирёбии нархҳои молу хидматрасониҳо ба даст меоянд, ҳисоб карда мешавад. Индекси Нархҳое, ки аз рӯи молҳои истеҳсолкунандагон ҳисоб карда мешавад, мунтазам ба индекси Нархҳои намуд, гурӯҳ, дараҷа ва қисмҳои фаъолияти иқтисодии дахлдор мубаддал мешавад.

Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишондиҳандаҳои намудҳои зерини индекси Нархҳоро ҳисоб ва нашр мекунад: нархҳои истеъмолӣ, нархҳои истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ, нархҳои маҳсулоти кишоварзӣ, нархҳои масолеҳи бинокорӣ ва нархҳои тарофаҳои боркашонӣ. Ноябри 2016 индекси нархҳои истеъмолӣ (молҳои озуқа ва ғайриозуқа) 100,6%, истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ 103,2%, маҳсулоти кишоварзӣ 102,9%, нархи хариди масолеҳи бинокорӣ 100,4%, тарофаи боркашонӣ 99,9%-ро ташкил кардааст.

== Маълумот оиди индекс-дефлятор ==
Нишондиҳандаҳои муҳимтарини вазъи иқтисодӣ индекси нархҳои истеъмолӣ, индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ва индекс-дефлятор мебошанд.Индекси Нархҳои истеъмолӣ тағйирёбиро дар марҳилаи сатҳи умумии нархҳо ба мол ва хидматрасониҳое, ки аҳолӣ барои истеъмоли ғайрисаноатӣ мехарад, муайян менамояд. Он таносуби арзиши молҳо ва хидматрасониҳои дар давраи ҷорӣ бақайдгирифтаро бо нархҳои онҳо дар давраи асосӣ ҳисоб мекунад. Ба сифати молҳо-намояндаҳо ба манзур молҳо ва хидматрасониҳои серистеъмол, инчунин молҳо ва хидматрасониҳои алоҳидаи истифодаашон ҳатмӣ набуда (автомобилҳои сабукрав, маснуоти заргарии тилоӣ, нӯшокиҳои спиртӣ ва ғ.) бароварда мешаванд. Нархи воқеии моле ба қайд гирифта мешавад, ки дар савдои озод қарор дошта, бо пули нақд харида мешавад. Индекси Нархҳои истеъмолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарин буда, равандҳои болоравии нархҳоро дар иқтисодиёт муайян мекунад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагони молҳои саноатӣ тағйирёбии сатҳи умумии нархҳоро, ки истеҳсолкунандагон барои молу хадамоти истеҳсолкардаашон муқаррар кардаанд, ба ҳисоб мегирад. Нархҳои истеҳсолкунандагон нархҳои дар лаҳзаи бақайдгирӣ ташаккулёфтаи молҳои барои фурӯш дар бозори дохилӣ таъйиншударо бе дар назар доштани андозҳои ғайримустақим дар бар мегирад. Индекси Нархҳои истеҳсолкунандагон ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам аз рӯи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ (истихроҷи сарватҳои табиӣ, коркард, истеҳсол ва тақсими неруи барқ, газ ва об) ҳисоб карда мешавад. Индекс-дефлятор тағйирёбии замонии сатҳи умумии нархҳоро дар иқтисодиёт пурра нишон медиҳад. Он имкон медиҳад, ки тағйирёбии нишондиҳандаҳои ҳаҷми воқеии маҷмӯи маҳсулоти миллӣ, фондҳои пасандозӣ ва истеъмолӣ таҳлил карда шаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индекси Нархҳо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Иқтисод]]</text>
      <sha1>g4nxec6gol79ujilu9y06u3rjp5klbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индекси Нархҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334591</id>
    <revision>
      <id>1491373</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Сунатулло Сафарзода moved page [[Индекси Нархҳо]] to [[Индекси нархҳо]]</comment>
      <origin>1491373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="536iioj2s1u55fh94f64qb90k78q4ip" xml:space="preserve">#равона [[Индекси нархҳо]]</text>
      <sha1>536iioj2s1u55fh94f64qb90k78q4ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491374</id>
      <parentid>1491373</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Индекси нархҳо]]</comment>
      <origin>1491374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8544" sha1="60532jwcrhdo2own6ro6a61qfpjlm4y" xml:space="preserve">'''Индекси Нархҳо, ''' шохиси нархҳо — нишондиҳандаҳои оморӣ, ки барои чен кардани тағйирёбии нархҳои гурӯҳи молу хидматрасониҳо истифода мешаванд. Индекси нархҳоро бо се тарз ҳисоб кардан мумкин аст: аз рӯи формулаҳои [[Пааше, Ласпейрес]] ва Фишер. Индекси Пааше яке аз индексҳои асосии нархҳо буда, тағйирёбии нархҳоро дар давраи муайян тавсиф мекунад. Ин индекс ба шарафи мутахассиси олмонии соҳаи омор, иқтисодиёт ва сиёсат Г. Пааше номгузорӣ шудааст. Индекси Пааше тағйирёбии умумии нархҳоро, ки дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар қиёс бо давраи асосӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; мушоҳида мешаванд, нишон медиҳад. Ба сифати тарозу, ки сохтори гурӯҳҳои молиро нишон медиҳад, ҳаҷмҳои воқеии ба пул мубаддал шудани молҳо дар давраи охирин (ҷорӣ) истифода мешаванд. Формулаи ин индекси нархҳо чунин аст:  

ки дар он p&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи ҷорӣ, p&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – нархи ҳар як намуди мол дар давраи асосӣ (пешина), q&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; – миқдори ҳар як намуди моли фурӯхташуда дар давраи ҷорӣ. Индекси Паашеро ҳамчун андозаи миёнаи индекси нархҳои инфиродӣ низ пешниҳод кардан мумкин аст.

== Индекси кашфкардаи Э. Ласпейрес ==
Индекси дигарро иқтисоддони олмонӣ ва мутахассиси соҳаи омор Э. Ласпейрес соли 1871 пешниҳод карда буд. Он нисбат ба индекси Пааше мутаносиб буда, бо ҳамон тарз ҳисоб карда мешавад, вале ба сифати тарозу ҳаҷми фурӯши давраи асосӣ – q&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; истифода бурда мешавад. Ҳар ду индекс тавсифи баробарарзиши тағйироти умумии нархҳо буда, дар маҷмӯъ натиҷаҳои миқдории гуногун медиҳанд. Барои муттаҳид кардани онҳо соли 1922 индекси Фишер пешниҳод карда шуд. Ба ин индекс номи иқтисоддони амрикоӣ И. Фишер дода шудааст. Индекси Фишер тағйирёбии маҷмӯи нархҳои мушоҳидашавандаро дар давраи t&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; дар муқоиса бо давраи ибтидоӣ t&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; нишон медиҳад ва қимати миёнаи геометрии индексҳои Ласпейрес ва Паашеро ифода мекунад. Формулаи индекси Фишер имкон медиҳад, ки баҳогузорӣ дар асоси баҳисобгирии миёнаи таъсири сохтори давраҳои ибтидоӣ ва хотимавӣ сурат гирад. Формулаи он чунин аст:  

ки дар ин ҷо  – индекси Фишер;  – индекси Ласпейрес ва  – индекси Пааше мебошанд.

Индекси нархҳо ҳар моҳ дар асоси маълумоти оморӣ, ки дар натиҷаи таҳқиқоти тағйирёбии нархҳои молу хидматрасониҳо ба даст меоянд, ҳисоб карда мешавад. Индекси нархҳое, ки аз рӯи молҳои истеҳсолкунандагон ҳисоб карда мешавад, мунтазам ба индекси нархҳои намуд, гурӯҳ, дараҷа ва қисмҳои фаъолияти иқтисодии дахлдор мубаддал мешавад.

Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишондиҳандаҳои намудҳои зерини индекси нархҳоро ҳисоб ва нашр мекунад: нархҳои истеъмолӣ, нархҳои истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ, нархҳои маҳсулоти кишоварзӣ, нархҳои масолеҳи бинокорӣ ва нархҳои тарофаҳои боркашонӣ. Ноябри 2016 индекси нархҳои истеъмолӣ (молҳои озуқа ва ғайриозуқа) 100,6%, истеҳсолкунандаҳои молҳои саноатӣ 103,2%, маҳсулоти кишоварзӣ 102,9%, нархи хариди масолеҳи бинокорӣ 100,4%, тарофаи боркашонӣ 99,9%-ро ташкил кардааст.

== Маълумот оиди индекс-дефлятор ==
Нишондиҳандаҳои муҳимтарини вазъи иқтисодӣ индекси нархҳои истеъмолӣ, индекси нархҳои истеҳсолкунандагон ва индекс-дефлятор мебошанд.Индекси нархҳои истеъмолӣ тағйирёбиро дар марҳилаи сатҳи умумии нархҳо ба мол ва хидматрасониҳое, ки аҳолӣ барои истеъмоли ғайрисаноатӣ мехарад, муайян менамояд. Он таносуби арзиши молҳо ва хидматрасониҳои дар давраи ҷорӣ бақайдгирифтаро бо нархҳои онҳо дар давраи асосӣ ҳисоб мекунад. Ба сифати молҳо-намояндаҳо ба манзур молҳо ва хидматрасониҳои серистеъмол, инчунин молҳо ва хидматрасониҳои алоҳидаи истифодаашон ҳатмӣ набуда (автомобилҳои сабукрав, маснуоти заргарии тилоӣ, нӯшокиҳои спиртӣ ва ғ.) бароварда мешаванд. Нархи воқеии моле ба қайд гирифта мешавад, ки дар савдои озод қарор дошта, бо пули нақд харида мешавад. Индекси нархҳои истеъмолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарин буда, равандҳои болоравии нархҳоро дар иқтисодиёт муайян мекунад. Индекси нархҳои истеҳсолкунандагони молҳои саноатӣ тағйирёбии сатҳи умумии нархҳоро, ки истеҳсолкунандагон барои молу хадамоти истеҳсолкардаашон муқаррар кардаанд, ба ҳисоб мегирад. Нархҳои истеҳсолкунандагон нархҳои дар лаҳзаи бақайдгирӣ ташаккулёфтаи молҳои барои фурӯш дар бозори дохилӣ таъйиншударо бе дар назар доштани андозҳои ғайримустақим дар бар мегирад. Индекси нархҳои истеҳсолкунандагон ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам аз рӯи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ (истихроҷи сарватҳои табиӣ, коркард, истеҳсол ва тақсими неруи барқ, газ ва об) ҳисоб карда мешавад. Индекс-дефлятор тағйирёбии замонии сатҳи умумии нархҳоро дар иқтисодиёт пурра нишон медиҳад. Он имкон медиҳад, ки тағйирёбии нишондиҳандаҳои ҳаҷми воқеии маҷмӯи маҳсулоти миллӣ, фондҳои пасандозӣ ва истеъмолӣ таҳлил карда шаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Индекси Нархҳо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Иқтисод]]</text>
      <sha1>60532jwcrhdo2own6ro6a61qfpjlm4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби Англия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334592</id>
    <revision>
      <id>1491375</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Инқилоби Англия,''' Ҷанги шаҳрвандии Ан глия (1642–51), низои мазҳабӣ-сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки ҳамчун ҷанги шаҳрвандӣ зуҳур карда, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шакли идоракунии ҳукумати Англияро тағйир дод.  '''Сарчашма ва омилҳои инқилоб.''' Англия дар ибтидои асри 17 давл...</comment>
      <origin>1491375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22566" sha1="cqqmqz7p4o0u847rz745nuhlwjsfajx" xml:space="preserve">'''Инқилоби Англия,''' Ҷанги шаҳрвандии Ан глия (1642–51), низои мазҳабӣ-сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки ҳамчун ҷанги шаҳрвандӣ зуҳур карда, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шакли идоракунии ҳукумати Англияро тағйир дод.

'''Сарчашма ва омилҳои инқилоб.''' Англия дар ибтидои асри 17 давлати аграрӣ буд ва аксари аҳолии он (аз 4,5 млн тақр. 4 млн) дар деҳот зиндагӣ мекард. Замин дар ихтиёри табақаи ашроф, ритсарҳо, ҷентерҳо (дворянҳои нав) ва соҳибони мануфактураҳо буд. Ҷентерҳо баръакси ашроф ва ритсарҳо ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ дар деҳот таваҷҷуҳ зоҳир карда, аз ҳуқуқи моликият ба замин маҳрум буданд. Ҳамзамон қисми зиёди заминҳои ''копиголдерҳо'' (деҳқонони вобаста) ва ''фриголдерҳо'' аз ҷониби заминдорони калон ғасб шуда, онҳо ба коргарони кироя табдил ёфтанд. Муборизаи деҳқонон ва ҷентерҳо барои замин дар деҳот шиддат ёфт ва буржуазия дар ин раванд аз гурӯҳи дуввумӣ пуштибонӣ кард. И. А. зери шиорҳои таълимоти динии пуританизм сурат гирифт. ''Пуританҳо'' шоҳро пуштибони калисои англиканӣ медонистанд. Баъди фавти ''Елизаветаи I'' (1603) шоҳи нави Англия ''Якови I'' (ҳукмронӣ 1603–25) барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ кӯшиш намуда, ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ монеа эҷод мекард. Сиёсати хориҷии Англия низ хилофи манфиати буржуазия буд ва шоҳ ҷонибдори иттифоқ бастан бо Испания ва Фаронсаи католикӣ буд. Парламент ба ниҳоди табақавӣ табдил ёфт, ки аксар намояндагони онро буржуазия – ҷентерҳо, ташкил медоданд. Солҳои аввали ҳукумати Якови I (1625–49) вакилон оид ба худсарона муқаррар кардани андозҳо ва сиёсати ҳамгироӣ бо Испания нисбат ба дарбор вокуниш нишон доданд ва парламент чанд бор пароканда гардид.

'''Буҳрони сиёсӣ.''' Дар аҳди Карли I (1625–49) гурӯҳи мухолифин дар парламент «Талабнома оид ба ҳуқуқ»-ро (1628) қабул карданд. Ин ҳуҷҷат ҳимояи моликият ва ҳуқуқи шахсии шаҳрвандонро кафолат дода, ҷамъоварии андозро бе иҷозати парламент ва дахолати шоҳро ба корҳои парламент маҳкум мекард. Дар ин давра Карли I бо машварати наздиконаш (Граф Страффорд ва Уилям Лод) барои таъмин кардани хароҷоти дарбор андозҳои иловагӣ ҷорӣ намуда, таҳқири пуританҳоро афзоиш дод. Барои он ки дарбор аз парламент барои андозғундорӣ иҷозат гирад, шоҳ «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола»-ро имзо кард. Баъди он ки шоҳ ризояти парламентро дар бораи ҷамъоварии андоз гирифт, моҳи марти 1629 парламентро пароканда кард. Карли I то соли 1640 кишварро бе парламент идора кард. Соли 1639 шотландиҳо бар зидди калисои англиканӣ эътироз намуданд ва шоҳ ба муқобили онҳо ҷанг эълон кард. Баъди ишғол шудани баъзе қалъаҳои сарҳаддии Англия аз ҷониби шотландиҳо шоҳ ду бор парламентро бо мақсади дарёфти пул даъват кард: аввалӣ бо номи Парламенти кӯтоҳмуддат (13.4–5.5.1640) ва дуввумӣ бо унвони Парламенти бардавом (1640–53) машҳуранд. Барномаи ислоҳоти сиёсӣ-иқтисодӣ ва динии мухолифини ҳокимияти мутлақ дар ду ҳуҷҷати қабулнамудаи парламент – «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола» (1640) ва «Айбномаи бузург» (1641) инъикос ёфта буданд. Дар барнома талаби барҳам додани низоми усқуфӣ, кафолати дахолатнопазирии шахсият ва моликият ва ғ. дарҷ шуда буданд. Барои татбиқи барнома мақомоти судии «Палатаи ситораҳо» ва Комиссияи олӣ барҳам дода шуданд (июли 1641). Августи ҳамон сол андоз барои сохтани киштиҳо бекор карда шуд. Баъдан зери фишори парламент ёвари шоҳ граф Страффорд бо гуноҳи анҷом додани табаддулоти давлатӣ маҳкум гардида, ба қатл расонда шуд (12 майи 1641). Тирамоҳи соли 1649 дар Ирландия зулму истибдоди англисҳо афзоиш ёфта, шӯриш сар зад. Соли 1642 шоҳ дар пораканда кардани парламент ноком шуда, ба шимоли Англия (ш. Йорк) кӯчид. Зимистони 1641–42 моҷарои ҷонибдорони шоҳ («кавалерҳо») ва тарафдорони парламент («лӯндасарҳо») ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил ёфт.

'''Ҷанги якуми шаҳрвандӣ (1642–46).''' Баъди кӯчидани шоҳ ба ш. Йорк дар мамлакат дуҳокимиятӣ ба вуҷуд омад: шоҳ дар шимол, парламент дар ҷануб. Дар ибтидо сипоҳи роялистон (2 ҳазор савора, 6 ҳазор пиёда) нисбат ба қувваҳои мусаллаҳи парокандаи парламент бартарӣ доштанд ва дар чанд набард сипоҳи парламентро шикаст доданд. Дар рӯзҳои аввали ҷанг парламент барои беҳтар кардани вазъи сипоҳиён заминҳои деликвентҳо (душманони инқилоб)-ро мусодира кард. Ҳамзамон роҳбарони қаноти пресвитериании парламент бо шоҳ Карли I вохӯрда, шартҳои ба тахт баргаштани шоҳро муҳокима карданд. Баръакс, ''индепендентҳо'' ва мардум кӯшиш карданд, ки ҷанг ба муқобили шоҳ вусъат дода шавад. 25.9.1643 дар байни парламенти Англия ва Шотландия Ковенант (аҳдномаи динӣ) имзо шуд ва шотландиҳо ба шимоли Англия лашкар кашиданд (1644). Баъди ғалабаи лашкари парламент дар набарди назди Марстон-Мур бар зидди шоҳ роҳбарони парламент ва артиш бо сардории граф Эссекс аз идомаи мубориза худдорӣ карданд. Шоҳ дар ин лаҳза ш. Лондонро муҳосира кард, вале дар ишғоли он ноком гардид. Январи 1645 парламент бо пешниҳоди О. ''Кромвел'' дар бораи ислоҳоти лашкар қарор қабул кард, ки мувофиқи он ба ҷои полиси минтақавӣ сипоҳи низомӣ ташкил гардид: сарфармондеҳ генерал Т. Ферфакс ва ҷонишинаш О. Кромвел. Дар набарди назди Нейзби (14.6.1645) сипоҳи роялистон торумор шуд ва Карли I ба Шотландия фирор кард. Баъдан шотландиҳо шоҳро асир гирифта, соли 1647 дар қалъаи Голмби зиндонӣ карданд. Феврали 1646 қонун дар бораи барҳам додани заминдории ҳарбӣ қабул гардид, ки мувофиқи он заминҳои сарбозон ба мулки хусусии онҳо табдил ёфтанд; ба буржуазия ва дворянҳои нав ҳуқуқи моликияти замин дода шуд; баъзе уҳдадориҳои деҳқонон дар назди лордҳо боқӣ монданд.

'''Парокандагӣ дар артиши инқилобӣ.''' Пас аз шикаст хӯрдани шоҳ марҳалаи демократии инқилоб оғоз гардид. Кӯшишҳои вакилон дар бораи созиш намудан бо шоҳ, қарори парламент дар бораи пароканда кардани артиш норизоии мардумро ба вуҷуд овард. Аскарон бо нишони эътироз ба қарори парламент дар қисмҳои ҳарбӣ барои ҳимояи ҳуқуқҳояшон гурӯҳи «мубаллиғон»-ро таъсис доданд. «Мубаллиғон» даъвати Шӯрои артишро талаб карда, ба фармони парламент итоат накарданд. Генералҳои индепендент бо сардории Кромвел ва Ферфакс зери фишори ҷунбиши аскарон аз пресвитерианҳои парламент ҷудо ва бо қувваҳои мусаллаҳ ҳамроҳ шуданд. Ҳамзамон дар сафи индипендентҳо парокандагӣ ба амал омада, гурӯҳе аз онҳо ҳизби левеллерҳо (баробархоҳон)-ро ташкил карданд. Аксари левеллерҳо буржуазияи хурд ва зиёиён буданд. Ҳадафи ин гурӯҳ ҳимояи ҳуқуқҳои табиӣ ва сиёсии инсон, барҳам додани унвонҳои фардӣ ва имтиёзҳои феодалӣ буд. Роҳбарони левеллерҳо: Ҷ. Лилберн, У. Уолвин, Р. Овертон. Моҳи июни 1647 «мубаллиғон» артиллерияи парламентро ғасб намуда, шоҳро ба ситоди Нюмаркет оварданд. Парламент гуфтушунидро бо шоҳ идома дода, барои ташкил кардани ҳукумати нави созгор ба манфиати ҳар ду ҷониб майл дошт. Афсарони индепендент баъди нокомӣ дар мулоқот бо шоҳ лоиҳаи сарқонунро зери унвони «Боби таклифҳо» пешниҳод карданд, ки мувофиқи он бояд Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, парламенти нав (ваколаташ ду сол) даъват мешуд; монархия ва палатаи лордҳо ҳифз ва полису лашкар ба парламент тобеъ мешуданд. Баъди лоиҳаро рад кардани шоҳ, сипоҳ ба Лондон даромад (6 августи 1647) ва лоиҳаи «Боби таклифҳо» чоп шуд. 28 октябри 1647 барои муқаррар кардани сохтори сиёсии давлати Англия дар Патни (дар наздикии Лондон) шӯрои артиш баргузор гардид. Левеллерҳо ба шӯро сохтори ҷумҳурии парламентӣ ва индепендентҳо монархияи конститутсиониро тавсия карда, оид ба тақдири шоҳ ақидаҳои гуногун изҳор доштанд. Дар натиҷа Кромвел дар маҷлиси умумии артиш (15 ноябри 1647; дар шаҳраки Патни) исёни левеллерҳоро бо сардории Арнолд пахш намуда, ғалабаи индепендентҳоро таъмин кард. Ноябри 1647 Карли I ба ҷаз. Уайт фирор карда, бо пресвитерианҳои Шотландия иттифоқ баст. Шоҳ дар шӯрои сарони артиш (Виндзор, апрели 1648) ба ҷинояти зидди миллат гунаҳкор дониста шуд.

'''Ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ.''' Баҳори 1648 ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ оғоз ёфт. Сипоҳи роялистон бо сабаби номуташаккилӣ дар набардҳои Уэллс ва Престон аз ҷониби О. Кромвел торумор шуд. То сентябри 1648 амалиётҳо анҷом ёфта, шоҳ дар қалъаи Ҳерет ҳабс гардид. 6 декабр полковник Прайд парламентро аз ҷонибдорони шоҳ «пок» кард, ки ин воқеа бо номи «Поккории Прайд» машҳур аст. 30 январи 1649 бо қарори трибунали ҳарбӣ (аз 27 январ) дар майдони назди қасри Уайтҳолл сари шоҳ Карли I аз тан ҷудо карда шуд.

'''Ҷумҳурӣ.''' Моҳи марти 1649 палатаи лордҳо пароканда ва ҳокимияти шоҳӣ бекор карда шуд. Палата  мақомоти олии қонунбарор ва мардум сарчашмаи ҳокимият эълон гардиданд. 19.5.1649 Англия ҷумҳурӣ эълон шуда, буржуазия ва дворянҳои нав ғояи маншаи илоҳӣ доштани ҳокимияти шоҳро шикастанд. Ибтидои соли 1649 Лилберн бо унвони «Занҷирҳои нави Англия» ду ''памфлет'' навишта, парламентро ба ниҳоди ҳизби ашроф нисбат дод, ки дастури Шӯрои давлатиро амалӣ мекард. Ғояи «ҳокимияти мардумӣ» ҳатто дар фаҳмиши левеллерҳо маънии маҳдуд дошт, онҳо табақаҳои беимтиёзи аҳолиро аз ҷентерҳо ҷудо карда, эҳтиёҷи мардуми нодорро ба эътибор намегирифтанд. Танҳо намояндагони ҳаракати «левеллерҳои воқеӣ» ё диггерҳо (таъсис 1649) бо сарварии Ҷ. Уинстэнли талош мекарданд, ки масъалаҳои кишоварзиро ба таври демократӣ ва ба манфиати кишоварзон ҳал кунанд. Онҳо бовар доштанд, ки пас аз таназзули ҳокимияти шоҳӣ зиндагии одилона шурӯъ мешавад. Моликияти умумӣ эълон шудани заминро асоси зиндагии одилона медонистанд. Вақте «левеллерҳои воқеӣ» ба амалӣ кардани ин иқдоми худ шурӯъ намуданд, тамоми табақаи аҳолӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, ҳатто левеллерҳо зидди онҳо баромаданд. Пас аз торумор шудани ҷамъияти диггерҳо (1649) левеллерҳо боварии худро ба анҷоми ислоҳоти конститутсионӣ аз даст доданд ва дар графиҳои Солесбери ва Оксфордшир шӯриш бардоштанд. Тирамоҳи 1649 Кромвел ва Ферфакс ҷунбиши левеллерҳоро дар Англия пахш карданд. 13 августи 1649 флоти Англия бо мақсади пахш намудани роялистон ба Ирландия фуруд омада, кишварро ишғол кард. Баъди ғалаба парламент қонун дар бораи «Бозсозии Ирландия»-ро қабул кард, ки мувофиқи он ҳамаи заминҳои роялистон дар Ирландия мусодира шуданд. Дере нагузашта Конвенти Шотландия писари Карли I – Карли II-ро шоҳ интихоб кард. Англияро хавфи ҳуҷуми роялистон таҳдид мекард. Июли 1650 Кромвел ба Шотландия ҳуҷум кард. Артиши Шотландия бо сарфармондеҳии Лесли дар набардҳои Денбар (3.9.1650) ва Вустер (3.9.1651) мағлуб гардид. Мувофиқи қонуни соли 1652 «Дар бораи азнавсозии Шотландия» ба ҷои мулкҳои феодалӣ заминдории фермерӣ ҷорӣ карда шуд. Сиёсати хориҷӣ ва савдои ҷумҳурӣ дар асоси протексионизм татбиқ шуда, нуфузи англисҳо дар арсаи ҷаҳон нисбат ба ''Империяи мустамликавии Нидерландия ва Империяи мустамликавии Испания'' устувортар гардид.

'''Протекторати Кромвел ва барқароршавии ҳукумати Стюартҳо.''' 20 апрели 1653 Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, ба ҷои он «Парламенти хурд» ташкил ёфт. «Парламенти хурд» ҳангоми муҳокимаи масъалаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ (ба деҳқонон пардохтани ҷуброни зарар, озод кардани зиндониёни қарздор, расондани ёрии молӣ ба камбағалон, бекор кардани рентаи замини ленлордҳо, барҳам додани даҳяки калисо ва ғ.) норизоии ҳукумати Кромвелро ба вуҷуд овард. ''Кромвел'' бо фишори афсарон Парламенти хурдро пароканда кард. Декабри 1653 сарқонуни нав («Олоти роҳбарият») қабул гардид. Мувофиқи он, О. Кромвел лорд-протектор (ҳомӣ)-и умрбоди Англия, Шотландия ва Ирландия таъйин гардид. Муҳлати ваколатҳои Кромвел ва вакилони парламент се сол буд. Ҳокимияти иҷроия ба ихтиёри лорд-протектор ва Шӯрои давлатӣ вогузор шуд. Соли 1657 палатаи лордҳо барқарор гардида, Кромвел аз тахти шоҳии ба ӯ пешниҳодшуда худдорӣ кард. Муваффақиятҳои Кромвел дар сиёсати хориҷӣ як муддат садди роҳи барқароршавии ҳукумати Стюартҳо гардид, аммо баъд аз фавти ӯ писараш Ричард ин сиёсатро идома дода натавонист. 25.5.1659 Ричард сарнагун шуда, ҳокимият ба ихтиёри «таги хирман»-и Парламенти дарозмуддат гузашт. Фармондеҳи артиш дар Шотландия – генерал Монк баъди ишғоли Лондон ва таъсиси парламенти нав шоҳзода Карли II-ро барои тахтнишинӣ аз Фаронса даъват намуд. Дар асоси Эъломияи Бред (1660) давлатро шоҳ Карли II идора мекард, ки ваколатҳои маҳдуд дошт. Дар охир дар Англия монархия (28. 5.1960) ва калисои англиканӣ барқарор шуда, баъзе қонунҳои давраи инқилоб эътибори худро нигоҳ доштанд.

'''«Инқилоби бошукӯҳ».''' Апрели 1687 Якови II эъломия дар бораи «Муросои динӣ»-ро қабул кард, ки мувофиқи он калисои католикӣ расмӣ гардид. Ин амали шоҳ торҳо ва вигҳоро бар зидди шоҳ муттаҳид кард. Июни соли 1688 роҳбарони мухолифин аз духтари Якови II Мария Стюарт ва шавҳараш шоҳзодаи ҳолландӣ – В. Оранский хоҳиш намуданд, ки ба Англия омада, тахти шоҳиро соҳиб шаванд. 5.11.1688 лашкари В. Оранский дар Англия фуруд омад. Баъди фирори Якови II ба Фаронса В. Оранский ба тахт нишаст (1689). Мувофиқи қонуни «Билл дар бораи ҳуқуқ», Англия монархияи парламентӣ эълон гардид.</text>
      <sha1>cqqmqz7p4o0u847rz745nuhlwjsfajx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491376</id>
      <parentid>1491375</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22740" sha1="aqileqzhoxemhz8vl8cfxnssp69a2nq" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
'''Инқилоби Англия,''' Ҷанги шаҳрвандии Ан глия (1642–51) — низои мазҳабӣ-сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки ҳамчун ҷанги шаҳрвандӣ зуҳур карда, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шакли идоракунии ҳукумати Англияро тағйир дод.

'''Сарчашма ва омилҳои инқилоб.''' Англия дар ибтидои асри 17 давлати аграрӣ буд ва аксари аҳолии он (аз 4,5 млн тақр. 4 млн) дар деҳот зиндагӣ мекард. Замин дар ихтиёри табақаи ашроф, ритсарҳо, ҷентерҳо (дворянҳои нав) ва соҳибони мануфактураҳо буд. Ҷентерҳо баръакси ашроф ва ритсарҳо ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ дар деҳот таваҷҷуҳ зоҳир карда, аз ҳуқуқи моликият ба замин маҳрум буданд. Ҳамзамон қисми зиёди заминҳои ''копиголдерҳо'' (деҳқонони вобаста) ва ''фриголдерҳо'' аз ҷониби заминдорони калон ғасб шуда, онҳо ба коргарони кироя табдил ёфтанд. Муборизаи деҳқонон ва ҷентерҳо барои замин дар деҳот шиддат ёфт ва буржуазия дар ин раванд аз гурӯҳи дуввумӣ пуштибонӣ кард. И. А. зери шиорҳои таълимоти динии пуританизм сурат гирифт. ''Пуританҳо'' шоҳро пуштибони калисои англиканӣ медонистанд. Баъди фавти ''Елизаветаи I'' (1603) шоҳи нави Англия ''Якови I'' (ҳукмронӣ 1603–25) барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ кӯшиш намуда, ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ монеа эҷод мекард. Сиёсати хориҷии Англия низ хилофи манфиати буржуазия буд ва шоҳ ҷонибдори иттифоқ бастан бо Испания ва Фаронсаи католикӣ буд. Парламент ба ниҳоди табақавӣ табдил ёфт, ки аксар намояндагони онро буржуазия – ҷентерҳо, ташкил медоданд. Солҳои аввали ҳукумати Якови I (1625–49) вакилон оид ба худсарона муқаррар кардани андозҳо ва сиёсати ҳамгироӣ бо Испания нисбат ба дарбор вокуниш нишон доданд ва парламент чанд бор пароканда гардид.

'''Буҳрони сиёсӣ.''' Дар аҳди Карли I (1625–49) гурӯҳи мухолифин дар парламент «Талабнома оид ба ҳуқуқ»-ро (1628) қабул карданд. Ин ҳуҷҷат ҳимояи моликият ва ҳуқуқи шахсии шаҳрвандонро кафолат дода, ҷамъоварии андозро бе иҷозати парламент ва дахолати шоҳро ба корҳои парламент маҳкум мекард. Дар ин давра Карли I бо машварати наздиконаш (Граф Страффорд ва Уилям Лод) барои таъмин кардани хароҷоти дарбор андозҳои иловагӣ ҷорӣ намуда, таҳқири пуританҳоро афзоиш дод. Барои он ки дарбор аз парламент барои андозғундорӣ иҷозат гирад, шоҳ «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола»-ро имзо кард. Баъди он ки шоҳ ризояти парламентро дар бораи ҷамъоварии андоз гирифт, моҳи марти 1629 парламентро пароканда кард. Карли I то соли 1640 кишварро бе парламент идора кард. Соли 1639 шотландиҳо бар зидди калисои англиканӣ эътироз намуданд ва шоҳ ба муқобили онҳо ҷанг эълон кард. Баъди ишғол шудани баъзе қалъаҳои сарҳаддии Англия аз ҷониби шотландиҳо шоҳ ду бор парламентро бо мақсади дарёфти пул даъват кард: аввалӣ бо номи Парламенти кӯтоҳмуддат (13.4–5.5.1640) ва дуввумӣ бо унвони Парламенти бардавом (1640–53) машҳуранд. Барномаи ислоҳоти сиёсӣ-иқтисодӣ ва динии мухолифини ҳокимияти мутлақ дар ду ҳуҷҷати қабулнамудаи парламент – «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола» (1640) ва «Айбномаи бузург» (1641) инъикос ёфта буданд. Дар барнома талаби барҳам додани низоми усқуфӣ, кафолати дахолатнопазирии шахсият ва моликият ва ғ. дарҷ шуда буданд. Барои татбиқи барнома мақомоти судии «Палатаи ситораҳо» ва Комиссияи олӣ барҳам дода шуданд (июли 1641). Августи ҳамон сол андоз барои сохтани киштиҳо бекор карда шуд. Баъдан зери фишори парламент ёвари шоҳ граф Страффорд бо гуноҳи анҷом додани табаддулоти давлатӣ маҳкум гардида, ба қатл расонда шуд (12 майи 1641). Тирамоҳи соли 1649 дар Ирландия зулму истибдоди англисҳо афзоиш ёфта, шӯриш сар зад. Соли 1642 шоҳ дар пораканда кардани парламент ноком шуда, ба шимоли Англия (ш. Йорк) кӯчид. Зимистони 1641–42 моҷарои ҷонибдорони шоҳ («кавалерҳо») ва тарафдорони парламент («лӯндасарҳо») ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил ёфт.

'''Ҷанги якуми шаҳрвандӣ (1642–46).''' Баъди кӯчидани шоҳ ба ш. Йорк дар мамлакат дуҳокимиятӣ ба вуҷуд омад: шоҳ дар шимол, парламент дар ҷануб. Дар ибтидо сипоҳи роялистон (2 ҳазор савора, 6 ҳазор пиёда) нисбат ба қувваҳои мусаллаҳи парокандаи парламент бартарӣ доштанд ва дар чанд набард сипоҳи парламентро шикаст доданд. Дар рӯзҳои аввали ҷанг парламент барои беҳтар кардани вазъи сипоҳиён заминҳои деликвентҳо (душманони инқилоб)-ро мусодира кард. Ҳамзамон роҳбарони қаноти пресвитериании парламент бо шоҳ Карли I вохӯрда, шартҳои ба тахт баргаштани шоҳро муҳокима карданд. Баръакс, ''индепендентҳо'' ва мардум кӯшиш карданд, ки ҷанг ба муқобили шоҳ вусъат дода шавад. 25.9.1643 дар байни парламенти Англия ва Шотландия Ковенант (аҳдномаи динӣ) имзо шуд ва шотландиҳо ба шимоли Англия лашкар кашиданд (1644). Баъди ғалабаи лашкари парламент дар набарди назди Марстон-Мур бар зидди шоҳ роҳбарони парламент ва артиш бо сардории граф Эссекс аз идомаи мубориза худдорӣ карданд. Шоҳ дар ин лаҳза ш. Лондонро муҳосира кард, вале дар ишғоли он ноком гардид. Январи 1645 парламент бо пешниҳоди О. ''Кромвел'' дар бораи ислоҳоти лашкар қарор қабул кард, ки мувофиқи он ба ҷои полиси минтақавӣ сипоҳи низомӣ ташкил гардид: сарфармондеҳ генерал Т. Ферфакс ва ҷонишинаш О. Кромвел. Дар набарди назди Нейзби (14.6.1645) сипоҳи роялистон торумор шуд ва Карли I ба Шотландия фирор кард. Баъдан шотландиҳо шоҳро асир гирифта, соли 1647 дар қалъаи Голмби зиндонӣ карданд. Феврали 1646 қонун дар бораи барҳам додани заминдории ҳарбӣ қабул гардид, ки мувофиқи он заминҳои сарбозон ба мулки хусусии онҳо табдил ёфтанд; ба буржуазия ва дворянҳои нав ҳуқуқи моликияти замин дода шуд; баъзе уҳдадориҳои деҳқонон дар назди лордҳо боқӣ монданд.

'''Парокандагӣ дар артиши инқилобӣ.''' Пас аз шикаст хӯрдани шоҳ марҳалаи демократии инқилоб оғоз гардид. Кӯшишҳои вакилон дар бораи созиш намудан бо шоҳ, қарори парламент дар бораи пароканда кардани артиш норизоии мардумро ба вуҷуд овард. Аскарон бо нишони эътироз ба қарори парламент дар қисмҳои ҳарбӣ барои ҳимояи ҳуқуқҳояшон гурӯҳи «мубаллиғон»-ро таъсис доданд. «Мубаллиғон» даъвати Шӯрои артишро талаб карда, ба фармони парламент итоат накарданд. Генералҳои индепендент бо сардории Кромвел ва Ферфакс зери фишори ҷунбиши аскарон аз пресвитерианҳои парламент ҷудо ва бо қувваҳои мусаллаҳ ҳамроҳ шуданд. Ҳамзамон дар сафи индипендентҳо парокандагӣ ба амал омада, гурӯҳе аз онҳо ҳизби левеллерҳо (баробархоҳон)-ро ташкил карданд. Аксари левеллерҳо буржуазияи хурд ва зиёиён буданд. Ҳадафи ин гурӯҳ ҳимояи ҳуқуқҳои табиӣ ва сиёсии инсон, барҳам додани унвонҳои фардӣ ва имтиёзҳои феодалӣ буд. Роҳбарони левеллерҳо: Ҷ. Лилберн, У. Уолвин, Р. Овертон. Моҳи июни 1647 «мубаллиғон» артиллерияи парламентро ғасб намуда, шоҳро ба ситоди Нюмаркет оварданд. Парламент гуфтушунидро бо шоҳ идома дода, барои ташкил кардани ҳукумати нави созгор ба манфиати ҳар ду ҷониб майл дошт. Афсарони индепендент баъди нокомӣ дар мулоқот бо шоҳ лоиҳаи сарқонунро зери унвони «Боби таклифҳо» пешниҳод карданд, ки мувофиқи он бояд Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, парламенти нав (ваколаташ ду сол) даъват мешуд; монархия ва палатаи лордҳо ҳифз ва полису лашкар ба парламент тобеъ мешуданд. Баъди лоиҳаро рад кардани шоҳ, сипоҳ ба Лондон даромад (6 августи 1647) ва лоиҳаи «Боби таклифҳо» чоп шуд. 28 октябри 1647 барои муқаррар кардани сохтори сиёсии давлати Англия дар Патни (дар наздикии Лондон) шӯрои артиш баргузор гардид. Левеллерҳо ба шӯро сохтори ҷумҳурии парламентӣ ва индепендентҳо монархияи конститутсиониро тавсия карда, оид ба тақдири шоҳ ақидаҳои гуногун изҳор доштанд. Дар натиҷа Кромвел дар маҷлиси умумии артиш (15 ноябри 1647; дар шаҳраки Патни) исёни левеллерҳоро бо сардории Арнолд пахш намуда, ғалабаи индепендентҳоро таъмин кард. Ноябри 1647 Карли I ба ҷаз. Уайт фирор карда, бо пресвитерианҳои Шотландия иттифоқ баст. Шоҳ дар шӯрои сарони артиш (Виндзор, апрели 1648) ба ҷинояти зидди миллат гунаҳкор дониста шуд.

'''Ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ.''' Баҳори 1648 ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ оғоз ёфт. Сипоҳи роялистон бо сабаби номуташаккилӣ дар набардҳои Уэллс ва Престон аз ҷониби О. Кромвел торумор шуд. То сентябри 1648 амалиётҳо анҷом ёфта, шоҳ дар қалъаи Ҳерет ҳабс гардид. 6 декабр полковник Прайд парламентро аз ҷонибдорони шоҳ «пок» кард, ки ин воқеа бо номи «Поккории Прайд» машҳур аст. 30 январи 1649 бо қарори трибунали ҳарбӣ (аз 27 январ) дар майдони назди қасри Уайтҳолл сари шоҳ Карли I аз тан ҷудо карда шуд.

'''Ҷумҳурӣ.''' Моҳи марти 1649 палатаи лордҳо пароканда ва ҳокимияти шоҳӣ бекор карда шуд. Палата  мақомоти олии қонунбарор ва мардум сарчашмаи ҳокимият эълон гардиданд. 19.5.1649 Англия ҷумҳурӣ эълон шуда, буржуазия ва дворянҳои нав ғояи маншаи илоҳӣ доштани ҳокимияти шоҳро шикастанд. Ибтидои соли 1649 Лилберн бо унвони «Занҷирҳои нави Англия» ду ''памфлет'' навишта, парламентро ба ниҳоди ҳизби ашроф нисбат дод, ки дастури Шӯрои давлатиро амалӣ мекард. Ғояи «ҳокимияти мардумӣ» ҳатто дар фаҳмиши левеллерҳо маънии маҳдуд дошт, онҳо табақаҳои беимтиёзи аҳолиро аз ҷентерҳо ҷудо карда, эҳтиёҷи мардуми нодорро ба эътибор намегирифтанд. Танҳо намояндагони ҳаракати «левеллерҳои воқеӣ» ё диггерҳо (таъсис 1649) бо сарварии Ҷ. Уинстэнли талош мекарданд, ки масъалаҳои кишоварзиро ба таври демократӣ ва ба манфиати кишоварзон ҳал кунанд. Онҳо бовар доштанд, ки пас аз таназзули ҳокимияти шоҳӣ зиндагии одилона шурӯъ мешавад. Моликияти умумӣ эълон шудани заминро асоси зиндагии одилона медонистанд. Вақте «левеллерҳои воқеӣ» ба амалӣ кардани ин иқдоми худ шурӯъ намуданд, тамоми табақаи аҳолӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, ҳатто левеллерҳо зидди онҳо баромаданд. Пас аз торумор шудани ҷамъияти диггерҳо (1649) левеллерҳо боварии худро ба анҷоми ислоҳоти конститутсионӣ аз даст доданд ва дар графиҳои Солесбери ва Оксфордшир шӯриш бардоштанд. Тирамоҳи 1649 Кромвел ва Ферфакс ҷунбиши левеллерҳоро дар Англия пахш карданд. 13 августи 1649 флоти Англия бо мақсади пахш намудани роялистон ба Ирландия фуруд омада, кишварро ишғол кард. Баъди ғалаба парламент қонун дар бораи «Бозсозии Ирландия»-ро қабул кард, ки мувофиқи он ҳамаи заминҳои роялистон дар Ирландия мусодира шуданд. Дере нагузашта Конвенти Шотландия писари Карли I – Карли II-ро шоҳ интихоб кард. Англияро хавфи ҳуҷуми роялистон таҳдид мекард. Июли 1650 Кромвел ба Шотландия ҳуҷум кард. Артиши Шотландия бо сарфармондеҳии Лесли дар набардҳои Денбар (3.9.1650) ва Вустер (3.9.1651) мағлуб гардид. Мувофиқи қонуни соли 1652 «Дар бораи азнавсозии Шотландия» ба ҷои мулкҳои феодалӣ заминдории фермерӣ ҷорӣ карда шуд. Сиёсати хориҷӣ ва савдои ҷумҳурӣ дар асоси протексионизм татбиқ шуда, нуфузи англисҳо дар арсаи ҷаҳон нисбат ба ''Империяи мустамликавии Нидерландия ва Империяи мустамликавии Испания'' устувортар гардид.

'''Протекторати Кромвел ва барқароршавии ҳукумати Стюартҳо.''' 20 апрели 1653 Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, ба ҷои он «Парламенти хурд» ташкил ёфт. «Парламенти хурд» ҳангоми муҳокимаи масъалаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ (ба деҳқонон пардохтани ҷуброни зарар, озод кардани зиндониёни қарздор, расондани ёрии молӣ ба камбағалон, бекор кардани рентаи замини ленлордҳо, барҳам додани даҳяки калисо ва ғ.) норизоии ҳукумати Кромвелро ба вуҷуд овард. ''Кромвел'' бо фишори афсарон Парламенти хурдро пароканда кард. Декабри 1653 сарқонуни нав («Олоти роҳбарият») қабул гардид. Мувофиқи он, О. Кромвел лорд-протектор (ҳомӣ)-и умрбоди Англия, Шотландия ва Ирландия таъйин гардид. Муҳлати ваколатҳои Кромвел ва вакилони парламент се сол буд. Ҳокимияти иҷроия ба ихтиёри лорд-протектор ва Шӯрои давлатӣ вогузор шуд. Соли 1657 палатаи лордҳо барқарор гардида, Кромвел аз тахти шоҳии ба ӯ пешниҳодшуда худдорӣ кард. Муваффақиятҳои Кромвел дар сиёсати хориҷӣ як муддат садди роҳи барқароршавии ҳукумати Стюартҳо гардид, аммо баъд аз фавти ӯ писараш Ричард ин сиёсатро идома дода натавонист. 25.5.1659 Ричард сарнагун шуда, ҳокимият ба ихтиёри «таги хирман»-и Парламенти дарозмуддат гузашт. Фармондеҳи артиш дар Шотландия – генерал Монк баъди ишғоли Лондон ва таъсиси парламенти нав шоҳзода Карли II-ро барои тахтнишинӣ аз Фаронса даъват намуд. Дар асоси Эъломияи Бред (1660) давлатро шоҳ Карли II идора мекард, ки ваколатҳои маҳдуд дошт. Дар охир дар Англия монархия (28. 5.1960) ва калисои англиканӣ барқарор шуда, баъзе қонунҳои давраи инқилоб эътибори худро нигоҳ доштанд.

'''«Инқилоби бошукӯҳ».''' Апрели 1687 Якови II эъломия дар бораи «Муросои динӣ»-ро қабул кард, ки мувофиқи он калисои католикӣ расмӣ гардид. Ин амали шоҳ торҳо ва вигҳоро бар зидди шоҳ муттаҳид кард. Июни соли 1688 роҳбарони мухолифин аз духтари Якови II Мария Стюарт ва шавҳараш шоҳзодаи ҳолландӣ – В. Оранский хоҳиш намуданд, ки ба Англия омада, тахти шоҳиро соҳиб шаванд. 5.11.1688 лашкари В. Оранский дар Англия фуруд омад. Баъди фирори Якови II ба Фаронса В. Оранский ба тахт нишаст (1689). Мувофиқи қонуни «Билл дар бораи ҳуқуқ», Англия монархияи парламентӣ эълон гардид.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби Англия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>aqileqzhoxemhz8vl8cfxnssp69a2nq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491377</id>
      <parentid>1491376</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22829" sha1="0jzwimftic39cginhxmi4x4osc12jul" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
'''Инқилоби Англия,''' Ҷанги шаҳрвандии Англия (1642–51) — низои мазҳабӣ-сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки ҳамчун [[ҷанги шаҳрвандӣ]] зуҳур карда, муносибатҳои иҷтимоӣ ва шакли идоракунии ҳукумати Англияро тағйир дод.

'''Сарчашма ва омилҳои инқилоб.''' Англия дар ибтидои асри 17 давлати аграрӣ буд ва аксари аҳолии он (аз 4,5 млн тақр. 4 млн) дар деҳот зиндагӣ мекард. Замин дар ихтиёри табақаи ашроф, [[Ритсар|ритсарҳо]], ҷентерҳо (дворянҳои нав) ва соҳибони мануфактураҳо буд. Ҷентерҳо баръакси ашроф ва ритсарҳо ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ дар деҳот таваҷҷуҳ зоҳир карда, аз ҳуқуқи моликият ба замин маҳрум буданд. Ҳамзамон қисми зиёди заминҳои ''копиголдерҳо'' (деҳқонони вобаста) ва ''фриголдерҳо'' аз ҷониби заминдорони калон ғасб шуда, онҳо ба коргарони кироя табдил ёфтанд. Муборизаи деҳқонон ва ҷентерҳо барои замин дар деҳот шиддат ёфт ва буржуазия дар ин раванд аз гурӯҳи дуввумӣ пуштибонӣ кард. И. А. зери шиорҳои таълимоти динии пуританизм сурат гирифт. ''Пуританҳо'' шоҳро пуштибони калисои англиканӣ медонистанд. Баъди фавти ''Елизаветаи I'' (1603) шоҳи нави Англия ''Якови I'' (ҳукмронӣ 1603–25) барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ кӯшиш намуда, ба рушди муносибатҳои сармоядорӣ монеа эҷод мекард. Сиёсати хориҷии Англия низ хилофи манфиати [[буржуазия]] буд ва шоҳ ҷонибдори иттифоқ бастан бо Испания ва Фаронсаи католикӣ буд. Парламент ба ниҳоди табақавӣ табдил ёфт, ки аксар намояндагони онро буржуазия – ҷентерҳо, ташкил медоданд. Солҳои аввали ҳукумати Якови I (1625–49) вакилон оид ба худсарона муқаррар кардани андозҳо ва сиёсати ҳамгироӣ бо Испания нисбат ба дарбор вокуниш нишон доданд ва парламент чанд бор пароканда гардид.

'''Буҳрони сиёсӣ.''' Дар аҳди Карли I (1625–49) гурӯҳи мухолифин дар парламент «Талабнома оид ба ҳуқуқ»-ро (1628) қабул карданд. Ин ҳуҷҷат ҳимояи моликият ва ҳуқуқи шахсии шаҳрвандонро кафолат дода, ҷамъоварии андозро бе иҷозати парламент ва дахолати шоҳро ба корҳои парламент маҳкум мекард. Дар ин давра Карли I бо машварати наздиконаш (Граф Страффорд ва Уилям Лод) барои таъмин кардани хароҷоти дарбор андозҳои иловагӣ ҷорӣ намуда, таҳқири пуританҳоро афзоиш дод. Барои он ки дарбор аз парламент барои андозғундорӣ иҷозат гирад, шоҳ «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола»-ро имзо кард. Баъди он ки шоҳ ризояти парламентро дар бораи ҷамъоварии андоз гирифт, моҳи марти 1629 парламентро пароканда кард. Карли I то соли 1640 кишварро бе парламент идора кард. Соли 1639 шотландиҳо бар зидди калисои англиканӣ эътироз намуданд ва шоҳ ба муқобили онҳо ҷанг эълон кард. Баъди ишғол шудани баъзе қалъаҳои сарҳаддии Англия аз ҷониби шотландиҳо шоҳ ду бор парламентро бо мақсади дарёфти пул даъват кард: аввалӣ бо номи Парламенти кӯтоҳмуддат (13.4–5.5.1640) ва дуввумӣ бо унвони Парламенти бардавом (1640–53) машҳуранд. Барномаи ислоҳоти сиёсӣ-иқтисодӣ ва динии мухолифини ҳокимияти мутлақ дар ду ҳуҷҷати қабулнамудаи парламент – «Талабнома дар бораи асос ва шохаҳои сулола» (1640) ва «Айбномаи бузург» (1641) инъикос ёфта буданд. Дар барнома талаби барҳам додани низоми усқуфӣ, кафолати дахолатнопазирии шахсият ва моликият ва ғ. дарҷ шуда буданд. Барои татбиқи барнома мақомоти судии «Палатаи ситораҳо» ва Комиссияи олӣ барҳам дода шуданд (июли 1641). Августи ҳамон сол андоз барои сохтани киштиҳо бекор карда шуд. Баъдан зери фишори парламент ёвари шоҳ граф Страффорд бо гуноҳи анҷом додани табаддулоти давлатӣ маҳкум гардида, ба қатл расонда шуд (12 майи 1641). Тирамоҳи соли 1649 дар Ирландия зулму истибдоди англисҳо афзоиш ёфта, шӯриш сар зад. Соли 1642 шоҳ дар пораканда кардани парламент ноком шуда, ба шимоли Англия (ш. Йорк) кӯчид. Зимистони 1641–42 моҷарои ҷонибдорони шоҳ («кавалерҳо») ва тарафдорони парламент («лӯндасарҳо») ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил ёфт.

'''Ҷанги якуми шаҳрвандӣ (1642–46).''' Баъди кӯчидани шоҳ ба ш. Йорк дар мамлакат дуҳокимиятӣ ба вуҷуд омад: шоҳ дар шимол, парламент дар ҷануб. Дар ибтидо сипоҳи роялистон (2 ҳазор савора, 6 ҳазор пиёда) нисбат ба қувваҳои мусаллаҳи парокандаи парламент бартарӣ доштанд ва дар чанд набард сипоҳи парламентро шикаст доданд. Дар рӯзҳои аввали ҷанг парламент барои беҳтар кардани вазъи сипоҳиён заминҳои деликвентҳо (душманони инқилоб)-ро мусодира кард. Ҳамзамон роҳбарони қаноти пресвитериании парламент бо шоҳ Карли I вохӯрда, шартҳои ба тахт баргаштани шоҳро муҳокима карданд. Баръакс, ''индепендентҳо'' ва мардум кӯшиш карданд, ки ҷанг ба муқобили шоҳ вусъат дода шавад. 25.9.1643 дар байни парламенти Англия ва Шотландия Ковенант (аҳдномаи динӣ) имзо шуд ва шотландиҳо ба шимоли Англия лашкар кашиданд (1644). Баъди ғалабаи лашкари парламент дар набарди назди Марстон-Мур бар зидди шоҳ роҳбарони парламент ва артиш бо сардории граф Эссекс аз идомаи мубориза худдорӣ карданд. Шоҳ дар ин лаҳза ш. Лондонро муҳосира кард, вале дар ишғоли он ноком гардид. Январи 1645 парламент бо пешниҳоди О. ''Кромвел'' дар бораи ислоҳоти лашкар қарор қабул кард, ки мувофиқи он ба ҷои полиси минтақавӣ сипоҳи низомӣ ташкил гардид: сарфармондеҳ генерал Т. Ферфакс ва ҷонишинаш О. Кромвел. Дар набарди назди Нейзби (14.6.1645) сипоҳи роялистон торумор шуд ва Карли I ба Шотландия фирор кард. Баъдан шотландиҳо шоҳро асир гирифта, соли 1647 дар қалъаи Голмби зиндонӣ карданд. Феврали 1646 қонун дар бораи барҳам додани заминдории ҳарбӣ қабул гардид, ки мувофиқи он заминҳои сарбозон ба мулки хусусии онҳо табдил ёфтанд; ба буржуазия ва дворянҳои нав ҳуқуқи моликияти замин дода шуд; баъзе уҳдадориҳои деҳқонон дар назди лордҳо боқӣ монданд.

'''Парокандагӣ дар артиши инқилобӣ.''' Пас аз шикаст хӯрдани шоҳ марҳалаи демократии инқилоб оғоз гардид. Кӯшишҳои вакилон дар бораи созиш намудан бо шоҳ, қарори парламент дар бораи пароканда кардани артиш норизоии мардумро ба вуҷуд овард. Аскарон бо нишони эътироз ба қарори парламент дар қисмҳои ҳарбӣ барои ҳимояи ҳуқуқҳояшон гурӯҳи «мубаллиғон»-ро таъсис доданд. «Мубаллиғон» даъвати Шӯрои артишро талаб карда, ба фармони парламент итоат накарданд. Генералҳои индепендент бо сардории Кромвел ва Ферфакс зери фишори ҷунбиши аскарон аз пресвитерианҳои парламент ҷудо ва бо қувваҳои мусаллаҳ ҳамроҳ шуданд. Ҳамзамон дар сафи индипендентҳо парокандагӣ ба амал омада, гурӯҳе аз онҳо ҳизби левеллерҳо (баробархоҳон)-ро ташкил карданд. Аксари левеллерҳо буржуазияи хурд ва зиёиён буданд. Ҳадафи ин гурӯҳ ҳимояи ҳуқуқҳои табиӣ ва сиёсии инсон, барҳам додани унвонҳои фардӣ ва имтиёзҳои феодалӣ буд. Роҳбарони левеллерҳо: Ҷ. Лилберн, У. Уолвин, Р. Овертон. Моҳи июни 1647 «мубаллиғон» артиллерияи парламентро ғасб намуда, шоҳро ба ситоди Нюмаркет оварданд. Парламент гуфтушунидро бо шоҳ идома дода, барои ташкил кардани ҳукумати нави созгор ба манфиати ҳар ду ҷониб майл дошт. Афсарони индепендент баъди нокомӣ дар мулоқот бо шоҳ лоиҳаи сарқонунро зери унвони «Боби таклифҳо» пешниҳод карданд, ки мувофиқи он бояд Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, парламенти нав (ваколаташ ду сол) даъват мешуд; монархия ва палатаи лордҳо ҳифз ва полису лашкар ба парламент тобеъ мешуданд. Баъди лоиҳаро рад кардани шоҳ, сипоҳ ба Лондон даромад (6 августи 1647) ва лоиҳаи «Боби таклифҳо» чоп шуд. 28 октябри 1647 барои муқаррар кардани сохтори сиёсии давлати Англия дар Патни (дар наздикии Лондон) шӯрои артиш баргузор гардид. Левеллерҳо ба шӯро сохтори ҷумҳурии парламентӣ ва индепендентҳо монархияи конститутсиониро тавсия карда, оид ба тақдири шоҳ ақидаҳои гуногун изҳор доштанд. Дар натиҷа Кромвел дар маҷлиси умумии артиш (15 ноябри 1647; дар шаҳраки Патни) исёни левеллерҳоро бо сардории Арнолд пахш намуда, ғалабаи индепендентҳоро таъмин кард. Ноябри 1647 Карли I ба ҷаз. Уайт фирор карда, бо пресвитерианҳои Шотландия иттифоқ баст. Шоҳ дар шӯрои сарони артиш (Виндзор, апрели 1648) ба ҷинояти зидди миллат гунаҳкор дониста шуд.

'''Ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ.''' Баҳори 1648 ҷанги дуввуми шаҳрвандӣ оғоз ёфт. Сипоҳи роялистон бо сабаби номуташаккилӣ дар набардҳои Уэллс ва Престон аз ҷониби О. Кромвел торумор шуд. То сентябри 1648 амалиётҳо анҷом ёфта, шоҳ дар қалъаи Ҳерет ҳабс гардид. 6 декабр полковник Прайд парламентро аз ҷонибдорони шоҳ «пок» кард, ки ин воқеа бо номи «Поккории Прайд» машҳур аст. 30 январи 1649 бо қарори трибунали ҳарбӣ (аз 27 январ) дар майдони назди қасри Уайтҳолл сари шоҳ Карли I аз тан ҷудо карда шуд.

'''Ҷумҳурӣ.''' Моҳи марти 1649 палатаи лордҳо пароканда ва ҳокимияти шоҳӣ бекор карда шуд. Палата  мақомоти олии қонунбарор ва мардум сарчашмаи ҳокимият эълон гардиданд. 19.5.1649 Англия ҷумҳурӣ эълон шуда, буржуазия ва дворянҳои нав ғояи маншаи илоҳӣ доштани ҳокимияти шоҳро шикастанд. Ибтидои соли 1649 Лилберн бо унвони «Занҷирҳои нави Англия» ду ''памфлет'' навишта, парламентро ба ниҳоди ҳизби ашроф нисбат дод, ки дастури Шӯрои давлатиро амалӣ мекард. Ғояи «ҳокимияти мардумӣ» ҳатто дар фаҳмиши левеллерҳо маънии маҳдуд дошт, онҳо табақаҳои беимтиёзи аҳолиро аз ҷентерҳо ҷудо карда, эҳтиёҷи мардуми нодорро ба эътибор намегирифтанд. Танҳо намояндагони ҳаракати «левеллерҳои воқеӣ» ё диггерҳо (таъсис 1649) бо сарварии Ҷ. Уинстэнли талош мекарданд, ки масъалаҳои кишоварзиро ба таври демократӣ ва ба манфиати кишоварзон ҳал кунанд. Онҳо бовар доштанд, ки пас аз таназзули ҳокимияти шоҳӣ зиндагии одилона шурӯъ мешавад. Моликияти умумӣ эълон шудани заминро асоси зиндагии одилона медонистанд. Вақте «левеллерҳои воқеӣ» ба амалӣ кардани ин иқдоми худ шурӯъ намуданд, тамоми табақаи аҳолӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, ҳатто левеллерҳо зидди онҳо баромаданд. Пас аз торумор шудани ҷамъияти диггерҳо (1649) левеллерҳо боварии худро ба анҷоми ислоҳоти конститутсионӣ аз даст доданд ва дар графиҳои Солесбери ва Оксфордшир шӯриш бардоштанд. Тирамоҳи 1649 Кромвел ва Ферфакс ҷунбиши левеллерҳоро дар Англия пахш карданд. 13 августи 1649 флоти Англия бо мақсади пахш намудани роялистон ба Ирландия фуруд омада, кишварро ишғол кард. Баъди ғалаба парламент қонун дар бораи «Бозсозии Ирландия»-ро қабул кард, ки мувофиқи он ҳамаи заминҳои роялистон дар Ирландия мусодира шуданд. Дере нагузашта Конвенти Шотландия писари Карли I – Карли II-ро шоҳ интихоб кард. Англияро хавфи ҳуҷуми роялистон таҳдид мекард. Июли 1650 Кромвел ба Шотландия ҳуҷум кард. Артиши Шотландия бо сарфармондеҳии Лесли дар набардҳои Денбар (3.9.1650) ва Вустер (3.9.1651) мағлуб гардид. Мувофиқи қонуни соли 1652 «Дар бораи азнавсозии Шотландия» ба ҷои мулкҳои феодалӣ заминдории фермерӣ ҷорӣ карда шуд. Сиёсати хориҷӣ ва савдои ҷумҳурӣ дар асоси протексионизм татбиқ шуда, нуфузи англисҳо дар арсаи ҷаҳон нисбат ба ''Империяи мустамликавии Нидерландия ва Империяи мустамликавии Испания'' устувортар гардид.

'''Протекторати Кромвел ва барқароршавии ҳукумати Стюартҳо.''' 20 апрели 1653 Парламенти дарозмуддат пароканда шуда, ба ҷои он «Парламенти хурд» ташкил ёфт. «Парламенти хурд» ҳангоми муҳокимаи масъалаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ (ба деҳқонон пардохтани ҷуброни зарар, озод кардани зиндониёни қарздор, расондани ёрии молӣ ба камбағалон, бекор кардани рентаи замини ленлордҳо, барҳам додани даҳяки калисо ва ғ.) норизоии ҳукумати Кромвелро ба вуҷуд овард. ''Кромвел'' бо фишори афсарон Парламенти хурдро пароканда кард. Декабри 1653 сарқонуни нав («Олоти роҳбарият») қабул гардид. Мувофиқи он, О. Кромвел лорд-протектор (ҳомӣ)-и умрбоди Англия, Шотландия ва Ирландия таъйин гардид. Муҳлати ваколатҳои Кромвел ва вакилони парламент се сол буд. Ҳокимияти иҷроия ба ихтиёри лорд-протектор ва Шӯрои давлатӣ вогузор шуд. Соли 1657 палатаи лордҳо барқарор гардида, Кромвел аз тахти шоҳии ба ӯ пешниҳодшуда худдорӣ кард. Муваффақиятҳои Кромвел дар сиёсати хориҷӣ як муддат садди роҳи барқароршавии ҳукумати Стюартҳо гардид, аммо баъд аз фавти ӯ писараш Ричард ин сиёсатро идома дода натавонист. 25.5.1659 Ричард сарнагун шуда, ҳокимият ба ихтиёри «таги хирман»-и Парламенти дарозмуддат гузашт. Фармондеҳи артиш дар Шотландия – генерал Монк баъди ишғоли Лондон ва таъсиси парламенти нав шоҳзода Карли II-ро барои тахтнишинӣ аз Фаронса даъват намуд. Дар асоси Эъломияи Бред (1660) давлатро шоҳ Карли II идора мекард, ки ваколатҳои маҳдуд дошт. Дар охир дар Англия монархия (28. 5.1960) ва калисои англиканӣ барқарор шуда, баъзе қонунҳои давраи инқилоб эътибори худро нигоҳ доштанд.

'''«Инқилоби бошукӯҳ».''' Апрели 1687 Якови II эъломия дар бораи «Муросои динӣ»-ро қабул кард, ки мувофиқи он калисои католикӣ расмӣ гардид. Ин амали шоҳ торҳо ва вигҳоро бар зидди шоҳ муттаҳид кард. Июни соли 1688 роҳбарони мухолифин аз духтари Якови II Мария Стюарт ва шавҳараш шоҳзодаи ҳолландӣ – В. Оранский хоҳиш намуданд, ки ба Англия омада, тахти шоҳиро соҳиб шаванд. 5.11.1688 лашкари В. Оранский дар Англия фуруд омад. Баъди фирори Якови II ба Фаронса В. Оранский ба тахт нишаст (1689). Мувофиқи қонуни «Билл дар бораи ҳуқуқ», Англия монархияи парламентӣ эълон гардид.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби Англия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>0jzwimftic39cginhxmi4x4osc12jul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби Офтоб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334593</id>
    <revision>
      <id>1491378</id>
      <timestamp>2026-10-26T06:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Инқилоби Офтоб''', ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи...</comment>
      <origin>1491378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5405" sha1="5g36vc672dl6n73zt2kkoaj4g0laaq5" xml:space="preserve">'''Инқилоби Офтоб''', ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи ҷойгиршавии Офтоб дар доиратулбуруҷ, инқилоб тобистонӣ ва зимистонӣ мешавад. Аз рӯи ҳисоби вақти ҷаҳонӣ инқилоби тобистона дар Нимкураи шимолӣ рӯзи 21 июн (солҳои кабиса 20 ва 21 июн) ва инқилоби зимистонӣ рӯзҳои 21 ва 22 декабр ба вуҷуд меояд. Дар Нимкураи ҷанубӣ ин ҳодиса баръакс аст – инқилоби тобистонӣ моҳи декабр ва инқилоби зимистонӣ моҳи июн ба амал меояд. Инқилоби тобистонӣ рӯзи дарозтарину шаби кӯтоҳтарин дорад. Дар қутби шимолии олам ин лаҳзаи миёнаи рӯзи ягонаи нимсола аст. Рӯзи инқилоби зимистонӣ рӯзи кӯтоҳтарину шаби дарозтарин (''шаби ялдо'') дар нимкура буда, дар ноҳияи қутби ҷанубӣ миёншаби ягонаи нимсола мебошад.

Дар арзҳои миёна Офтоби нимарӯзи ҳақиқӣ ҳар рӯз баланд шуда, то инқилоби тобистонӣ боло (+23˚26’) мебарояд ва баъдан то нуқтаи поинтарин (–23˚26’) мефурояд. Лаҳзаи Инқилоби Офтоби тобистониро ибтидои тобистони астрономӣ ва лаҳзаи Инқилоби Офтоби зимистониро ибтидои зимистони астрономӣ меҳисобанд. Тӯли астрономии Офтоб дар ин рӯзҳо мутаносибан ба 270&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; ва 90&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; баробар мешавад. Офтоб ҳангоми ҳаракат аз рӯи доиратулбуруҷ ба ғайр аз нуқтаҳои инқилоб, аз нуқтаҳои эътидол – нуқтаи буриши доиратулбуруҷ ва хатти истивои осмон низ мегузарад. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;10&quot; valign=&quot;top&quot; |Рӯз  ва вақти фарорасии инқилобҳои Офтоб бо вақти ҷаҳонӣ
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | 

Сол
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  баҳорӣ,

март
| colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби

тобистонӣ,

июн
| valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  тирамоҳӣ

сентябр
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби  зимистонӣ,

декабр
|-
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
|-
| valign=&quot;top&quot; |2016
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |04:30
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |22:34
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |14:21
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:44
|-
| valign=&quot;top&quot; |2017
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |10:28
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |04:24
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |20:02
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |16:28
|-
| valign=&quot;top&quot; |2018
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |16:15
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:07
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:54
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |22:23
|-
| valign=&quot;top&quot; |2019
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:58
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:54
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |07:50
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |04:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2020
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:50
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:44
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |13:31
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:02
|-
| valign=&quot;top&quot; |2021
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:37:27
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |03:32:08
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |19:21:03
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:59:16
|-
| valign=&quot;top&quot; |2022
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |15:33:23
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:13:49
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:03:40
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |21:48:10
|-
| valign=&quot;top&quot; |2023
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:24:24
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |14:57:47
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |06:49:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |03:27:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2024
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:06:21
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |20:50:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |12:43:36
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:20:30
|-
| valign=&quot;top&quot; |2025
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:01:25
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |02:42:11
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |18:19:16
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:03:01
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}</text>
      <sha1>5g36vc672dl6n73zt2kkoaj4g0laaq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491379</id>
      <parentid>1491378</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5535" sha1="2indgg3peravaeovrkj8za6whto48kc" xml:space="preserve">'''Инқилоби Офтоб''' — ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи ҷойгиршавии Офтоб дар доиратулбуруҷ, инқилоб тобистонӣ ва зимистонӣ мешавад. Аз рӯи ҳисоби вақти ҷаҳонӣ инқилоби тобистона дар Нимкураи шимолӣ рӯзи 21 июн (солҳои кабиса 20 ва 21 июн) ва инқилоби зимистонӣ рӯзҳои 21 ва 22 декабр ба вуҷуд меояд. Дар Нимкураи ҷанубӣ ин ҳодиса баръакс аст – инқилоби тобистонӣ моҳи декабр ва инқилоби зимистонӣ моҳи июн ба амал меояд. Инқилоби тобистонӣ рӯзи дарозтарину шаби кӯтоҳтарин дорад. Дар қутби шимолии олам ин лаҳзаи миёнаи рӯзи ягонаи нимсола аст. Рӯзи инқилоби зимистонӣ рӯзи кӯтоҳтарину шаби дарозтарин (''шаби ялдо'') дар нимкура буда, дар ноҳияи қутби ҷанубӣ миёншаби ягонаи нимсола мебошад.

Дар арзҳои миёна Офтоби нимарӯзи ҳақиқӣ ҳар рӯз баланд шуда, то инқилоби тобистонӣ боло (+23˚26’) мебарояд ва баъдан то нуқтаи поинтарин (–23˚26’) мефурояд. Лаҳзаи Инқилоби Офтоби тобистониро ибтидои тобистони астрономӣ ва лаҳзаи Инқилоби Офтоби зимистониро ибтидои зимистони астрономӣ меҳисобанд. Тӯли астрономии Офтоб дар ин рӯзҳо мутаносибан ба 270&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; ва 90&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; баробар мешавад. Офтоб ҳангоми ҳаракат аз рӯи доиратулбуруҷ ба ғайр аз нуқтаҳои инқилоб, аз нуқтаҳои эътидол – нуқтаи буриши доиратулбуруҷ ва хатти истивои осмон низ мегузарад. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;10&quot; valign=&quot;top&quot; |Рӯз  ва вақти фарорасии инқилобҳои Офтоб бо вақти ҷаҳонӣ
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | 

Сол
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  баҳорӣ,

март
| colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби

тобистонӣ,

июн
| valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  тирамоҳӣ

сентябр
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби  зимистонӣ,

декабр
|-
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
|-
| valign=&quot;top&quot; |2016
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |04:30
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |22:34
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |14:21
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:44
|-
| valign=&quot;top&quot; |2017
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |10:28
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |04:24
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |20:02
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |16:28
|-
| valign=&quot;top&quot; |2018
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |16:15
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:07
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:54
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |22:23
|-
| valign=&quot;top&quot; |2019
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:58
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:54
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |07:50
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |04:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2020
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:50
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:44
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |13:31
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:02
|-
| valign=&quot;top&quot; |2021
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:37:27
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |03:32:08
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |19:21:03
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:59:16
|-
| valign=&quot;top&quot; |2022
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |15:33:23
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:13:49
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:03:40
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |21:48:10
|-
| valign=&quot;top&quot; |2023
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:24:24
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |14:57:47
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |06:49:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |03:27:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2024
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:06:21
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |20:50:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |12:43:36
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:20:30
|-
| valign=&quot;top&quot; |2025
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:01:25
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |02:42:11
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |18:19:16
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:03:01
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ Офтоб|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>2indgg3peravaeovrkj8za6whto48kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491380</id>
      <parentid>1491379</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="65ee3aglwn3e3ebru29ls3ijg76h2y9" xml:space="preserve">'''Инқилоби Офтоб''' — ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи ҷойгиршавии Офтоб дар доиратулбуруҷ, инқилоб тобистонӣ ва зимистонӣ мешавад. Аз рӯи ҳисоби вақти ҷаҳонӣ инқилоби тобистона дар Нимкураи шимолӣ рӯзи 21 июн (солҳои кабиса 20 ва 21 июн) ва инқилоби зимистонӣ рӯзҳои 21 ва 22 декабр ба вуҷуд меояд. Дар Нимкураи ҷанубӣ ин ҳодиса баръакс аст – инқилоби тобистонӣ моҳи декабр ва инқилоби зимистонӣ моҳи июн ба амал меояд. Инқилоби тобистонӣ рӯзи дарозтарину шаби кӯтоҳтарин дорад. Дар қутби шимолии олам ин лаҳзаи миёнаи рӯзи ягонаи нимсола аст. Рӯзи инқилоби зимистонӣ рӯзи кӯтоҳтарину шаби дарозтарин (''шаби ялдо'') дар нимкура буда, дар ноҳияи қутби ҷанубӣ миёншаби ягонаи нимсола мебошад.

Дар арзҳои миёна Офтоби нимарӯзи ҳақиқӣ ҳар рӯз баланд шуда, то инқилоби тобистонӣ боло (+23˚26’) мебарояд ва баъдан то нуқтаи поинтарин (–23˚26’) мефурояд. Лаҳзаи Инқилоби Офтоби тобистониро ибтидои тобистони астрономӣ ва лаҳзаи Инқилоби Офтоби зимистониро ибтидои зимистони астрономӣ меҳисобанд. Тӯли астрономии Офтоб дар ин рӯзҳо мутаносибан ба 270&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; ва 90&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; баробар мешавад. Офтоб ҳангоми ҳаракат аз рӯи доиратулбуруҷ ба ғайр аз нуқтаҳои инқилоб, аз нуқтаҳои эътидол – нуқтаи буриши доиратулбуруҷ ва хатти истивои осмон низ мегузарад. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;10&quot; valign=&quot;top&quot; |Рӯз  ва вақти фарорасии инқилобҳои Офтоб бо вақти ҷаҳонӣ
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | 

Сол
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  баҳорӣ,

март
| colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби

тобистонӣ,

июн
| valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  тирамоҳӣ

сентябр
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби  зимистонӣ,

декабр
|-
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
|-
| valign=&quot;top&quot; |2016
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |04:30
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |22:34
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |14:21
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:44
|-
| valign=&quot;top&quot; |2017
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |10:28
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |04:24
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |20:02
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |16:28
|-
| valign=&quot;top&quot; |2018
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |16:15
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:07
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:54
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |22:23
|-
| valign=&quot;top&quot; |2019
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:58
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:54
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |07:50
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |04:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2020
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:50
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:44
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |13:31
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:02
|-
| valign=&quot;top&quot; |2021
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:37:27
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |03:32:08
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |19:21:03
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:59:16
|-
| valign=&quot;top&quot; |2022
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |15:33:23
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:13:49
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:03:40
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |21:48:10
|-
| valign=&quot;top&quot; |2023
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:24:24
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |14:57:47
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |06:49:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |03:27:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2024
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:06:21
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |20:50:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |12:43:36
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:20:30
|-
| valign=&quot;top&quot; |2025
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:01:25
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |02:42:11
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |18:19:16
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:03:01
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ Офтоб|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>65ee3aglwn3e3ebru29ls3ijg76h2y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491381</id>
      <parentid>1491380</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5571" sha1="h4xxikmlsxfuxw7dbqumlf4arwhyors" xml:space="preserve">'''Инқилоби Офтоб''' — ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи ҷойгиршавии Офтоб дар доиратулбуруҷ, инқилоб тобистонӣ ва зимистонӣ мешавад. Аз рӯи ҳисоби вақти ҷаҳонӣ инқилоби тобистона дар Нимкураи шимолӣ рӯзи 21 июн (солҳои кабиса 20 ва 21 июн) ва инқилоби зимистонӣ рӯзҳои 21 ва 22 декабр ба вуҷуд меояд. Дар Нимкураи ҷанубӣ ин ҳодиса баръакс аст – инқилоби тобистонӣ моҳи декабр ва инқилоби зимистонӣ моҳи июн ба амал меояд. Инқилоби тобистонӣ рӯзи дарозтарину шаби кӯтоҳтарин дорад. Дар қутби шимолии олам ин лаҳзаи миёнаи рӯзи ягонаи нимсола аст. Рӯзи инқилоби зимистонӣ рӯзи кӯтоҳтарину шаби дарозтарин (''шаби ялдо'') дар нимкура буда, дар ноҳияи қутби ҷанубӣ миёншаби ягонаи нимсола мебошад.

Дар арзҳои миёна Офтоби нимарӯзи ҳақиқӣ ҳар рӯз баланд шуда, то инқилоби тобистонӣ боло (+23˚26’) мебарояд ва баъдан то нуқтаи поинтарин (–23˚26’) мефурояд. Лаҳзаи Инқилоби Офтоби тобистониро ибтидои тобистони астрономӣ ва лаҳзаи Инқилоби Офтоби зимистониро ибтидои зимистони астрономӣ меҳисобанд. Тӯли астрономии Офтоб дар ин рӯзҳо мутаносибан ба 270&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; ва 90&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; баробар мешавад. Офтоб ҳангоми ҳаракат аз рӯи доиратулбуруҷ ба ғайр аз нуқтаҳои инқилоб, аз нуқтаҳои эътидол – нуқтаи буриши доиратулбуруҷ ва хатти истивои осмон низ мегузарад. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;10&quot; valign=&quot;top&quot; |Рӯз  ва вақти фарорасии инқилобҳои Офтоб бо вақти ҷаҳонӣ
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | 

Сол
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  баҳорӣ,

март
| colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби

тобистонӣ,

июн
| valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  тирамоҳӣ

сентябр
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби  зимистонӣ,

декабр
|-
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
|-
| valign=&quot;top&quot; |2016
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |04:30
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |22:34
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |14:21
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:44
|-
| valign=&quot;top&quot; |2017
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |10:28
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |04:24
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |20:02
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |16:28
|-
| valign=&quot;top&quot; |2018
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |16:15
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:07
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:54
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |22:23
|-
| valign=&quot;top&quot; |2019
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:58
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:54
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |07:50
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |04:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2020
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:50
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:44
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |13:31
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:02
|-
| valign=&quot;top&quot; |2021
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:37:27
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |03:32:08
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |19:21:03
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:59:16
|-
| valign=&quot;top&quot; |2022
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |15:33:23
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:13:49
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:03:40
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |21:48:10
|-
| valign=&quot;top&quot; |2023
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:24:24
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |14:57:47
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |06:49:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |03:27:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2024
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:06:21
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |20:50:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |12:43:36
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:20:30
|-
| valign=&quot;top&quot; |2025
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:01:25
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |02:42:11
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |18:19:16
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:03:01
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ Офтоб|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Системаи офтобӣ]]</text>
      <sha1>h4xxikmlsxfuxw7dbqumlf4arwhyors</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491382</id>
      <parentid>1491381</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5616" sha1="a9rpm4ird1a5yh5onnjzl6eugsp1m6n" xml:space="preserve">'''Инқилоби Офтоб''' — ҳодисаи астрономӣ, ки фосила (лаҳза)-и гузариши маркази Офтобро аз нуқтаҳои дуртарини ''доиратулбуруҷ'' (эклиптика) нисбат ба нуқтаи истиво (экватор)-и кураи Осмон (ки онҳоро нуқтаҳои Инқилоби Офтоб меноманд.) ифода мекунад. Вобаста ба мавқеи ҷойгиршавии Офтоб дар доиратулбуруҷ, инқилоб тобистонӣ ва зимистонӣ мешавад. Аз рӯи ҳисоби вақти ҷаҳонӣ инқилоби тобистона дар Нимкураи шимолӣ рӯзи 21 июн (солҳои кабиса 20 ва 21 июн) ва инқилоби зимистонӣ рӯзҳои 21 ва 22 декабр ба вуҷуд меояд. Дар Нимкураи ҷанубӣ ин ҳодиса баръакс аст – инқилоби тобистонӣ моҳи декабр ва инқилоби зимистонӣ моҳи июн ба амал меояд. Инқилоби тобистонӣ рӯзи дарозтарину шаби кӯтоҳтарин дорад. Дар қутби шимолии олам ин лаҳзаи миёнаи рӯзи ягонаи нимсола аст. Рӯзи инқилоби зимистонӣ рӯзи кӯтоҳтарину шаби дарозтарин (''[[Шаби Ялдо|шаби ялдо]]'') дар нимкура буда, дар ноҳияи қутби ҷанубӣ миёншаби ягонаи нимсола мебошад.

Дар арзҳои миёна Офтоби нимарӯзи ҳақиқӣ ҳар рӯз баланд шуда, то инқилоби тобистонӣ боло (+23˚26’) мебарояд ва баъдан то нуқтаи поинтарин (–23˚26’) мефурояд. Лаҳзаи Инқилоби Офтоби тобистониро ибтидои тобистони астрономӣ ва лаҳзаи Инқилоби Офтоби зимистониро ибтидои зимистони астрономӣ меҳисобанд. Тӯли астрономии Офтоб дар ин рӯзҳо мутаносибан ба 270&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; ва 90&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; баробар мешавад. Офтоб ҳангоми ҳаракат аз рӯи доиратулбуруҷ ба ғайр аз нуқтаҳои инқилоб, аз нуқтаҳои эътидол – нуқтаи буриши доиратулбуруҷ ва хатти истивои осмон низ мегузарад. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;10&quot; valign=&quot;top&quot; |Рӯз  ва вақти фарорасии инқилобҳои Офтоб бо вақти ҷаҳонӣ
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | 

Сол
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  баҳорӣ,

март
| colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби

тобистонӣ,

июн
| valign=&quot;top&quot; |Эътидоли  тирамоҳӣ

сентябр
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |Инқилоби  зимистонӣ,

декабр
|-
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
| valign=&quot;top&quot; |рӯз
| valign=&quot;top&quot; |вақт
|-
| valign=&quot;top&quot; |2016
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |04:30
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |22:34
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |14:21
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:44
|-
| valign=&quot;top&quot; |2017
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |10:28
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |04:24
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |20:02
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |16:28
|-
| valign=&quot;top&quot; |2018
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |16:15
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:07
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:54
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |22:23
|-
| valign=&quot;top&quot; |2019
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:58
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:54
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |07:50
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |04:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2020
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:50
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:44
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |13:31
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |10:02
|-
| valign=&quot;top&quot; |2021
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:37:27
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |03:32:08
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |19:21:03
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:59:16
|-
| valign=&quot;top&quot; |2022
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |15:33:23
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:13:49
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |01:03:40
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |21:48:10
|-
| valign=&quot;top&quot; |2023
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |21:24:24
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |14:57:47
| valign=&quot;top&quot; |23
| valign=&quot;top&quot; |06:49:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |03:27:19
|-
| valign=&quot;top&quot; |2024
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |03:06:21
| valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |20:50:56
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |12:43:36
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |09:20:30
|-
| valign=&quot;top&quot; |2025
| colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; |20
| valign=&quot;top&quot; |09:01:25
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |02:42:11
| valign=&quot;top&quot; |22
| valign=&quot;top&quot; |18:19:16
| valign=&quot;top&quot; |21
| valign=&quot;top&quot; |15:03:01
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби Офтоб|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Системаи офтобӣ]]</text>
      <sha1>a9rpm4ird1a5yh5onnjzl6eugsp1m6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интруга (адабиёт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334594</id>
    <revision>
      <id>1491384</id>
      <timestamp>2026-10-26T09:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интрига''' (лот. intrico – печида будан, чигил намудан), нифоқ, [[фитна]], дасиса, воқеаҳои печидаву мураккаб ва пурзиддият дар асарҳои драмавию ҳамосӣ.   == Мафҳум == Дар назарияи адабиёт истилоҳест, ки печидагӣ ва густариши пуршиддати сужети асари драмавиро ифода м...</comment>
      <origin>1491384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="sg1y20zl7n72aqzdkiz2upsdal4afbc" xml:space="preserve">'''Интрига''' (лот. intrico – печида будан, чигил намудан), нифоқ, [[фитна]], дасиса, воқеаҳои печидаву мураккаб ва пурзиддият дар асарҳои драмавию ҳамосӣ. 

== Мафҳум ==
Дар назарияи адабиёт истилоҳест, ки печидагӣ ва густариши пуршиддати сужети асари драмавиро ифода мекунад. Интруга бо ғояи эҷодии нависанда робитаи зич дорад. Дар асоси Интруга мақсади мушаххаси қаҳрамони асосӣ ё гурӯҳи қаҳрамонони амалкунандаи асар бо роҳу усулҳои мураккаб инъикос карда мешавад. Устодони Интруга Лопе де Вега, П. Карденсон, В. Шекспир, Н. В. Гогол («Ревизор»), А. В. Сухово-Кобилин ва дигарон дониста мешаванд. Интруга бештар ба асарҳои моҷароӣ хос аст. Дар асари бадеӣ Интруга, маъмулан, ҳангоми бархӯрди шадиди манфиати гурӯҳҳои мухталиф ба вуҷуд меояд. Интруга барои муайян кардани зиддиятҳои шахсӣ ва ҷамъиятии қаҳрамонҳои асар аҳаммият дорад. Адабиёти бадеӣ зиддиятҳои ҳаётиро тавассути силсилаи образҳо инъикос менамояд, вале ҳамаи воқеаву зиддиятҳои дар асар тасвирёфтаро Интруга номидан нашояд. Интруга ҳангоми тасвири воқеаҳои ниҳоят печидаву инкишофёбанда ба вуҷуд меояд. Масалан, зиддияти байни Дилоромканиз, Аҳмадҷони машкоб, Ҳайдарқул, Савсан, Оймуллои Танбӯр, Фирӯзаву Асо аз як тараф ва Ғаниҷон-бойбачаву Ойими ғафабанд, оқсақол ва монанди инҳо аз тарафи дигар, ки торафт шиддат меёбад ва задухӯрди Ҳайдарқулу Асад-махсум намунаи хуби Интруга дар романҳои «Духтари оташ» ва «Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро»-и Ҷ. Икромӣ мебошанд. Дар асарҳои саҳнавӣ Интруга тавассути тазод сурат мегирад. Масалан, бархӯрди хислати устод С. Айнӣ бо хислатҳои ҷавонбухориён – Абдурауфи Фитрат ва дигарон дар намоишномаи «Исёни Айнӣ»-и Н. Табаров (Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов, 2016), рафтору кирдори Абусаҳли Сӯзанӣ ва Вазир Ҳасанак дар намоишномаи «Чархи гардон»-и Н. Табаров (Театри давлатии академии драмаи ба номи А. Лоҳутӣ, 2015). Ба воситаи Интруга драматург дар песа амалиётро тезутунд карда, тамошогарро завқманд мегардонад. Истилоҳи Интруга баъзан барои муайян кардани жанри песа низ истифода мешавад. Масалан, «интригаи фоҷиавӣ», «интригаи мазҳакавӣ». Интихоби Интруга ва тарзи ҳалли он ба маҳорат ва ҷаҳонбинии нависанда ва драматург вобаста аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интрига|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ривоятшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Адабиётшиносӣ]]</text>
      <sha1>sg1y20zl7n72aqzdkiz2upsdal4afbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491385</id>
      <parentid>1491384</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4122" sha1="qpcwacany3ujttyskcks32vhmf7m2r6" xml:space="preserve">'''Интрига''' ({{lang-la|}}intrico – печида будан, чигил намудан), нифоқ, [[фитна]], дасиса, воқеаҳои печидаву мураккаб ва пурзиддият дар асарҳои драмавию ҳамосӣ. 

== Мафҳум ==
Дар назарияи адабиёт истилоҳест, ки печидагӣ ва густариши пуршиддати сужети асари драмавиро ифода мекунад. Интруга бо ғояи эҷодии нависанда робитаи зич дорад. Дар асоси Интруга мақсади мушаххаси қаҳрамони асосӣ ё гурӯҳи қаҳрамонони амалкунандаи асар бо роҳу усулҳои мураккаб инъикос карда мешавад. Устодони Интруга Лопе де Вега, П. Карденсон, В. Шекспир, Н. В. Гогол («Ревизор»), А. В. Сухово-Кобилин ва дигарон дониста мешаванд. Интруга бештар ба асарҳои моҷароӣ хос аст. Дар асари бадеӣ Интруга, маъмулан, ҳангоми бархӯрди шадиди манфиати гурӯҳҳои мухталиф ба вуҷуд меояд. Интруга барои муайян кардани зиддиятҳои шахсӣ ва ҷамъиятии қаҳрамонҳои асар аҳаммият дорад. Адабиёти бадеӣ зиддиятҳои ҳаётиро тавассути силсилаи образҳо инъикос менамояд, вале ҳамаи воқеаву зиддиятҳои дар асар тасвирёфтаро Интруга номидан нашояд. Интруга ҳангоми тасвири воқеаҳои ниҳоят печидаву инкишофёбанда ба вуҷуд меояд. Масалан, зиддияти байни Дилоромканиз, Аҳмадҷони машкоб, Ҳайдарқул, Савсан, Оймуллои Танбӯр, Фирӯзаву Асо аз як тараф ва Ғаниҷон-бойбачаву Ойими ғафабанд, оқсақол ва монанди инҳо аз тарафи дигар, ки торафт шиддат меёбад ва задухӯрди Ҳайдарқулу Асад-махсум намунаи хуби Интруга дар романҳои «Духтари оташ» ва «Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро»-и Ҷ. Икромӣ мебошанд. Дар асарҳои саҳнавӣ Интруга тавассути тазод сурат мегирад. Масалан, бархӯрди хислати устод С. Айнӣ бо хислатҳои ҷавонбухориён – Абдурауфи Фитрат ва дигарон дар намоишномаи «Исёни Айнӣ»-и Н. Табаров (Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов, 2016), рафтору кирдори Абусаҳли Сӯзанӣ ва Вазир Ҳасанак дар намоишномаи «Чархи гардон»-и Н. Табаров (Театри давлатии академии драмаи ба номи А. Лоҳутӣ, 2015). Ба воситаи Интруга драматург дар песа амалиётро тезутунд карда, тамошогарро завқманд мегардонад. Истилоҳи Интруга баъзан барои муайян кардани жанри песа низ истифода мешавад. Масалан, «интригаи фоҷиавӣ», «интригаи мазҳакавӣ». Интихоби Интруга ва тарзи ҳалли он ба маҳорат ва ҷаҳонбинии нависанда ва драматург вобаста аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интрига|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ривоятшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Адабиётшиносӣ]]</text>
      <sha1>qpcwacany3ujttyskcks32vhmf7m2r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491386</id>
      <parentid>1491385</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="czk9hkppwp1hgccn0cql9gz2774228l" xml:space="preserve">'''Интрига''' ({{lang-la|}}intrico – печида будан, чигил намудан), нифоқ, [[фитна]], дасиса, воқеаҳои печидаву мураккаб ва пурзиддият дар асарҳои драмавию ҳамосӣ. 

== Мафҳум ==
Дар назарияи адабиёт истилоҳест, ки печидагӣ ва густариши пуршиддати сужети асари драмавиро ифода мекунад. Интруга бо ғояи эҷодии нависанда робитаи зич дорад. Дар асоси Интруга мақсади мушаххаси қаҳрамони асосӣ ё гурӯҳи қаҳрамонони амалкунандаи асар бо роҳу усулҳои мураккаб инъикос карда мешавад. Устодони Интруга Лопе де Вега, П. Карденсон, В. Шекспир, Н. В. Гогол («Ревизор»), А. В. Сухово-Кобилин ва дигарон дониста мешаванд. Интруга бештар ба асарҳои моҷароӣ хос аст. Дар асари бадеӣ Интруга, маъмулан, ҳангоми бархӯрди шадиди манфиати гурӯҳҳои мухталиф ба вуҷуд меояд. Интруга барои муайян кардани зиддиятҳои шахсӣ ва ҷамъиятии қаҳрамонҳои асар аҳаммият дорад. Адабиёти бадеӣ зиддиятҳои ҳаётиро тавассути силсилаи образҳо инъикос менамояд, вале ҳамаи воқеаву зиддиятҳои дар асар тасвирёфтаро Интруга номидан нашояд. Интруга ҳангоми тасвири воқеаҳои ниҳоят печидаву инкишофёбанда ба вуҷуд меояд. Масалан, зиддияти байни Дилоромканиз, Аҳмадҷони машкоб, Ҳайдарқул, Савсан, Оймуллои Танбӯр, Фирӯзаву Асо аз як тараф ва Ғаниҷон-бойбачаву Ойими ғафабанд, оқсақол ва монанди инҳо аз тарафи дигар, ки торафт шиддат меёбад ва задухӯрди Ҳайдарқулу Асад-махсум намунаи хуби Интруга дар романҳои «Духтари оташ» ва «Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро»-и Ҷ. Икромӣ мебошанд. Дар асарҳои саҳнавӣ Интруга тавассути тазод сурат мегирад. Масалан, бархӯрди хислати устод С. Айнӣ бо хислатҳои ҷавонбухориён – Абдурауфи Фитрат ва дигарон дар намоишномаи «Исёни Айнӣ»-и Н. Табаров (Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов, 2016), рафтору кирдори Абусаҳли Сӯзанӣ ва Вазир Ҳасанак дар намоишномаи «Чархи гардон»-и Н. Табаров (Театри давлатии академии драмаи ба номи А. Лоҳутӣ, 2015). Ба воситаи Интруга драматург дар песа амалиётро тезутунд карда, тамошогарро завқманд мегардонад. Истилоҳи Интруга баъзан барои муайян кардани жанри песа низ истифода мешавад. Масалан, «интригаи фоҷиавӣ», «интригаи мазҳакавӣ». Интихоби Интруга ва тарзи ҳалли он ба маҳорат ва ҷаҳонбинии нависанда ва драматург вобаста аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интрига|8|муаллиф=А. Раҳмонқулов, Н. Табаров.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ривоятшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Адабиётшиносӣ]]</text>
      <sha1>czk9hkppwp1hgccn0cql9gz2774228l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491387</id>
      <parentid>1491386</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4180" sha1="ik9w9qnm6occi0foyjl518muyh258nt" xml:space="preserve">'''Интрига''' ({{lang-la|}}&lt;nowiki/&gt;intrico – печида будан, чигил намудан) — нифоқ, [[фитна]], дасиса, воқеаҳои печидаву мураккаб ва пурзиддият дар асарҳои драмавию ҳамосӣ. 

== Мафҳум ==
Дар назарияи адабиёт истилоҳест, ки печидагӣ ва густариши пуршиддати сужети асари драмавиро ифода мекунад. Интруга бо ғояи эҷодии нависанда робитаи зич дорад. Дар асоси Интруга мақсади мушаххаси қаҳрамони асосӣ ё гурӯҳи қаҳрамонони амалкунандаи асар бо роҳу усулҳои мураккаб инъикос карда мешавад. Устодони Интруга Лопе де Вега, П. Карденсон, В. Шекспир, Н. В. Гогол («Ревизор»), А. В. Сухово-Кобилин ва дигарон дониста мешаванд. Интруга бештар ба асарҳои моҷароӣ хос аст. Дар асари бадеӣ Интруга, маъмулан, ҳангоми бархӯрди шадиди манфиати гурӯҳҳои мухталиф ба вуҷуд меояд. Интруга барои муайян кардани зиддиятҳои шахсӣ ва ҷамъиятии қаҳрамонҳои асар аҳаммият дорад. Адабиёти бадеӣ зиддиятҳои ҳаётиро тавассути силсилаи образҳо инъикос менамояд, вале ҳамаи воқеаву зиддиятҳои дар асар тасвирёфтаро Интруга номидан нашояд. Интруга ҳангоми тасвири воқеаҳои ниҳоят печидаву инкишофёбанда ба вуҷуд меояд. Масалан, зиддияти байни Дилоромканиз, Аҳмадҷони машкоб, Ҳайдарқул, Савсан, Оймуллои Танбӯр, Фирӯзаву Асо аз як тараф ва Ғаниҷон-бойбачаву Ойими ғафабанд, оқсақол ва монанди инҳо аз тарафи дигар, ки торафт шиддат меёбад ва задухӯрди Ҳайдарқулу Асад-махсум намунаи хуби Интруга дар романҳои «Духтари оташ» ва «Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро»-и Ҷ. Икромӣ мебошанд. Дар асарҳои саҳнавӣ Интруга тавассути тазод сурат мегирад. Масалан, бархӯрди хислати устод С. Айнӣ бо хислатҳои ҷавонбухориён – Абдурауфи Фитрат ва дигарон дар намоишномаи «Исёни Айнӣ»-и Н. Табаров (Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов, 2016), рафтору кирдори Абусаҳли Сӯзанӣ ва Вазир Ҳасанак дар намоишномаи «Чархи гардон»-и Н. Табаров (Театри давлатии академии драмаи ба номи А. Лоҳутӣ, 2015). Ба воситаи Интруга драматург дар песа амалиётро тезутунд карда, тамошогарро завқманд мегардонад. Истилоҳи Интруга баъзан барои муайян кардани жанри песа низ истифода мешавад. Масалан, «интригаи фоҷиавӣ», «интригаи мазҳакавӣ». Интихоби Интруга ва тарзи ҳалли он ба маҳорат ва ҷаҳонбинии нависанда ва драматург вобаста аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интрига|8|муаллиф=А. Раҳмонқулов, Н. Табаров.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ривоятшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Адабиётшиносӣ]]</text>
      <sha1>ik9w9qnm6occi0foyjl518muyh258nt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интроверсия ва экстраверсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334595</id>
    <revision>
      <id>1491388</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интроверсия ва экстраверсия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, extra – берун, versio – нигаронидан), дарунгароӣ ва берунгароӣ, дар равоншиносӣ тавсифи хусусиятҳои равонии инсон, ки ба ҳиссиёти ботинӣ ё ҷаҳони берунӣ нигаронида шудааст; меъёри маъмули гурӯҳбандӣ ё шохиси анд...</comment>
      <origin>1491388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4906" sha1="lmg281pyn0dnhqk03e9tdma3xydlfgg" xml:space="preserve">'''Интроверсия ва экстраверсия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, extra – берун, versio – нигаронидан), дарунгароӣ ва берунгароӣ, дар равоншиносӣ тавсифи хусусиятҳои равонии инсон, ки ба ҳиссиёти ботинӣ ё ҷаҳони берунӣ нигаронида шудааст; меъёри маъмули гурӯҳбандӣ ё шохиси андозагирии сифати шахсият; як буъди асосӣ дар назарияи шахсияти инсон. 

== Мафҳум ==
Интроверсия ва экстраверсияро олими шведӣ, асосгузори равоншиносии таҳлилӣ К. Юнг барои тавсифи ду навъи ба ҳам мухолифи шахсият истифода кардааст. Ин назария бар ин асл устувор аст, ки дарунгаро (интроверт)-ҳо неру (қувва, арзишҳо, манфиат, афкор, эҳсосот)-ро аз ҷаҳони ботинии худ (идея ва мафҳумҳоро аз зеҳн) ва берунгаро (экстраверт)-ҳо аз дунёи берунӣ ва дар иртибот бо дигарон дарёфт мекунанд. Барои дарунгаро мақсад ва қоидаҳои шахсӣ ва барои берунгаро шароити зиндагӣ ангезаи аслӣ маҳсуб мешаванд. Дарунгароҳо барои худдорӣ ва тасаллут ба нафс биниши зеҳнию ботинӣ ва омодагии бештар дошта, суръати фаъолияти зеҳниашон беш аз ҳадди табиӣ аст. Чунин афрод вақти худро бештар дар танҳоӣ ба мутолиа сарф мекунанд ва ба муошират бо дигарон камтар майл доранд. Берунгароҳо диди айнӣ ва берунӣ доранд ва маъмулан, инсонҳои иҷтимоӣ ва шод мебошанд. Мушкилоти асосии дарунгароҳо иҷтимоишавӣ ва афроди берунгаро канораҷӯӣ аз олами ботинии худ аст. Ба ақидаи Юнг, навъи шахсият ҳанӯз дар давраи аввали кӯдакӣ ошкор мешавад. Хусусиятҳои кӯдаки дарунгаро шармгинӣ, рафторҳои рефлексӣ, тарс аз ашёи ношинос ва муқовимат ба таъсироти берунӣ ва аз берунгаро эътимод ба нафс, созгории тез бо муҳити атроф, майл ба хатар (хавфпазирӣ) мебошанд. И. бо дарундорӣ, худкифоӣ, рағбат ба танҳоӣ, беҷуръатӣ, майл ба худтаҳлилкунӣ, хоксории зоҳирӣ, дилсардӣ ва иштиёқ ба тартибот алоқаманд аст. Ба Э. бештар ҳардамхаёлӣ, фаъолнокӣ, ташаббускорӣ, рафтори чобукона, фориғболӣ, ноустуворӣ, хушҳолӣ, хушзеҳнӣ, муносибати дӯстона ва ғ. хос мебошад. Интроверсия ва экстраверсия ҳамчун як занҷира тавассути ҷадвали озмоиш (тест)-ҳои дахлдор андозагирӣ карда мешаванд (К. Г. Юнг, Р. Кеттел, Ҷ. Гилфорд, Ҳ. Айзенк). Ҳ. Айзенк тафовути байни Интроверсия ва экстраверсияро аз натиҷаи посухи афрод ба таҳрикот ва сабаби асосии гароиш ба ин зуҳуротро ба сохтори генетикӣ вобаста медонад. Аз назари З. Фрейд И. боиси нороҳатии одам ва ба бемориҳои равонӣ гирифтор шудани ӯ мегардад. Шакли маъмули равонранҷури (невроз)-и афроди дарунгаро заъфи рӯҳӣ (психастения) ва берунгароҳо ихтилолоти васвосӣ (истерия) аст. Зинаи ниҳоии Интроверсия ва экстраверсия ба аутизм хос мебошад. Ба ақидаи муҳаққиқон ҳама аз Интроверсия ва экстраверсия бархӯрдоранд ва маъмулан, яке аз он бар дигарӣ ғолиб аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроверсия ва экстраверсия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>lmg281pyn0dnhqk03e9tdma3xydlfgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491389</id>
      <parentid>1491388</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="ge5otu1qn468jsb8eml22qg9xnt6c3s" xml:space="preserve">'''Интроверсия ва экстраверсия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, extra – берун, versio – нигаронидан) — дарунгароӣ ва берунгароӣ, дар равоншиносӣ тавсифи хусусиятҳои равонии инсон, ки ба ҳиссиёти ботинӣ ё ҷаҳони берунӣ нигаронида шудааст; меъёри маъмули гурӯҳбандӣ ё шохиси андозагирии сифати шахсият; як буъди асосӣ дар назарияи шахсияти инсон. 

== Мафҳум ==
Интроверсия ва экстраверсияро олими шведӣ, асосгузори равоншиносии таҳлилӣ К. Юнг барои тавсифи ду навъи ба ҳам мухолифи шахсият истифода кардааст. Ин назария бар ин асл устувор аст, ки дарунгаро (интроверт)-ҳо неру (қувва, арзишҳо, манфиат, афкор, эҳсосот)-ро аз ҷаҳони ботинии худ (идея ва мафҳумҳоро аз зеҳн) ва берунгаро (экстраверт)-ҳо аз дунёи берунӣ ва дар иртибот бо дигарон дарёфт мекунанд. Барои дарунгаро мақсад ва қоидаҳои шахсӣ ва барои берунгаро шароити зиндагӣ ангезаи аслӣ маҳсуб мешаванд. Дарунгароҳо барои худдорӣ ва тасаллут ба нафс биниши зеҳнию ботинӣ ва омодагии бештар дошта, суръати фаъолияти зеҳниашон беш аз ҳадди табиӣ аст. Чунин афрод вақти худро бештар дар танҳоӣ ба мутолиа сарф мекунанд ва ба муошират бо дигарон камтар майл доранд. Берунгароҳо диди айнӣ ва берунӣ доранд ва маъмулан, инсонҳои иҷтимоӣ ва шод мебошанд. Мушкилоти асосии дарунгароҳо иҷтимоишавӣ ва афроди берунгаро канораҷӯӣ аз олами ботинии худ аст. Ба ақидаи Юнг, навъи шахсият ҳанӯз дар давраи аввали кӯдакӣ ошкор мешавад. Хусусиятҳои кӯдаки дарунгаро шармгинӣ, рафторҳои рефлексӣ, тарс аз ашёи ношинос ва муқовимат ба таъсироти берунӣ ва аз берунгаро эътимод ба нафс, созгории тез бо муҳити атроф, майл ба хатар (хавфпазирӣ) мебошанд. Интроверсия бо дарундорӣ, худкифоӣ, рағбат ба танҳоӣ, беҷуръатӣ, майл ба худтаҳлилкунӣ, хоксории зоҳирӣ, дилсардӣ ва иштиёқ ба тартибот алоқаманд аст. Ба экстраверсия бештар ҳардамхаёлӣ, фаъолнокӣ, ташаббускорӣ, рафтори чобукона, фориғболӣ, ноустуворӣ, хушҳолӣ, хушзеҳнӣ, муносибати дӯстона ва ғайра хос мебошад. Интроверсия ва экстраверсия ҳамчун як занҷира тавассути ҷадвали озмоиш (тест)-ҳои дахлдор андозагирӣ карда мешаванд (К. Г. Юнг, Р. Кеттел, Ҷ. Гилфорд, Ҳ. Айзенк). Ҳ. Айзенк тафовути байни Интроверсия ва экстраверсияро аз натиҷаи посухи афрод ба таҳрикот ва сабаби асосии гароиш ба ин зуҳуротро ба сохтори генетикӣ вобаста медонад. Аз назари З. Фрейд Интроверсия боиси нороҳатии одам ва ба бемориҳои равонӣ гирифтор шудани ӯ мегардад. Шакли маъмули равонранҷури (невроз)-и афроди дарунгаро заъфи рӯҳӣ (психастения) ва берунгароҳо ихтилолоти васвосӣ (истерия) аст. Зинаи ниҳоии Интроверсия ва экстраверсия ба аутизм хос мебошад. Ба ақидаи муҳаққиқон ҳама аз Интроверсия ва экстраверсия бархӯрдоранд ва маъмулан, яке аз он бар дигарӣ ғолиб аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроверсия ва экстраверсия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>ge5otu1qn468jsb8eml22qg9xnt6c3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491390</id>
      <parentid>1491389</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="s9htllg58uokawesilq7vh5yy4zqz27" xml:space="preserve">'''Интроверсия ва экстраверсия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, extra – берун, versio – нигаронидан) — дарунгароӣ ва берунгароӣ, дар [[равоншиносӣ]] тавсифи хусусиятҳои равонии инсон, ки ба ҳиссиёти ботинӣ ё ҷаҳони берунӣ нигаронида шудааст; меъёри маъмули гурӯҳбандӣ ё шохиси андозагирии сифати шахсият; як буъди асосӣ дар назарияи шахсияти инсон. 

== Мафҳум ==
Интроверсия ва экстраверсияро олими шведӣ, асосгузори равоншиносии таҳлилӣ К. Юнг барои тавсифи ду навъи ба ҳам мухолифи шахсият истифода кардааст. Ин назария бар ин асл устувор аст, ки дарунгаро (интроверт)-ҳо неру (қувва, арзишҳо, манфиат, афкор, эҳсосот)-ро аз ҷаҳони ботинии худ (идея ва мафҳумҳоро аз зеҳн) ва берунгаро (экстраверт)-ҳо аз дунёи берунӣ ва дар иртибот бо дигарон дарёфт мекунанд. Барои дарунгаро мақсад ва қоидаҳои шахсӣ ва барои берунгаро шароити зиндагӣ ангезаи аслӣ маҳсуб мешаванд. Дарунгароҳо барои худдорӣ ва тасаллут ба нафс биниши зеҳнию ботинӣ ва омодагии бештар дошта, суръати фаъолияти зеҳниашон беш аз ҳадди табиӣ аст. Чунин афрод вақти худро бештар дар танҳоӣ ба мутолиа сарф мекунанд ва ба муошират бо дигарон камтар майл доранд. Берунгароҳо диди айнӣ ва берунӣ доранд ва маъмулан, инсонҳои иҷтимоӣ ва шод мебошанд. Мушкилоти асосии дарунгароҳо иҷтимоишавӣ ва афроди берунгаро канораҷӯӣ аз олами ботинии худ аст. Ба ақидаи Юнг, навъи шахсият ҳанӯз дар давраи аввали кӯдакӣ ошкор мешавад. Хусусиятҳои кӯдаки дарунгаро шармгинӣ, рафторҳои рефлексӣ, тарс аз ашёи ношинос ва муқовимат ба таъсироти берунӣ ва аз берунгаро эътимод ба нафс, созгории тез бо муҳити атроф, майл ба хатар (хавфпазирӣ) мебошанд. Интроверсия бо дарундорӣ, худкифоӣ, рағбат ба танҳоӣ, беҷуръатӣ, майл ба худтаҳлилкунӣ, хоксории зоҳирӣ, дилсардӣ ва иштиёқ ба тартибот алоқаманд аст. Ба экстраверсия бештар ҳардамхаёлӣ, фаъолнокӣ, ташаббускорӣ, рафтори чобукона, фориғболӣ, ноустуворӣ, хушҳолӣ, хушзеҳнӣ, муносибати дӯстона ва ғайра хос мебошад. Интроверсия ва экстраверсия ҳамчун як занҷира тавассути ҷадвали озмоиш (тест)-ҳои дахлдор андозагирӣ карда мешаванд (К. Г. Юнг, Р. Кеттел, Ҷ. Гилфорд, Ҳ. Айзенк). Ҳ. Айзенк тафовути байни Интроверсия ва экстраверсияро аз натиҷаи посухи афрод ба таҳрикот ва сабаби асосии гароиш ба ин зуҳуротро ба сохтори генетикӣ вобаста медонад. Аз назари З. Фрейд Интроверсия боиси нороҳатии одам ва ба бемориҳои равонӣ гирифтор шудани ӯ мегардад. Шакли маъмули равонранҷури (невроз)-и афроди дарунгаро заъфи рӯҳӣ (психастения) ва берунгароҳо ихтилолоти васвосӣ (истерия) аст. Зинаи ниҳоии Интроверсия ва экстраверсия ба аутизм хос мебошад. Ба ақидаи муҳаққиқон ҳама аз Интроверсия ва экстраверсия бархӯрдоранд ва маъмулан, яке аз он бар дигарӣ ғолиб аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроверсия ва экстраверсия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>s9htllg58uokawesilq7vh5yy4zqz27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интродуксия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334596</id>
    <revision>
      <id>1491391</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интродуксия''' (лот. introductio – муқаддима), 1) муқаддимаи кӯтоҳи қисми аввали асарҳои силсилавии мусиқӣ (''[[Симфония|симфонияҳо]], дивертисмент''ҳо, баъзан ''квинтет''ҳои [[созҳои торӣ]], [[Квартет|''квартет''ҳо]], ''трио, [[соната]]'', силсилаҳои вариатсия), инчунин асарҳо...</comment>
      <origin>1491391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2646" sha1="dehz8vwrl4gi2lhctsgwznu6zgamlk7" xml:space="preserve">'''Интродуксия''' (лот. introductio – муқаддима), 1) муқаддимаи кӯтоҳи қисми аввали асарҳои силсилавии мусиқӣ (''[[Симфония|симфонияҳо]], дивертисмент''ҳо, баъзан ''квинтет''ҳои [[созҳои торӣ]], [[Квартет|''квартет''ҳо]], ''трио, [[соната]]'', силсилаҳои вариатсия), инчунин асарҳои мусиқии яктаркиба (''увертюра''ҳо).

== Мафҳум ==
Дар соната барои фортепианои Л. Бетховен Интродуксия дар қисми дуввуми ниҳоии силсила вомехӯрад. Интродуксия, маъмулан, бо суръати суст (grave, largo, adagio, баъзан adante) иҷро карда мешавад, баъзан хусусияти муассир ё мутантан дорад (ифодаи maestoso). Дар бисёр ҳолатҳо бо ним оҳанг (каденсия) анҷом меёбад. Аксаран муқаддимаи мусиқие, ки аз рӯи намуд ба Интродуксия тааллуқ дорад, аз ин ифода маҳрум аст (масалан, дар симфонияҳои Й. Гайдн); 2) навъи увертюраи опера ё балет; маъмулан, кӯтоҳ буда, бо сохтори озоди худ фарқ мекунад (масайлан, Интродуксия ба операи «Евгений Онегин»-и П. И. Чайковский). Дар мусиқии олмонӣ бо истилоҳи мазмунан монанди Vorspiel истифода мешавад. Интродуксия инчунин дар иҷрои баъзе операҳо низ вомехӯрад: чун қоида, онҳо бевосита ба барномаи якуми вокалии иҷрои мазкур мегузаранд (оғози иҷрои дуввуми «Фиделио»-и Л. Бетховен); 3) ансамбли вокалӣ ё хор, саҳна дар опера, ки бевосита баъд аз увертюра омада, ба амалиёти якуми опера оғоз мебахшад (масалан, дар операҳои «Иван Сусанин» ва «Руслан ва Людмила»-и М. И. Глинка).
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интродуксия|8|муаллиф=Ш. Ҳабибов.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти мусиқӣ]]
[[Гурӯҳ:Таркиби мусиқӣ]]</text>
      <sha1>dehz8vwrl4gi2lhctsgwznu6zgamlk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интродуксия (биология)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334597</id>
    <revision>
      <id>1491392</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интродуксия''' — дар биология.   1) дар ягон маҳал (ноҳия, мамлакат ва ғайра) парвариш кардани намуду навъҳои рустаниҳое, ки дар он ҷо қаблан вуҷуд надоштанд (ниг. ''Интродуксияи рустаниҳо''). 2) Берун аз маҳалли табиии сукунати худ (ареал) паҳн ва ба шароити нав му...</comment>
      <origin>1491392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="30xjopuzs9iudn9j6e86nkwoil22rjo" xml:space="preserve">'''Интродуксия''' — дар биология. 

1) дар ягон маҳал (ноҳия, мамлакат ва ғайра) парвариш кардани намуду навъҳои рустаниҳое, ки дар он ҷо қаблан вуҷуд надоштанд (ниг. ''Интродуксияи рустаниҳо''). 2) Берун аз маҳалли табиии сукунати худ (ареал) паҳн ва ба шароити нав мутобиқ шудани ҳайвонот. Дар ин маврид истилоҳи «Интродуксия» ҳамчун муродифи давраи аввали ''акклиматизатсия'' истифода мешавад.

Организмҳое, ки аз ҷониби инсонҳо қасдона ба ҷои дигар интиқол дода мешаванд, метавонанд бо ду роҳи гуногун ба макони нав мутобиқ шаванд. Дар ҳолати аввал, онҳо дидаву дониста ба табиати ваҳшӣ раҳо карда мешаванд.

Пешгӯии он, ки оё растанӣ ё ҳайвон дар муҳити нав бомуваффақият ҷойгир шуда метавонад ё не, аксар вақт душвор аст; бинобар ин, агар кӯшиши аввал ноком гардад, баъзан кӯшишҳои минбаъдаи интиқол сурат мегиранд. Ин кор бо умеди он анҷом дода мешавад, ки ворид кардани фардҳои нав имкони зиндамонӣ ва афзоиши он намудро беҳтар хоҳад кард.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интродуксия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти экологӣ]]</text>
      <sha1>30xjopuzs9iudn9j6e86nkwoil22rjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интроексия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334598</id>
    <revision>
      <id>1491393</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интроексия''' (лот. intro – дарун, jacere – партофтан, гузоштан) — дар равоншиносӣ раванде, ки тавассути он одам ба ҷаҳони ботинии худ ягон объекти ҷаҳони берунӣ, ақида, мақсад ё андешаи дигаронро дохил мекунад.   == Таърих ва назария == Мафҳуми интроексияро файласуф...</comment>
      <origin>1491393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="16tm4je6el8afpuhs7c4zyuoiw3o2cc" xml:space="preserve">'''Интроексия''' (лот. intro – дарун, jacere – партофтан, гузоштан) — дар равоншиносӣ раванде, ки тавассути он одам ба ҷаҳони ботинии худ ягон объекти ҷаҳони берунӣ, ақида, мақсад ё андешаи дигаронро дохил мекунад. 

== Таърих ва назария ==
Мафҳуми интроексияро файласуф ва равоншинос Р. Авенариус ҷорӣ кардааст. Дар шуури инсон дохил кардани тимсолҳои қабулшавандаро ӯ нораво медонист, зеро ин ба тақсим шудани олами инсон ба ботинӣ ва берунӣ, объект ва субъект бурда мерасонад. Аз ин рӯ, Авенариус пешниҳод карда буд, ки тавассути даст кашидан аз мафҳумҳои тафаккур, ҳастӣ, субъект, объект ва бо рад кардани робитаи байни андеша ва майнаи сар гузаштан ба таҷрибаи дахолатнакунанда аз интроексия бояд халос шуд.

Рӯҳшиноси маҷорӣ Ш. Ференси дар таҳқиқоти «Интроексия ва интиқол» (1909) пешниҳод кардааст, ки мафҳуми интроексия ба сифати мутазодди проексия (берунфиканӣ) истифода шавад ва онро ҳамчун пайдоиши объект дар «Ман» муайян намудааст. 

Зигмунд Фрейд интроексияро яке аз сарчашмаҳои шиносоӣ (идентификатсия) номидааст. Дар таҳқиқоти «Равоншиносии оммавӣ ва таҳлили „Ман“» (1921) интроексияро «объекти гумшуда» гуфтааст ва чунин ҳисобидааст, ки объект дар олами ботинии инсон танҳо дар натиҷаи бо рамз ифода кардани унсури гумшудаи воқеият метавонад пайдо шавад.

== Нигаред низ ==
* [[Равоншиносӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроексия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>16tm4je6el8afpuhs7c4zyuoiw3o2cc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491395</id>
      <parentid>1491393</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="7uryw5rkh70pfw3155tuy7v98e4njck" xml:space="preserve">'''Интроексия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, jacere – партофтан, гузоштан) — дар равоншиносӣ раванде, ки тавассути он одам ба ҷаҳони ботинии худ ягон объекти ҷаҳони берунӣ, ақида, мақсад ё андешаи дигаронро дохил мекунад. 

== Таърих ва назария ==
Мафҳуми интроексияро файласуф ва равоншинос Р. Авенариус ҷорӣ кардааст. Дар шуури инсон дохил кардани тимсолҳои қабулшавандаро ӯ нораво медонист, зеро ин ба тақсим шудани олами инсон ба ботинӣ ва берунӣ, объект ва субъект бурда мерасонад. Аз ин рӯ, Авенариус пешниҳод карда буд, ки тавассути даст кашидан аз мафҳумҳои тафаккур, ҳастӣ, субъект, объект ва бо рад кардани робитаи байни андеша ва майнаи сар гузаштан ба таҷрибаи дахолатнакунанда аз интроексия бояд халос шуд.

Рӯҳшиноси маҷорӣ Ш. Ференси дар таҳқиқоти «Интроексия ва интиқол» (1909) пешниҳод кардааст, ки мафҳуми интроексия ба сифати мутазодди проексия (берунфиканӣ) истифода шавад ва онро ҳамчун пайдоиши объект дар «Ман» муайян намудааст. 

Зигмунд Фрейд интроексияро яке аз сарчашмаҳои шиносоӣ (идентификатсия) номидааст. Дар таҳқиқоти «Равоншиносии оммавӣ ва таҳлили „Ман“» (1921) интроексияро «объекти гумшуда» гуфтааст ва чунин ҳисобидааст, ки объект дар олами ботинии инсон танҳо дар натиҷаи бо рамз ифода кардани унсури гумшудаи воқеият метавонад пайдо шавад.

== Нигаред низ ==
* [[Равоншиносӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроексия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>7uryw5rkh70pfw3155tuy7v98e4njck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491396</id>
      <parentid>1491395</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1491396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2518" sha1="hmjqlb9u0u1rpjn8bm6f7hf96o3p3gm" xml:space="preserve">'''Интроексия''' ({{lang-la|intro}} – дарун, jacere – партофтан, гузоштан) — дар [[равоншиносӣ]] раванде, ки тавассути он одам ба ҷаҳони ботинии худ ягон объекти ҷаҳони берунӣ, [[ақида]], мақсад ё андешаи дигаронро дохил мекунад. 

== Таърих ва назария ==
Мафҳуми интроексияро файласуф ва равоншинос Р. Авенариус ҷорӣ кардааст. Дар шуури инсон дохил кардани тимсолҳои қабулшавандаро ӯ нораво медонист, зеро ин ба тақсим шудани олами инсон ба ботинӣ ва берунӣ, объект ва субъект бурда мерасонад. Аз ин рӯ, Авенариус пешниҳод карда буд, ки тавассути даст кашидан аз мафҳумҳои тафаккур, ҳастӣ, субъект, объект ва бо рад кардани робитаи байни андеша ва майнаи сар гузаштан ба таҷрибаи дахолатнакунанда аз интроексия бояд халос шуд.

Рӯҳшиноси маҷорӣ Ш. Ференси дар таҳқиқоти «Интроексия ва интиқол» (1909) пешниҳод кардааст, ки мафҳуми интроексия ба сифати мутазодди проексия (берунфиканӣ) истифода шавад ва онро ҳамчун пайдоиши объект дар «Ман» муайян намудааст. 

Зигмунд Фрейд интроексияро яке аз сарчашмаҳои шиносоӣ (идентификатсия) номидааст. Дар таҳқиқоти «Равоншиносии оммавӣ ва таҳлили „Ман“» (1921) интроексияро «объекти гумшуда» гуфтааст ва чунин ҳисобидааст, ки объект дар олами ботинии инсон танҳо дар натиҷаи бо рамз ифода кардани унсури гумшудаи воқеият метавонад пайдо шавад.

== Нигаред низ ==
* [[Равоншиносӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроексия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Равоншиносӣ]]</text>
      <sha1>hmjqlb9u0u1rpjn8bm6f7hf96o3p3gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бозтоби фалсафаи шодӣ дар ҷашнҳои милии тоҷикон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334599</id>
    <revision>
      <id>1491394</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Зебарниё Муллоаҳмадшоҳ Ҷурғосӣ</username>
        <id>161601</id>
      </contributor>
      <comment>Мулоҳизаҳо оид ба ҷашни Меҳргон</comment>
      <origin>1491394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16924" sha1="7x84682v55nuq9tmlifakdvvyelg4ro" xml:space="preserve">'''МЕҲРГОН – ҶАШНИ КӮҲАН ВА МОНДАГОРИ ҚАВМҲОИ ОРИЁӢ''' 

  
Ҷашни Меҳргон иди меҳру муҳаббат, дӯстию рафоқати одамон ба якдигар, накӯкорӣ, тантанаи ранҷи кашидаи барзгарон ба шумор меравад, ки ниёгони мо баъди ҷамъоварии ҳосил ин рӯзро таҷлил мекардаанд. Ин ҷашн дар рӯзи 16 – ҳуми меҳр, ки он рӯзро низ рӯзи Меҳр меноманд, баргузор мегардад, чунки дар солшумории ниёгони мо ҳар рӯз номи махсус дошта аст ва 12-тои онҳо бо номи моҳҳо айнан як хел будаанд. Бинобар ин ҳар гоҳ, ки ин рӯзҳо бо ҳам мувофиқ меомаданд, аз тарафи мардум ҷашн гирифта мешуданд. Масалан, даҳумин рӯз бо номи Тир, шонздаҳумин рӯз бо номи Меҳр, ва панҷумин рӯз бо номи Сипандормуз будааст, ки дар ин рӯзҳо аҷдодони мо ба тартиб ҷашнҳои Тирагон, Меҳргон ва Исфандгонро таҷлил мекардаанд. Дар сарчашмаҳои таърихӣ бошад, ин ҷашн бо номи Митракона ё Митра зикр шудааст, ки таърихи чаҳорҳазорсоларо дар бар мегирад.

Роҷеъ ба пайдоиши ҷашни мазкур дар сарчашмаҳои таърихии шарқию ғарбӣ андешаҳои мухталиф баён гардидаанд. Тибқи маълумоти сарчашмаҳо  ҷашни  Меҳргон  ба ҳазораи дуюми пеш аз мелод рост меояд. Масалан, Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» роҷеъ ба ҷашну оинҳои Эрониёни бостон маълумоти ҷолиб оварда бо меҳру муҳаббат аз таъриху суннатҳои ниёгони худ ёд мекунад. Ҳаммосасарои маъруф рӯзи аввали  ба тахт нишастани Фариддунро баробар ба рӯзи Меҳргон медонад ва шурӯи таҷлили ин ҷашнро ба ӯ нисбат медиҳад.

Парастидани Меҳргон дини ӯст,

Таносониву хӯрдан ойини ӯст.

Кунун ёдгор аст, аз ӯ моҳи Меҳр,

Бикушу ба ранҷ эч манмой чеҳр.

Чунон ки  аз  гузориши Фирдавсӣ бармеояд, замони баргузории ҷашни Меҳргон дар оғози моҳи меҳр ва фасли пойиз (тирамох) ва ҳамин тариқ то поёни давраи Ҳахоманишӣ ва эҳтимолан то охирҳои давраи Ашконён идома ёфтааст. Аммо пас аз ин замон, махсусан дар давраи Сосониён, ҷашни Меҳргон ба меҳри рӯз аз меҳри моҳ ё шонздаҳум моҳи меҳр мунтақил мешавад. Абӯрайҳони Берунӣ дар ин бора  дар  «Аттафҳим» ном асараш  навиштааст, ки «… андар ин рӯз Африддун зафар ёфт, бар Беварасби ҷоду, он ки маъруф аст ба Заҳҳок ва ба кӯҳи Дамованд боздошт. Ва рӯзҳо, ки сипаси Меҳргон аст, ҳама ҷашнанд бар кирдори он, чӣ аз паси Наврӯз бувад ва шашуми он Меҳргони бузург бувад ва Ромрӯз ном аст ва бад-ин донандаш.»

Дар манобеи эронӣ ва арабӣ низ дар бораи ҷашни Меҳргон маълумоти зиёде зикр шудаанд. Аз он ҷумла, дар рӯзи ин ҷашн мӯбад лаълиеро, ки дар он лимуву шакар, гули нилуфар, себу хушаи ангури сафед ва ҳафт дона мурут гузошта шуда буд, дуоеро зери лаб хонда, назди подшоҳ меоварад.

Чашни Меҳргон дар меҳррӯз аз меҳрмоҳ ба солшумории авестоӣ баробар аст, зеро ба шонздаҳ меҳр аз моҳи меҳр ва бо солшумории қонунӣ, мутобиқ ба 8-уми октябр мебошад.

Воқеан ин ҷашн бо рӯзи меҳрубонӣ рост омада ба инсонҳо имконият медиҳад, ки аз зулму ҷаҳолат раҳоӣ ёбанд ва ба ёру дӯст ва қавму қабоили хеш сари як дастархон ҷамъ оянд. Дар маҷмуъ  ҷашни мазкур ба миллати бофарҳангу қадимаи мо фараҳу шодӣ меовардааст. Чуноне, ки Низомии Ганҷавӣ мегӯяд:

                       Чу нав кардӣ навои “Меҳргонӣ”,

                       Бибурдӣ ҳуши халқ аз меҳрубонӣ. 

Ин ҷашни пуршукӯҳ тӯли шаш рӯз ид карда мешуд ва аз Меҳррӯз оғоз гашта ба Ромрӯз хотима меёфт.  Нахустин рӯзи ҷашн, меҳргони омма ва охирин рӯзи ҷашн, меҳргони хоса ном доштааст. Ба ин маъно, ки дар рӯзи нахустини ҷашн подшоҳон тӯҳфаҳо медоданд, то мардумон битавонанд сухани дили худро бепарда ва озод ба шоҳ бигӯянд. Дар меҳргони хосса, яъне рӯзи вопасин  бузургони Эрон ба кохи подшоҳ хонда мешуданд ва пас аз ситоиши Аҳуро Маздо ва ҳамин гуна арҷ гузоштан ба шоҳаншоҳ ба пойкубӣ ва нағмасароӣ мепардохтанд. Зеро Ромрӯз фариштаест масъули он рӯз, яъне рӯзи итоаткорон ва озодагон, ки он рӯзро шоири шаҳир Масъуди Саъди Салмон чунин баён кардааст:

''                            Ромрӯз асту бахту давлат ром,''

''                            Эй дилором, хезу дардеҳ ҷом.''

Дар замони Сосониён ба он бовар буданд, ки Аҳура Маздо ёқутро дар рӯзи Наврӯз ва забарҷадро дар рӯзи Меҳргон офаридааст ва чуноне ки дар боло ишора намудем аз дербоз мардумони форсзабон аз ҷумла тоҷикон, муътақид будаанд, ки дар ин рӯз Коваи охангар бар зидди Заҳҳок бархоста, хамчунин Фариддуни бедордил бар Заҳҳок ғалаба кардааст. Аз ҷумла дар ин бора дар «Таърихи Табарӣ» низ чунин омадааст:

«Фариддун Бюросб (Заҳҳок)-ро бо Гурзи сархамидае бикуфт, пас ӯро ба куҳи Дамованд бурд ва дасту бозуяшро маҳкам бибаст ва ба чоҳ афканд ва фармон дод, ки рӯзи меҳрмоҳи меҳррӯзро ид бигиранд ва ин ҳамон ҷашни Меҳргон аст».  

Меҳр ё митро дар забони форсӣ ба маънои фурӯғ, рушноӣ , дӯстӣ, пайвастагӣ ва муҳаббат буда, зидди дурӯғ ва дуруғгӯйи паймоншиканӣ ва номеҳрубони кардан равона карда шудааст. Фалсафаи ҷашни меҳргон сипосгузорӣ аз худованд ба хотири неъматҳое аст, ки ба инсон арзонӣ дошта ва таҳкими дӯстиву муҳаббат миёни инсонҳост.  Бисёре вожаи меҳрро «ишқ, дӯстӣ» маъно мекунанд на «паймону қарордод», зеро ончи ки равобити хонаводагиро мустаҳкам мекунад, «ишқу дӯстӣ» аст, на «паймону қарордод .

Далели баргузории ҷашни Меҳргон дар оғози меҳрмоҳ ва усулан номгузории нахустин моҳи фасли пойиз (тирамоҳ) ба номи меҳр дар ин аст, ки дар давраҳое аз даврони бостон ва аз ҷумла дар асри Ҳахоманишӣ оғози пойиз (тирамоҳ) оғози соли нав будааст ва аз ҳамин  рӯй нахустин моҳи солро ба номи меҳр нисбат додаанд. 

         Меҳргон ҳамчун Наврӯз дорои эътидоли кайхонӣ аст. Андозаи шабу рӯз дар меҳр баробар мешавад ва шояд аз ҳамин сабаб ин моҳро меҳр, номиданд, зеро худованд довари боадолат ва додгустар аст. Ҳамчунин меҳр баробар аст бо поёни фасли ҷамъоварии ҳосил аз ҷониби деҳқонон. Аз ин рӯ замони муносибе барои ҷашну шодӣ ва истироҳати кишоварзон, ки асосан мардумони даврони куҳан буданд, маҳсуб меёбад. Ҳамчунин ҳокимон дар ин замон хироҷу молиётро аз мардум меситониданд ва ҳамин амали ҳокимон боис гардид, ки давлатҳои араб ва турку муғул, ки бар ниёгони мо зафар ёфта буданду бо фарҳанги миллии мо бегона буданд, ҷашни Меҳргонро ба расмият шинохтанд ва илова бар ин дар сатҳи баланд таҷлил мекарданд. Бархе андешамандон бар ин боваранд, ки дар давраҳои пешин мардуми тоҷик,  ҳам наврӯзи баҳорӣ ва ҳам наврӯзи тирамоҳиро ҷашн мегирифтаанд, баъдан ба тадриҷ бо тақозои ҳамон замон наврӯзи тирамохӣ аз байн рафтааст.

        Тибқи иттилои маъхазҳо ва навиштаҳои муаррихону донишмандон  мардумон дар ин рӯз то ҳадди имкон бо ҷомаҳои арғувони бар гирди ҳам меомаданд ва ҳар нафаре дар дасти хеш номаи табрикотӣ дошт. Ин номаҳоро маъмулан бо бӯйи хуш ҳамроҳ месохтанд ва дар лифофаи зебо мепечидаанд. Дар миёни хон ё суфраи мехргонӣ, ки аз порчаи арғувониранг  ташкил карда мешуд, гулҳои навшукуфтаро мегузоштанд, бар замми ин бо меваҳое мисли  санҷид, ангур, анор, себ, биҳӣ, туранҷ ва дигар хӯрокҳои хони меҳргонӣ дастархонро оро медоданд. Нӯшидан аз шарбати гиёҳе, ки бо об ё шири рақиқ омода карда мешуд, фароҳам меоварданд ва ҳама бошандагони ҷашн ба нишонаи паймон аз он менӯшиданд. Нони махсуси Меҳргон аз омехтани орд ва ҳафт навъи ғаллаи гуногун таҳия мегардид. Дар ин ҳафт навъи ғалла гандум, ҷав, биринҷ, нахуд,  лубиё, мош ва арзан дохил мешуд. Дигар лозимаҳои суфраи Меҳргон иборат буд аз ҷоми оташ ё шамъ, шакар ширинӣ хӯрданиҳои маҳаллӣ ва бӯйҳои хуш монанди гулоб.

Гузаштагони мо пас аз хӯрдани нон ва нӯшидани об ё ширае, ки аз шарбати гиёҳҳон таҳия мешуд, саргарми суруду мусиқӣ шуда, гурӯҳ-гурӯҳ мерақсиданд. Сурудҳои чашниро бо овози баланд мехонданд.     

Халафи Табрезӣ дар «Бурҳони котеъ» барои яке аз мақомҳо ва лаҳнҳои мусиқии суннатии Эрон номи «Мусиқии Меҳргониро»  овардааст, ки эҳтимолан дар даврони гузашта дар ҷашни Меҳргон мусиқии махсусе навохта мешуда, лекин мутаассифона дар сарчашмаҳои муътамад дар ин бора иттилоъ дода нашудааст. Ҳамчунин дар миёни 12-мақом  дар китоби «Мусиқии кабир»-и Абунасри Форобӣ, мақоми ёздаҳум бо номи Меҳргон сабт шудааст ва Низоми Ганчавӣ дар манзумаи Хусрав ва Ширин номи 21-умин лаҳн аз сӣ лаҳни мазкурро «Меҳргон» навиштааст.

Аз андешамандони тоҷик Садрииддин Айнӣ дар «Ёддоштҳо»-яш роҷеъ ба баргузории ин ҷашн дар Самарқанд ва навоҳии он ибрози андеша намудааст. Аз ҷумла ӯ қайд кардааст, ки ҷашне ки метавонад бо ҳамаи дигаргуниҳояш бозмонда бошад, ҷашни Меҳргон аст.

Дар воқеъ Меҳргон ҷашнест, ки давра ба давра ниёгони амиқназару дурбини мо дар баробари ҳама ҳамлаву зарбаҳои шадид тавонистанд то имрӯз онро нигоҳ доранд, ки ин як нишонаи содиқу вафодор будани аҷдодии халқу миллати мост.        

Бо шарофати Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон ва бо азму талошу тадбирҳои хирадмандонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, бисёр ҷашну маросимҳои миллӣ эҳё гардид, аз ҷумла иди Меҳргон ҳам, дар қатори дигар ҷашнҳо ҷойгоҳи махсус пайдо кард. Мавриди қайд аст, ки ҷашнҳои арзишманди миллии тоҷикон баёнгари тафаккури таърихӣ, симои маънавӣ, орзую ормон, расму оин, ҷаҳонбинию ҷаҳоншиносии онҳоянд. Тоҷикон аз зумраи он халқони кӯҳанбунёду тамаддунофаранд, ки тавонистанд ҷашнҳои муқаддаси миллиашон – Наврӯз, Меҳргон ва Садаро алорағми фишорҳои мафкураҳои ҳоким дар низомҳои гуногуни сиёсӣ беосеб то ба имрӯз бирасонанд ва тайи солиёни истиқлолият бо қалбҳои саршор аз ифтихори ватандорӣ, бо шукӯҳмандии тоҷикона ва шаҳомати ориёна ҳарсола таҷлил намоянд.Ҳар сол дар Ҷумҳурии Тоҷикистон  моҳи октябр иди мазкур ҷашн гирифта мешавад, ки кишоварзони кишвари соҳибистиқлоламон бо камоли майл ин ҷашнро истиқбол менамоянд.


                                                                               '''Зебарниё  Муллоаҳмадшоҳ'''
----</text>
      <sha1>7x84682v55nuq9tmlifakdvvyelg4ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интерескопия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334600</id>
    <revision>
      <id>1491397</id>
      <timestamp>2026-10-26T11:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интроскопия''' (аз лот. intro – дохил ва ...''скопия'') — бо чашм мушоҳида кардани объектҳо, ҳодисаҳо ва равандҳо дар ҷисмҳо ва муҳитҳои аз ҷиҳати оптикӣ ношаффоф ва шароити бади биниш.   == Усулоҳо == Усулу воситаҳои Интерескопия барои ошкор ва муқоиса кардани тамо...</comment>
      <origin>1491397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="2qmzmeeyhvy0f543wp1x8eclelpqa4s" xml:space="preserve">'''Интроскопия''' (аз лот. intro – дохил ва ...''скопия'') — бо чашм мушоҳида кардани объектҳо, ҳодисаҳо ва равандҳо дар ҷисмҳо ва муҳитҳои аз ҷиҳати оптикӣ ношаффоф ва шароити бади биниш. 

== Усулоҳо ==
Усулу воситаҳои Интерескопия барои ошкор ва муқоиса кардани тамоюлҳои гуногуни хосиятҳои матлуби ҷисмҳо, маснуот, таҳқиқи ҳодисаву равандҳое, ки дар муҳитҳои нимшаффоф ва шаффоф ба амал меоянд, имкон медиҳад. Баъзе усулҳои Интерескопия (дар баробари ''дефектоскопия'') ҳангоми озмоиши вайроннакунандаи маснуоти саноатӣ ва масолеҳ истифода шудаанд. Дар баъзе мавридҳо танҳо усулҳои Интерескопияро истифода кардан мумкин аст, мас., ҳангоми таҳқиқи объектҳо дар зери об, дар ғафсии ҷинсҳои кӯҳӣ, туман ё барфрезии зиёд. Вобаста ба объектҳои муоинашаванда ва ҳадафи таҳқиқот барои бо чашм мушоҳида кардан афканишот ва майдонҳои гуногуни аз объектҳо гузарандаро истифода мекунанд: лаппишҳои чандир (дар басомади аз 10 Ҳс то 1000 МҲс); лаппишҳои электромагнитӣ (аз гамма-афканишоти дурушт то лаппишҳои пастбасомад); афканишоти инфрасурх ва рентгенӣ; майдонҳои электрӣ ва ҷозибавӣ, инчунин зарраҳои бунёдӣ (нейтронҳо ва ғайра). Масалан, бо усулҳои Интерескопия, ки ба истифодаи гамма-афканишот ва афканишоти рентгенӣ асос ёфтаанд, объектҳои моеъ ва сахти таркиби кимиёиашон гуногунро таҳқиқ мекунанд, аз ҷумла дар ҷисмҳои ношаффоф ғашҳои майдаро ошкор менамоянд. Усулҳои И.-и инфрасурх имкон медиҳанд, ки бо ёрии воситаҳои оптикӣ тасвирҳои инфрасурхи ноаён пайдо карда шаванд, ки онҳо баъд ба тасвири аён табдил меёбанд. Барои таҳқиқи маводди ношаффоф (филиззот, пластмассаҳо, бофтаи зинда, моеъ) инчунин усулҳои ултрасадоро истифода мебаранд (нигар ''Садобинӣ)''. Омӯзиши сохтори электронии филиззот ва нимноқилҳо бо мушоҳидаи мустақими тақсимоти майдонҳои электрӣ ва магнитӣ анҷом дода мешаванд. Афканишоти гузарандаро, ки мавҷҳои электромагнитӣ (радиомавҷҳо)-и дарозиашон аз ҳиссаҳои мм то чандин м-ро ба вуҷуд меоранд, барои таҳқиқи ҷинсҳои кӯҳӣ ва пиряхҳо, таҳияи харитаҳои радиоафканишоти сатҳи замин, абрҳо ва ғайра истифода мебаранд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроскопия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Усулҳои тадқиқот]]</text>
      <sha1>2qmzmeeyhvy0f543wp1x8eclelpqa4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интроспексия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334601</id>
    <revision>
      <id>1491398</id>
      <timestamp>2026-10-26T11:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интроспексия''' ({{lang-la|introspecto}} – ба дарун нигоҳ кардан), ботиннигарӣ, дар равоншиносӣ ва маърифатшиносӣ (эпистемология) тавсифи равандҳо ва таҷрибаҳои равонии фард тавассути худи фард; мутолиаи шахсӣ дар афкор ва аҳволи худ; усули худмушоҳидаи ҳолат ва рава...</comment>
      <origin>1491398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4809" sha1="k5uvtkqt8aah22y00nqc1erskiw74ip" xml:space="preserve">'''Интроспексия''' ({{lang-la|introspecto}} – ба дарун нигоҳ кардан), ботиннигарӣ, дар равоншиносӣ ва маърифатшиносӣ (эпистемология) тавсифи равандҳо ва таҷрибаҳои равонии фард тавассути худи фард; мутолиаи шахсӣ дар афкор ва аҳволи худ; усули худмушоҳидаи ҳолат ва равандҳои ботинии равонӣ. 

== Мафҳум ==
Баъзе унсурҳои Интроспексияро дар таълимоти тасаввуфӣ (ваҳдати шуҳуд) низ вохӯрдан мумкин аст. Барои мутолааи ҳолатҳои зеҳнӣ аз усули Интроспексия аз даврони бостон (мас., аз замони Суқрот) истифода мекарданд. Дар таълимоти Р. ''Декарт'' Интроспексия ҳамчун усули махсуси маърифат, дарки падидаҳо ва қонунҳои шуур фаҳмида мешавад. Декарт Интроспексияро дар баробари «гувоҳии дил» (ҳадс – интуитсия) ва ҳофиза манбаи маърифат медонист ва маълумоти аз тариқи Интроспексия ҳосилшударо яқин мешумурд. Ҷ. ''Локк'' аз мубаллиғони фаъоли Интроспексия буда, онро усули муҳимтарини равоншиносӣ медонист. Интроспексияро бори аввал ҳамчун усули таҷрибавӣ В. ''Вундт'' пешниҳод кард ва тарзи истифодаи онро дар озмоишгоҳи худ ривоҷ дод. Дар охири асри 19 Интроспексияро Э. Б. Титченер ва пайравони мактаби Вютсбург густариш доданд. Дар равоншиносии интроспективӣ (яке аз ҷараёнҳои бонуфузи асрҳои 19–20, ки дар таҳқиқоти равоншиносии худ усули Интроспексияро истифода мекард) навъҳои зерини усули Интроспексия вуҷуд доранд: Интроспексияи таҳлилӣ (мактаби Э. Б. Титченер). Дар ин усул асли масъала тақсими нақш (образ)-ҳои ҳиссӣ ба «унсурҳо» мебошад; Интроспексияи бонизом (мактаби Вютсбург), ки барои мушоҳидаи марҳалаҳои асосии ҷараёни тафаккур истифода шудааст; Усули падидашинохти (феноменологи)-и худмушоҳида, ки аз усули «идроки дарунӣ»-и Ф. Брентано маншаъ мегирад, дар ''гешталтпсихология'' барои тавсифи беғаразонаи падидаҳои равонӣ истифода бурда шудааст. Усули Интроспексияи падидашинохтӣ дар равоншиносии тавсифии В. Дилтей ва равоншиноси (психология)-и инсонгароӣ (ҳуманистӣ) низ истифода шудааст. Дар ибтидои асри 20 бо зуҳури равияҳои мухталиф (мас., ''бихевиоризм'' – рафторгароӣ) ва густариши доираи мавзӯъҳои равоншиносӣ Интроспексия усули идеалистӣ, субъективӣ ва ғайриилмӣ дониста шуд. Сарфи назар аз ин, Интроспексия дар таҳқиқоти равоншиносон ҳамеша дар қолаби худмушоҳида (ботиннигарӣ), таҳлили беихтиёрона ва усулҳои дигари омӯзиши ҳаёти ботинии инсон вомехӯрад. 

Интроспексия усули идеалистӣ, субъективӣ ва ғайриилмӣ дониста шуд. Сарфи назар аз ин,Интроспексия дар таҳқиқоти равоншиносон ҳамеша дар қолаби худмушоҳида (ботиннигарӣ), таҳлили беихтиёрона ва усулҳои дигари омӯзиши ҳаёти ботинии инсон вомехӯрад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интроспексия|8|муаллиф=Д. Бекзода.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>k5uvtkqt8aah22y00nqc1erskiw74ip</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>