Носири Хусрав

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Носири Хусрав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2193</id>
    <revision>
      <id>1491492</id>
      <parentid>1387916</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8509" sha1="eomaap86p474d1ywv2cjyt49yfn3j99" xml:space="preserve">{{Адиб}}

'''Абумуин Носири Хусрави Қубодиёнӣ Балхӣ''' ({{lang-fa|ابومعین ناصر بن خسرو قبادیانی بلخی}}, маъруф ба '''Носири Хусрав'''; [[1004]], [[Қубодиён]] — [[1088]], [[Ямғон]], [[Бадахшон]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва мутафаккири барҷастаи форс-тоҷик.

== Зиндагинома ==
Носири Хусрав соли 1004 дар шаҳри [[Қубодиён]] (дар ҷануби [[Тоҷикистон]]и имрӯза) дар хонаводаи деҳқони бадавлат ба дунё омадааст. Номи пурраи ӯ Абумуиниддин Носири Хусрави Қубодиёнӣ мебошад. Падараш Хусрав ном дошт ва марди бообрӯ буд. Носири Хусрав пас аз гирифтани маълумоти ибтидоӣ, таҳсилро дар мадрасаи [[Балх]] давом дод.

Дар давоми таҳсил ба омӯзиши илмҳои [[фалсафа]], [[мантиқ]], риёзиёт ва табиатшиносӣ майли бештар зоҳир намуд. Дар солҳои 30-юми асри XI ҳамчун шоир ва олими забардаст шинохта шуд. Муддате дар даргоҳи [[Маҳмуди Ғазнавӣ]] ва сипас дар девони молиёти [[Салҷуқиён]] ба корҳои маъмурӣ машғул буд.

Оҳиста-оҳиста хидмати дарборӣ ва риёкории аҳли ҷоҳ ба дилаш задем ва соли [[1045]] бо бародараш Абусаид ба сафари ҳафтсола баромад. Ин сафар ҳафт сол давом карда, ӯ аз [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Арабистони Саудӣ|Арабистон]] ва [[Миср]] дидан намуд. Дар Миср, ки маркази хилофати Фотимиён буд, бо таълимоти мазҳаби [[исмоилия]] ошно шуда, ба ин ҷараён пайваст ва мартабаи «ҳуҷҷат»-ро соҳиб шуд.

Соли [[1052]] ба [[Хуросон]] баргашта, ба таблиғи мазҳаби исмоилия оғоз намуд. Ин амр боиси қаҳру ғазаби суннипарастону диндорони мутаассиб ва мулозимони дарбор гардид. Баъди таъқибҳои зиёд, Носири Хусрав ба кӯҳистони дурдасти [[Бадахшон]], ба дараи Ямғон паноҳ бурд ва боқимондаи умрашро дар он ҷо гузаронид. Соли [[1088]] дар Ямғон аз олам чашм пӯшид ва оромгоҳаш дар ҳамон ҷост.

== Эҷодиёт ва осор ==
Носири Хусрав яке аз пурмаҳсултарин ва таъсиргузортарин мутафаккирони адабиёти форс-тоҷик аст.

=== «Сафарнома» ===
Мушоҳидаҳои нависанда аз сафари ҳафтсолааш дар китоби [[Сафарнома]] бо насри равону сода ва воқеӣ инъикос ёфтаанд. Ин асар аҳамияти бузурги таърихӣ, ҷуғрофӣ ва этнографӣ дорад.

=== Девони ашъор ===
Девони ашъори Носири Хусрав аз қасидаҳои фалсафӣ, мазҳабӣ ва иҷтимоӣ, ғазалиёт ва рубоиву қитъаот иборат буда, тақрибан 11 000 байтро ташкил медиҳад.

=== Маснавиҳо ===
* '''«Рӯшноинома»''' — маснавӣ дар масъалаҳои ахлоқӣ ва фалсафӣ (592 байт).
* '''«Саодатнома»''' — маснавӣ дар панд ва ахлоқ, муносибати одамон ва қаноат (300 байт).

=== Асарҳои илмиву фалсафӣ ===
* «Ҷомеъу-л-ҳикматайн»
* «Зоду-л-мусофирин»
* «Ватҷҳи дин»
* «Хон-ул-ихвон»

== Панду ахлоқ дар ашъор ==

=== Андар некӣ ва ахлоқ ===
: &lt;poem&gt;
Насиҳат бишнав, ар талх ояд аз ёр,
Ки дар охир ба ширинӣ расад кор.

Макун айби касон, гар метавонӣ,
Ки ту, эй дӯст, айби худ надонӣ.

Касе, к-ӯ бо ту некӣ кард як бор,
Ҳамеша он накуӣ ёд медор.
&lt;/poem&gt;

=== Андар донишомӯзӣ ва деҳқонӣ ===
: &lt;poem&gt;
Сар андар ҷустани дониш ниҳодам,
Накардам рӯзгори хеш бебар.
Намонд аз ҳеҷ гун дониш, ки ман з-он
Накардам истифодат бешу камтар.

Беҳ аз саннои олам деҳқон аст,
Ки вахшу тайрро роҳатрасон аст.
Ҷаҳонро хуррамӣ аз деҳқон аст,
Ки вахшу тайрро роҳатрасон аст.
&lt;/poem&gt;

=== Маснавии «Уқоб» ===
: &lt;poem&gt;
Рӯзе зи сари санг уқобе ба ҳаво хост,
Аз баҳри тамаъ болу пари хеш биёрост.

Ба ростии бол назар карду чунин гуфт:
«Имрӯз ҳама рӯйи замин зери пари мост!

Гар авҷ бигарам, бипарам аз назари шед,
Мебинам агар заррае андар таги дарёст.

Гар бар сари хошок яке паша биҷунбад,
Ҷунбидани он паша аён дар назари мост».

Бисёр манӣ карду зи тақдир натарсид,
Бингар, ки аз ин чархи ҷафопеша чӣ бархост.

Ногаҳ зи камингоҳ яке сахткамоне,
Тире зи қазову қадар андохт бар ӯ рост.

Бар боли уқоб омада он тири ҷигарсӯз,
В-аз абр мар-ӯро ба сӯйи хок фурӯ кост.

Бар хок биафтоду биғалтид чу моҳӣ,
В-он гоҳ пари хеш кашид аз чапу аз рост.

Гуфто: «Аҷаб аст ин, ки зи чӯб асту зи оҳан,
Ин тезиву тундиву паридан-ш куҷо хост?»

Бар тир нигоҳ карду пари хеш бар ӯ дид,
Гуфто: «Зи кӣ нолем, ки аз мост, ки бар мост!»

Ҳуҷҷат, ту маниро зи сари хеш бадар кун,
Бингар ба уқобе, ки манӣ карду чиҳо хост.
&lt;/poem&gt;

== Пажӯҳиши эҷодиёт ==
Олимони шинохтаи шӯравиву тоҷик, аз ҷумла [[Садриддин Айнӣ]], [[Евгений Бертельс]], Холиқ Мирзозода, [[Нозир Арабзода]] ва Худойшариф Додихудоев ҷанбаҳои гуногуни фалсафӣ, иҷтимоӣ ва адабии афкори Носири Хусравро таҳқиқ намудаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Айнӣ К. Носири Хусрави Қубодиёнӣ (Сарсухан ба Гулчине аз ашъор). — Сталинобод, 1957.
* Арабзода Н. Ҷаҳони андешаи Носири Хусрав. — Душанбе: «Нодир», 2003. — 258 с.
* Бертельс А. Е. Насир-и Хосров и исмаилизм. — М., 1959.
* Додихудоев Х. Очерки философии исмаилизма. — Душанбе: «Дониш», 1976.
* Садриддин Муҳаммадиқбол. Суханварони Балх. — Душанбе, 2010. — С. 108—116.

== Пайвандҳо ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=zdr9-_YzWdM Гуфто зи кӣ нолем, ки аз мост, ки бар мост! — Носири Хусрав]

{{Шоирони порсигӯй}}
{{Бузургони адаби форсӣ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Файласуфони асри XI]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XI]]
[[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>eomaap86p474d1ywv2cjyt49yfn3j99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491493</id>
      <parentid>1491492</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маснавиҳо */</comment>
      <origin>1491493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8487" sha1="e2k90bkyl5f3tc92wr9iipczaz51zo2" xml:space="preserve">{{Адиб}}

'''Абумуин Носири Хусрави Қубодиёнӣ Балхӣ''' ({{lang-fa|ابومعین ناصر بن خسرو قبادیانی بلخی}}, маъруф ба '''Носири Хусрав'''; [[1004]], [[Қубодиён]] — [[1088]], [[Ямғон]], [[Бадахшон]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва мутафаккири барҷастаи форс-тоҷик.

== Зиндагинома ==
Носири Хусрав соли 1004 дар шаҳри [[Қубодиён]] (дар ҷануби [[Тоҷикистон]]и имрӯза) дар хонаводаи деҳқони бадавлат ба дунё омадааст. Номи пурраи ӯ Абумуиниддин Носири Хусрави Қубодиёнӣ мебошад. Падараш Хусрав ном дошт ва марди бообрӯ буд. Носири Хусрав пас аз гирифтани маълумоти ибтидоӣ, таҳсилро дар мадрасаи [[Балх]] давом дод.

Дар давоми таҳсил ба омӯзиши илмҳои [[фалсафа]], [[мантиқ]], риёзиёт ва табиатшиносӣ майли бештар зоҳир намуд. Дар солҳои 30-юми асри XI ҳамчун шоир ва олими забардаст шинохта шуд. Муддате дар даргоҳи [[Маҳмуди Ғазнавӣ]] ва сипас дар девони молиёти [[Салҷуқиён]] ба корҳои маъмурӣ машғул буд.

Оҳиста-оҳиста хидмати дарборӣ ва риёкории аҳли ҷоҳ ба дилаш задем ва соли [[1045]] бо бародараш Абусаид ба сафари ҳафтсола баромад. Ин сафар ҳафт сол давом карда, ӯ аз [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Арабистони Саудӣ|Арабистон]] ва [[Миср]] дидан намуд. Дар Миср, ки маркази хилофати Фотимиён буд, бо таълимоти мазҳаби [[исмоилия]] ошно шуда, ба ин ҷараён пайваст ва мартабаи «ҳуҷҷат»-ро соҳиб шуд.

Соли [[1052]] ба [[Хуросон]] баргашта, ба таблиғи мазҳаби исмоилия оғоз намуд. Ин амр боиси қаҳру ғазаби суннипарастону диндорони мутаассиб ва мулозимони дарбор гардид. Баъди таъқибҳои зиёд, Носири Хусрав ба кӯҳистони дурдасти [[Бадахшон]], ба дараи Ямғон паноҳ бурд ва боқимондаи умрашро дар он ҷо гузаронид. Соли [[1088]] дар Ямғон аз олам чашм пӯшид ва оромгоҳаш дар ҳамон ҷост.

== Эҷод ва осор ==
Носири Хусрав яке аз пурмаҳсултарин ва таъсиргузортарин мутафаккирони адабиёти форс-тоҷик аст.

=== Сафарнома ===
Мушоҳидаҳои нависанда аз сафари ҳафтсолааш дар китоби [[Сафарнома]] бо насри равону сода ва воқеӣ инъикос ёфтаанд. Ин асар аҳамияти бузурги таърихӣ, ҷуғрофӣ ва этнографӣ дорад.

=== Девони ашъор ===
Девони ашъори Носири Хусрав аз қасидаҳои фалсафӣ, мазҳабӣ ва иҷтимоӣ, ғазалиёт ва рубоиву қитъаот иборат буда, тақрибан 11 000 байтро ташкил медиҳад.

=== Маснавиҳо ===
* «Рӯшноинома» — маснавӣ дар масъалаҳои ахлоқӣ ва фалсафӣ (592 байт).
* «Саодатнома» — маснавӣ дар панд ва ахлоқ, муносибати одамон ва қаноат (300 байт).

=== Асарҳои илмиву фалсафӣ ===
* «Ҷомеъу-л-ҳикматайн»
* «Зоду-л-мусофирин»
* «Ватҷҳи дин»
* «Хону-л-ихвон»

== Панду ахлоқ дар ашъор ==

=== Андар некӣ ва ахлоқ ===
: &lt;poem&gt;
Насиҳат бишнав, ар талх ояд аз ёр,
Ки дар охир ба ширинӣ расад кор.

Макун айби касон, гар метавонӣ,
Ки ту, эй дӯст, айби худ надонӣ.

Касе, к-ӯ бо ту некӣ кард як бор,
Ҳамеша он накуӣ ёд медор.
&lt;/poem&gt;

=== Андар донишомӯзӣ ва деҳқонӣ ===
: &lt;poem&gt;
Сар андар ҷустани дониш ниҳодам,
Накардам рӯзгори хеш бебар.
Намонд аз ҳеҷ гун дониш, ки ман з-он
Накардам истифодат бешу камтар.

Беҳ аз саннои олам деҳқон аст,
Ки вахшу тайрро роҳатрасон аст.
Ҷаҳонро хуррамӣ аз деҳқон аст,
Ки вахшу тайрро роҳатрасон аст.
&lt;/poem&gt;

=== Маснавии «Уқоб» ===
: &lt;poem&gt;
Рӯзе зи сари санг уқобе ба ҳаво хост,
Аз баҳри тамаъ болу пари хеш биёрост.

Ба ростии бол назар карду чунин гуфт:
«Имрӯз ҳама рӯйи замин зери пари мост!

Гар авҷ бигарам, бипарам аз назари шед,
Мебинам агар заррае андар таги дарёст.

Гар бар сари хошок яке паша биҷунбад,
Ҷунбидани он паша аён дар назари мост».

Бисёр манӣ карду зи тақдир натарсид,
Бингар, ки аз ин чархи ҷафопеша чӣ бархост.

Ногаҳ зи камингоҳ яке сахткамоне,
Тире зи қазову қадар андохт бар ӯ рост.

Бар боли уқоб омада он тири ҷигарсӯз,
В-аз абр мар-ӯро ба сӯйи хок фурӯ кост.

Бар хок биафтоду биғалтид чу моҳӣ,
В-он гоҳ пари хеш кашид аз чапу аз рост.

Гуфто: «Аҷаб аст ин, ки зи чӯб асту зи оҳан,
Ин тезиву тундиву паридан-ш куҷо хост?»

Бар тир нигоҳ карду пари хеш бар ӯ дид,
Гуфто: «Зи кӣ нолем, ки аз мост, ки бар мост!»

Ҳуҷҷат, ту маниро зи сари хеш бадар кун,
Бингар ба уқобе, ки манӣ карду чиҳо хост.
&lt;/poem&gt;

== Пажӯҳиши эҷодиёт ==
Олимони шинохтаи шӯравиву тоҷик, аз ҷумла [[Садриддин Айнӣ]], [[Евгений Бертельс]], Холиқ Мирзозода, [[Нозир Арабзода]] ва Худойшариф Додихудоев ҷанбаҳои гуногуни фалсафӣ, иҷтимоӣ ва адабии афкори Носири Хусравро таҳқиқ намудаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Айнӣ К. Носири Хусрави Қубодиёнӣ (Сарсухан ба Гулчине аз ашъор). — Сталинобод, 1957.
* Арабзода Н. Ҷаҳони андешаи Носири Хусрав. — Душанбе: «Нодир», 2003. — 258 с.
* Бертельс А. Е. Насир-и Хосров и исмаилизм. — М., 1959.
* Додихудоев Х. Очерки философии исмаилизма. — Душанбе: «Дониш», 1976.
* Садриддин Муҳаммадиқбол. Суханварони Балх. — Душанбе, 2010. — С. 108—116.

== Пайвандҳо ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=zdr9-_YzWdM Гуфто зи кӣ нолем, ки аз мост, ки бар мост! — Носири Хусрав]

{{Шоирони порсигӯй}}
{{Бузургони адаби форсӣ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Файласуфони асри XI]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XI]]
[[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>e2k90bkyl5f3tc92wr9iipczaz51zo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андорра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3334</id>
    <revision>
      <id>1491461</id>
      <parentid>1487740</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1491461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18683" sha1="n67fxp4dtdr49f34r26fumznbyq2mow" xml:space="preserve">{{Давлат
 |Номи тоыикь             = Князигарии Андорра
 |Номи аслӣ               = Principat d'Andorra
 |Номи одӣ                = Андорра
 |Нишон                   = Coat of Arms of Andorra.svg
&lt;!-- |Вместо герба= --&gt;
 |Шиор                    = Virtus Unita Fortior&lt;br&gt;({{tr-la|Ягонагӣ қудрат медиҳад}})
 |Номи суруди миллӣ       = El Gran Carlemany [[File:El Gran Carlemany.ogg|center]]&lt;/div&gt;
&lt;!-- |Аудио= --&gt;
 |Шакли ҳукумат           = [[Монархияи конститутсионӣ|князигарии порлумонӣ]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=14|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- |Государственная религия= --&gt;
 |Дар харита              = Location Andorra Europe.png
 |Дар харита2             =
 |Забон                   = [[Забони котолонӣ|котолонӣ]]&lt;ref name=&quot;constic&quot;&gt;[http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Конституция Андорры]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
 |Таъсис                  = [[1278]]
 |Санаҳои истиқлол        = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
 |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19
 |region        = AD
 |CoordScale    = 
&lt;!-- |Независимость от= --&gt;
&lt;!-- |Дата ликвидации= --&gt;
&lt;!-- |Причина ликвидации= --&gt;
 |Пойтахт                 = [[Андорра-ла-Веля]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
 |Шаҳрҳои калонтарин      = Андорра-ла-Веля
 |Вазифаи роҳбар          = [[Феҳристи князҳои Андорра|Княз]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Сарвазир]]
 |Роҳбар                  = [[Эмманюэл Макрон]]&lt;br&gt;[[Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа]]&lt;br&gt;[[Антони Марти]]
 |Ҳамсоякишварҳо          = Фаронса, Испания
 |Ҷой аз рӯи масоҳат      = 178
 |Масоҳат                 = 467,63
 |Фоизи об                = 0,26 (121,4 [[гектар|га]]&lt;!--not including areas of rivers--&gt;)&lt;ref&gt;Girard P &amp; Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20151208233940/http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html |date=2015-12-08 }}.{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
 |Этнохроним              =
  |Ҷой аз рӯи аҳолӣ       = 207
  |Аҳолӣ                  = {{шумора|85470}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |title=Department of Statistics |accessdate=2018-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303063712/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=4 |archivedate=2014-03-03 }}&lt;/ref&gt;
  |Соли баҳодиҳӣ          = 2014
  |Аҳолӣ аз рӯи барӯйхатгирӣ =
  |Соли барӯйхатгирӣ        = 
  |Зичии аҳолӣ              = 182,6
 |ММД (номинал)             = {{nowrap|$4.510 миллиард}}
 |Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2008
 |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = 53,383
 |ШРИ                     = 0,830&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf|title=Human Development Report 2014|publisher=[[Барномаи рушди СММ]]|accessdate=2015-10-27|lang=en |description=Доклад о человеческом развитии (2014) на сайте Программы развития ООН}}&lt;/ref&gt;
 |Соли ҳисоби ШРИ         = 2013
 |Ҷой аз рӯи ШРИ          = 37
 |Сатҳи ШРИ               = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;ниҳоят баланд&lt;/span&gt;
 |Воҳиди пул              = [[Евро|Евро (€)]] (EUR, рамз 978)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.skiing.ru/countries/Andorra/About/Currency/ |title=Валюта Андорры |accessdate=2018-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527180928/http://www.skiing.ru/Countries/Andorra/About/Currency |archivedate=2009-05-27}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527180928/http://www.skiing.ru/Countries/Andorra/About/Currency |date=2009-05-27 }}&lt;/ref&gt;
 |Домен                   = [[.ad]]
 |ISO                     = AND
 |Пешшумораи телефон      = 376
 |Минтақаи замонӣ         = +1
&lt;!-- |Примечания= --&gt;
&lt;!-- |Без флага и герба=* --&gt;
&lt;!-- |Без гимна=* --&gt;
}}
{{маъноҳои дигар}}
'''Андо́рра''' ({{lang-ca|Andorra}}), номи пурраи расмӣ — '''Кня́зигарии Андорра''' ({{lang-ca|Principat d’Andorra}}), — яке аз [[давлатҳои майда]]и [[Аврупо]], дар байни [[Испания]] ва [[Фаронса|Франсия]]. Масоҳаташ 468 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Аҳолиаш 84 082 нафар (2009). Пойтахташ шаҳри [[Андорра-ла-Веля]]. Забони гуфтугӯӣ — котолонӣ, инчунин забонҳои франсавӣ, португалӣ ва испанӣ муравваҷ аст. Дини асосӣ — католикӣ.

== Сохти давлатӣ ==
[[Акс:Casa de la Vall - 18.jpg|thumb|Каса-де-ла-Валл, [[порлумони Андорра]].]]
Андорра давлати демократӣ-парламентӣ (1993) бо мақоми идоракунии якҷояи князӣ буда, аз соли 1278 инҷониб онро Президенти Франсия ва епископи Урхел (Испания) якҷоя идора мекунанд. Мақоми қонунбарор — парламенти якпалатагӣ (Шӯрои генералии иборат аз 28 аъзо), ки роҳбари ҳукуматро интихоб мекунад ва аъзои ҳукуматро таъйин менамояд. Андорра узви Шӯрои Европа, СММ ва ОБСЕ аст.

== Таърих ==
Дар манбаъҳо Андорра бори нахуст соли 805 зикр шудааст. Дар асрҳои миёна хоки Андорра асосан мулки феодалии графҳо де Фуа ва усқуфҳои Урхел буд. Соли 1278 байни онҳо дар бораи ҳукмронии якҷоя бар Андорра созишнома баста шуд. Баъдтар ҳуқуқи графҳо де Фуа ба шоҳон ва дертар ба Президенти Франсия гузашт. Соли 1866 дар Андорра конститутсия ҷорӣ гашт ва соли 1867 ҳокимияти епископи Урхел (Испания) дар ҳаёти дохилии ҷамоаҳо як қадар маҳдуд карда шуд.

== Табиат ==
[[Акс:Grandvalira ski resort, Andorra5.jpg|thumb|right|Кӯҳҳои Андорра]]
Андорра дар нишебии Пиреней, дар байни Франсия (аз Шимол) ва Испания (аз Ҷануб) ҷойгир аст. Релйефи Андорра — алпии чиндор. Минтақаи кӯҳиаш асосан аз ҷинсҳои кристаллии давраи палеозой (санги хоро, гнейс, кварс) ва қисми ками он аз регҳои таҳшинӣ, оҳаксанг ва маъдани давраи мезозой иборат мебошад. Қисми нисбатан пасттари масоҳати он дар баландии 880 м аз сатҳи баҳр ва қисми баландтари он (назди сарҳади ғарбии мамлакат) дар баландии то 2900 м ва аз он зиёд воқеъ аст. Нуқтаи баландтарин — шаҳри Кома Педрос (2946 м). Андорра кони мармар, сурб, оҳан ва хоросанг дорад.

=== Обҳо ===
Аз пастхамии он дарёи Валира бо шохобаш (ҳавзаи дарёи Эбро) ва қисман дарёи Арйеж (ҳавзаи дарёи Гаронна) мегузарад. Дарёҳои кӯҳии Андорра захираи калони энергетикӣ доранд. Дар табиати Андорра таъсири фаъолияти яхбандӣ ҳис карда мешавад. Дар кӯҳҳои Андорра кӯлҳои бисёри аз яхҳо тавлидгашта мавҷуданд. Чашмаҳои минералӣ ва обҳои гарми зеризаминӣ ҳам ҳастанд.

=== Иқлим ===
Иқлимаш алпӣ ва сард аст. Дар кӯҳҳо ҳарорати миёнаи январ — 15°С, дар водиҳо −2°С, ҳарорати миёнаи июл дар водиҳо +20°С, дар кӯҳҳо +10 — 15°С. Боришоти солона дар кӯҳсор аз 1000 то 2000 мм, дар водиҳо то 400—500 мм. Хушксолӣ зуд-зуд рӯй медиҳад.

=== Олами набототу ҳайвонот ===
Олами наботот ва ҳайвоноти Андорра бо дасти инсонҳо хароб гаштааст. Дар минтақаи ҷангалзори Андорра дарахтони паҳнбарг ва сӯзанбарг (булут, кастона, шамшод, коҷ, санавбар ва сарв) мерӯянд. Минтақаи баландтари Андорраро марғзори субалпӣ ва алпӣ фаро гирифтааст. Олами ҳайвоноташ аз оҳувон, хояндаҳо ва парандаҳо иборат аст. Яке аз масъалаҳои ҳалталаби Андорра пешгирӣ намудани буридани ҷангал, эрозияи хок мебошад, ки дар натиҷаи васеъ кардани чарогоҳҳо ва чаридани чорво ба амал омадааст.

Қабати рустаниҳо (флораи Андорра) хеле гуногун аст, аммо дар ин ҷо асосан баргранг (пӯст, шоҳбулут, бук, дарахт) ва сӯзанбарг (арча, санавбар, арча, намудҳои гуногуни арча) бартарӣ доранд. Баландии кӯҳҳо чарогоҳҳои баландкӯҳ ва субальп мебошанд.

Ҳайвонот (фауна аз Андорра) бо намудҳои хоси Аврупо ва ҳайвонот иборат аст: хирс, гург, хар, оҳ, гӯсфанд, гулӯ, бандар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://all-andorra.com/ru/gde-nahoditsya-andorra-na-karte/|title=Флора ва олами ҳайвоноти аҳолии Андорра. Хусусиятҳои минтақа.|author=|website=|date=|publisher=|lang=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

== Тақсимоти маъмурӣ ==
{{Харитаи Андорра|float=right}}
{{main|Тақсимоти маъмури Андорра}}
'''Андорра''' вобаста ба тақсимоти маъмурӣ ба 7 '''паррокий''' ({{lang-ca|parròquies}}, «ҷамоат») тақсим шудааст:

* [[Андорра-ла-Веля]] (''Andorra la Vella''),
* [[Канило]] (''Canillo''),
* [[Ла-Массана]] (''La Massana''),
* [[Ордино]] (''Ordino''),
* [[Сант-Ҷулия-де-Лория]] (''Sant Julià de Lòria''),
* [[Энкамп]] (''Encamp''),
* [[Эскалдес-Энгордан]] (''Escaldes-Engordany'').

== Аҳолӣ ==
Аҳолӣ давлати сермиллат буда, дар он испаниҳо (43 %), андоррагиҳо (каталаниҳо; 33 %), португалиҳо (11 %), франсавиҳо (7 %) ва дигар миллатҳо (5 %) зиндагонӣ мекунанд. Қисми бештари аҳолӣ дар водиҳо, асосан дар пойтахт ва шаҳрҳои хурд маскунанд. Шаҳрнишинон — 62,5 %.

== Иқтисод ==
Асоси иқтисодиёти Андорраро соҳаи туризм (80%-и ММД, 10 млн сайёҳ дар як сол (2010), тиҷорат ва муомилоти бонкӣ ташкил медиҳад. Сайёҳонро бештар табиати зебо, имконияти васеи ба варзиши лижаронӣ машғул шудан, чашмаҳои гарми табобатӣ ва минералӣ, тиҷорати аз ҳамаи намудҳои андоз озод ба худ ҷалб кардааст. Андорра маркази молиявии байналмилалӣ буда, пардохти андози имтиёздор барои равнақи фаъолияти гуногунҷабҳаи молиявӣ мусоид аст. Соҳаи муҳими иқтисодиёти мамлакат парваришу коркарди тамоку аст. Дар ин ҷо асосан ба истеҳсоли маҳсулоти тамоку (сигарет) ва мебел муваффақ гаштаанд. Инчунин корхонаҳои саноати сабук, истеҳсоли панир ва обҳои минералиро ба роҳ мондаанд.

Дар Андорра ҳунарҳои қадимаи мардумӣ, анъанаҳои косибӣ, инчунин филизгудозии бадеӣ, кандакорӣ дар чӯбу санг, истеҳсоли дастии ороишоти занона ва армуғонҳо то ҳол боқӣ мондаанд. Аз сабаби нарасидани замини кишт истеҳсоли маҳсулоти хоҷагии қишлоқ кам ба назар мерасад. Аҳолии деҳаҳои кӯҳистон ба парвариши чорво ва қисми хеле ками онҳо ба парвариши картошка, ангур ва зироати дигар машғуланд.

== Нақлиёт ==
[[Акс:Latour-de-Carol station - 2004-02-02.jpg|thumb|Қатора дар Латур-де-Керел (Франсия), яке аз ду истгоҳ, ки ба Андорра хидмат мерасонад.]]
Нақлиёти Андорра асосан автомобилист. Андорра бандар, роҳи оҳан ва аэропорт надорад. Ба Андорра ба воситаи Франсия ё Испания ворид мешаванд. Дар Андорра бештар содироти пашм, ангишти чӯб, маҳсулоти тамоку, панир ва обҳои минералӣ ба роҳ монда шудааст. Мубодилаи молу мавод низ асосан бо Франсия ва Испания сурат мегирад.

== Маориф ==
Гирифтани маълумот барои наврасони аз 6 то 16-сола ҳатмӣ буда, таҳсилот дар мактабҳои миёна ройгон аст. Дар Андорра се навъи мактаб — франсавӣ, испаниягӣ ва андоррагӣ мавҷуд аст. Сохтмон ва нигаҳдории мактабҳо бар дӯши Андорра буда, маоши муаллимони мактабҳои франсавӣ ва испаниягиро ҷониби Франсия ва Испания таъмин мекунад. Ҳамагӣ як донишгоҳ дорад.

== Тандурустӣ ==
Дар соҳаи тандурустӣ системаи давлатии суғӯртаи тиббӣ барои тамоми коркунон ва аъзои оилаи онҳо ҷорист, ки он аз ҳисоби ҳаққи пардохти онҳо пурра гардида, аз 75 то 100%-и хароҷоти муолиҷаро ҳамин суғӯрта таъмин мекунад. Дар Андорра 12 маркази тиббии ёрии аввалия мавҷуд аст.

== ВАО ==
Се рӯзномаи миллӣ, як шабакаи телевизион ва ду пойгоҳи радиошунавонӣ дорад. Иди миллии Андорра — Рӯзи Модархудои Меритшеллӣ мебошад, ки 8 сентябр қайд карда мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ|2|refs=
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/an.html|title=Андорра на странице Центрального разведывательного управления ИМА|author=ЦРУ|description=Информация о стране во [[Справочник ЦРУ по странам мира|Всемирной книге фактов]] [[Центральное разведывательное управление|ЦРУ]]|lang=en|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100710215526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/an.html|archivedate=2010-07-10}}&lt;/ref&gt;}}

== Адабиёт ==
* Новая Российская Энциклопедия, т. 2, М., 2005;
* Страны мира (современный справочник), М., 2008.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Андорра|муаллиф=|1}}

== Пайвандҳо ==
{{Навигатсия}}
* [http://www.portalostranah.ru/list.php?id=4 Андорра — Происхождение, история, география, достопримечательности.]
* [https://web.archive.org/web/20130617093441/http://ilpp.ru/page_pid_466_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Андорры]
* [http://www.portal-slovo.ru/history/41718.php История независимости Андорры с 1933 по 1940 года] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190114210605/https://www.portal-slovo.ru/history/41718.php |date=2019-01-14 }}.

{{пайвандҳои беруна}}
{{Мавзуъҳои Андорра}}
{{Аврупо}}

[[Гурӯҳ:Андорра]] 
[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>n67fxp4dtdr49f34r26fumznbyq2mow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амир Хусрави Деҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7554</id>
    <revision>
      <id>1491475</id>
      <parentid>1431760</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7545" sha1="b1xvxi94tm7vjdk5dicp7fsvwgll1vh" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Амир Хусрави Деҳлавӣ''' (номи пурра: ''Абулҳасан Яминуддин ибни Сайфуддин Маҳмуд'', {{lang-fa|ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود}} ; [[24 сентябр]]и [[1253]], [[Патёлӣ]] — [[27 сентябр]]и [[1325]], [[Деҳлӣ]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва [[мусиқидон]]и номдори форс-тоҷики аҳли [[Ҳиндустон]].

== Зиндагинома ==
Номи аслии шоир Яминуддин, лақабаш Абулҳасан буда, Хусрав тахаллуси адабии ӯ мебошад. Гузаштагони Хусрав дар Мовароуннаҳр (шаҳри Шаҳрисабз/Кеш) зиндагӣ кардаанд. Падари ӯ Сайфуддин Маҳмуд ҳангоми истилои муғул ватани худро тарк намуда, ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард. Модари шоир Давлатноз ном дошт.

Хусрави Деҳлавӣ 24 сентябри соли 1253 (охири соли 651 ҳ.қ.) дар шаҳрчаи Патёлии наздикии Деҳлӣ ба дунё омадааст. Азбаски шоир аксари умри худро дар шаҳри Деҳлӣ гузаронида, дар он ҷо вафот ёфтааст, бо нисбати Деҳлавӣ шуҳрат ёфтааст.

Соли 1261, вақте ки Хусрав ҳаштсола буд, падараш дар ҷанг зидди муғулҳо кушта шуд. Бобои модариаш Имодулмулк тарбияи кӯдакро бар уҳда гирифта, барои омӯзиши илму дониши ӯ шароит фароҳам овард.

Солҳои 1276—1278 фаъолияти дарбории Хусрави Деҳлавӣ оғоз гардид. Ӯ дар дарбори султонҳои мухталифи Деҳлӣ, аз ҷумла Туғрал (ҳокими Бангола), султон Муҳаммадхон (ҳокими Мултон), Муиззуддин Кайқубод, Алоуддини Хилҷӣ ва Ғиёсуддин Туғлуқ хизмат кардааст.

Соли 1299 модар ва бародари хурди шоир дар байни як ҳафта аз олам гузаштанд, ки шоир ин фоҷиаро дар достони «[[Маҷнун ва Лайлӣ]]» бо сӯзи дил тасвир кардааст:

:&lt;poem&gt;
К-имсол ду нур зи ахтарам рафт,
Ҳам модару ҳам бародарам рафт.
Як ҳафта зи бахти тофтаи ман,
Гум шуд ду маҳи ду ҳафтаи ман.
&lt;/poem&gt;

Хусрави Деҳлавӣ соҳиби як духтар (Афифа/Мастура) ва панҷ писар (Масъуд, Хизр, Рукнуддин, Айнуддин, Малик Аҳмад) буд. 

Шоир 27 сентябри соли 1325 (18 шавволи 725 ҳ.қ.) дар шаҳри Деҳлӣ вафот кард ва дар назди оромгоҳи пири муршидаш [[Низомуддин Авлиё]] ба хок супорида шуд.

== Мероси адабӣ ==
Амир Хусрав яке аз пурмаҳсултарин шоирони адабиёти форс-тоҷик ба шумор меравад. Қисми асосии осори ӯ ба забони форсӣ таълиф шуда, инчунин ба забонҳои ҳиндиву урду низ асарҳо эҷод кардааст.

=== Девонҳо ===
Ашъори лирикии шоир дар панҷ девони асосӣ гирд оварда шудаанд:
1. '''«Туҳфату-с-сиғар»''' (Тӯҳфаи ҷавонӣ) — ашъори давраи ҷавониро то синни 19-солагӣ фаро мегирад (бо тахаллуси аввалинаш — Султонӣ).
2. '''«Васату-л-ҳаёт»''' (Миёнаи ҳаёт) — ашъори то синни 34-солагӣ.
3. '''«Ғуррату-л-камол»''' — ашъори давраи камолот (34–40-солагӣ) бо дебочаи муфассали адабиётшиносӣ.
4. '''«Бақияту-н-нақия»''' — ашъори давраи пиронсолӣ (соли 1316/1318).
5. '''«Ниҳояту-л-камол»''' — девони охирин, ки чанд моҳ пеш аз вафоти шоир (1325) мураттаб шудааст.

=== Маснавиёт ва «Хамса» ===
Аз соли 1289 Хусрави Деҳлавӣ ба эҷоди маснавиҳо оғоз намуд. Дар ин бахш ӯ худро шогирди [[Низомии Ганҷавӣ]] мешуморад. Дар байни солҳои 1298—1302 ӯ дар пайравии Низомӣ «[[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)|Хамса]]»-и хешро иборат аз панҷ маснавӣ офарид:
* «Матлаъу-л-анвор» (1298)
* «Ширин ва Хусрав» (1298)
* «Маҷнун ва Лайлӣ» (1299)
* «Оинаи Искандарӣ» (1299)
* «Ҳашт биҳишт» (1301)

Ғайр аз «Хамса», ӯ маснавиҳои таърихиву манзуми «Қирону-с-саъдайн» (1289), «Мифтоҳу-л-футуҳ» (1291), «Дувалрони ва Хизрхон» (1316), «Нуҳ сипеҳр» (1318) ва «Туғлуқнома» (1324)-ро таълиф намудааст.

== Намунаи ашъор ==

=== Ғазал ===
:&lt;poem&gt;
Абр мебораду ман мешавам аз ёр ҷудо,
Чун кунам дил ба чунин рӯз зи дилдор ҷудо?

Абру борону ману ёр ситода ба видоъ,
Ман ҷудо гирякунон, абр ҷудо, ёр ҷудо.

Сабза навхезу ҳаво хурраму бустон сарсабз,
Булбули рӯйсияҳ монда зи гулзор ҷудо.

Эй маро дар таҳи ҳар мӯй ба зулфат бандӣ,
Чӣ кунӣ, банд зи бандам ҳама якбор ҷудо.

Дида аз баҳри ту хунбор шуд, эй мардуми чашм,
Мардумӣ кун, машав аз дидаи хунбор ҷудо.

Неъмати дида нахоҳам, ки бимонад пас аз ин,
Монда чун дида аз он неъмати дидор ҷудо.

Дида сад рахна шуд аз баҳри ту, хоке зи раҳат,
Зуд бархезу бикан рахнаи девор ҷудо.

Медиҳам ҷон марав аз ман, в-агарт бовар нест,
Пеш аз он хоҳӣ, биситону нигаҳдор ҷудо.

Ҳусни ту дер напоид, чу зи Хусрав рафтӣ,
Гул басе дер намонад, чу шуд аз хор ҷудо.
&lt;/poem&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бертельс Е. Э. Роман об Александре и его главные версии на Востоке. — М.-Л., 1948.
* Mohammad Wahid Mirza. The life and works of Amir Khusrau. — Calcutta, 1935.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Шоирони Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIV]]
[[Гурӯҳ:Мусиқидонони Эрон]]</text>
      <sha1>b1xvxi94tm7vjdk5dicp7fsvwgll1vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491476</id>
      <parentid>1491475</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Хусрави Деҳлавӣ]] to [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</comment>
      <origin>1491475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7545" sha1="b1xvxi94tm7vjdk5dicp7fsvwgll1vh" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Амир Хусрави Деҳлавӣ''' (номи пурра: ''Абулҳасан Яминуддин ибни Сайфуддин Маҳмуд'', {{lang-fa|ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود}} ; [[24 сентябр]]и [[1253]], [[Патёлӣ]] — [[27 сентябр]]и [[1325]], [[Деҳлӣ]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва [[мусиқидон]]и номдори форс-тоҷики аҳли [[Ҳиндустон]].

== Зиндагинома ==
Номи аслии шоир Яминуддин, лақабаш Абулҳасан буда, Хусрав тахаллуси адабии ӯ мебошад. Гузаштагони Хусрав дар Мовароуннаҳр (шаҳри Шаҳрисабз/Кеш) зиндагӣ кардаанд. Падари ӯ Сайфуддин Маҳмуд ҳангоми истилои муғул ватани худро тарк намуда, ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард. Модари шоир Давлатноз ном дошт.

Хусрави Деҳлавӣ 24 сентябри соли 1253 (охири соли 651 ҳ.қ.) дар шаҳрчаи Патёлии наздикии Деҳлӣ ба дунё омадааст. Азбаски шоир аксари умри худро дар шаҳри Деҳлӣ гузаронида, дар он ҷо вафот ёфтааст, бо нисбати Деҳлавӣ шуҳрат ёфтааст.

Соли 1261, вақте ки Хусрав ҳаштсола буд, падараш дар ҷанг зидди муғулҳо кушта шуд. Бобои модариаш Имодулмулк тарбияи кӯдакро бар уҳда гирифта, барои омӯзиши илму дониши ӯ шароит фароҳам овард.

Солҳои 1276—1278 фаъолияти дарбории Хусрави Деҳлавӣ оғоз гардид. Ӯ дар дарбори султонҳои мухталифи Деҳлӣ, аз ҷумла Туғрал (ҳокими Бангола), султон Муҳаммадхон (ҳокими Мултон), Муиззуддин Кайқубод, Алоуддини Хилҷӣ ва Ғиёсуддин Туғлуқ хизмат кардааст.

Соли 1299 модар ва бародари хурди шоир дар байни як ҳафта аз олам гузаштанд, ки шоир ин фоҷиаро дар достони «[[Маҷнун ва Лайлӣ]]» бо сӯзи дил тасвир кардааст:

:&lt;poem&gt;
К-имсол ду нур зи ахтарам рафт,
Ҳам модару ҳам бародарам рафт.
Як ҳафта зи бахти тофтаи ман,
Гум шуд ду маҳи ду ҳафтаи ман.
&lt;/poem&gt;

Хусрави Деҳлавӣ соҳиби як духтар (Афифа/Мастура) ва панҷ писар (Масъуд, Хизр, Рукнуддин, Айнуддин, Малик Аҳмад) буд. 

Шоир 27 сентябри соли 1325 (18 шавволи 725 ҳ.қ.) дар шаҳри Деҳлӣ вафот кард ва дар назди оромгоҳи пири муршидаш [[Низомуддин Авлиё]] ба хок супорида шуд.

== Мероси адабӣ ==
Амир Хусрав яке аз пурмаҳсултарин шоирони адабиёти форс-тоҷик ба шумор меравад. Қисми асосии осори ӯ ба забони форсӣ таълиф шуда, инчунин ба забонҳои ҳиндиву урду низ асарҳо эҷод кардааст.

=== Девонҳо ===
Ашъори лирикии шоир дар панҷ девони асосӣ гирд оварда шудаанд:
1. '''«Туҳфату-с-сиғар»''' (Тӯҳфаи ҷавонӣ) — ашъори давраи ҷавониро то синни 19-солагӣ фаро мегирад (бо тахаллуси аввалинаш — Султонӣ).
2. '''«Васату-л-ҳаёт»''' (Миёнаи ҳаёт) — ашъори то синни 34-солагӣ.
3. '''«Ғуррату-л-камол»''' — ашъори давраи камолот (34–40-солагӣ) бо дебочаи муфассали адабиётшиносӣ.
4. '''«Бақияту-н-нақия»''' — ашъори давраи пиронсолӣ (соли 1316/1318).
5. '''«Ниҳояту-л-камол»''' — девони охирин, ки чанд моҳ пеш аз вафоти шоир (1325) мураттаб шудааст.

=== Маснавиёт ва «Хамса» ===
Аз соли 1289 Хусрави Деҳлавӣ ба эҷоди маснавиҳо оғоз намуд. Дар ин бахш ӯ худро шогирди [[Низомии Ганҷавӣ]] мешуморад. Дар байни солҳои 1298—1302 ӯ дар пайравии Низомӣ «[[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)|Хамса]]»-и хешро иборат аз панҷ маснавӣ офарид:
* «Матлаъу-л-анвор» (1298)
* «Ширин ва Хусрав» (1298)
* «Маҷнун ва Лайлӣ» (1299)
* «Оинаи Искандарӣ» (1299)
* «Ҳашт биҳишт» (1301)

Ғайр аз «Хамса», ӯ маснавиҳои таърихиву манзуми «Қирону-с-саъдайн» (1289), «Мифтоҳу-л-футуҳ» (1291), «Дувалрони ва Хизрхон» (1316), «Нуҳ сипеҳр» (1318) ва «Туғлуқнома» (1324)-ро таълиф намудааст.

== Намунаи ашъор ==

=== Ғазал ===
:&lt;poem&gt;
Абр мебораду ман мешавам аз ёр ҷудо,
Чун кунам дил ба чунин рӯз зи дилдор ҷудо?

Абру борону ману ёр ситода ба видоъ,
Ман ҷудо гирякунон, абр ҷудо, ёр ҷудо.

Сабза навхезу ҳаво хурраму бустон сарсабз,
Булбули рӯйсияҳ монда зи гулзор ҷудо.

Эй маро дар таҳи ҳар мӯй ба зулфат бандӣ,
Чӣ кунӣ, банд зи бандам ҳама якбор ҷудо.

Дида аз баҳри ту хунбор шуд, эй мардуми чашм,
Мардумӣ кун, машав аз дидаи хунбор ҷудо.

Неъмати дида нахоҳам, ки бимонад пас аз ин,
Монда чун дида аз он неъмати дидор ҷудо.

Дида сад рахна шуд аз баҳри ту, хоке зи раҳат,
Зуд бархезу бикан рахнаи девор ҷудо.

Медиҳам ҷон марав аз ман, в-агарт бовар нест,
Пеш аз он хоҳӣ, биситону нигаҳдор ҷудо.

Ҳусни ту дер напоид, чу зи Хусрав рафтӣ,
Гул басе дер намонад, чу шуд аз хор ҷудо.
&lt;/poem&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бертельс Е. Э. Роман об Александре и его главные версии на Востоке. — М.-Л., 1948.
* Mohammad Wahid Mirza. The life and works of Amir Khusrau. — Calcutta, 1935.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Шоирони Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIV]]
[[Гурӯҳ:Мусиқидонони Эрон]]</text>
      <sha1>b1xvxi94tm7vjdk5dicp7fsvwgll1vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491478</id>
      <parentid>1491476</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Девонҳо */</comment>
      <origin>1491478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7511" sha1="lujyepkevp36r2opnppltv6prh4vdz7" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Амир Хусрави Деҳлавӣ''' (номи пурра: ''Абулҳасан Яминуддин ибни Сайфуддин Маҳмуд'', {{lang-fa|ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود}} ; [[24 сентябр]]и [[1253]], [[Патёлӣ]] — [[27 сентябр]]и [[1325]], [[Деҳлӣ]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва [[мусиқидон]]и номдори форс-тоҷики аҳли [[Ҳиндустон]].

== Зиндагинома ==
Номи аслии шоир Яминуддин, лақабаш Абулҳасан буда, Хусрав тахаллуси адабии ӯ мебошад. Гузаштагони Хусрав дар Мовароуннаҳр (шаҳри Шаҳрисабз/Кеш) зиндагӣ кардаанд. Падари ӯ Сайфуддин Маҳмуд ҳангоми истилои муғул ватани худро тарк намуда, ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард. Модари шоир Давлатноз ном дошт.

Хусрави Деҳлавӣ 24 сентябри соли 1253 (охири соли 651 ҳ.қ.) дар шаҳрчаи Патёлии наздикии Деҳлӣ ба дунё омадааст. Азбаски шоир аксари умри худро дар шаҳри Деҳлӣ гузаронида, дар он ҷо вафот ёфтааст, бо нисбати Деҳлавӣ шуҳрат ёфтааст.

Соли 1261, вақте ки Хусрав ҳаштсола буд, падараш дар ҷанг зидди муғулҳо кушта шуд. Бобои модариаш Имодулмулк тарбияи кӯдакро бар уҳда гирифта, барои омӯзиши илму дониши ӯ шароит фароҳам овард.

Солҳои 1276—1278 фаъолияти дарбории Хусрави Деҳлавӣ оғоз гардид. Ӯ дар дарбори султонҳои мухталифи Деҳлӣ, аз ҷумла Туғрал (ҳокими Бангола), султон Муҳаммадхон (ҳокими Мултон), Муиззуддин Кайқубод, Алоуддини Хилҷӣ ва Ғиёсуддин Туғлуқ хизмат кардааст.

Соли 1299 модар ва бародари хурди шоир дар байни як ҳафта аз олам гузаштанд, ки шоир ин фоҷиаро дар достони «[[Маҷнун ва Лайлӣ]]» бо сӯзи дил тасвир кардааст:

:&lt;poem&gt;
К-имсол ду нур зи ахтарам рафт,
Ҳам модару ҳам бародарам рафт.
Як ҳафта зи бахти тофтаи ман,
Гум шуд ду маҳи ду ҳафтаи ман.
&lt;/poem&gt;

Хусрави Деҳлавӣ соҳиби як духтар (Афифа/Мастура) ва панҷ писар (Масъуд, Хизр, Рукнуддин, Айнуддин, Малик Аҳмад) буд. 

Шоир 27 сентябри соли 1325 (18 шавволи 725 ҳ.қ.) дар шаҳри Деҳлӣ вафот кард ва дар назди оромгоҳи пири муршидаш [[Низомуддин Авлиё]] ба хок супорида шуд.

== Мероси адабӣ ==
Амир Хусрав яке аз пурмаҳсултарин шоирони адабиёти форс-тоҷик ба шумор меравад. Қисми асосии осори ӯ ба забони форсӣ таълиф шуда, инчунин ба забонҳои ҳиндиву урду низ асарҳо эҷод кардааст.

=== Девонҳо ===
Ашъори лирикии шоир дар панҷ девони асосӣ гирд оварда шудаанд:

* «Туҳфату-с-сиғар» (Туҳфаи ҷавонӣ) — ашъори давраи ҷавониро то синни 19-солагӣ фаро мегирад (бо тахаллуси аввалинаш — Султонӣ).
* «Васату-л-ҳаёт» (Миёнаи ҳаёт) — ашъори то синни 34-солагӣ.
* «Ғуррату-л-камол» — ашъори давраи камолот (34–40-солагӣ) бо дебочаи муфассали адабиётшиносӣ.
* «Бақияту-н-нақия» — ашъори давраи пиронсолӣ (соли 1316/1318).
* «Ниҳояту-л-камол» — девони охирин, ки чанд моҳ пеш аз вафоти шоир (1325) мураттаб шудааст.

=== Маснавиёт ва «Хамса» ===
Аз соли 1289 Хусрави Деҳлавӣ ба эҷоди маснавиҳо оғоз намуд. Дар ин бахш ӯ худро шогирди [[Низомии Ганҷавӣ]] мешуморад. Дар байни солҳои 1298—1302 ӯ дар пайравии Низомӣ «[[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)|Хамса]]»-и хешро иборат аз панҷ маснавӣ офарид:
* «Матлаъу-л-анвор» (1298)
* «Ширин ва Хусрав» (1298)
* «Маҷнун ва Лайлӣ» (1299)
* «Оинаи Искандарӣ» (1299)
* «Ҳашт биҳишт» (1301)

Ғайр аз «Хамса», ӯ маснавиҳои таърихиву манзуми «Қирону-с-саъдайн» (1289), «Мифтоҳу-л-футуҳ» (1291), «Дувалронӣ ва Хизрхон» (1316), «Нуҳ сипеҳр» (1318) ва «Туғлуқнома» (1324)-ро таълиф намудааст.

== Намунаи ашъор ==

=== Ғазал ===
:&lt;poem&gt;
Абр мебораду ман мешавам аз ёр ҷудо,
Чун кунам дил ба чунин рӯз зи дилдор ҷудо?

Абру борону ману ёр ситода ба видоъ,
Ман ҷудо гирякунон, абр ҷудо, ёр ҷудо.

Сабза навхезу ҳаво хурраму бустон сарсабз,
Булбули рӯйсияҳ монда зи гулзор ҷудо.

Эй маро дар таҳи ҳар мӯй ба зулфат бандӣ,
Чӣ кунӣ, банд зи бандам ҳама якбор ҷудо.

Дида аз баҳри ту хунбор шуд, эй мардуми чашм,
Мардумӣ кун, машав аз дидаи хунбор ҷудо.

Неъмати дида нахоҳам, ки бимонад пас аз ин,
Монда чун дида аз он неъмати дидор ҷудо.

Дида сад рахна шуд аз баҳри ту, хоке зи раҳат,
Зуд бархезу бикан рахнаи девор ҷудо.

Медиҳам ҷон марав аз ман, в-агарт бовар нест,
Пеш аз он хоҳӣ, биситону нигаҳдор ҷудо.

Ҳусни ту дер напоид, чу зи Хусрав рафтӣ,
Гул басе дер намонад, чу шуд аз хор ҷудо.
&lt;/poem&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бертельс Е. Э. Роман об Александре и его главные версии на Востоке. — М.-Л., 1948.
* Mohammad Wahid Mirza. The life and works of Amir Khusrau. — Calcutta, 1935.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Шоирони Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIV]]
[[Гурӯҳ:Мусиқидонони Эрон]]</text>
      <sha1>lujyepkevp36r2opnppltv6prh4vdz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491482</id>
      <parentid>1491478</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="h2zt6aok3i1thp459t6m5jolzsgi5xa" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Амир Хусрави Деҳлавӣ''' (номи пурра: ''Абулҳасан Яминуддин ибни Сайфуддин Маҳмуд'', {{lang-fa|ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود}} ; [[24 сентябр]]и [[1253]], [[Патиёлӣ]] — [[27 сентябр]]и [[1325]], [[Деҳлӣ]]) — [[шоир]], [[файласуф]], [[нависанда]] ва [[мусиқидон]]и номдори форс-тоҷики аҳли [[Ҳиндустон]].

== Зиндагинома ==
Номи аслии шоир Яминуддин, лақабаш Абулҳасан буда, Хусрав тахаллуси адабии ӯ мебошад. Гузаштагони Хусрав дар Мовароуннаҳр (шаҳри Шаҳрисабз/Кеш) зиндагӣ кардаанд. Падари ӯ Сайфуддин Маҳмуд ҳангоми истилои муғул ватани худро тарк намуда, ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард. Модари шоир Давлатноз ном дошт.

Хусрави Деҳлавӣ 24 сентябри соли 1253 (охири соли 651 ҳ.қ.) дар шаҳрчаи Патёлии наздикии Деҳлӣ ба дунё омадааст. Азбаски шоир аксари умри худро дар шаҳри Деҳлӣ гузаронида, дар он ҷо вафот ёфтааст, бо нисбати Деҳлавӣ шуҳрат ёфтааст.

Соли 1261, вақте ки Хусрав ҳаштсола буд, падараш дар ҷанг зидди муғулҳо кушта шуд. Бобои модариаш Имодулмулк тарбияи кӯдакро бар уҳда гирифта, барои омӯзиши илму дониши ӯ шароит фароҳам овард.

Солҳои 1276—1278 фаъолияти дарбории Хусрави Деҳлавӣ оғоз гардид. Ӯ дар дарбори султонҳои мухталифи Деҳлӣ, аз ҷумла Туғрал (ҳокими Бангола), султон Муҳаммадхон (ҳокими Мултон), Муиззуддин Кайқубод, Алоуддини Хилҷӣ ва Ғиёсуддин Туғлуқ хизмат кардааст.

Соли 1299 модар ва бародари хурди шоир дар байни як ҳафта аз олам гузаштанд, ки шоир ин фоҷиаро дар достони «[[Маҷнун ва Лайлӣ]]» бо сӯзи дил тасвир кардааст:

:&lt;poem&gt;
К-имсол ду нур зи ахтарам рафт,
Ҳам модару ҳам бародарам рафт.
Як ҳафта зи бахти тофтаи ман,
Гум шуд ду маҳи ду ҳафтаи ман.
&lt;/poem&gt;

Хусрави Деҳлавӣ соҳиби як духтар (Афифа/Мастура) ва панҷ писар (Масъуд, Хизр, Рукнуддин, Айнуддин, Малик Аҳмад) буд. 

Шоир 27 сентябри соли 1325 (18 шавволи 725 ҳ.қ.) дар шаҳри Деҳлӣ вафот кард ва дар назди оромгоҳи пири муршидаш [[Низомуддин Авлиё]] ба хок супорида шуд.

== Мероси адабӣ ==
Амир Хусрав яке аз пурмаҳсултарин шоирони адабиёти форс-тоҷик ба шумор меравад. Қисми асосии осори ӯ ба забони форсӣ таълиф шуда, инчунин ба забонҳои ҳиндиву урду низ асарҳо эҷод кардааст.

=== Девонҳо ===
Ашъори лирикии шоир дар панҷ девони асосӣ гирд оварда шудаанд:

* «Туҳфату-с-сиғар» (Туҳфаи ҷавонӣ) — ашъори давраи ҷавониро то синни 19-солагӣ фаро мегирад (бо тахаллуси аввалинаш — Султонӣ).
* «Васату-л-ҳаёт» (Миёнаи ҳаёт) — ашъори то синни 34-солагӣ.
* «Ғуррату-л-камол» — ашъори давраи камолот (34–40-солагӣ) бо дебочаи муфассали адабиётшиносӣ.
* «Бақияту-н-нақия» — ашъори давраи пиронсолӣ (соли 1316/1318).
* «Ниҳояту-л-камол» — девони охирин, ки чанд моҳ пеш аз вафоти шоир (1325) мураттаб шудааст.

=== Маснавиёт ва «Хамса» ===
Аз соли 1289 Хусрави Деҳлавӣ ба эҷоди маснавиҳо оғоз намуд. Дар ин бахш ӯ худро шогирди [[Низомии Ганҷавӣ]] мешуморад. Дар байни солҳои 1298—1302 ӯ дар пайравии Низомӣ «[[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)|Хамса]]»-и хешро иборат аз панҷ маснавӣ офарид:
* «Матлаъу-л-анвор» (1298)
* «Ширин ва Хусрав» (1298)
* «Маҷнун ва Лайлӣ» (1299)
* «Оинаи Искандарӣ» (1299)
* «Ҳашт биҳишт» (1301)

Ғайр аз «Хамса», ӯ маснавиҳои таърихиву манзуми «Қирону-с-саъдайн» (1289), «Мифтоҳу-л-футуҳ» (1291), «Дувалронӣ ва Хизрхон» (1316), «Нуҳ сипеҳр» (1318) ва «Туғлуқнома» (1324)-ро таълиф намудааст.

== Намунаи ашъор ==

=== Ғазал ===
:&lt;poem&gt;
Абр мебораду ман мешавам аз ёр ҷудо,
Чун кунам дил ба чунин рӯз зи дилдор ҷудо?

Абру борону ману ёр ситода ба видоъ,
Ман ҷудо гирякунон, абр ҷудо, ёр ҷудо.

Сабза навхезу ҳаво хурраму бустон сарсабз,
Булбули рӯйсияҳ монда зи гулзор ҷудо.

Эй маро дар таҳи ҳар мӯй ба зулфат бандӣ,
Чӣ кунӣ, банд зи бандам ҳама якбор ҷудо.

Дида аз баҳри ту хунбор шуд, эй мардуми чашм,
Мардумӣ кун, машав аз дидаи хунбор ҷудо.

Неъмати дида нахоҳам, ки бимонад пас аз ин,
Монда чун дида аз он неъмати дидор ҷудо.

Дида сад рахна шуд аз баҳри ту, хоке зи раҳат,
Зуд бархезу бикан рахнаи девор ҷудо.

Медиҳам ҷон марав аз ман, в-агарт бовар нест,
Пеш аз он хоҳӣ, биситону нигаҳдор ҷудо.

Ҳусни ту дер напоид, чу зи Хусрав рафтӣ,
Гул басе дер намонад, чу шуд аз хор ҷудо.
&lt;/poem&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бертельс Е. Э. Роман об Александре и его главные версии на Востоке. — М.-Л., 1948.
* Mohammad Wahid Mirza. The life and works of Amir Khusrau. — Calcutta, 1935.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Шоирони Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Шоирони асри XIV]]
[[Гурӯҳ:Мусиқидонони Эрон]]</text>
      <sha1>h2zt6aok3i1thp459t6m5jolzsgi5xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мурғи сафеди русӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10063</id>
    <revision>
      <id>1491464</id>
      <parentid>1483405</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michael Romanov</username>
        <id>4590</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1491464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1154" sha1="cwp5aurjil7odd8zp5jkr5doq0vwk72" xml:space="preserve">'''Мурғи сафеди русӣ''' ({{lang-ru|Русская белая}}) — зоти [[мурғ]]и тухмдеҳ. 

Дар [[ИҶШС]] бо роҳи ҷуфтии мурғи Леггорн бо мурғҳои маҳаллии ноҳияҳои марказии РСФСР ба вуҷуд овардаанд. Ҳамчун зот соли [[1953]] тасдиқ шудааст. Пару болаш сафед, пойҳояш зард. Вазни хурӯс 2,8-3 кг, мокиён 2,1-2,2 кг.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Дементьева Н. В. и др. |year=2017 |title=Изучение структуры генофондной популяции русской белой породы кур методом геномного SNP-сканирования |url=http://www.agrobiology.ru/6-2017dementeva.html |journal=Сельскохозяйственная биология |volume=52 |issue=6 |pages=1166–1174 |language=ru |issn=0131-6397 |doi=10.15389/agrobiology.2017.6.1166rus |access-date=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ==
* [[Мурғ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Зотҳои мурғ]]</text>
      <sha1>cwp5aurjil7odd8zp5jkr5doq0vwk72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусравй дехлавй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10201</id>
    <redirect title="Амир Хусрави Деҳлавӣ" />
    <revision>
      <id>1491479</id>
      <parentid>30259</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хусрави Деҳлавӣ]] на [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</comment>
      <origin>1491479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3" xml:space="preserve">#равона [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</text>
      <sha1>az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61064</id>
    <revision>
      <id>1491463</id>
      <parentid>1292917</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="q60e2c9e01v3hgcx9zwmony9xnkymqp" xml:space="preserve">{{Асар
|Ном              = Хамса
|Номи аслӣ        = {{lang-ar|خمسة}}
|Тасвир           = 
|Бар              = 
|Тавсифи тасвир   = 
|Муаллиф          = [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
|Кишвар           = [[Султонати Деҳлӣ]]
|Забон            = [[забони форсӣ|форсӣ]]
|Жанр             = [[маснавӣ]], [[поэма]]
|Соли нашр        = 1298—1302 (698—701 ҳ.қ.)
|Манбаъ           = «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]]
}}

'''«Хамса»''' ({{lang-ar|خمسهٔ}}; ё ''Панҷ ганҷ'') — маҷмӯае аз панҷ [[маснавӣ]] ба [[забони форсӣ]] аст, ки тавассути шоир ва орифи номдори порсигӯи Ҳиндустон [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] (651–725 ҳ.қ. / 1253–1325 м.) дар тақлид ва назирагӯӣ ба «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]] суруда шудааст. Ин асар яке аз муваффақтарин ва машҳуртарин назираҳои сохташуда бар «Хамса»-и Низомӣ дар таърихи адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ба шумор меравад.

Бисёре аз тазкиранависон ва мунаққидони адабӣ муътақиданд, ки дар миёни даҳҳо шоире, ки саъй дар тақлид аз Низомӣ доштаанд, Амир Хусрави Деҳлавӣ муваффақтарин намунаро халқ кардааст. Вай ин панҷ маснавиро дар муддати замони кӯтоҳ (дар байни солҳои 698 то 701 ҳиҷрии қамарӣ / 1298—1302 милодӣ) сурудааст.

== Мундариҷа ==
«Хамса»-и шоир аз панҷ маснавии зерин иборат мебошад:
# '''«Матлаъу-л-анвор»''' (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Махзану-л-асрор»-и Низомӣ;
# '''«Ширин ва Хусрав»''' (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Хусрав ва Ширин»-и Низомӣ;
# '''«Маҷнун ва Лайлӣ»''' (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Лайливу Маҷнун»-и Низомӣ;
# '''«Оинаи Искандарӣ»''' (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Искандарнома»-и Низомӣ;
# '''«Ҳашт биҳишт»''' (701 ҳ.қ. / 1301 м.) — дар посух ба «Ҳафт пайкар»-и Низомӣ.

== Нусхаи дастхат ==
Як нусхаи хаттии нодири «Хамса»-и Амир Хусрави Деҳлавӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (дар Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир) маҳфуз аст&lt;ref name=&quot;kmt&quot;&gt;[http://kmt.tj/?category=11&amp;article_id=57&amp;other_article=63 Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир] — Сомонаи расмии Китобхонаи миллии Тоҷикистон.&lt;/ref&gt;. 

Санаи китобати ин нусха ба соли 883 ҳиҷрии қамарӣ (1478 милодӣ) рост омада, бо қалами хаттоти моҳир Мирзо Муҳаммад Сомеъ ибни Мирзо Муҳаммад Ризои Исфаҳонӣ рӯйбардор шудааст. Матни нусха дар чаҳор сутун ҷойгир мебошад.

== Нигаред низ ==
* [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
* [[Хамса]]
* [[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
[[Гурӯҳ:Хамса]]
[[Гурӯҳ:Дастхатҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Китобҳо ба забони форсӣ]]</text>
      <sha1>q60e2c9e01v3hgcx9zwmony9xnkymqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491465</id>
      <parentid>1491463</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="7g2z1ccwjqfszgcb0ve854cgudkefcg" xml:space="preserve">{{Асар
|Ном              = Хамса
|Номи аслӣ        = {{lang-ar|خمسة}}
|Тасвир           = 
|Бар              = 
|Тавсифи тасвир   = 
|Муаллиф          = [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
|Кишвар           = [[Султонати Деҳлӣ]]
|Забон            = [[забони форсӣ|форсӣ]]
|Жанр             = [[маснавӣ]], [[поэма]]
|Соли нашр        = 1298—1302 (698—701 ҳ.қ.)
|Манбаъ           = «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]]
}}

'''«Хамса»''' ({{lang-ar|خمسهٔ}}; ё ''Панҷ ганҷ'') — маҷмӯае аз панҷ [[маснавӣ]] ба [[забони форсӣ]] аст, ки тавассути шоир ва орифи номдори порсигӯи Ҳиндустон [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] (651–725 ҳ.қ. / 1253–1325 м.) дар тақлид ва назирагӯӣ ба «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]] суруда шудааст. Ин асар яке аз муваффақтарин ва машҳуртарин назираҳои сохташуда бар «Хамса»-и Низомӣ дар таърихи адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ба шумор меравад.

Бисёре аз тазкиранависон ва мунаққидони адабӣ муътақиданд, ки дар миёни даҳҳо шоире, ки саъй дар тақлид аз Низомӣ доштаанд, Амир Хусрави Деҳлавӣ муваффақтарин намунаро халқ кардааст. Вай ин панҷ маснавиро дар муддати замони кӯтоҳ (дар байни солҳои 698 то 701 ҳиҷрии қамарӣ / 1298—1302 милодӣ) сурудааст.

== Мундариҷа ==
«Хамса»-и шоир аз панҷ маснавии зерин иборат мебошад:
# «Матлаъу-л-анвор» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Махзану-л-асрор»-и Низомӣ;
# «Ширин ва Хусрав» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Хусрав ва Ширин»-и Низомӣ;
# «Маҷнун ва Лайлӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Лайливу Маҷнун»-и Низомӣ;
# «Оинаи Искандарӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Искандарнома»-и Низомӣ;
# «[[Ҳашт биҳишт]]» (701 ҳ.қ. / 1301 м.) — дар посух ба «Ҳафт пайкар»-и Низомӣ.

== Нусхаи дастхат ==
Як нусхаи хаттии нодири «Хамса»-и Амир Хусрави Деҳлавӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (дар Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир) маҳфуз аст&lt;ref name=&quot;kmt&quot;&gt;[http://kmt.tj/?category=11&amp;article_id=57&amp;other_article=63 Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир] — Сомонаи расмии Китобхонаи миллии Тоҷикистон.&lt;/ref&gt;. 

Санаи китобати ин нусха ба соли 883 ҳиҷрии қамарӣ (1478 милодӣ) рост омада, бо қалами хаттоти моҳир Мирзо Муҳаммад Сомеъ ибни Мирзо Муҳаммад Ризои Исфаҳонӣ рӯйбардор шудааст. Матни нусха дар чаҳор сутун ҷойгир мебошад.

== Нигаред низ ==
* [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
* [[Хамса]]
* [[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
[[Гурӯҳ:Хамса]]
[[Гурӯҳ:Дастхатҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Китобҳо ба забони форсӣ]]</text>
      <sha1>7g2z1ccwjqfszgcb0ve854cgudkefcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491466</id>
      <parentid>1491465</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Хамсаи Хусрав (дастхат)]] to [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="7g2z1ccwjqfszgcb0ve854cgudkefcg" xml:space="preserve">{{Асар
|Ном              = Хамса
|Номи аслӣ        = {{lang-ar|خمسة}}
|Тасвир           = 
|Бар              = 
|Тавсифи тасвир   = 
|Муаллиф          = [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
|Кишвар           = [[Султонати Деҳлӣ]]
|Забон            = [[забони форсӣ|форсӣ]]
|Жанр             = [[маснавӣ]], [[поэма]]
|Соли нашр        = 1298—1302 (698—701 ҳ.қ.)
|Манбаъ           = «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]]
}}

'''«Хамса»''' ({{lang-ar|خمسهٔ}}; ё ''Панҷ ганҷ'') — маҷмӯае аз панҷ [[маснавӣ]] ба [[забони форсӣ]] аст, ки тавассути шоир ва орифи номдори порсигӯи Ҳиндустон [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] (651–725 ҳ.қ. / 1253–1325 м.) дар тақлид ва назирагӯӣ ба «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]] суруда шудааст. Ин асар яке аз муваффақтарин ва машҳуртарин назираҳои сохташуда бар «Хамса»-и Низомӣ дар таърихи адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ба шумор меравад.

Бисёре аз тазкиранависон ва мунаққидони адабӣ муътақиданд, ки дар миёни даҳҳо шоире, ки саъй дар тақлид аз Низомӣ доштаанд, Амир Хусрави Деҳлавӣ муваффақтарин намунаро халқ кардааст. Вай ин панҷ маснавиро дар муддати замони кӯтоҳ (дар байни солҳои 698 то 701 ҳиҷрии қамарӣ / 1298—1302 милодӣ) сурудааст.

== Мундариҷа ==
«Хамса»-и шоир аз панҷ маснавии зерин иборат мебошад:
# «Матлаъу-л-анвор» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Махзану-л-асрор»-и Низомӣ;
# «Ширин ва Хусрав» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Хусрав ва Ширин»-и Низомӣ;
# «Маҷнун ва Лайлӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Лайливу Маҷнун»-и Низомӣ;
# «Оинаи Искандарӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Искандарнома»-и Низомӣ;
# «[[Ҳашт биҳишт]]» (701 ҳ.қ. / 1301 м.) — дар посух ба «Ҳафт пайкар»-и Низомӣ.

== Нусхаи дастхат ==
Як нусхаи хаттии нодири «Хамса»-и Амир Хусрави Деҳлавӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (дар Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир) маҳфуз аст&lt;ref name=&quot;kmt&quot;&gt;[http://kmt.tj/?category=11&amp;article_id=57&amp;other_article=63 Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир] — Сомонаи расмии Китобхонаи миллии Тоҷикистон.&lt;/ref&gt;. 

Санаи китобати ин нусха ба соли 883 ҳиҷрии қамарӣ (1478 милодӣ) рост омада, бо қалами хаттоти моҳир Мирзо Муҳаммад Сомеъ ибни Мирзо Муҳаммад Ризои Исфаҳонӣ рӯйбардор шудааст. Матни нусха дар чаҳор сутун ҷойгир мебошад.

== Нигаред низ ==
* [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
* [[Хамса]]
* [[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
[[Гурӯҳ:Хамса]]
[[Гурӯҳ:Дастхатҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Китобҳо ба забони форсӣ]]</text>
      <sha1>7g2z1ccwjqfszgcb0ve854cgudkefcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491473</id>
      <parentid>1491466</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нигаред низ */</comment>
      <origin>1491473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4073" sha1="hzx9mrxcas732pzkywqagbt9h9a6nms" xml:space="preserve">{{Асар
|Ном              = Хамса
|Номи аслӣ        = {{lang-ar|خمسة}}
|Тасвир           = 
|Бар              = 
|Тавсифи тасвир   = 
|Муаллиф          = [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
|Кишвар           = [[Султонати Деҳлӣ]]
|Забон            = [[забони форсӣ|форсӣ]]
|Жанр             = [[маснавӣ]], [[поэма]]
|Соли нашр        = 1298—1302 (698—701 ҳ.қ.)
|Манбаъ           = «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]]
}}

'''«Хамса»''' ({{lang-ar|خمسهٔ}}; ё ''Панҷ ганҷ'') — маҷмӯае аз панҷ [[маснавӣ]] ба [[забони форсӣ]] аст, ки тавассути шоир ва орифи номдори порсигӯи Ҳиндустон [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] (651–725 ҳ.қ. / 1253–1325 м.) дар тақлид ва назирагӯӣ ба «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]] суруда шудааст. Ин асар яке аз муваффақтарин ва машҳуртарин назираҳои сохташуда бар «Хамса»-и Низомӣ дар таърихи адабиёти форсӣ-тоҷикӣ ба шумор меравад.

Бисёре аз тазкиранависон ва мунаққидони адабӣ муътақиданд, ки дар миёни даҳҳо шоире, ки саъй дар тақлид аз Низомӣ доштаанд, Амир Хусрави Деҳлавӣ муваффақтарин намунаро халқ кардааст. Вай ин панҷ маснавиро дар муддати замони кӯтоҳ (дар байни солҳои 698 то 701 ҳиҷрии қамарӣ / 1298—1302 милодӣ) сурудааст.

== Мундариҷа ==
«Хамса»-и шоир аз панҷ маснавии зерин иборат мебошад:
# «Матлаъу-л-анвор» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Махзану-л-асрор»-и Низомӣ;
# «Ширин ва Хусрав» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Хусрав ва Ширин»-и Низомӣ;
# «Маҷнун ва Лайлӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Лайливу Маҷнун»-и Низомӣ;
# «Оинаи Искандарӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Искандарнома»-и Низомӣ;
# «[[Ҳашт биҳишт]]» (701 ҳ.қ. / 1301 м.) — дар посух ба «Ҳафт пайкар»-и Низомӣ.

== Нусхаи дастхат ==
Як нусхаи хаттии нодири «Хамса»-и Амир Хусрави Деҳлавӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (дар Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир) маҳфуз аст&lt;ref name=&quot;kmt&quot;&gt;[http://kmt.tj/?category=11&amp;article_id=57&amp;other_article=63 Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир] — Сомонаи расмии Китобхонаи миллии Тоҷикистон.&lt;/ref&gt;. 

Санаи китобати ин нусха ба соли 883 ҳиҷрии қамарӣ (1478 милодӣ) рост омада, бо қалами хаттоти моҳир Мирзо Муҳаммад Сомеъ ибни Мирзо Муҳаммад Ризои Исфаҳонӣ рӯйбардор шудааст. Матни нусха дар чаҳор сутун ҷойгир мебошад.

== Нигаред низ ==
* [[Хамса]]
* [[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
[[Гурӯҳ:Хамса]]
[[Гурӯҳ:Дастхатҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Китобҳо ба забони форсӣ]]</text>
      <sha1>hzx9mrxcas732pzkywqagbt9h9a6nms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491474</id>
      <parentid>1491473</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="bry6r1xged1kymvw9oq7yrje4doojar" xml:space="preserve">{{Асар
|Ном              = Хамса
|Номи аслӣ        = {{lang-ar|خمسة}}
|Тасвир           = 
|Бар              = 
|Тавсифи тасвир   = 
|Муаллиф          = [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
|Кишвар           = [[Султонати Деҳлӣ]]
|Забон            = [[забони форсӣ|форсӣ]]
|Жанр             = [[маснавӣ]], [[поэма]]
|Соли нашр        = 1298—1302 (698—701 ҳ.қ.)
|Манбаъ           = «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]]
}}

'''«Хамса»''' ({{lang-ar|خمسهٔ}}; ё ''Панҷ ганҷ'') — маҷмӯае аз панҷ [[маснавӣ]] ба [[забони форсӣ]] аст, ки тавассути шоир ва орифи номдори порсигӯи Ҳиндустон [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] (651–725 ҳ.қ. / 1253–1325 м.) дар тақлид ва назирагӯӣ ба «[[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)|Хамса]]»-и [[Низомии Ганҷавӣ]] суруда шудааст.

Бисёре аз тазкиранависон ва мунаққидони адабӣ муътақиданд, ки дар миёни даҳҳо шоире, ки саъй дар тақлид аз Низомӣ доштаанд, Амир Хусрави Деҳлавӣ муваффақтарин намунаро халқ кардааст. Вай ин панҷ маснавиро дар муддати замони кӯтоҳ (дар байни солҳои 698 то 701 ҳиҷрии қамарӣ / 1298—1302 милодӣ) сурудааст.

== Мундариҷа ==
«Хамса»-и шоир аз панҷ маснавии зерин иборат мебошад:
# «Матлаъу-л-анвор» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Махзану-л-асрор»-и Низомӣ;
# «Ширин ва Хусрав» (698 ҳ.қ. / 1298 м.) — дар посух ба «Хусрав ва Ширин»-и Низомӣ;
# «Маҷнун ва Лайлӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Лайливу Маҷнун»-и Низомӣ;
# «Оинаи Искандарӣ» (699 ҳ.қ. / 1299 м.) — дар посух ба «Искандарнома»-и Низомӣ;
# «[[Ҳашт биҳишт]]» (701 ҳ.қ. / 1301 м.) — дар посух ба «Ҳафт пайкар»-и Низомӣ.

== Нусхаи дастхат ==
Як нусхаи хаттии нодири «Хамса»-и Амир Хусрави Деҳлавӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] (дар Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир) маҳфуз аст&lt;ref name=&quot;kmt&quot;&gt;[http://kmt.tj/?category=11&amp;article_id=57&amp;other_article=63 Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир] — Сомонаи расмии Китобхонаи миллии Тоҷикистон.&lt;/ref&gt;. 

Санаи китобати ин нусха ба соли 883 ҳиҷрии қамарӣ (1478 милодӣ) рост омада, бо қалами хаттоти моҳир Мирзо Муҳаммад Сомеъ ибни Мирзо Муҳаммад Ризои Исфаҳонӣ рӯйбардор шудааст. Матни нусха дар чаҳор сутун ҷойгир мебошад.

== Нигаред низ ==
* [[Хамса]]
* [[Хамса (Низомии Ганҷавӣ)]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амир Хусрави Деҳлавӣ]]
[[Гурӯҳ:Хамса]]
[[Гурӯҳ:Дастхатҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои асри XIII]]
[[Гурӯҳ:Китобҳо ба забони форсӣ]]</text>
      <sha1>bry6r1xged1kymvw9oq7yrje4doojar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амир Хусрави Деҳлавӣ. «Хамса» (Дастхат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61066</id>
    <redirect title="Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)" />
    <revision>
      <id>1491470</id>
      <parentid>1240268</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хамсаи Хусрав (дастхат)]] на [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc" xml:space="preserve">#равона [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</text>
      <sha1>0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳайдаралӣ Азимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63398</id>
    <revision>
      <id>1491518</id>
      <parentid>1173485</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T02:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Ҳайдарали Азимов]] to [[Ҳайдаралӣ Азимов]]</comment>
      <origin>1173485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="524" sha1="0l3ujkrl7sr41nj76snlnd9316umi9d" xml:space="preserve">{{Шахсият}}
'''Ҳайдарали Азимов''' -  раққоси балет  [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]] &lt;ref&gt;[http://operabalet.tj/ Cомонаи театр]&lt;/ref&gt;	 
== Пайвандҳо ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Ҳунармандони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешаи театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]]</text>
      <sha1>0l3ujkrl7sr41nj76snlnd9316umi9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>70070</id>
    <revision>
      <id>1491462</id>
      <parentid>1240222</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="247yrx3nq341a63t2m2dud4xt7z12wy" xml:space="preserve">
{{Мақола аз лоиҳа|project=Тоҷикистон|image=Emblem of Tajikistan.svg}}</text>
      <sha1>247yrx3nq341a63t2m2dud4xt7z12wy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491468</id>
      <parentid>1491462</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Баҳс:Хамсаи Хусрав (дастхат)]] to [[Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="247yrx3nq341a63t2m2dud4xt7z12wy" xml:space="preserve">
{{Мақола аз лоиҳа|project=Тоҷикистон|image=Emblem of Tajikistan.svg}}</text>
      <sha1>247yrx3nq341a63t2m2dud4xt7z12wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Ҳайдаралӣ Азимов</title>
    <ns>1</ns>
    <id>70201</id>
    <revision>
      <id>1491520</id>
      <parentid>632902</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T02:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Баҳс:Ҳайдарали Азимов]] to [[Баҳс:Ҳайдаралӣ Азимов]]</comment>
      <origin>632902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="2vyft5d3pgqtll5qbpckjii7r950ifw" xml:space="preserve">{{Мақола аз лоиҳа|project=Тоҷикистон|image=Emblem of Tajikistan.svg}}</text>
      <sha1>2vyft5d3pgqtll5qbpckjii7r950ifw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Таксономия</title>
    <ns>10</ns>
    <id>126882</id>
    <revision>
      <id>1491489</id>
      <parentid>1468588</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="l8w8q0uq46f53guyroj0d32o1i9g6jr" xml:space="preserve">{{Ҷадвали новбарӣ
|ном         = Таксономия
|сарлавҳа    = [[Ранг (биология)|Рутбаҳои таксономӣ]]
|синфи_бадан = hlist
|феҳрист1 =
* [[Олам (таксономия)|Олам]]
* [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]
* [[Тип (таксономия)| Тип]]
* [[Синф (таксономия)| Синф]]
* [[Қатор (таксономия)| Қатор]]
* [[Оила (таксономия)| Оила]]
* [[Авлод (таксономия)| Авлод]]

|поёнӣ = 
* [[Таксономия]]
* [[Номи илмӣ]]
* [[Номенклатураи бинарӣ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc-end}}
[[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:таксономия]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l8w8q0uq46f53guyroj0d32o1i9g6jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амир Хусрав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146325</id>
    <redirect title="Амир Хусрави Деҳлавӣ" />
    <revision>
      <id>1491480</id>
      <parentid>863216</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хусрави Деҳлавӣ]] на [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</comment>
      <origin>1491480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3" xml:space="preserve">#равона [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</text>
      <sha1>az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нафтолон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286366</id>
    <revision>
      <id>1491534</id>
      <parentid>1437014</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Нафталон]] to [[Нафтолон]]</comment>
      <origin>1437014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13697" sha1="d9p1ibjwvlq8tnu9vuzlekszil094sl" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = шаҳр
| номи тоҷикӣ = Нафталон
| номи аслӣ = {{lang-az|Naftalan}}
| lat_deg = 40
| lon_deg = 46
| lat_min = 30
| lat_sec = 21
| lon_min = 49
| lon_sec = 09
| CoordScale = 
| этнохороним = 
| DST = 
| сайт = 
}}
'''Нафталон''' ({{Lang-az|Naftalan}}) — шаҳри тобеи ҷумҳуриявӣ дар [[Озарбойҷон]] мебошад. Шаҳр дар масофаи 330 км аз [[Боку]] ва 58 км ҷанубу шарқии дуввумин шаҳри калонтарини кишвар, [[Ганҷа]], дар 18-километрии ҷануби истгоҳи роҳи оҳани Геран ҷойгир аст. Дар шаҳр равғани '''нафталон''' истеҳсол карда мешавад, ки аз ҷиҳати хосиятҳои табобатии худ беназир аст.

== Этимология ==
Этимологияи калимаи &quot;нафталон&quot; бо равғани дар ин минтақа тавлидшуда алоқаманд аст, аз калимаи &quot;нафта&quot;, ки маънои ''&quot;равон&quot;''-ро дорад. Нафталон, ки аз забони озарбойҷонӣ тарҷума шудааст, маънои ҷойеро дорад, ки моеи нафт мавҷуд аст.

== Ҷуғрофия ==
Шаҳр дар доманакӯҳҳои нишеби шимолу шарқии Кафқози Хурд, дар соҳили дарёи Нафталон ҷойгир аст. Тобистон гарм (ҳарорати миёнаи июл 38 ° С), зимистони мулоим (ҳарорати миёнаи январ 2 ° С); бориш дар як сол 250 мм.

== Таърих ==
[[Акс:Н1.jpg|мини|Даромадгоҳ ба шаҳри Нафталон]]
Асосҳои таҳқиқоти лабораторӣ оид ба хосиятҳои нафт ва канданиҳои фоиданоки Нафталон соли [[Соли 1926|1926]] гузошта шуда буд. Аз  ҳамон сол дар минтақаи кони нафт истироҳатгоҳи махсусгардонидашудаи &quot;Нафталон&quot; ба кор шурӯъ кард. Соли [[Соли 1936|1936]] дар Институти илмии тадқиқотии курортология дар шаҳри Боку лаборатория барои таҷрибаҳо оид ба омӯзиши таъсири биологии нафталон сохта шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://irs-az.com/new/pdf/201109/1315900400299770188.pdf|title=История посёлка Нафталан|author=|website=|date=|publisher=|deadlink=yes|accessdate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004225932/http://irs-az.com/new/pdf/201109/1315900400299770188.pdf|archivedate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;

Соли [[Соли 1967|1967]] шаҳраки Нафталон мақоми шаҳрро гирифт. Аз [[соли 1982]] инҷониб шаҳр ба макони осоишгоҳҳои истироҳатӣ-табобатӣ табдил ёфтааст.
Дар қаламрави Нафталон якчанд меҳмонхонаҳо ва осоишгоҳҳо мавҷуданд.

== Ҳукумат ==
Бо ташаббуси Вугар Новрӯзов, роҳбари ҳокимияти иҷроияи шаҳри Нафталон ва дастгирии Маркази табобатӣ ва саломатии Нафталон, бренди муосири Toyota сохта шудааст - истгоҳи роҳи оҳани Нафталон-Гӯрон-Нафталон, ки қаноатмандии сайёҳон ва ҳаракати бароҳати онҳоро таъмин менамояд. Мошини сабукрав ба истифода дода шуд. Интиқоли сайёҳон ба ин самт ҳамарӯза тибқи ҷадвали қатораи нави  мусофирбари Боку-Ганҷа-Боку дар самти ҶСП &quot;Роҳи оҳани Озарбойҷон&quot;, вақти расидани қатори баландсуръат ба истгоҳи Гӯрон сурат мегирад.
== Аҳолӣ ==
Тибқи барӯйхатгирии аҳолии умумииттифоқии соли 1989, дар Нафталон 7457 нафар зиндагӣ мекарданд &lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;.
Соли 2019 дар Нафталон 10 201 нафар зиндагӣ мекарданд.
1 январи соли 2020, шумораи умумии аҳолӣ: 10 299 нафар, аҳолии шаҳр: 8 910 нафар, аҳолии деҳот: 1 344 нафар, аҳолии деҳаи Қосимбейли: 423 нафар, аҳолии деҳаи Гашалтӣ Гарагоюнлу: 921 нафар. 
== Ҷойҳои гардишгарӣ ==
* Осорхонаи кишваршиносӣ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://azerbaijan.travel/ru/place/130-istoriko-kraevedcheskij-muzej-naftalan|title=ИСТОРИКО-КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ/НАФТАЛАН|publisher=azerbaijan.travel|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004230150/http://azerbaijan.travel/ru/place/130-istoriko-kraevedcheskij-muzej-naftalan|archivedate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;
* Масҷид.
* Осорхонаи асобағалҳо
* Боғи Ҳайдар Алиев
* Боғи Низомӣ
* Боғи Самед Вургун
* Боғи Наримон Нариманов
* Боғи Ғалаба

== Сайёҳӣ ==
=== Сайёҳии тибобатӣ ===
[[Осоишгоҳ]]&lt;nowiki/&gt;и Нафталон расман аз соли 1935 фаъолият мекунад. [[Осоишгоҳ]] то соли 1957 мавсимӣ кор мекард ва аз соли 1957 тамоми сол ба кор шурӯъ кардааст. Иттиҳодияи [[Осоишгоҳ]]&lt;nowiki/&gt;ии Нафталон соли 1982 дар назди [[осоишгоҳ]] таъсис ёфтааст, шумораи катҳо сол аз сол меафзояд. Шаҳраки [[Осоишгоҳ]], ки аз 6 [[осоишгоҳ]] ва табобатгоҳҳо иборат буд, дорои 3200 кат буд. [[Осоишгоҳ]] дар як сол аз собиқ ҷумҳуриҳои шӯравӣ  аз 50 то 70 ҳазор бемор қабул мекард. Дарн ин ҷо бемориҳои мушакӣ,  асаб, бемориҳои рагҳои канорӣ, бемориҳои пӯст, бемориҳои занона бомуваффақият табобат карда мешавад. Аз соли 1992 то 2005 танҳо осоишгоҳи &quot;Чинор&quot; ба таври мавсимӣ беморонро қабул мекард. Моҳи майи соли 2005 дар осоишгоҳи Нафталон аввалин осоишгоҳи хусусии &quot;Нафталон&quot; кушода шуд. Равғани нафталон яке аз воситаҳои истисноӣ барои табобати бемориҳои асаб, гинекологӣ, урологӣ ва пӯст, инчунин бемориҳои ҷигар, буғумҳо ва бофтаҳои берун аз артикулаи системаи устухон аст.

Соли 2019 шумораи сафари сайёҳӣ ба Нафталон ба сатҳи рекордӣ расид - 40 ҳазор сайёҳ аз шаҳр дидан карданд. 40% онҳо аз 61 кишвар омадаанд. Аксари сайёҳон аз Русия, Қазоқистон, Узбекистон, Исроил, Украина, Белорус, Туркия, Арабистони Саудӣ, Кувайт ва Литва буданд. Ғайр аз он, сайёҳон аз Амороти Муттаҳидаи Араб, Тоҷикистон, Баҳрайн, Қатар, Эрон, Чин, Эстония, Олмон, Гурҷистон, ИМА, Қирғизистон ва Канада низ аз хидмати осоишгоҳҳо  истифода карданд. Дар ҳоли ҳозир, дар муассисаҳои сайёҳии дар Нафталон амалкунанда дар як рӯз беш аз 2400 сайёҳ метавонанд табобат ва истироҳат кунанд. Пас аз ба истифода додани иншооти сайёҳӣ, ки дар шаҳр сохта шуда истодааст, Нафталон метавонад рӯзона ба меҳмонхонаҳо ва хидматрасонии тиббӣ барои тақрибан 3500 сайёҳ хидмат расонад.

== Вазъи кунунӣ ==
Соли [[Соли 2017|2017]] меҳмонхонаи назди  осоишгоҳ  &quot;Чинор&quot; дар шаҳри Нафталон ба рӯйхати 11 осоишгоҳи беҳтарини кишварҳои [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ) шомил карда шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/102815|title=Нафталан объявили одним из лучших санаториев в СНГ - они о нас|accessdate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt; Дар айни замон, дар ҳудуди шаҳр 18 чоҳи нафталон мавҷуд аст.

== Фарҳанг ==
Дар Нафталон Маркази Ҳайдар Алиев мавҷуд аст, ки дар таълим додани насли наврас аз мероси сиёсии пешвои муаззам Ҳайдар Алиев аҳамияти хоса дорад. Дар шаҳр китобхона мавҷуд аст. Фонди китобҳои китобхона 32711 нусхаро дар бар мегирад. Ду Хонаи маданият мавҷуданд, ки бо таблиғи анъанаҳои миллӣ, хидматрасонии фарҳангӣ ба аҳолӣ машғуланд. Он инчунин осорхонаи Нафталон ва як мактаби мусиқиро дар бар мегирад. Дар Нафталон чор боғ мавҷуд аст: Ҳайдар Алиев, Самед Вургун, Нариман Нариманов ва Ғалаба.
== Адабиёт ==
# Бадалов Н.Г. Нафталон ва омезиши он бо дигар омилҳои физикӣ ҳангоми барқарорсозии тиббии беморони гирифтори артрити псориатӣ: Реферат. - М., 2003.
# Равғани Braude R.S. Naftalan ва &quot;Naftalan&quot;, 1938.
# Выгодчиков Г.В. Таъсири нафталон ба микроорганизмҳои пӯст // Сов. Хабарнигори дерматология.- 1931. - № 5-6.
# Омилҳои физикӣ (ҷараёнҳои импулсӣ ва терапияи нафталонӣ) дар табобати барқарорсозии беморони гирифтори ҷароҳати тир аз системаи асаби канорӣ. Автореферат, Боку, 2004.
# Ҷаъфаров Ҳ. Ва дигарон Дар бораи терапияи нафталонии бемориҳои пӯст. Шб &quot;Нафталон&quot; дар пӯст ва урология.- Б., 1935.
# Кязимов Г.А. Доруҳои нави ватанӣ - &quot;Нафталон равған&quot; ва &quot;Атрафшони Нафталон&quot; // Озарбойҷон. маҷаллаи фармасевтӣ.- 2003. - №2.
# Нафталон ва ҷанбаҳои экологии он. Боку, &quot;Элм&quot;. 2008, саҳ.3-31
# Хроникаи Нафталон. Боку, &quot;Элм&quot;, 2009, с.584.
# Биоэкологияи Нафталон. Боку, &quot;Элм&quot;, 2009, с.335.
# Левитас Г.И. Табобати бемориҳои пӯст бо нафталон дар осоишгоҳ, Б., 1939.
# Polo M. Travel дар соли 1286 дар саросари Тотористон ва дигар кишварҳои Шарқ. Боби VIII. 1873, саҳ.18.
# Терешина Н. Г. Табобати бемориҳои пӯст бо равғани Нафталон дар шароити осоишгоҳи &quot;Нафталон&quot;, Б., 1955.
# Фельдман В.И., равғани Нафталон, Сов. Хабарнигори венерология ва дерматология.- 1936. - №11.
# Эйвазов Б.А. Нафталон барои бемориҳои пӯст, Б., 1941.
# Блоки F. Naftalan. Deutsche Medizin. Воченшрифт, 1901, № нуҳ
# Генката. - Уэбер Нафталон. Berliner tierarztliche Wochenschrift. 1904, № 41.
# Голдбек. - Нафталон. - Deutsche tierarztliche Wochenschrift. 1906, № 28
# Грунфелд. J - Нафталон дар D.-терапевт. Винер медизин. Блаттер, 1899, NN 21, 22.
# Isaak R. Uber Naftalan // Deutsche medizin. Воченшрифт., 1896. - N 22.
# Розенбаум Фр. Uber Naftalan // Therapeutische Beilage d. deutsch Medizin. Воченшрифт., 1898. - N 4.
# Zimmermann A. Uber Naftalan Oesterrichishe tieraztliche Monatschrift, 1904, N 7

== Пайвандҳо ==  
* [http://naftalan.com.az/ Сомонаи расмӣ]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;{{ТарҷумаКунед|ru|Гёйтепе}}&lt;references /&gt;
{{ПБ}}
{{Шаҳрҳои Озарбойҷон}}

[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон]]</text>
      <sha1>d9p1ibjwvlq8tnu9vuzlekszil094sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491536</id>
      <parentid>1491534</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13697" sha1="6022lv0l4v62karw1u72oemb4s3xn7d" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = шаҳр
| номи тоҷикӣ = Нафталон
| номи аслӣ = {{lang-az|Naftalan}}
| lat_deg = 40
| lon_deg = 46
| lat_min = 30
| lat_sec = 21
| lon_min = 49
| lon_sec = 09
| CoordScale = 
| этнохороним = 
| DST = 
| сайт = 
}}
'''Нафтолон''' ({{Lang-az|Naftalan}}) — шаҳри тобеи ҷумҳуриявӣ дар [[Озарбойҷон]] мебошад. Шаҳр дар масофаи 330 км аз [[Боку]] ва 58 км ҷанубу шарқии дуввумин шаҳри калонтарини кишвар, [[Ганҷа]], дар 18-километрии ҷануби истгоҳи роҳи оҳани Геран ҷойгир аст. Дар шаҳр равғани '''нафтолон''' истеҳсол карда мешавад, ки аз ҷиҳати хосиятҳои табобатии худ беназир аст.

== Этимология ==
Этимологияи калимаи &quot;нафтолон&quot; бо равғани дар ин минтақа тавлидшуда алоқаманд аст, аз калимаи &quot;нафта&quot;, ки маънои ''&quot;равон&quot;''-ро дорад. Нафтолон, ки аз забони озарбойҷонӣ тарҷума шудааст, маънои ҷойеро дорад, ки моеи нафт мавҷуд аст.

== Ҷуғрофия ==
Шаҳр дар доманакӯҳҳои нишеби шимолу шарқии Кафқози Хурд, дар соҳили дарёи Нафтолон ҷойгир аст. Тобистон гарм (ҳарорати миёнаи июл 38 ° С), зимистони мулоим (ҳарорати миёнаи январ 2 ° С); бориш дар як сол 250 мм.

== Таърих ==
[[Акс:Н1.jpg|мини|Даромадгоҳ ба шаҳри Нафтолон]]
Асосҳои таҳқиқоти лабораторӣ оид ба хосиятҳои нафт ва канданиҳои фоиданоки Нафтолон соли [[Соли 1926|1926]] гузошта шуда буд. Аз  ҳамон сол дар минтақаи кони нафт истироҳатгоҳи махсусгардонидашудаи &quot;Нафтолон&quot; ба кор шурӯъ кард. Соли [[Соли 1936|1936]] дар Институти илмии тадқиқотии курортология дар шаҳри Боку лаборатория барои таҷрибаҳо оид ба омӯзиши таъсири биологии нафтолон сохта шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://irs-az.com/new/pdf/201109/1315900400299770188.pdf|title=История посёлка Нафталан|author=|website=|date=|publisher=|deadlink=yes|accessdate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004225932/http://irs-az.com/new/pdf/201109/1315900400299770188.pdf|archivedate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;

Соли [[Соли 1967|1967]] шаҳраки Нафтолон мақоми шаҳрро гирифт. Аз [[соли 1982]] инҷониб шаҳр ба макони осоишгоҳҳои истироҳатӣ-табобатӣ табдил ёфтааст.
Дар қаламрави Нафтолон якчанд меҳмонхонаҳо ва осоишгоҳҳо мавҷуданд.

== Ҳукумат ==
Бо ташаббуси Вугар Новрӯзов, роҳбари ҳокимияти иҷроияи шаҳри Нафтолон ва дастгирии Маркази табобатӣ ва саломатии Нафтолон, бренди муосири Toyota сохта шудааст - истгоҳи роҳи оҳани Нафтолон-Гӯрон-Нафтолон, ки қаноатмандии сайёҳон ва ҳаракати бароҳати онҳоро таъмин менамояд. Мошини сабукрав ба истифода дода шуд. Интиқоли сайёҳон ба ин самт ҳамарӯза тибқи ҷадвали қатораи нави  мусофирбари Боку-Ганҷа-Боку дар самти ҶСП &quot;Роҳи оҳани Озарбойҷон&quot;, вақти расидани қатори баландсуръат ба истгоҳи Гӯрон сурат мегирад.
== Аҳолӣ ==
Тибқи барӯйхатгирии аҳолии умумииттифоқии соли 1989, дар Нафтолон 7457 нафар зиндагӣ мекарданд &lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;.
Соли 2019 дар Нафтолон 10 201 нафар зиндагӣ мекарданд.
1 январи соли 2020, шумораи умумии аҳолӣ: 10 299 нафар, аҳолии шаҳр: 8 910 нафар, аҳолии деҳот: 1 344 нафар, аҳолии деҳаи Қосимбейли: 423 нафар, аҳолии деҳаи Гашалтӣ Гарагоюнлу: 921 нафар. 
== Ҷойҳои гардишгарӣ ==
* Осорхонаи кишваршиносӣ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://azerbaijan.travel/ru/place/130-istoriko-kraevedcheskij-muzej-naftalan|title=ИСТОРИКО-КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ/НАФТАЛАН|publisher=azerbaijan.travel|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004230150/http://azerbaijan.travel/ru/place/130-istoriko-kraevedcheskij-muzej-naftalan|archivedate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt;
* Масҷид.
* Осорхонаи асобағалҳо
* Боғи Ҳайдар Алиев
* Боғи Низомӣ
* Боғи Самед Вургун
* Боғи Наримон Нариманов
* Боғи Ғалаба

== Сайёҳӣ ==
=== Сайёҳии тибобатӣ ===
[[Осоишгоҳ]]&lt;nowiki/&gt;и Нафтолон расман аз соли 1935 фаъолият мекунад. [[Осоишгоҳ]] то соли 1957 мавсимӣ кор мекард ва аз соли 1957 тамоми сол ба кор шурӯъ кардааст. Иттиҳодияи [[Осоишгоҳ]]&lt;nowiki/&gt;ии Нафтолон соли 1982 дар назди [[осоишгоҳ]] таъсис ёфтааст, шумораи катҳо сол аз сол меафзояд. Шаҳраки [[Осоишгоҳ]], ки аз 6 [[осоишгоҳ]] ва табобатгоҳҳо иборат буд, дорои 3200 кат буд. [[Осоишгоҳ]] дар як сол аз собиқ ҷумҳуриҳои шӯравӣ  аз 50 то 70 ҳазор бемор қабул мекард. Дарн ин ҷо бемориҳои мушакӣ,  асаб, бемориҳои рагҳои канорӣ, бемориҳои пӯст, бемориҳои занона бомуваффақият табобат карда мешавад. Аз соли 1992 то 2005 танҳо осоишгоҳи &quot;Чинор&quot; ба таври мавсимӣ беморонро қабул мекард. Моҳи майи соли 2005 дар осоишгоҳи Нафтолон аввалин осоишгоҳи хусусии &quot;Нафтолон&quot; кушода шуд. Равғани нафтолон яке аз воситаҳои истисноӣ барои табобати бемориҳои асаб, гинекологӣ, урологӣ ва пӯст, инчунин бемориҳои ҷигар, буғумҳо ва бофтаҳои берун аз артикулаи системаи устухон аст.

Соли 2019 шумораи сафари сайёҳӣ ба Нафтолон ба сатҳи рекордӣ расид - 40 ҳазор сайёҳ аз шаҳр дидан карданд. 40% онҳо аз 61 кишвар омадаанд. Аксари сайёҳон аз Русия, Қазоқистон, Узбекистон, Исроил, Украина, Белорус, Туркия, Арабистони Саудӣ, Кувайт ва Литва буданд. Ғайр аз он, сайёҳон аз Амороти Муттаҳидаи Араб, Тоҷикистон, Баҳрайн, Қатар, Эрон, Чин, Эстония, Олмон, Гурҷистон, ИМА, Қирғизистон ва Канада низ аз хидмати осоишгоҳҳо  истифода карданд. Дар ҳоли ҳозир, дар муассисаҳои сайёҳии дар Нафтолон амалкунанда дар як рӯз беш аз 2400 сайёҳ метавонанд табобат ва истироҳат кунанд. Пас аз ба истифода додани иншооти сайёҳӣ, ки дар шаҳр сохта шуда истодааст, Нафтолон метавонад рӯзона ба меҳмонхонаҳо ва хидматрасонии тиббӣ барои тақрибан 3500 сайёҳ хидмат расонад.

== Вазъи кунунӣ ==
Соли [[Соли 2017|2017]] меҳмонхонаи назди  осоишгоҳ  &quot;Чинор&quot; дар шаҳри Нафтолон ба рӯйхати 11 осоишгоҳи беҳтарини кишварҳои [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ) шомил карда шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/102815|title=Нафталан объявили одним из лучших санаториев в СНГ - они о нас|accessdate=2018-10-04}}&lt;/ref&gt; Дар айни замон, дар ҳудуди шаҳр 18 чоҳи нафтолон мавҷуд аст.

== Фарҳанг ==
Дар Нафтолон Маркази Ҳайдар Алиев мавҷуд аст, ки дар таълим додани насли наврас аз мероси сиёсии пешвои муаззам Ҳайдар Алиев аҳамияти хоса дорад. Дар шаҳр китобхона мавҷуд аст. Фонди китобҳои китобхона 32711 нусхаро дар бар мегирад. Ду Хонаи маданият мавҷуданд, ки бо таблиғи анъанаҳои миллӣ, хидматрасонии фарҳангӣ ба аҳолӣ машғуланд. Он инчунин осорхонаи Нафтолон ва як мактаби мусиқиро дар бар мегирад. Дар Нафтолон чор боғ мавҷуд аст: Ҳайдар Алиев, Самед Вургун, Нариман Нариманов ва Ғалаба.
== Адабиёт ==
# Бадалов Н.Г. Нафтолон ва омезиши он бо дигар омилҳои физикӣ ҳангоми барқарорсозии тиббии беморони гирифтори артрити псориатӣ: Реферат. - М., 2003.
# Равғани Braude R.S. Naftalan ва &quot;Naftalan&quot;, 1938.
# Выгодчиков Г.В. Таъсири нафтолон ба микроорганизмҳои пӯст // Сов. Хабарнигори дерматология.- 1931. - № 5-6.
# Омилҳои физикӣ (ҷараёнҳои импулсӣ ва терапияи нафтолонӣ) дар табобати барқарорсозии беморони гирифтори ҷароҳати тир аз системаи асаби канорӣ. Автореферат, Боку, 2004.
# Ҷаъфаров Ҳ. Ва дигарон Дар бораи терапияи нафтолонии бемориҳои пӯст. Шб &quot;Нафтолон&quot; дар пӯст ва урология.- Б., 1935.
# Кязимов Г.А. Доруҳои нави ватанӣ - &quot;Нафтолон равған&quot; ва &quot;Атрафшони Нафтолон&quot; // Озарбойҷон. маҷаллаи фармасевтӣ.- 2003. - №2.
# Нафтолон ва ҷанбаҳои экологии он. Боку, &quot;Элм&quot;. 2008, саҳ.3-31
# Хроникаи Нафтолон. Боку, &quot;Элм&quot;, 2009, с.584.
# Биоэкологияи Нафтолон. Боку, &quot;Элм&quot;, 2009, с.335.
# Левитас Г.И. Табобати бемориҳои пӯст бо нафтолон дар осоишгоҳ, Б., 1939.
# Polo M. Travel дар соли 1286 дар саросари Тотористон ва дигар кишварҳои Шарқ. Боби VIII. 1873, саҳ.18.
# Терешина Н. Г. Табобати бемориҳои пӯст бо равғани Нафтолон дар шароити осоишгоҳи &quot;Нафтолон&quot;, Б., 1955.
# Фельдман В.И., равғани Нафтолон, Сов. Хабарнигори венерология ва дерматология.- 1936. - №11.
# Эйвазов Б.А. Нафтолон барои бемориҳои пӯст, Б., 1941.
# Блоки F. Naftalan. Deutsche Medizin. Воченшрифт, 1901, № нуҳ
# Генката. - Уэбер Нафтолон. Berliner tierarztliche Wochenschrift. 1904, № 41.
# Голдбек. - Нафтолон. - Deutsche tierarztliche Wochenschrift. 1906, № 28
# Грунфелд. J - Нафтолон дар D.-терапевт. Винер медизин. Блаттер, 1899, NN 21, 22.
# Isaak R. Uber Naftalan // Deutsche medizin. Воченшрифт., 1896. - N 22.
# Розенбаум Фр. Uber Naftalan // Therapeutische Beilage d. deutsch Medizin. Воченшрифт., 1898. - N 4.
# Zimmermann A. Uber Naftalan Oesterrichishe tieraztliche Monatschrift, 1904, N 7

== Пайвандҳо ==  
* [http://naftalan.com.az/ Сомонаи расмӣ]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;{{ТарҷумаКунед|ru|Гёйтепе}}&lt;references /&gt;
{{ПБ}}
{{Шаҳрҳои Озарбойҷон}}

[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон]]</text>
      <sha1>6022lv0l4v62karw1u72oemb4s3xn7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амир Хисрави Деҳлавӣ. «Хамса» (Дастхат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287562</id>
    <redirect title="Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)" />
    <revision>
      <id>1491471</id>
      <parentid>1240221</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хамсаи Хусрав (дастхат)]] на [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc" xml:space="preserve">#равона [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</text>
      <sha1>0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Амир Хисрави Деҳлавӣ. «Хамса» (Дастхат)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>287563</id>
    <redirect title="Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)" />
    <revision>
      <id>1491472</id>
      <parentid>1240223</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Баҳс:Хамсаи Хусрав (дастхат)]] на [[Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="tuhtbr9y9xnw79lly0yyblopa1x9xzs" xml:space="preserve">#равона [[Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</text>
      <sha1>tuhtbr9y9xnw79lly0yyblopa1x9xzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NCIS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290944</id>
    <revision>
      <id>1491524</id>
      <parentid>1490490</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T03:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>28486</id>
      </contributor>
      <comment>511</comment>
      <origin>1491524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="493" sha1="6dagpgadrbjhf7lxtk44ggrvbipvu5b" xml:space="preserve">{{Телесериал 
|сайт= 
|num_episodes=511|num_seasons=24}}

«'''NCIS'''» ({{Lang-en|NCIS}}) — як силсилаи телевизиони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки аз ҷониби [[CBS]] пахш мешавад. Нахустнамоиши ин сериал 23 сентябри соли 2003 буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]]
{{ПБ}}</text>
      <sha1>6dagpgadrbjhf7lxtk44ggrvbipvu5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳорунаррашид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297833</id>
    <revision>
      <id>1491526</id>
      <parentid>1297276</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="nc93rgf6opbmypsl7ufch8jfr7ec96q" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилафоти Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 17.3.763
|зодгоҳ               = [[Рай]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 24.3.809
|маҳалли даргузашт    = [[Тӯс]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Халид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳё ибни Халид|Яҳёи Бармакӣ]]-ро вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* [[Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ|ат-Табарӣ]]. Таърихи Табарӣ (Таъриху-р-русули ва-л-мулук). — Душанбе, 2014.
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.


[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>nc93rgf6opbmypsl7ufch8jfr7ec96q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491527</id>
      <parentid>1491526</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="qmyu1sxrznm45ifyilch8q02ohxespr" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 17.3.763
|зодгоҳ               = [[Рай]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 24.3.809
|маҳалли даргузашт    = [[Тӯс]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Халид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳё ибни Халид|Яҳёи Бармакӣ]]-ро вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* [[Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ|ат-Табарӣ]]. Таърихи Табарӣ (Таъриху-р-русули ва-л-мулук). — Душанбе, 2014.
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.


[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>qmyu1sxrznm45ifyilch8q02ohxespr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491529</id>
      <parentid>1491527</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="pfpyc6i08ev7zuyv20k8qcmkrbup0yc" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 17.3.763
|зодгоҳ               = [[Рай]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 24.3.809
|маҳалли даргузашт    = [[Тӯс]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]]-ро вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* [[Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ|ат-Табарӣ]]. Таърихи Табарӣ (Таъриху-р-русули ва-л-мулук). — Душанбе, 2014.
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.


[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>pfpyc6i08ev7zuyv20k8qcmkrbup0yc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491530</id>
      <parentid>1491529</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҷавонӣ ва оғози фаъолият */</comment>
      <origin>1491530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8029" sha1="b2czergpwswjncs4a8vkoufezmap7i5" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 17.3.763
|зодгоҳ               = [[Рай]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 24.3.809
|маҳалли даргузашт    = [[Тӯс]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳёи Бармакӣ|Яҳёи Бармакиро]] вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммади Шайбонӣ|Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.


[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>b2czergpwswjncs4a8vkoufezmap7i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491531</id>
      <parentid>1491530</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1491531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8037" sha1="jne5bu8lixq6lu2dkvvenmrilg17tcx" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 17.3.763
|зодгоҳ               = [[Рай]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 24.3.809
|маҳалли даргузашт    = [[Тӯс]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳёи Бармакӣ|Яҳёи Бармакиро]] вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммади Шайбонӣ|Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>jne5bu8lixq6lu2dkvvenmrilg17tcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491532</id>
      <parentid>1491531</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7923" sha1="k5rq4c8cvwc2oqiml68t1qiztm1fasx" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 
|зодгоҳ               = 
|таърихи даргузашт    = 
|маҳалли даргузашт    = 
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳёи Бармакӣ|Яҳёи Бармакиро]] вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рӯшди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммади Шайбонӣ|Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>k5rq4c8cvwc2oqiml68t1qiztm1fasx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491533</id>
      <parentid>1491532</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7923" sha1="dapn8zth99jqthvkcxw7g7bb03l7jci" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|ном                  = Ҳорунаррашид
|номи аслӣ            = {{lang-ar|هارون الرشيد}}
|тасвир               = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg
|бар                  = 220px
|тавсифи тасвир       = Тасвири тахайюлии Ҳорунаррашид дар китоби «[[Ҳазору як шаб]]»
|вазифа               = [[Халифа]]и [[Хилофати Аббосиён]]
|аввалдавр            = [[14 сентябр]]и [[786]]
|охирдавр             = [[24 март]]и [[809]]
|пешгузашта           = [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]]
|ҷонишин              = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]]
|таърихи таваллуд     = 
|зодгоҳ               = 
|таърихи даргузашт    = 
|маҳалли даргузашт    = 
|дин                  = [[Ислом]]
|падар                = [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]]
|модар                = [[Хайзурон]]
|ҳамсар               = [[Зубайда бинти Ҷаъфар]], Аматалъазиз, Умми Муҳаммад
|фарзандон            = [[Муҳаммад Амин|ал-Амин]], [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]], [[Муҳаммад Муътасим|ал-Муътасим]], Қосим
}}

'''Абӯҷаъфар Ҳорун ибни Муҳаммад''' (маъруф ба '''Ҳорунаррашид'''; {{lang-ar|هارون الرشيد}}; [[17 март]]и [[763]], [[Рай]] — [[24 март]]и [[809]], [[Тӯс]]) — панҷумин [[халифа]] аз сулолаи [[Аббосиён]] ([[786]]—[[809]]). Давраи ҳукумати ӯ ба ҳайси авҷи шукуфоии иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва сиёсии [[Хилофати Аббосиён]] ва оғози «Давраи тиллоии ислом» дониста мешавад.

== Зиндагинома ==

=== Ҷавонӣ ва оғози фаъолият ===
Ҳорунаррашид соли 763 дар шаҳри [[Рай]] (наздикии Теҳрони имрӯза) ба дунё омадааст. Падараш халифа [[Муҳаммад ибни Мансур ал-Маҳдӣ|ал-Маҳдӣ]] ва модараш зани донову тавоно [[Хайзурон]] буданд. Аз давраи ҷавонӣ таҳти тарбияи хонадони бонуфузи [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]], хусусан [[Яҳё ибни Холид|Яҳёи Бармакӣ]] қарор дошт. Ӯ дар лашкаркашиҳо зидди [[Империяи Византия|Империяи Бизонтин]] (Византия) фармондеҳӣ карда, унвони «ар-Рашид» (ба маънои «роҳёфта» ё «одил»)-ро аз ҷониби падараш соҳиб шуд.

=== Ба тахт нишастан ===
Пас аз марги ногаҳонии бародараш халифа [[Мӯсо Ҳодӣ|ал-Ҳодӣ]] дар шаби 14 ба 15 сентябри соли 786, Ҳоруни 23-сола ба тахти хилофат нишаст. Дар оғози ҳукумати худ ӯ [[Яҳёи Бармакӣ|Яҳёи Бармакиро]] вазири аъзам таъин карда, идораи корҳои давлатро ба хонадони Бармакиён супорид.

== Ҳукуматдорӣ ва сиёсат ==

=== Нақши хонадони Бармакиён ===
Дар 17 соли аввали ҳукумати Ҳорунаррашид, хонадони тоҷиктабори [[Хонадони Бармакиён|Бармакиён]] (Яҳё ва писаронаш [[Фазл ибни Яҳё|Фазл]]у [[Ҷаъфар ибни Яҳё|Ҷаъфар]]) нақши калидиро дар идораи дӯлати Аббосиён ва созмондиҳии сохтори маъмурӣ бозӣ карданд. Ба шарофати кордонии онҳо, хилофат ба авҷи қудрати иқтисодӣ ва оромӣ расид. Соли 803 бо сабабҳои сиёсӣ ва афзоиши беҳадду ҳасри қудрати ин хонадон, Ҳорунаррашид Бармакиёнро аз ҳокимият барканор карда, бисёре аз онҳоро ба ҳабс гирифт ва Ҷаъфарро ба қатл расонд, ки ин ҳодиса дар таърих бо номи «[[Суқути Бармакиён]]» маъруф аст.

=== Рушди илм ва фарҳанг ===
Ҳорунаррашид ҳомии бузурги илму санъат, адабиёт ва шеър буд. Дар замони ӯ шаҳри [[Бағдод]] ба маркази бузургтарини илмӣ ва тиҷоратии ҷаҳон табдил ёфт. Ӯ пойдевори нахустин маркази тарҷума ва таҳқиқоти илмиро гузошт, ки баъдан дар замони писараш [[Абдуллоҳ Маъмун|ал-Маъмун]] бо номи «[[Байтулҳикма]]» (Хонаи ҳикмат) шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо кард. Дар дарбори ӯ шоирон, файласуфон, табибон ва ҳунармандони барҷастае чун [[Абӯнувос]], [[Муҳаммади Шайбонӣ|Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ]] ва дигарон ҷамъ омада буданд.

=== Сиёсати хориҷӣ ===
Ҳорунаррашид бо империяҳои бузурги замони худ муносибатҳои фаъоли дипломатӣ дошт:
* Бизонс (Византия): Баъди ба сари қудрат омадани император Никифори I, ки аз пардохти ҷизя саркашӣ кард, Ҳорунаррашид чанд лашкаркашии пирӯзмандона ба Бизонтин анҷом дод.
* Франкҳо: Ӯ бо шоҳи франкҳо [[Карли Бузург|Шарлеман (Карли Бузург)]] муносибати дӯстона ва пайвандҳои дипломатӣ барқарор кард ва ба ӯ ҳедоёи гаронбаҳо, аз ҷумла фили сафед фиристод.

== Даргузашт ==
Соли 808 дар шаҳри [[Тӯс]] (дар [[Хуросон]]) шӯрише ба миён омад. Ҳорунаррашид шахсан барои пахш кардани шӯриш ба Хуросон сафар кард, аммо дар роҳ бемор шуд. Ӯ 24 марти соли 809 дар шаҳри Тӯс вафот кард ва дар ҳамон ҷо ба хок супорида шуд (оромгоҳи ӯ баъдан дар ҳудуди шаҳри [[Машҳад]] ва маҷмааи Имом Ризо қарор гирифт).

== Дар фарҳанг ва адабиёт ==
Симои Ҳорунаррашид дар шарқ ва ғарб бештар тавассути маҷмӯаи ҳикоёти машҳури «[[Ҳазору як шаб]]» шинохта шудааст. Дар ин асарҳо ӯ ҳамчун халифаи одил ва шоҳи саховатманде тасвир меёбад, ки шабона бо либоси бадал ба кӯчаҳои Бағдод баромада, аз аҳволи мардуми оддӣ огоҳ мешуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Audisio, Gabriel. Harun al-Rashid, Caliph of Bagdad. — New York, 1931.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Халифаҳои Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Ҳорунаррашид| ]]
[[Гурӯҳ:Хонадони Бармакиён]]</text>
      <sha1>dapn8zth99jqthvkcxw7g7bb03l7jci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ezopov &amp; Trun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299465</id>
    <revision>
      <id>1491460</id>
      <parentid>1440202</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T12:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1491460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11719" sha1="8d7vm0ce9eeh0vd1xalmxdz71spppjm" xml:space="preserve">{{Гурӯҳи мусиқӣ}}
'''EZOPOV &amp; TRUN''' як гурӯҳи мусиқии русӣ аст, ки соли 2020 дар [[Санкт-Петербург]] таъсис ёфта, иборат аз Артем Езопов (26 апрели 1994) ва Иван Трун (4 августи 1992) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deadline.ru/bloggers/ezopov-i-trun/|title=Эзопов и Трун – Youtube блогер на DeadLine.ru|website=www.deadline.ru|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; .

Вай бори аввал дар соли 2017 маъруфият пайдо карда, ба нашри видеоҳои мусиқӣ дар [[YouTube|канали Youtube]] -и худ оғоз кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/c/%D0%AD%D0%97%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%92%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9D|title=ЭЗОПОВ &amp; ТРУН - YouTube|website=www.youtube.com|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; . Дар соли 2018, онҳо барои рэпер машҳури рус MORGENSHTERN як видеои режиссёрӣ - &quot;Uff... Money...&quot;, ки дар он онҳо низ қисми эпизодӣ гирифтаанд  .

Аз соли 2021 сар карда, онҳо ба интишори танҳо релизҳои мусиқии аслӣ шурӯъ карданд ва касбҳои ояндаи худро танҳо бар онҳо бунёд карданд. Онҳо ҷоиза доранд - тугмаи нуқраи Youtube барои 100 ҳазор муштарӣ.

== Аъзоён ==

* Артем Езопов (26 апрели 1994)
* Иван Трун (4 августи 1992)

== Таърих ==

=== 2017-2020: Блогнависӣ ===
Артем Езопов ва Ваня Трун соли 2007 дар мактаб вохӯрданд. Аз соли 2010 то соли 2016 онҳо аъзои гурӯҳи дабстеп-металлҳои Cold Area буданд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/coldarea|title=Cold Area {{!}} VK|website=vk.com|language=uk|access-date=2022-06-18}}&lt;/ref&gt;, соли 2017 як канали Youtube &quot;EZOPOV and TRUN&quot;-ро таъсис доданд &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/%D0%AD%D0%97%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%92&amp;%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9D|title=ЭЗОПОВ &amp; ТРУН - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2022-06-18}}&lt;/ref&gt;.
 
Дар моҳи июли соли 2017, диссертатсионӣ нашр шуд  ба видео блогнависи машҳур Кузьма Гридин &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/user/KuzyaMeduzya|title=Кузьма - YouTube|website=www.youtube.com|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt;, Кузьма низ зуд ба видео бо видео дар канали худ вокуниш нишон дод  . Ин вокуниши видеоӣ беш аз як миллион тамошоро гирифт, ки дуэти EZOPOV &amp; TRUN маъруфияти аввалинро овард. 1-уми марти соли 2018 клип-пародияи таронаи рэпер FACE ба табъ расид, ки клипи он беш аз 100 000 тамошобинро гирифт  .

Моҳи марти соли 2018 як видеои пародӣ нашр шуд, ки дар он Артем Езопов, ки барои рэпер FACE сохта шудааст, видеоблогери машҳури Лизскаро тақсим мекунад. Ин кор вирусӣ шуд ва дар Youtube зиёда аз 4 миллион тамошобинро ба даст овард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellegirl.ru/articles/feys-zadissil-lizzku-a-potom-okazalos-chto-eto-feyk/|title=Фейс задиссил Лиззку, а потом оказалось, что это фейк — www.ellegirl.ru {{!}} ELLEGIRL|author=Амосова|first=Даша|website=www.ellegirl.ru|lang=ru|accessdate=2022-06-18|archivedate=2022-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519154148/https://www.ellegirl.ru/articles/feys-zadissil-lizzku-a-potom-okazalos-chto-eto-feyk/}}&lt;/ref&gt; .
 
19 июни соли 2018 видеои пародиявӣ нашр шуд, ки дар он Ваня Трун, ки аз видеоблоггер Данило Поперечний сохта шудааст, узви видеоблоггери маъруф Юрий Хованский мебошад. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/accounts/login/?next=/p/BkPr3QQHGo0/|title=Вхід • Instagram|website=www.instagram.com|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; .

12 октябри соли 2018 навори пародиявии суруди MORGENSHTERN - &quot;Uff... Money&quot; нашр шуд, ин корро худи Алишер Моргенштерн мушоҳида кард ва пас аз он ӯ бо дуэт тамос гирифт ва пешниҳод кард, ки клипи муштарак наворад. &lt;ref&gt;{{Citation|title=MORGENSHTERN - Уфф... Деньги... [Режиссёрская версия]}}&lt;/ref&gt; . Моҳи ноябри соли 2018 дар канали Youtube MORGENSHTERN &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/c/mmdcrew|title=MORGENSHTERN - YouTube|website=www.youtube.com|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; як видеои расмии суруди &quot;Уфф... Пул...&quot; &lt;ref&gt;{{Citation|title=MORGENSHTERN - Уфф... Деньги... [Премьера Клипа, 2018]}}&lt;/ref&gt; нашр шуд, ки дар он Артем Езопов ва Ваня Трун ҳамчун режиссёр ва инчунин нақшҳои эпидемиявӣ бозиданд.

Дар видео блогнависи маъруф Дмитрий Ларин низ ширкат дошт. Дар ҳоли ҳозир ин клип беш аз 43 миллион тамошобин дорад. Ҳамзамон бо навор дар канали Youtube EZOPOV &amp; TRUN филми мустанад дар бораи офариниши видеои &quot;Уфф... Пул...&quot; нашр шуд. , ин филм 1,8 миллион тамошобин гирифт &lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-18|title=Morgenshtern выпустил клип на песню «Уфф... Деньги...», участие в съемках которого принял Дмитрий Ларин, а также блогеры Эзопов и Трун|url=https://interesnoe.me/source-74192244/post-2262915}}{{Пайванди мурда|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-18|title=Исторический момент: . Алишер Моргенштерн, Артëм Эзопов и Ваня Трун монтируют клип &quot;Уфф...Деньги...&quot;|url=https://interesnoe.me/source-120456151/post-3439}}{{Пайванди мурда|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

21 апрели соли 2019 видеои пародӣ барои суруди Big Baby Tape барои суруди Gimme The Loot нашр шуд  .

26 октябри соли 2019 онҳо як видеои пародиявии суруди Morgenshtern барои суруд - Green-eed Deffky! ( {{Lang-ru|Зелёноглазые девочки}}   ) &lt;ref&gt;{{Citation|title=MORGENSHTERN - Зеленоглазые Деффки! [Премьера Клипа]}}&lt;/ref&gt;, Алишер Моргенштерн ба ин кор дар [[Instagram]] баҳои баланд дод.

8 июни соли 2020 як видеои пародиявии суруди MORGENSHTERN барои суруд - Cadillac &lt;ref&gt;{{Citation|title=Cadillac (Пародия) - MORGENSHTERN // Моргенштерн - Новый Кадиллак}}&lt;/ref&gt; нашр кард, клип зиёда аз миллион тамошобинро гирифт.

25 июли соли 2020 видеои пародиявии Morgenshtern x Timati - In the Club  бароварда шуд, ки дар он ҳам Моргеншттерн ва ҳам Тимати ороишгари Артем Езоповро бозӣ карданд. Аз соли 2020 сар карда, дуэт тасмим гирифт, ки ба фаъолияти соло ва нашри сурудҳои худ тамаркуз кунад.

== Оғози касби мусиқӣ ==
24 апрели соли 2020 гурӯҳ сингл дебютии худро &quot;Burn Down&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://band.link/goridotla|title=ТРУН &amp; ЭЗОПОВ - Гори Дотла {{!}} BandLink|website=band.link|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; ва 4 июли соли 2020 сингли &quot;In Jamaica&quot;  бароварданд.

21 сентябри соли 2020 онҳо як треки муштарак бо рассоми белорус NXRTES бо номи &quot;Номи 666&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/nxrtes|title=NXRTES {{!}} VK|website=vk.com|lang=uk|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation|title=Альбом «Name 666 (feat. NXRTES) - Single» (ЭЗОПОВ &amp; ТРУН)}}&lt;/ref&gt; бароварданд. 13 июли соли 2021 ягонаи &quot;Role Party&quot; бароварда шуд &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://band.link/EuiqY|title=ЭЗОПОВ - Ролевая вечеринка {{!}} BandLink|website=band.link|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt;, ин трек дар ТикТок маъмул шуд ва ҳоло дар зери он зиёда аз 25 000 видео сабт шудааст &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tiktok.com/music/Ролевая-вечеринка-6980340196600481793?_d=secCgYIASAHKAESPgo8ZaiOcM0R9Sw%2Fyw3FZfGysiuqzO8oiiDVi6pAR9vcbzKoLXOITNYBTPNuBiETcKHGnEPs7NgLjy2pR%2FUZGgA%3D&amp;_r=1&amp;language=ru&amp;sec_user_id=MS4wLjABAAAAJOtEYkf88WgR8jrWkafmDYVNGo7xLtmPk-bgmG2_CcNMXCM6RDh7FHEF6bOKpAqM&amp;share_app_id=1233&amp;share_link_id=41483d6a-c50d-4740-8e74-b5498613333b&amp;share_music_id=6980340196600481793&amp;source=h5_m&amp;timestamp=1654518127&amp;u_code=dm38g84g7g42a&amp;ugbiz_name=Unknown&amp;user_id=305991901956952065&amp;utm_campaign=client_share&amp;utm_medium=android&amp;utm_source=copy|title=Ролевая вечеринка от ЭЗОПОВ &amp; ТРУН {{!}} Популярные песни в TikTok (тикток)|author=ТРУН|first=ЭЗОПОВ &amp;|website=TikTok|lang=ru-RU|accessdate=2022-06-18}}&lt;/ref&gt;, нашри трек бо нашри видеои лирикӣ &lt;ref&gt;{{Citation|title=ЭЗОПОВ &amp; ТРУН - РОЛЕВАЯ ВЕЧЕРИНКА (Премьера трека, 2021)}}&lt;/ref&gt; .

22 феврали соли 2022 суруди &quot;Ман бовар намекунам&quot;  баромад. 12 июни соли 2022 треки &quot;Don`t Call&quot; бароварда шуд. Трек тавонист ба [[ВКонтакте|VK]] Chart дар ҷои 96-ум биравад &lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-06-18|title=Чарт Вконтакте|url=https://sun9-3.userapi.com/impf/k1Z8FAd3WWUB9mxy1Md68ux9xBFrh8Z_tsLJ0w/HUvCqyRxQF0.jpg?size=1186x571&amp;quality=96&amp;sign=6b139afdb225db159ee80cd338c2e696&amp;type=album|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250125071816/https://sun9-3.userapi.com/impf/k1Z8FAd3WWUB9mxy1Md68ux9xBFrh8Z_tsLJ0w/HUvCqyRxQF0.jpg?size=1186x571&amp;quality=96&amp;sign=6b139afdb225db159ee80cd338c2e696&amp;type=album|archivedate=2025-01-25}}&lt;/ref&gt;

== Дискография ==

=== Муҷаррадҳо ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Соли
! Ном
! Нишон
|-
| 2020
| Гори Дотла
| WEND1GO
|-
| 2020
| На Ямайке
| WEND1GO
|-
| 2020
| Name666 (feat. NXRTES)
| WEND1GO
|-
| 2021
| Ролевая вечеринка
| ОЗОПОВ
|-
| 2022
| Не верю
| ТРУН
|-
| 2022
| Не звони
| ЭЗОПОВ &amp; ТРУН
|}

== Иқтибосҳо ==
{{Эзоҳ|2}}

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://youtube.com/ЭЗОПОВ&amp;ТРУН Вебсайти расмӣ]
{{Пайвандҳои беруна|
}}</text>
      <sha1>8d7vm0ce9eeh0vd1xalmxdz71spppjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косагул (деҳа, н. Ашт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305550</id>
    <revision>
      <id>1491484</id>
      <parentid>1468494</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T14:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Ивазкунии саҳифа бо '{{ҳазф}}'</comment>
      <origin>1491484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm" xml:space="preserve">{{ҳазф}}</text>
      <sha1>aclef2r3s0jq9p7rez10qt82e6p9usm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491502</id>
      <parentid>1491484</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>1461409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="dhnhi6oe2wdmqdeexm297znqy157xyv" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Косагул
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Ашт
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Ашт {{!}} Ашт
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Ориён (н. Ашт)
 |ҷомеа дар ҷадвал        = Деҳоти Ориён (н. Ашт) {{!}} Деҳоти Ориён
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 665
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они мазҳаби [[ҳанафӣ]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3453
 |нишонаи почта           = 735790
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Косагул''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Ориён (н. Ашт)|деҳоти Ориёни]] [[ноҳияи Ашт]]. Аз Косагул то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 44 км.

== Аҳолӣ ==
Аҳолияш 665 нафар ([[2017]]), тоҷикон.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Ашт}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ашт]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Ориён (н. Ашт)]]</text>
      <sha1>dhnhi6oe2wdmqdeexm297znqy157xyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491503</id>
      <parentid>1491502</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Косагул (деҳа)]] to [[Косагул (деҳа, н. Ашт)]]</comment>
      <origin>1461409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="dhnhi6oe2wdmqdeexm297znqy157xyv" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Косагул
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Ашт
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Ашт {{!}} Ашт
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Ориён (н. Ашт)
 |ҷомеа дар ҷадвал        = Деҳоти Ориён (н. Ашт) {{!}} Деҳоти Ориён
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 665
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они мазҳаби [[ҳанафӣ]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3453
 |нишонаи почта           = 735790
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Косагул''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Ориён (н. Ашт)|деҳоти Ориёни]] [[ноҳияи Ашт]]. Аз Косагул то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 44 км.

== Аҳолӣ ==
Аҳолияш 665 нафар ([[2017]]), тоҷикон.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Ашт}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ашт]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Ориён (н. Ашт)]]</text>
      <sha1>dhnhi6oe2wdmqdeexm297znqy157xyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491511</id>
      <parentid>1491503</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="2f3kwutq39meajbhhyswilhjvvplak4" xml:space="preserve">{{Маъноҳои дигар|Косагул (мазмунҳо)}}
{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Косагул
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = Вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = Вилояти Суғд {{!}} Суғд 
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Ашт
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Ашт {{!}} Ашт
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Ориён (н. Ашт)
 |ҷомеа дар ҷадвал        = Деҳоти Ориён (н. Ашт) {{!}} Деҳоти Ориён
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 665
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ           = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
  |ҳайати динӣ            = [[мусулмон]]они мазҳаби [[ҳанафӣ]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = +5
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3453
 |нишонаи почта           = 735790
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Косагул''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Ориён (н. Ашт)|деҳоти Ориёни]] [[ноҳияи Ашт]]. Аз Косагул то маркази ҷамоат 2 км, то маркази ноҳия 44 км.

== Аҳолӣ ==
Аҳолияш 665 нафар ([[2017]]), тоҷикон.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Ашт}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ашт]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Ориён (н. Ашт)]]</text>
      <sha1>2f3kwutq39meajbhhyswilhjvvplak4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нафталан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312130</id>
    <redirect title="Нафтолон" />
    <revision>
      <id>1491537</id>
      <parentid>1378310</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нафталон]] на [[Нафтолон]]</comment>
      <origin>1491537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="bof0at4jd2exfi3sjryv2bdec9d9vqx" xml:space="preserve">#равона [[Нафтолон]]</text>
      <sha1>bof0at4jd2exfi3sjryv2bdec9d9vqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амирхусрави Деҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315707</id>
    <redirect title="Амир Хусрави Деҳлавӣ" />
    <revision>
      <id>1491481</id>
      <parentid>1394771</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T13:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Хусрави Деҳлавӣ]] на [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</comment>
      <origin>1491481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3" xml:space="preserve">#равона [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</text>
      <sha1>az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324444</id>
    <revision>
      <id>1491512</id>
      <parentid>1491441</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20488" sha1="6yt3wi0wk182ehbzfbkb1yc7tcm7bku" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дерматология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|сабабҳо          = {{Феҳристи нишондор|Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун| Аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''}}
|ташхис           = {{Феҳристи нишондор|Муоинаи зоҳирӣ|Дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]}}
|дифференсиалӣ    = {{hlist|[[Невуси оддӣ]]|[[Гемангиомаи кӯдакона]]}}
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5% навзодон
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — [[Нуқсонҳои рагҳо|нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст]] аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Нор дар натиҷаи рушди нодуруст ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳову]] дигар [[Рагҳои хун|рагҳои хурди пӯст]] пайдо мешавад. Он ба гурӯҳи [[Нуқсони рагӣ|нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун]] дохил мешавад ва [[саратон]] намебошад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз давраи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он асосан дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида шавад ҳам, он метавонад дар дигар қисмҳои бадан низ пайдо шавад. Нор одатан ба саломатӣ зарар намерасонад. Аммо агар дар пешонӣ ё атрофи чашм ҷойгир бошад, баъзан метавонад бо нуқсонҳои рагҳои [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, он метавонад доғи хурд ё қисми зиёди пӯстро фаро гирад. Дар [[Навзод|навзодон]] ранги он одатан пуштӣ ё сурхи равшан аст. Нор дар кӯдакӣ ҳамвор буда, одатан дард ё хориш надорад. Бо калон шудани кӯдак доғ низ калон мешавад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001475.htm|title=Port-wine stain|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|publisher=U.S. National Library of Medicine|date=2025-06-03|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

Бо гузашти солҳо, махсусан дар рӯй, нор метавонад тағйир ёбад:

* '''Тирашавии ранг''' — ранги доғ аз пуштӣ ё сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил меёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — пӯсти доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин дигаргуниҳо дар ҳама дида намешаванд. Онҳо ба андоза, ҷойгиршавӣ ва ҳолати рагҳои хун вобаста мебошанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|last=Snyder|first=Katherine A. M.|last2=Voelckers|first2=Adam D.|website=American Family Physician|year=2024|volume=109|issue=3|pages=217–221}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]]]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар батни модар пайдо мешавад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо [[Оксиген|оксиген]] ва [[Моддаҳои ғизоӣ|моддаҳои ғизоиро]] аз хун ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз зери пӯст намоён шуда, ранги сурхи доғро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки бисёр норҳо бо тағйирот дар [[Ген|гени]] [[GNAQ|''GNAQ'']] алоқаманданд. Яке аз тағйироти маълуми ин ген ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки фаъолияти [[Сафедаҳо|сафедаи]] ҳосилкардаи ин генро дигар мекунад. Ин тағйирот одатан ҳангоми инкишофи ҷанин пайдо шуда, танҳо дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои бадан мавҷуд аст. Чунин тағйиротро [[Мутатсияи соматикӣ|мутатсияи соматикӣ]] ва мавҷудияти ҳуҷайраҳои аз ҷиҳати генетикӣ гуногунро дар як бадан [[мозаикизм]] меноманд.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Аксари норҳо [[Ирсият|ирсӣ]] нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Аммо баъзе нуқсонҳои рагҳои хун, ки ба нор монанданд, метавонанд бо бемориҳои ирсии вобаста ба генҳои [[RASA1|''RASA1'']] ва [[EPHB4|''EPHB4'']] пайваста бошанд.&lt;ref name=&quot;GeneReviewsCMAVM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK52764/|title=Capillary Malformation-Arteriovenous Malformation Syndrome|last=Bayrak-Toydemir|first=Pinar|last2=Stevenson|first2=David A.|website=GeneReviews|publisher=NCBI Bookshelf|date=2019-09-12|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==
[[File:Mariano Barbacid 2012.jpg|thumb|Пажӯҳишгари соҳаи саратоншиносӣ — Мариано Барбасид]]
Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

[[Невуси оддӣ]] (''nevus simplex'') — доғи рагиест, ки дар навзодон бештар дар байни [[Абрӯ|абрӯвон]], пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Сарҳади доғ одатан норавшан буда, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мешавад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои нахустини бачагӣ худ аз худ камранг ё тамоман нест мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси невуси оддӣ, нор одатан нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|date=2019-01|author=Wei Wu|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

[[Гемангиомаи кӯдакона]] — [[Омоси хушсифат|омоси хушсифати рагӣ]] мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои нахустини баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал тез калон мешавад. Баъдан афзоиши он бас шуда, дар бисёр ҳолатҳо оҳиста-оҳиста хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавиро надорад.&lt;ref name=&quot;AAP2019&quot;&gt;{{Cite journal|title=Clinical Practice Guideline for the Management of Infantile Hemangiomas|journal=Pediatrics|year=2019|volume=143|issue=1|pages=e20183475|doi=10.1542/peds.2018-3475}}&lt;/ref&gt;

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо шуда, бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Лекин баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерҷ–Вебер ===

[[Синдроми Стерҷ–Вебер]] бемории кам дидашавандаи модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва душвориҳои инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] (беморие, ки ба [[асаби босира]] осеб мерасонад) алоқаманд бошад. Бояд қайд кард, ки мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

=== Синдроми Клиппел–Треноне ===

[[Синдроми Клиппел–Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти [[Варид|рагҳои варидӣ]] ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Пизишк одатан норро аз рӯйи намуди доғ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз вақти таваллуд ташхис мекунад. Дар аксари ҳолатҳо муоинаи иловагӣ лозим нест. Агар гумон равад, ки осеби рагҳои дарунӣ ё бемории дигар вуҷуд дошта бошад, пизишк метавонад [[Ултрасадо|муоинаи ултрасадоӣ]], [[Томографияи магнитӣ-резонансӣ|томографияи магнитӣ-резонансӣ]] (ТМР) ё санҷиши чашмро тавсия диҳад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Кӯдаконе, ки дар пешонӣ ё пилки чашм нор доранд, бояд аз муоинаи мутахассис гузаранд. [[Чашмпизишкӣ|Чашмпизишк]] (офталмолог) мавҷудияти глаукома ва [[Асабшиносӣ|асабпизишк]] нишонаҳои [[синдроми Стерҷ–Вебер|синдроми Стерҷ–Веберро]] месанҷад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ ва нишонаҳои беморӣ таъйин мешавад. Натиҷаи муқаррарии томография дар моҳҳои аввали ҳаёт набудани синдроми Стерҷ–Веберро пурра тасдиқ намекунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор одатан ба саломатӣ зарар надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа асосан барои камранг кардани доғ, пешгирии ғафсшавии пӯст ва беҳтар кардани намуди зоҳирии он гузаронида мешавад.&lt;ref name=&quot;AlderHey&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.alderhey.nhs.uk/conditions/patient-information-leaflets/laser-treatment-for-capillary-malformation-port-wine-stain/|title=Laser Treatment for Capillary Malformation (Port Wine Stain)|website=Alder Hey Children's Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ ба пӯст импулсҳои кӯтоҳи рӯшноӣ мефиристад, ки онҳоро [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хун ҷаббида мегирад. Дар натиҷа, рагҳои васеъшуда гарм шуда, осеб мебинанд ва ранги доғ тадриҷан кам мешавад. Ин роҳи табобат ба бофтаҳои атроф осеби нисбатан кам мерасонад.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gosh.nhs.uk/conditions-and-treatments/conditions-we-treat/port-wine-stains/|title=Port wine stains|website=Great Ormond Street Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt; Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан чандин ҷаласаи табобат лозим буда, самаранокии он ба синну соли бемор, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ ва ғафсии доғ вобаста аст. Дар баъзе одамон нор хеле камранг мешавад, аммо дар дигарон танҳо қисман равшан мегардад. Ба пуррагӣ нест кардани доғ на ҳамеша имконпазир аст.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаҳои беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, вақти муносиби муолиҷа барои ҳар кӯдак алоҳида муайян карда мешавад, махсусан агар истифодаи [[Бедардкунӣ|доруҳои бедардкунанда]] ё [[Беҳушкунӣ|беҳушкунанда]] зарур бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt; Пас аз табобати лазерӣ пӯст метавонад муваққатан сурх, варам ё кабуд шавад. Баъзан дард, тағйири ранги пӯст ё пайдоиши изи захм низ мушоҳида мешавад. Аммо бо истифодаи дурусти дастгоҳ, осори доимӣ нисбатан кам ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Роҳҳои дигар ===
Агар табобати лазерӣ натиҷаи кофӣ надиҳад, метавон аз намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноӣ истифода бурд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot; /&gt; Дар ҳолатҳои ғафсшавии зиёди пӯст, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани доғ ба фаъолияти узвҳо баъзан [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳӣ]] низ лозим мешавад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot; /&gt;

Барои пӯшондани доғ аз [[Воситаҳои ороишӣ|воситаҳои ороишӣ]] ([[Макияж|макияж]]) низ истифода мебаранд. Онҳо ранги доғро муваққатан пинҳон мекунанд, вале ба рагҳои хун таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

== Паҳншавӣ ==

Тибқи таҳқиқот, нор дар 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзод (0,3–0,5%) дида мешавад. Он ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон пайдо мешавад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Дар фарҳанги тоҷикӣ ==
Тоҷикон ба духтароне, ки бо доғи нор таваллуд мешаванд, баъзан номҳои Анора, Анорхол, Анорбибӣ ё Анормо медиҳанд. Сабабаш монандии ранги доғ ба ранги анор мебошад. Тибқи боварҳои мардумӣ, чунин номгузорӣ метавонад боиси камранг шудан ё аз байн рафтани доғ гардад, ки албатта асоси илмӣ надорад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Хайдаров |first=Шомат |title=Типологическое исследование фитофорной антропонимии таджиков |year=2020 |page=126 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologicheskoe-issledovanie-fitofornoy-antroponimii-tadzhikov/pdf}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>6yt3wi0wk182ehbzfbkb1yc7tcm7bku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491513</id>
      <parentid>1491512</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Табобати лазерӣ */</comment>
      <origin>1491513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20371" sha1="6kvfoausow7qvl4zdmlfo2gnhcpm68g" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дерматология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|сабабҳо          = {{Феҳристи нишондор|Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун| Аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''}}
|ташхис           = {{Феҳристи нишондор|Муоинаи зоҳирӣ|Дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]}}
|дифференсиалӣ    = {{hlist|[[Невуси оддӣ]]|[[Гемангиомаи кӯдакона]]}}
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5% навзодон
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — [[Нуқсонҳои рагҳо|нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст]] аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Нор дар натиҷаи рушди нодуруст ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳову]] дигар [[Рагҳои хун|рагҳои хурди пӯст]] пайдо мешавад. Он ба гурӯҳи [[Нуқсони рагӣ|нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун]] дохил мешавад ва [[саратон]] намебошад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз давраи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он асосан дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида шавад ҳам, он метавонад дар дигар қисмҳои бадан низ пайдо шавад. Нор одатан ба саломатӣ зарар намерасонад. Аммо агар дар пешонӣ ё атрофи чашм ҷойгир бошад, баъзан метавонад бо нуқсонҳои рагҳои [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, он метавонад доғи хурд ё қисми зиёди пӯстро фаро гирад. Дар [[Навзод|навзодон]] ранги он одатан пуштӣ ё сурхи равшан аст. Нор дар кӯдакӣ ҳамвор буда, одатан дард ё хориш надорад. Бо калон шудани кӯдак доғ низ калон мешавад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001475.htm|title=Port-wine stain|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|publisher=U.S. National Library of Medicine|date=2025-06-03|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

Бо гузашти солҳо, махсусан дар рӯй, нор метавонад тағйир ёбад:

* '''Тирашавии ранг''' — ранги доғ аз пуштӣ ё сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил меёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — пӯсти доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин дигаргуниҳо дар ҳама дида намешаванд. Онҳо ба андоза, ҷойгиршавӣ ва ҳолати рагҳои хун вобаста мебошанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|last=Snyder|first=Katherine A. M.|last2=Voelckers|first2=Adam D.|website=American Family Physician|year=2024|volume=109|issue=3|pages=217–221}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]]]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар батни модар пайдо мешавад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо [[Оксиген|оксиген]] ва [[Моддаҳои ғизоӣ|моддаҳои ғизоиро]] аз хун ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз зери пӯст намоён шуда, ранги сурхи доғро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки бисёр норҳо бо тағйирот дар [[Ген|гени]] [[GNAQ|''GNAQ'']] алоқаманданд. Яке аз тағйироти маълуми ин ген ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки фаъолияти [[Сафедаҳо|сафедаи]] ҳосилкардаи ин генро дигар мекунад. Ин тағйирот одатан ҳангоми инкишофи ҷанин пайдо шуда, танҳо дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои бадан мавҷуд аст. Чунин тағйиротро [[Мутатсияи соматикӣ|мутатсияи соматикӣ]] ва мавҷудияти ҳуҷайраҳои аз ҷиҳати генетикӣ гуногунро дар як бадан [[мозаикизм]] меноманд.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Аксари норҳо [[Ирсият|ирсӣ]] нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Аммо баъзе нуқсонҳои рагҳои хун, ки ба нор монанданд, метавонанд бо бемориҳои ирсии вобаста ба генҳои [[RASA1|''RASA1'']] ва [[EPHB4|''EPHB4'']] пайваста бошанд.&lt;ref name=&quot;GeneReviewsCMAVM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK52764/|title=Capillary Malformation-Arteriovenous Malformation Syndrome|last=Bayrak-Toydemir|first=Pinar|last2=Stevenson|first2=David A.|website=GeneReviews|publisher=NCBI Bookshelf|date=2019-09-12|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==
[[File:Mariano Barbacid 2012.jpg|thumb|Пажӯҳишгари соҳаи саратоншиносӣ — Мариано Барбасид]]
Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

[[Невуси оддӣ]] (''nevus simplex'') — доғи рагиест, ки дар навзодон бештар дар байни [[Абрӯ|абрӯвон]], пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Сарҳади доғ одатан норавшан буда, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мешавад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои нахустини бачагӣ худ аз худ камранг ё тамоман нест мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси невуси оддӣ, нор одатан нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|date=2019-01|author=Wei Wu|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

[[Гемангиомаи кӯдакона]] — [[Омоси хушсифат|омоси хушсифати рагӣ]] мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои нахустини баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал тез калон мешавад. Баъдан афзоиши он бас шуда, дар бисёр ҳолатҳо оҳиста-оҳиста хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавиро надорад.&lt;ref name=&quot;AAP2019&quot;&gt;{{Cite journal|title=Clinical Practice Guideline for the Management of Infantile Hemangiomas|journal=Pediatrics|year=2019|volume=143|issue=1|pages=e20183475|doi=10.1542/peds.2018-3475}}&lt;/ref&gt;

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо шуда, бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Лекин баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерҷ–Вебер ===

[[Синдроми Стерҷ–Вебер]] бемории кам дидашавандаи модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва душвориҳои инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] (беморие, ки ба [[асаби босира]] осеб мерасонад) алоқаманд бошад. Бояд қайд кард, ки мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

=== Синдроми Клиппел–Треноне ===

[[Синдроми Клиппел–Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти [[Варид|рагҳои варидӣ]] ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Пизишк одатан норро аз рӯйи намуди доғ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз вақти таваллуд ташхис мекунад. Дар аксари ҳолатҳо муоинаи иловагӣ лозим нест. Агар гумон равад, ки осеби рагҳои дарунӣ ё бемории дигар вуҷуд дошта бошад, пизишк метавонад [[Ултрасадо|муоинаи ултрасадоӣ]], [[Томографияи магнитӣ-резонансӣ|томографияи магнитӣ-резонансӣ]] (ТМР) ё санҷиши чашмро тавсия диҳад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Кӯдаконе, ки дар пешонӣ ё пилки чашм нор доранд, бояд аз муоинаи мутахассис гузаранд. [[Чашмпизишкӣ|Чашмпизишк]] (офталмолог) мавҷудияти глаукома ва [[Асабшиносӣ|асабпизишк]] нишонаҳои [[синдроми Стерҷ–Вебер|синдроми Стерҷ–Веберро]] месанҷад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ ва нишонаҳои беморӣ таъйин мешавад. Натиҷаи муқаррарии томография дар моҳҳои аввали ҳаёт набудани синдроми Стерҷ–Веберро пурра тасдиқ намекунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор одатан ба саломатӣ зарар надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа асосан барои камранг кардани доғ, пешгирии ғафсшавии пӯст ва беҳтар кардани намуди зоҳирии он гузаронида мешавад.&lt;ref name=&quot;AlderHey&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.alderhey.nhs.uk/conditions/patient-information-leaflets/laser-treatment-for-capillary-malformation-port-wine-stain/|title=Laser Treatment for Capillary Malformation (Port Wine Stain)|website=Alder Hey Children's Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ ба пӯст импулсҳои кӯтоҳи рӯшноӣ мефиристад, ки онҳоро [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хун ҷаббида мегирад. Дар натиҷа, рагҳои васеъшуда гарм шуда, осеб мебинанд ва ранги доғ тадриҷан кам мешавад.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gosh.nhs.uk/conditions-and-treatments/conditions-we-treat/port-wine-stains/|title=Port wine stains|website=Great Ormond Street Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt; Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан чандин ҷаласаи табобат лозим буда, самаранокии он ба синну соли бемор, ранги пӯст, ҷойгиршавӣ ва ғафсии доғ вобаста аст. Дар баъзе одамон нор хеле камранг мешавад, аммо дар дигарон танҳо қисман равшан мегардад. Ба пуррагӣ нест кардани доғ на ҳамеша имконпазир аст.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаҳои беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, вақти муносиби муолиҷа барои ҳар кӯдак алоҳида муайян карда мешавад, махсусан агар истифодаи [[Бедардкунӣ|доруҳои бедардкунанда]] ё [[Беҳушкунӣ|беҳушкунанда]] зарур бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt; Пас аз табобати лазерӣ пӯст метавонад муваққатан сурх, варам ё кабуд шавад. Баъзан дард, тағйири ранги пӯст ё пайдоиши изи захм низ мушоҳида мешавад. Аммо бо истифодаи дурусти дастгоҳ, осори доимӣ нисбатан кам ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Роҳҳои дигар ===
Агар табобати лазерӣ натиҷаи кофӣ надиҳад, метавон аз намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноӣ истифода бурд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot; /&gt; Дар ҳолатҳои ғафсшавии зиёди пӯст, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани доғ ба фаъолияти узвҳо баъзан [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳӣ]] низ лозим мешавад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot; /&gt;

Барои пӯшондани доғ аз [[Воситаҳои ороишӣ|воситаҳои ороишӣ]] ([[Макияж|макияж]]) низ истифода мебаранд. Онҳо ранги доғро муваққатан пинҳон мекунанд, вале ба рагҳои хун таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

== Паҳншавӣ ==

Тибқи таҳқиқот, нор дар 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзод (0,3–0,5%) дида мешавад. Он ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон пайдо мешавад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Дар фарҳанги тоҷикӣ ==
Тоҷикон ба духтароне, ки бо доғи нор таваллуд мешаванд, баъзан номҳои Анора, Анорхол, Анорбибӣ ё Анормо медиҳанд. Сабабаш монандии ранги доғ ба ранги анор мебошад. Тибқи боварҳои мардумӣ, чунин номгузорӣ метавонад боиси камранг шудан ё аз байн рафтани доғ гардад, ки албатта асоси илмӣ надорад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Хайдаров |first=Шомат |title=Типологическое исследование фитофорной антропонимии таджиков |year=2020 |page=126 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologicheskoe-issledovanie-fitofornoy-antroponimii-tadzhikov/pdf}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>6kvfoausow7qvl4zdmlfo2gnhcpm68g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491514</id>
      <parentid>1491513</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Табобати лазерӣ */</comment>
      <origin>1491514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20375" sha1="lib1f8qe23qrn70oxoodiyyp4sgr4e3" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дерматология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|сабабҳо          = {{Феҳристи нишондор|Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун| Аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''}}
|ташхис           = {{Феҳристи нишондор|Муоинаи зоҳирӣ|Дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]}}
|дифференсиалӣ    = {{hlist|[[Невуси оддӣ]]|[[Гемангиомаи кӯдакона]]}}
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5% навзодон
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — [[Нуқсонҳои рагҳо|нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст]] аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Нор дар натиҷаи рушди нодуруст ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳову]] дигар [[Рагҳои хун|рагҳои хурди пӯст]] пайдо мешавад. Он ба гурӯҳи [[Нуқсони рагӣ|нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун]] дохил мешавад ва [[саратон]] намебошад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз давраи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он асосан дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида шавад ҳам, он метавонад дар дигар қисмҳои бадан низ пайдо шавад. Нор одатан ба саломатӣ зарар намерасонад. Аммо агар дар пешонӣ ё атрофи чашм ҷойгир бошад, баъзан метавонад бо нуқсонҳои рагҳои [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, он метавонад доғи хурд ё қисми зиёди пӯстро фаро гирад. Дар [[Навзод|навзодон]] ранги он одатан пуштӣ ё сурхи равшан аст. Нор дар кӯдакӣ ҳамвор буда, одатан дард ё хориш надорад. Бо калон шудани кӯдак доғ низ калон мешавад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001475.htm|title=Port-wine stain|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|publisher=U.S. National Library of Medicine|date=2025-06-03|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

Бо гузашти солҳо, махсусан дар рӯй, нор метавонад тағйир ёбад:

* '''Тирашавии ранг''' — ранги доғ аз пуштӣ ё сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил меёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — пӯсти доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин дигаргуниҳо дар ҳама дида намешаванд. Онҳо ба андоза, ҷойгиршавӣ ва ҳолати рагҳои хун вобаста мебошанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|last=Snyder|first=Katherine A. M.|last2=Voelckers|first2=Adam D.|website=American Family Physician|year=2024|volume=109|issue=3|pages=217–221}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]]]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар батни модар пайдо мешавад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо [[Оксиген|оксиген]] ва [[Моддаҳои ғизоӣ|моддаҳои ғизоиро]] аз хун ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз зери пӯст намоён шуда, ранги сурхи доғро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки бисёр норҳо бо тағйирот дар [[Ген|гени]] [[GNAQ|''GNAQ'']] алоқаманданд. Яке аз тағйироти маълуми ин ген ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки фаъолияти [[Сафедаҳо|сафедаи]] ҳосилкардаи ин генро дигар мекунад. Ин тағйирот одатан ҳангоми инкишофи ҷанин пайдо шуда, танҳо дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои бадан мавҷуд аст. Чунин тағйиротро [[Мутатсияи соматикӣ|мутатсияи соматикӣ]] ва мавҷудияти ҳуҷайраҳои аз ҷиҳати генетикӣ гуногунро дар як бадан [[мозаикизм]] меноманд.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Аксари норҳо [[Ирсият|ирсӣ]] нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Аммо баъзе нуқсонҳои рагҳои хун, ки ба нор монанданд, метавонанд бо бемориҳои ирсии вобаста ба генҳои [[RASA1|''RASA1'']] ва [[EPHB4|''EPHB4'']] пайваста бошанд.&lt;ref name=&quot;GeneReviewsCMAVM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK52764/|title=Capillary Malformation-Arteriovenous Malformation Syndrome|last=Bayrak-Toydemir|first=Pinar|last2=Stevenson|first2=David A.|website=GeneReviews|publisher=NCBI Bookshelf|date=2019-09-12|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==
[[File:Mariano Barbacid 2012.jpg|thumb|Пажӯҳишгари соҳаи саратоншиносӣ — Мариано Барбасид]]
Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

[[Невуси оддӣ]] (''nevus simplex'') — доғи рагиест, ки дар навзодон бештар дар байни [[Абрӯ|абрӯвон]], пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Сарҳади доғ одатан норавшан буда, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мешавад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои нахустини бачагӣ худ аз худ камранг ё тамоман нест мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси невуси оддӣ, нор одатан нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|date=2019-01|author=Wei Wu|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

[[Гемангиомаи кӯдакона]] — [[Омоси хушсифат|омоси хушсифати рагӣ]] мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои нахустини баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал тез калон мешавад. Баъдан афзоиши он бас шуда, дар бисёр ҳолатҳо оҳиста-оҳиста хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавиро надорад.&lt;ref name=&quot;AAP2019&quot;&gt;{{Cite journal|title=Clinical Practice Guideline for the Management of Infantile Hemangiomas|journal=Pediatrics|year=2019|volume=143|issue=1|pages=e20183475|doi=10.1542/peds.2018-3475}}&lt;/ref&gt;

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо шуда, бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Лекин баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерҷ–Вебер ===

[[Синдроми Стерҷ–Вебер]] бемории кам дидашавандаи модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва душвориҳои инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] (беморие, ки ба [[асаби босира]] осеб мерасонад) алоқаманд бошад. Бояд қайд кард, ки мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

=== Синдроми Клиппел–Треноне ===

[[Синдроми Клиппел–Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти [[Варид|рагҳои варидӣ]] ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Пизишк одатан норро аз рӯйи намуди доғ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз вақти таваллуд ташхис мекунад. Дар аксари ҳолатҳо муоинаи иловагӣ лозим нест. Агар гумон равад, ки осеби рагҳои дарунӣ ё бемории дигар вуҷуд дошта бошад, пизишк метавонад [[Ултрасадо|муоинаи ултрасадоӣ]], [[Томографияи магнитӣ-резонансӣ|томографияи магнитӣ-резонансӣ]] (ТМР) ё санҷиши чашмро тавсия диҳад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Кӯдаконе, ки дар пешонӣ ё пилки чашм нор доранд, бояд аз муоинаи мутахассис гузаранд. [[Чашмпизишкӣ|Чашмпизишк]] (офталмолог) мавҷудияти глаукома ва [[Асабшиносӣ|асабпизишк]] нишонаҳои [[синдроми Стерҷ–Вебер|синдроми Стерҷ–Веберро]] месанҷад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ ва нишонаҳои беморӣ таъйин мешавад. Натиҷаи муқаррарии томография дар моҳҳои аввали ҳаёт набудани синдроми Стерҷ–Веберро пурра тасдиқ намекунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор одатан ба саломатӣ зарар надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа асосан барои камранг кардани доғ, пешгирии ғафсшавии пӯст ва беҳтар кардани намуди зоҳирии он гузаронида мешавад.&lt;ref name=&quot;AlderHey&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.alderhey.nhs.uk/conditions/patient-information-leaflets/laser-treatment-for-capillary-malformation-port-wine-stain/|title=Laser Treatment for Capillary Malformation (Port Wine Stain)|website=Alder Hey Children's Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ ба пӯст импулсҳои кӯтоҳи рӯшноӣ мефиристад, ки онҳоро [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хун ҷаббида мегирад. Дар натиҷа, рагҳои васеъшуда гарм шуда, осеб мебинанд ва ранги доғ тадриҷан кам мешавад.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gosh.nhs.uk/conditions-and-treatments/conditions-we-treat/port-wine-stains/|title=Port wine stains|website=Great Ormond Street Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt; Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан чандин ҷаласаи табобат лозим буда, самаранокии он ба синну соли бемор, [[ранги пӯст]], ҷойгиршавӣ ва ғафсии доғ вобаста аст. Дар баъзе одамон нор хеле камранг мешавад, аммо дар дигарон танҳо қисман равшан мегардад. Ба пуррагӣ нест кардани доғ на ҳамеша имконпазир аст.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаҳои беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, вақти муносиби муолиҷа барои ҳар кӯдак алоҳида муайян карда мешавад, махсусан агар истифодаи [[Бедардкунӣ|доруҳои бедардкунанда]] ё [[Беҳушкунӣ|беҳушкунанда]] зарур бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt; Пас аз табобати лазерӣ пӯст метавонад муваққатан сурх, варам ё кабуд шавад. Баъзан дард, тағйири ранги пӯст ё пайдоиши изи захм низ мушоҳида мешавад. Аммо бо истифодаи дурусти дастгоҳ, осори доимӣ нисбатан кам ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Роҳҳои дигар ===
Агар табобати лазерӣ натиҷаи кофӣ надиҳад, метавон аз намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноӣ истифода бурд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot; /&gt; Дар ҳолатҳои ғафсшавии зиёди пӯст, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани доғ ба фаъолияти узвҳо баъзан [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳӣ]] низ лозим мешавад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot; /&gt;

Барои пӯшондани доғ аз [[Воситаҳои ороишӣ|воситаҳои ороишӣ]] ([[Макияж|макияж]]) низ истифода мебаранд. Онҳо ранги доғро муваққатан пинҳон мекунанд, вале ба рагҳои хун таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

== Паҳншавӣ ==

Тибқи таҳқиқот, нор дар 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзод (0,3–0,5%) дида мешавад. Он ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон пайдо мешавад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Дар фарҳанги тоҷикӣ ==
Тоҷикон ба духтароне, ки бо доғи нор таваллуд мешаванд, баъзан номҳои Анора, Анорхол, Анорбибӣ ё Анормо медиҳанд. Сабабаш монандии ранги доғ ба ранги анор мебошад. Тибқи боварҳои мардумӣ, чунин номгузорӣ метавонад боиси камранг шудан ё аз байн рафтани доғ гардад, ки албатта асоси илмӣ надорад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Хайдаров |first=Шомат |title=Типологическое исследование фитофорной антропонимии таджиков |year=2020 |page=126 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologicheskoe-issledovanie-fitofornoy-antroponimii-tadzhikov/pdf}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>lib1f8qe23qrn70oxoodiyyp4sgr4e3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491515</id>
      <parentid>1491514</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дар фарҳанги тоҷикӣ */</comment>
      <origin>1491515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20382" sha1="fp1dwogw3y8np5r38bgieut0d4iinb3" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
|ном              = Нор
|синонимҳо        = {{hlist|Доғи нор| Холи нор}}
|тасвир           = PortWineStainHand.jpg
|андозаи тасвир   = 220px
|зернависи_тасвир = Доғи нор дар пушти даст
|ихтисос          = [[Дерматология]]
|нишонаҳо         = Доғи ҳамвори гулобӣ, сурх ё бунафш дар пӯст
|вазниншавӣ       = {{Феҳристи нишондор|Ғафсшавии пӯст|Пайдоиши гиреҳчаҳо|[[Хунравӣ]]|Дар баъзе ҳолатҳо [[глаукома]]}}
|оғози беморӣ     = Модарзод
|давомнокӣ        = Тамоми умр
|сабабҳо          = {{Феҳристи нишондор|Ташаккули ғайримуқаррарии рагҳои хун| Аксаран мутатсияи соматикии гени ''GNAQ''}}
|ташхис           = {{Феҳристи нишондор|Муоинаи зоҳирӣ|Дар ҳолатҳои зарурӣ [[томографияи магнитӣ-резонансӣ]]}}
|дифференсиалӣ    = {{hlist|[[Невуси оддӣ]]|[[Гемангиомаи кӯдакона]]}}
|табобат          = Табобати лазерӣ; дар ҳолатҳои муайян ҷарроҳӣ
|пешгӯиҳо         = Одатан безарар; бо синну сол метавонад тира ва ғафс шавад
|паҳншавӣ         = 0,3–0,5% навзодон
}}
'''Нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — [[Нуқсонҳои рагҳо|нуқсони модарзодии рагҳои хунгарди пӯст]] аст, ки чун доғи ҳамвори [[пуштӣ]], [[сурх]] ё [[Бунафш|бунафшранг]] намоён мешавад. Нор дар натиҷаи рушди нодуруст ва васеъшавии [[Мӯйраг|мӯйрагҳову]] дигар [[Рагҳои хун|рагҳои хурди пӯст]] пайдо мешавад. Он ба гурӯҳи [[Нуқсони рагӣ|нуқсонҳои рагии дорои гардиши сусти хун]] дохил мешавад ва [[саратон]] намебошад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grenier|first=Pierre-Olivier|last2=Liang|first2=Marilyn G.|title=Management of Capillary Malformations|journal=Clinics in Plastic Surgery|year=2026|volume=53|issue=4|pages=555–563|doi=10.1016/j.cps.2026.05.007}}&lt;/ref&gt;

Доғи нор аз давраи таваллуд вуҷуд дошта, одатан тамоми умр боқӣ мемонад. Он асосан дар [[Рӯй|рӯй]] ва [[Гардан|гардан]] дида шавад ҳам, он метавонад дар дигар қисмҳои бадан низ пайдо шавад. Нор одатан ба саломатӣ зарар намерасонад. Аммо агар дар пешонӣ ё атрофи чашм ҷойгир бошад, баъзан метавонад бо нуқсонҳои рагҳои [[Чашм|чашм]] ё [[Мағзи сар|мағзи сар]] алоқаманд бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Port-Wine Birthmarks in Sturge-Weber Syndrome|journal=JAMA Dermatology|year=2021|volume=157|issue=1|pages=98–104|doi=10.1001/jamadermatol.2020.4226}}&lt;/ref&gt;

== Аломатҳо ва хусусиятҳо ==

Андоза ва шакли нор гуногун буда, он метавонад доғи хурд ё қисми зиёди пӯстро фаро гирад. Дар [[Навзод|навзодон]] ранги он одатан пуштӣ ё сурхи равшан аст. Нор дар кӯдакӣ ҳамвор буда, одатан дард ё хориш надорад. Бо калон шудани кӯдак доғ низ калон мешавад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001475.htm|title=Port-wine stain|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|publisher=U.S. National Library of Medicine|date=2025-06-03|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

Бо гузашти солҳо, махсусан дар рӯй, нор метавонад тағйир ёбад:

* '''Тирашавии ранг''' — ранги доғ аз пуштӣ ё сурхи равшан ба сурхи тира ё бунафш табдил меёбад.
* '''Ғафсшавии пӯст''' — пӯсти доғдор рафта-рафта ғафс шуда, каме барҷаста мегардад.
* '''Пайдоиши гиреҳчаҳо''' — дар баъзе калонсолон дар рӯйи доғ барҷастагиҳои хурди рагӣ пайдо мешаванд, ки ҳангоми осеб дидан метавонанд хунравӣ кунанд.

Ин дигаргуниҳо дар ҳама дида намешаванд. Онҳо ба андоза, ҷойгиршавӣ ва ҳолати рагҳои хун вобаста мебошанд.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2024/0300/newborn-skin-birthmarks.html|title=Newborn Skin: Part II. Birthmarks|last=Snyder|first=Katherine A. M.|last2=Voelckers|first2=Adam D.|website=American Family Physician|year=2024|volume=109|issue=3|pages=217–221}}&lt;/ref&gt;

[[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|мини|Доғи нор дар пешонии [[Михаил Горбачёв]]]]

== Сабаб ва пайдоиш ==

Нор ҳангоми инкишофи [[ҷанин]] дар батни модар пайдо мешавад. Дар пӯсти солим мӯйрагҳо [[Оксиген|оксиген]] ва [[Моддаҳои ғизоӣ|моддаҳои ғизоиро]] аз хун ба бофтаҳо мерасонанд. Аммо ҳангоми пайдоиши нор, баъзе аз ин рагҳо нодуруст рушд карда, васеъ мемонанд. Хуни дохили онҳо аз зери пӯст намоён шуда, ранги сурхи доғро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Таҳқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] нишон додаанд, ки бисёр норҳо бо тағйирот дар [[Ген|гени]] [[GNAQ|''GNAQ'']] алоқаманданд. Яке аз тағйироти маълуми ин ген ''c.548G&gt;A'' мебошад, ки фаъолияти [[Сафедаҳо|сафедаи]] ҳосилкардаи ин генро дигар мекунад. Ин тағйирот одатан ҳангоми инкишофи ҷанин пайдо шуда, танҳо дар қисми муайяни ҳуҷайраҳои бадан мавҷуд аст. Чунин тағйиротро [[Мутатсияи соматикӣ|мутатсияи соматикӣ]] ва мавҷудияти ҳуҷайраҳои аз ҷиҳати генетикӣ гуногунро дар як бадан [[мозаикизм]] меноманд.&lt;ref name=&quot;Shirley2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in GNAQ|journal=The New England Journal of Medicine|year=2013|volume=368|issue=21|pages=1971–1979|doi=10.1056/NEJMoa1213507}}&lt;/ref&gt;

Аксари норҳо [[Ирсият|ирсӣ]] нестанд ва аз падару модар ба фарзанд намегузаранд. Аммо баъзе нуқсонҳои рагҳои хун, ки ба нор монанданд, метавонанд бо бемориҳои ирсии вобаста ба генҳои [[RASA1|''RASA1'']] ва [[EPHB4|''EPHB4'']] пайваста бошанд.&lt;ref name=&quot;GeneReviewsCMAVM&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK52764/|title=Capillary Malformation-Arteriovenous Malformation Syndrome|last=Bayrak-Toydemir|first=Pinar|last2=Stevenson|first2=David A.|website=GeneReviews|publisher=NCBI Bookshelf|date=2019-09-12|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.issva.org/classification|title=ISSVA Classification for Vascular Anomalies|website=International Society for the Study of Vascular Anomalies|year=2025|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

== Фарқ аз дигар доғҳои модарзодӣ ==
[[File:Mariano Barbacid 2012.jpg|thumb|Пажӯҳишгари соҳаи саратоншиносӣ — Мариано Барбасид]]
Норро баъзан бо дигар доғҳои рагии пӯсти навзодон омехта мекунанд, зеро ҳамаи онҳо метавонанд ранги гулобӣ ё сурх дошта бошанд.

[[Невуси оддӣ]] (''nevus simplex'') — доғи рагиест, ки дар навзодон бештар дар байни [[Абрӯ|абрӯвон]], пилки чашм ё пушти гардан дида мешавад. Сарҳади доғ одатан норавшан буда, ҳангоми гиря ё баланд шудани ҳарорати бадан сурхтар мешавад. Доғҳои рӯй аксаран дар солҳои нахустини бачагӣ худ аз худ камранг ё тамоман нест мешаванд, аммо доғи пушти гардан метавонад то калонсолӣ боқӣ монад. Баръакси невуси оддӣ, нор одатан нест намешавад.&lt;ref name=&quot;NevusSimplex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dermnetnz.org/topics/naevus-simplex|title=Naevus simplex|website=DermNet|date=2019-01|author=Wei Wu|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

[[Гемангиомаи кӯдакона]] — [[Омоси хушсифат|омоси хушсифати рагӣ]] мебошад, ки аксаран дар ҳафтаҳои нахустини баъди таваллуд намоён шуда, дар моҳҳои аввал тез калон мешавад. Баъдан афзоиши он бас шуда, дар бисёр ҳолатҳо оҳиста-оҳиста хурд мешавад. Нор бошад, нуқсони ташаккули рагҳо аст, на омоси рагӣ ва чунин давраи афзоиши босуръату хурдшавиро надорад.&lt;ref name=&quot;AAP2019&quot;&gt;{{Cite journal|title=Clinical Practice Guideline for the Management of Infantile Hemangiomas|journal=Pediatrics|year=2019|volume=143|issue=1|pages=e20183475|doi=10.1542/peds.2018-3475}}&lt;/ref&gt;

== Бемориҳои ҳамроҳ ==

Аксари норҳо мустақилона пайдо шуда, бо дигар бемориҳо алоқаманд нестанд. Лекин баъзе доғҳои васеъ, махсусан онҳое ки пешонӣ ва атрофи чашмро фаро мегиранд, метавонанд нишонаи нуқсонҳои мураккабтари рагӣ бошанд.

=== Синдроми Стерҷ–Вебер ===

[[Синдроми Стерҷ–Вебер]] бемории кам дидашавандаи модарзодиест, ки метавонад рагҳои пӯст, мағзи сар ва чашмро дар бар гирад. Яке аз нишонаҳои он нори рӯй мебошад, ки бештар пешонӣ ва баъзан пилки болои чашмро фаро мегирад.

Дар одамони гирифтори ин синдром нуқсонҳои рагии мағзи сар метавонанд боиси [[Саръ|хурӯҷи саръ]], дарди сар ва душвориҳои инкишофи асаб шаванд. Осеби рагҳои чашм бошад, метавонад бо [[Глаукома|глаукома]] (беморие, ки ба [[асаби босира]] осеб мерасонад) алоқаманд бошад. Бояд қайд кард, ки мавҷудияти нор дар пешонӣ маънои онро надорад, ки шахс ҳатман ин синдромро дорад. Аммо чунин ҷойгиршавӣ, махсусан дар кӯдакони навзод, барои арзёбии хатари беморӣ аҳамият дорад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

=== Синдроми Клиппел–Треноне ===

[[Синдроми Клиппел–Треноне]] бо нуқсонҳои рагии пӯст, тағйироти [[Варид|рагҳои варидӣ]] ва афзоиши ғайримуқаррарии бофтаҳои як қисми бадан алоқаманд аст. Дар ин ҳолат доғи сурхи рагӣ метавонад дар даст ё пой ҷойгир шуда, бо калоншавии ҳаҷм ё дарозии узви осебдида ҳамроҳ бошад.&lt;ref name=&quot;ISSVA2025&quot;/&gt;

== Ташхис ==

Пизишк одатан норро аз рӯйи намуди доғ, ҷойгиршавӣ ва мавҷуд будани он аз вақти таваллуд ташхис мекунад. Дар аксари ҳолатҳо муоинаи иловагӣ лозим нест. Агар гумон равад, ки осеби рагҳои дарунӣ ё бемории дигар вуҷуд дошта бошад, пизишк метавонад [[Ултрасадо|муоинаи ултрасадоӣ]], [[Томографияи магнитӣ-резонансӣ|томографияи магнитӣ-резонансӣ]] (ТМР) ё санҷиши чашмро тавсия диҳад.&lt;ref name=&quot;MedlinePlus2025&quot; /&gt;

Кӯдаконе, ки дар пешонӣ ё пилки чашм нор доранд, бояд аз муоинаи мутахассис гузаранд. [[Чашмпизишкӣ|Чашмпизишк]] (офталмолог) мавҷудияти глаукома ва [[Асабшиносӣ|асабпизишк]] нишонаҳои [[синдроми Стерҷ–Вебер|синдроми Стерҷ–Веберро]] месанҷад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot; /&gt;

Томографияи мағзи сар барои ҳамаи кӯдакони дорои нор ҳатмӣ нест. Зарурати он вобаста ба ҷойгиршавии доғ ва нишонаҳои беморӣ таъйин мешавад. Натиҷаи муқаррарии томография дар моҳҳои аввали ҳаёт набудани синдроми Стерҷ–Веберро пурра тасдиқ намекунад.&lt;ref name=&quot;Neurology2021&quot;&gt;{{Cite journal|title=Consensus Statement for the Management and Treatment of Sturge-Weber Syndrome: Neurology, Neuroimaging, and Ophthalmology Recommendations|journal=Pediatric Neurology|year=2021|volume=121|pages=59–66|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2021.04.013}}&lt;/ref&gt;

== Табобат ==

Нор одатан ба саломатӣ зарар надорад ва на ҳамеша ба табобат ниёз дорад. Муолиҷа асосан барои камранг кардани доғ, пешгирии ғафсшавии пӯст ва беҳтар кардани намуди зоҳирии он гузаронида мешавад.&lt;ref name=&quot;AlderHey&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.alderhey.nhs.uk/conditions/patient-information-leaflets/laser-treatment-for-capillary-malformation-port-wine-stain/|title=Laser Treatment for Capillary Malformation (Port Wine Stain)|website=Alder Hey Children's Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;

=== Табобати лазерӣ ===

Усули асосии табобати нор истифодаи [[Лазер|лазери]] импулсии рангӣ ({{lang-en|pulsed dye laser}}, PDL) мебошад. Ин дастгоҳ ба пӯст импулсҳои кӯтоҳи рӯшноӣ мефиристад, ки онҳоро [[Ҳемоглобин|ҳемоглобини]] хун ҷаббида мегирад. Дар натиҷа, рагҳои васеъшуда гарм шуда, осеб мебинанд ва ранги доғ тадриҷан кам мешавад.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gosh.nhs.uk/conditions-and-treatments/conditions-we-treat/port-wine-stains/|title=Port wine stains|website=Great Ormond Street Hospital|access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt; Барои ба даст овардани натиҷаи назаррас одатан чандин ҷаласаи табобат лозим буда, самаранокии он ба синну соли бемор, [[ранги пӯст]], ҷойгиршавӣ ва ғафсии доғ вобаста аст. Дар баъзе одамон нор хеле камранг мешавад, аммо дар дигарон танҳо қисман равшан мегардад. Ба пуррагӣ нест кардани доғ на ҳамеша имконпазир аст.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки оғози табобат дар синни хурдсолӣ метавонад натиҷаҳои беҳтар диҳад. Бо вуҷуди ин, вақти муносиби муолиҷа барои ҳар кӯдак алоҳида муайян карда мешавад, махсусан агар истифодаи [[Бедардкунӣ|доруҳои бедардкунанда]] ё [[Беҳушкунӣ|беҳушкунанда]] зарур бошад.&lt;ref name=&quot;SWS2021&quot;/&gt; Пас аз табобати лазерӣ пӯст метавонад муваққатан сурх, варам ё кабуд шавад. Баъзан дард, тағйири ранги пӯст ё пайдоиши изи захм низ мушоҳида мешавад. Аммо бо истифодаи дурусти дастгоҳ, осори доимӣ нисбатан кам ба вуҷуд меоянд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Nguyen|first=Lynhda|title=Laser and light-based treatments for port-wine birthmarks – a systematic review and network meta-analysis|journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft|year=2025|volume=23|issue=3|pages=293–301|doi=10.1111/ddg.15612}}&lt;/ref&gt;

=== Роҳҳои дигар ===
Агар табобати лазерӣ натиҷаи кофӣ надиҳад, метавон аз намудҳои дигари лазер ё усулҳои рӯшноӣ истифода бурд.&lt;ref name=&quot;Nguyen2025&quot; /&gt; Дар ҳолатҳои ғафсшавии зиёди пӯст, пайдоиши гиреҳчаҳои калон ё халалдор шудани доғ ба фаъолияти узвҳо баъзан [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳӣ]] низ лозим мешавад.&lt;ref name=&quot;Grenier2026&quot; /&gt;

Барои пӯшондани доғ аз [[Воситаҳои ороишӣ|воситаҳои ороишӣ]] ([[Макияж|макияж]]) низ истифода мебаранд. Онҳо ранги доғро муваққатан пинҳон мекунанд, вале ба рагҳои хун таъсир намерасонанд.&lt;ref name=&quot;GOSH&quot; /&gt;

== Паҳншавӣ ==

Тибқи таҳқиқот, нор дар 3–5 кӯдак аз ҳар 1000 навзод (0,3–0,5%) дида мешавад. Он ҳам дар писарон ва ҳам дар духтарон пайдо мешавад.&lt;ref name=&quot;AAFP2024&quot;/&gt;

== Дар фарҳанги тоҷикӣ ==
Тоҷикон ба духтароне, ки бо доғи нор таваллуд мешаванд, баъзан номҳои Анора, Анорхол, Анорбибӣ ё Анормо медиҳанд. Сабабаш монандии ранги доғ ба ранги анор мебошад. Тибқи боварҳои мардумӣ, чунин номгузорӣ гӯё метавонад боиси камранг шудан ё аз байн рафтани доғ гардад, ки албатта асоси илмӣ надорад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Хайдаров |first=Шомат |title=Типологическое исследование фитофорной антропонимии таджиков |year=2020 |page=126 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologicheskoe-issledovanie-fitofornoy-antroponimii-tadzhikov/pdf}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Нуқсонҳои мӯйрагҳо]]</text>
      <sha1>fp1dwogw3y8np5r38bgieut0d4iinb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муҳаммад Азимзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328492</id>
    <revision>
      <id>1491522</id>
      <parentid>1455267</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T02:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="odxlk7i430o2m3nr40he25wx1vsnr0v" xml:space="preserve">{{Шахсият
|ном                = Муҳаммад Азимзода
|номи_аслӣ          = Муҳаммад Азимзода
|таърихи_таваллуд   = 1.2.1991
|макони_таваллуд    = деҳаи Файзбахш, [[ноҳияи Ваҳдат]], [[Тоҷикистон]]
|соҳа               = [[балет]], [[хореография]], омӯзгорӣ
|солҳои_фаъолият    = 2011 — то имрӯз
|ҷоизаҳо            =  «Беҳтарин нақши мардона» (Парасту-2017)
}}

'''Муҳаммад Азимзода''' ([[1 феврал]]и [[1991]], деҳаи Файзбахш, [[ноҳияи Ваҳдат]] — [[27 октябр|27 октябри]] [[2026]], [[Душанбе]]) — раққоси балет, солисти пешбари [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]].

== Зиндагинома ==
Муҳаммад Азимзода 1 феврали соли 1991 дар оилаи хизматчӣ дар деҳаи Файзбахши ноҳияи Ваҳдат ба дунё омадааст. Падараш дуредгар ва модараш ҳамшираи шафқат буданд. Ӯ фарзанди хурдии оила (аз 6 фарзанд) мебошад.

Соли 2004, вақте ки ӯ дар синфи 6-ум таҳсил мекард, бо тавсияи амакаш [[Ҳайдаралӣ Азимов|Ҳайдар Азимов]] дар озмуни интихобии Коллеҷи давлатии хореографии шаҳри [[Перм]] иштирок кард. Муҳаммад иқрор мешавад, ки он замон дар бораи балет тасаввуроте надошт ва танҳо барои амалӣ кардани орзуи кӯдакиаш — парвоз дар ҳавопаймо, ба рафтан розӣ шуд.

== Таҳсил ==
Аз соли 2004 то 2011 дар шуъбаи рақси классикии Коллеҷи давлатии хореографии шаҳри Перм (Русия) таҳсил намудааст. Дар он ҷо дар назди устодони шинохта ба монанди Валентина Акимова, Сергей Черняев ва Владимир Толстухин сабақ гирифтааст. 

Дар ибтидои таҳсил бо мушкилоти забонӣ ва дурӣ аз хонавода рӯ ба рӯ буд, аммо тавонист дар муддати кӯтоҳ забони русиро аз худ кунад ва аз пешсафтарин сабақомӯзони коллеҷ гардад.

Соли 2016 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистонро]] бо ихтисоси фарҳангшинос хатм кардааст.

== Фаъолияти ҳунарӣ ==
Пас аз хатми таҳсил дар Русия, соли 2011 ба Тоҷикистон баргашта, ба ҳайси солист дар Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ ба кор оғоз кард.

Дебюти (нахустнамоиш) ӯ дар саҳнаи калон нақши Альберт дар балети «[[Жизел]]»-и А. Адан буд, ки онро ҳамроҳ бо ҳамсабақаш [[Фарангис Қосимова]] иҷро кард.

=== Нақшҳои асосӣ: ===
* Алберт («Жизел», А. Адан)
* Рӯдакӣ («Мақоми ишқ», Ф. Баҳор)
* Матслав («Фаввораи Бохчасарой», Б. Асафев)
* Маҷнун («Лайли ва Маҷнун», С. Баласанян)
* Зол («Зол ва Рӯдоба»)
* Нақшҳо дар балетҳои «Дон Кихот», «Кармен», «Нозанини хуфта», «Шелкунчик», «Савтҳои форсӣ» ва ғайра.

Муҳаммад Азимзода дар сафарҳои ҳунарӣ ба давлатҳои Олмон, Корея, Русия, Ӯзбекистон ва Қирғизистон иштирок карда, балети тоҷикро муаррифӣ намудааст.

== Фаъолияти омӯзгорӣ ==
Аз соли 2011 инҷониб дар [[Коллеҷи ҷумҳуриявии хореографии ба номи Малика Собирова]] ба шогирдон аз нозукиҳои рақси классикӣ дарс медиҳад. Ӯ дар тӯли беш аз 14 соли фаъолияти омӯзгорӣ даҳҳо шогирдонро тарбия намудааст, ки имрӯз дар саҳнаҳои кишвар ҳунарнамоӣ мекунанд.

== Ҷоизаҳо ==
* Дипломи дараҷаи 1-уми Фестивали байналмилалӣ дар шаҳри Бишкек (2014);
* Ифтихорномаи Сафорати Русия дар Тоҷикистон (2016);
* Ҷоизаи «Беҳтарин нақши мардона» барои балети «Зол ва Рӯдоба» дар фестивал-озмуни «Парасту-2017»;
* Ҷоизаи «ТОП-50»-и радиои «Ватан» (2019).

== Пайвандҳо ==
* [https://adab.tj/to-falsafai-balet/ Сайидо Шарафӣ. «Балет — фалсафаи ҳастии Муҳаммад Азимзода». Нашрияи «Адабиёт ва санъат»]
* [https://operabalet.tj/Muxamad.php Сомонаи расмии Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ. Муҳаммад Азимзода (биография)]
* [https://your.tj/vozvrashhenie-muhammada-kak-i-chem-zhivet-premer-tadzhikskogo-baleta/ Комёри Раҳмон. «Возвращение Мухаммада: Как и чем живет премьер таджикского балета». Your.tj]

[[Гурӯҳ:Раққосони балети Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ваҳдат]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>odxlk7i430o2m3nr40he25wx1vsnr0v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491523</id>
      <parentid>1491522</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T02:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8221" sha1="kw2a7yz16yszf2kbwipcrgcd0tykqg9" xml:space="preserve">{{Ходими театр
| Ном                  = Муҳаммад Азимзода
| Номи аслӣ            = 
| Тасвир               = 
| Бар                  = 250px
| Тавсифи тасвир       = 
| Ном ҳангоми таваллуд = 
| Номи пурра           = Муҳаммад Азимзода
| Тахаллусҳо           = 
| Таърихи таваллуд     = 01.02.1991
| Зодгоҳ               = деҳаи Файзбахш, [[ноҳияи Ваҳдат]], [[Тоҷикистон]]
| Таърихи даргузашт    = 27.10.2026
| Маҳалли даргузашт    = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
| Шаҳрвандӣ            = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
| Касб                 = [[раққос]]и балет, [[хореограф]], [[омӯзгор]]
| Солҳои фаъолият      = 2011—2026
| Амплуа               = [[балет]]
| Театр                = [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]]
| Нақшҳо               = Алберт («Жизел»), Рӯдакӣ («Мақоми ишқ»), Маҷнун («Лайли ва Маҷнун»), Зол («Зол ва Рӯдоба»)
| Намоишҳо             = «Жизел», «Мақоми ишқ», «Лайли ва Маҷнун», «Зол ва Рӯдоба», «Фаввораи Бохчасарой»
| Ҷоизаҳо              = Ҷоизаи «Беҳтарин нақши мардона» (Парасту-2017)
| Вебгоҳ               = 
| imdb_id              = 
}}

'''Муҳаммад Азимзода''' ([[1 феврал]]и [[1991]], деҳаи Файзбахш, [[ноҳияи Ваҳдат]] — [[27 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — раққоси балет, солисти пешбари [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]].

== Зиндагинома ==
Муҳаммад Азимзода 1 феврали соли 1991 дар оилаи хизматчӣ дар деҳаи Файзбахши ноҳияи Ваҳдат ба дунё омадааст. Падараш дуредгар ва модараш ҳамшираи шафқат буданд. Ӯ фарзанди хурдии оила (аз 6 фарзанд) буд.

Соли 2004, вақте ки ӯ дар синфи 6-ум таҳсил мекард, бо тавсияи амакаш [[Ҳайдаралӣ Азимов|Ҳайдар Азимов]] дар озмуни интихобии Коллеҷи давлатии хореографии шаҳри [[Перм]] иштирок кард. Муҳаммад иқрор шуда буд, ки он замон дар бораи балет тасаввуроте надошт ва танҳо барои амалӣ кардани орзуи кӯдакиаш — парвоз дар ҳавопаймо, ба рафтан розӣ шуд.

== Таҳсил ==
Аз соли 2004 то 2011 дар шуъбаи рақси классикии Коллеҷи давлатии хореографии шаҳри Перм (Русия) таҳсил намудааст. Дар он ҷо дар назди устодони шинохта ба монанди Валентина Акимова, Сергей Черняев ва Владимир Толстухин сабақ гирифтааст. 

Дар ибтидои таҳсил бо мушкилоти забонӣ ва дурӣ аз хонавода рӯ ба рӯ буд, аммо тавонист дар муддати кӯтоҳ забони русиро аз худ кунад ва аз пешсафтарин сабақомӯзони коллеҷ гардад.

Соли 2016 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистонро]] бо ихтисоси фарҳангшинос хатм кардааст.

== Фаъолияти ҳунарӣ ==
Пас аз хатми таҳсил дар Русия, соли 2011 ба Тоҷикистон баргашта, ба ҳайси солист дар Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ ба кор оғоз кард.

Дебюти (нахустнамоиш) ӯ дар саҳнаи калон нақши Альберт дар балети «[[Жизел]]»-и А. Адан буд, ки онро ҳамроҳ бо ҳамсабақаш [[Фарангис Қосимова]] иҷро кард.

=== Нақшҳои асосӣ ===
* Алберт («Жизел», А. Адан)
* Рӯдакӣ («Мақоми ишқ», Ф. Баҳор)
* Матслав («Фаввораи Бохчасарой», Б. Асафев)
* Маҷнун («Лайли ва Маҷнун», С. Баласанян)
* Зол («Зол ва Рӯдоба»)
* Нақшҳо дар балетҳои «Дон Кихот», «Кармен», «Нозанини хуфта», «Шелкунчик», «Савтҳои форсӣ» ва ғайра.

Муҳаммад Азимзода дар сафарҳои ҳунарӣ ба давлатҳои Олмон, Корея, Русия, Ӯзбекистон ва Қирғизистон иштирок карда, балети тоҷикро муаррифӣ намудааст.

== Фаъолияти омӯзгорӣ ==
Аз соли 2011 дар [[Коллеҷи ҷумҳуриявии хореографии ба номи Малика Собирова]] ба шогирдон аз нозукиҳои рақси классикӣ дарс медод. Ӯ дар тӯли беш аз 14 соли фаъолияти омӯзгорӣ даҳҳо шогирдонро тарбия намудааст, ки имрӯз дар саҳнаҳои кишвар ҳунарнамоӣ мекунанд.

== Даргузашт ==
Муҳаммад Азимзода 27 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе дар 35-солагии умраш ногаҳон аз олам чашм пӯшид&lt;ref name=&quot;asiaplus&quot;&gt;{{cite web |url=https://asiaplus.news/2026/10/27/skonchalsya-vedushhij-solist-tadzhikskogo-baleta-muhammad-azimzoda/ |title=Скончался ведущий солист таджикского балета Мухаммад Азимзода |publisher=Asia-Plus |date=2026-10-27 |accessdate=2026-10-28 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Ба гуфтаи масъулони театр, сабаби марги ногаҳонии ӯ канда шудани тромб (лахтаи хун) гардидааст&lt;ref name=&quot;asiaplus&quot; /&gt;.

== Ҷоизаҳо ==
* Дипломи дараҷаи 1-уми Фестивали байналмилалӣ дар шаҳри Бишкек (2014);
* Ифтихорномаи Сафорати Русия дар Тоҷикистон (2016);
* Ҷоизаи «Беҳтарин нақши мардона» барои балети «Зол ва Рӯдоба» дар фестивал-озмуни «Парасту-2017»;
* Ҷоизаи «ТОП-50»-и радиои «Ватан» (2019).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://adab.tj/to-falsafai-balet/ Сайидо Шарафӣ. «Балет — фалсафаи ҳастии Муҳаммад Азимзода». Нашрияи «Адабиёт ва санъат»]
* [https://operabalet.tj/Muxamad.php Сомонаи расмии Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ. Муҳаммад Азимзода (биография)]
* [https://your.tj/vozvrashhenie-muhammada-kak-i-chem-zhivet-premer-tadzhikskogo-baleta/ Комёри Раҳмон. «Возвращение Мухаммада: Как и чем живет премьер таджикского балета». Your.tj]

[[Гурӯҳ:Раққосони балети Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>kw2a7yz16yszf2kbwipcrgcd0tykqg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Номи илмӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329833</id>
    <revision>
      <id>1491486</id>
      <parentid>1491443</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24510" sha1="b2jmgkzyzzxsvfr1viqfer9idw9nget" xml:space="preserve">'''Номи илмӣ''' ({{lang-en|scientific name}}) ё '''номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва калимаи дуюм номи фарқкунандаи намуд дар дохили он авлод аст. Ин номҳо аз рӯи қоидаҳои [[забони лотинӣ]] навишта мешаванд, аммо метавонанд аз калимаҳои забонҳои дигар низ сохта шаванд.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;&gt;[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)]. International Association for Plant Taxonomy, 2025, моддаи 23.&lt;/ref&gt;

Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[Шер (ҷонвар)|шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[картошка]] ''Solanum tuberosum'' мебошад. Ин номҳо дар тамоми ҷаҳон истифода мешаванд ва ба олимон имкон медиҳанд, ки новобаста аз забонашон ҳар намудро бо як номи муайян шиносанд.

Низоми муосири номгузории дунома асосан ба фаъолияти табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) вобаста аст. Ӯ ин усулро дар асари ''[[Species Plantarum]]'' (&quot;Намудҳои рустаниҳо&quot;, 1753) ба таври пайгирона истифода бурда, барои ташаккули номгузории илмии муосир замина гузошт.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.&lt;/ref&gt;

== Сохтор ==
[[File:Killerwhales jumping.jpg|thumb|''Orcinus orca'' — номи илмии [[наҳанги қотил]]. Қисми якум номи авлод ва қисми дуюм номи намудро ифода мекунад.]]

Ҳар номи илмии дунома аз ду қисми асосӣ иборат аст:

# '''Номи авлод''' — қисми якум, ки мансубияти организмро ба авлоди муайян нишон медиҳад.
# '''Қисми фарқкунандаи намуд''' — қисми дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Дар истилоҳоти байналмилалии [[ботаника]] ин қисм ''specific epithet'' ва дар [[зоология]] ''specific name'' номида мешавад.

Масалан, дар номи илмии инсон — ''Homo sapiens'':

* ''Homo'' — номи авлод буда, дар забони лотинӣ маънои «инсон»-ро дорад.
* ''sapiens'' — қисми дуюми ном буда, маънои «хирадманд» ё «доно»-ро дорад.

Ҳамин тавр, ''Homo sapiens'' ба маънои «инсони хирадманд» аст.

Номи авлод метавонад ба як ё якчанд намуд тааллуқ дошта бошад. Масалан, картошка (''Solanum tuberosum'') ва [[помидор]] (''Solanum lycopersicum'') ҳар ду ба авлоди ''Solanum'' мансубанд. Қисми якуми номи онҳо яксон аст, вале қисми дуюм нишон медиҳад, ки онҳо намудҳои гуногун мебошанд.

Бояд дар назар дошт, ки қисми дуюм танҳо ба худии худ номи пурраи намуд нест. Масалан, калимаи ''sapiens'' бе ''Homo'' номи мустақили илмии инсон ҳисоб намешавад. Номи пурраи намуд аз якҷояшавии ҳар ду қисм ба вуҷуд меояд.

Дар [[систематика]] авлод яке аз дараҷаҳои асосии [[таснифоти биологӣ]] буда, одатан як ё якчанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. Авлодҳои ба ҳам наздик дар навбати худ ба [[оила (биология)|оила]] муттаҳид карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMT&quot;&gt;[https://khirad.tj/books/ensiklopediyai-millii-tojik.-jildi-1.pdf «Авлод»]. ''Энсиклопедияи миллии тоҷик'', ҷилди 1.&lt;/ref&gt;

== Таърих ==

[[File:Carl von Linné.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707–1778), табиатшиноси шведӣ, ки низоми муосири номгузории дуномаро ба таври пайгирона истифода бурд.]]

То пайдоиши номгузории дунома олимон барои тавсиф ва фарқ кардани намудҳои [[рустаниҳо]] ва [[ҳайвонот]] бештар аз ибораҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин ибораҳо аксар вақт чандин калимаро дар бар гирифта, хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд.

Бо зиёд шудани шумораи намудҳои маълум истифодаи чунин номҳо душвор гардид. Номҳо баъзан дар асарҳои муҳаққиқони гуногун фарқ мекарданд ва муайян кардани он ки сухан дар бораи як намуд меравад ё якчанд намуд, осон набуд.

Яке аз аввалин олимоне, ки барои кӯтоҳ ва муназзам кардани номҳои рустаниҳо кӯшиш намуд, ботаники швейтсарӣ [[Каспар Бауҳин]] (1560–1624) буд. Ӯ дар асари ''Pinax Theatri Botanici'' (1623) номҳои тақрибан шаш ҳазор рустаниро ҷамъоварӣ ва муқоиса кард. Бауҳин дар бисёр мавридҳо номҳои кӯтоҳтареро истифода бурд, ки баъдан ба рушди номгузории илмӣ таъсир расониданд.&lt;ref name=&quot;Bauhin&quot;&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/712 Bauhin, Caspar. ''Pinax Theatri Botanici'']. Basel, 1623. Biodiversity Heritage Library.&lt;/ref&gt;

Аммо маҳз Карл Линней номгузории дуномаро ба низоми пайгирона табдил дод. Дар асари ''Species Plantarum'', ки соли 1753 нашр шуд, ӯ барои намудҳои рустаниҳо номҳои кӯтоҳи дуҷузъаро ба таври муназзам истифода бурд. Ин асар яке аз нуқтаҳои оғози расмии номгузории муосири ботаникӣ ба ҳисоб меравад.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;

Баъдтар, дар нашри даҳуми ''[[Systema Naturae]]'' («Низоми табиат», 1758), Линней ин усулро барои ҳайвонот низ ба таври густурда татбиқ кард. Соли 1758 ҳамчун нуқтаи оғози асосии номгузории муосири зоологӣ қабул шудааст.

Низоми Линней тадриҷан аз ҷониби табиатшиносони кишварҳои гуногун пазируфта шуд ва асоси номгузории илмии организмҳоро ташкил дод.

== Қоидаҳои навиштани номҳои илмӣ ==

Барои он ки номҳои илмӣ дар тамоми ҷаҳон ба шакли ягона истифода шаванд, тарзи навиштани онҳо ба қоидаҳои муайян тобеъ аст.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

=== Ҳарфи калон ва хурд ===

Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон ва қисми дуюми ном бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, ''Panthera leo'' шакли дуруст буда, ''panthera Leo'' нодуруст аст.

Ин қоида ҳатто дар ҳолате риоя мешавад, ки қисми дуюми ном аз номи шахс ё маҳал гирифта шуда бошад.

=== Хати моил ===

Ҳар ду қисми номи илмӣ одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' ва ''Prunus persica''. Ҳангоми дастнавис ҳар ду қисмро алоҳида хат кашидан мумкин аст.

=== Ихтисори номи авлод ===

Агар номи пурраи намуд пештар дар матн оварда шуда бошад, номи авлодро дар зикрҳои баъдӣ ба ҳарфи аввал кӯтоҳ кардан мумкин аст.

Масалан, баъди ''Homo sapiens'' навиштани ''H. sapiens'' иҷозат дода мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор боиси нофаҳмӣ нагардад.

Ҳамин тавр, номи бактерияи ''[[Escherichia coli]]'' дар бисёр асарҳои илмӣ ба шакли ''E. coli'' навишта мешавад.

=== Забони номгузорӣ ===

Номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои забони лотинӣ сохта мешаванд, вале ҷузъҳои онҳо ҳатман аз калимаҳои аслии лотинӣ гирифта намешаванд. Манбаи онҳо метавонад [[забони юнонии бостон]], номи шахс, номи маҳал ё забонҳои дигари ҷаҳон бошад.

=== Истифодаи номи пурра ===

Дар матнҳои илмӣ, махсусан ҳангоми бори аввал зикр кардани намуд, истифодаи номи пурраи дунома муҳим аст. Ин имкон медиҳад, ки намуд бо дигар организмҳои ҳамном ё монанд иштибоҳ нашавад.

== Пайдоиш ва маънои номҳо ==

Номҳои илмии организмҳо метавонанд аз манбаъҳои гуногун пайдо шаванд. Баъзеи онҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, муҳити зист ё паҳншавии ҷуғрофии организмро ифода мекунанд, дар ҳоле ки дигарон ба номи муҳаққиқон ё шахсони таърихӣ вобастаанд.

Масалан:

* ''Homo sapiens'' — калимаи ''sapiens'' дар забони лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад.
* ''Solanum tuberosum'' — калимаи ''tuberosum'' ба хусусияти лӯндамонанди рустанӣ ишора мекунад.
* ''Phlox drummondii'' — қисми ''drummondii'' ба ифтихори ботаник [[Томас Драммонд]] гузошта шудааст.
* ''Panthera leo'' — калимаи ''leo'' номи лотинии шер мебошад.

Баъзан номи намуд аз номи маҳал ё минтақа гирифта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ба ҷои кашф, паҳншавӣ ё маҳалли омӯзиши организм ишора кунанд.

Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани намуд аст, на шарҳ додани тамоми хусусиятҳои он.

== Муаллиф ва соли номгузорӣ ==

Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи дуномаи намуд номи олиме оварда мешавад, ки онро бори аввал мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ нашр кардааст. Ин маълумотро '''ишораи муаллифии номи илмӣ''' меноманд.

Масалан:

* ''Solanum tuberosum'' L. — ҳарфи «L.» ихтисораи стандартии номи Карл Линней мебошад.
* ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) — Линней ин намудро соли 1758 тавсиф кардааст.

Дар ин ҷо қавсҳо низ аҳамияти махсус доранд. Шер дар аввал аз ҷониби Линней бо номи ''Felis leo'' тавсиф шуда буд. Баъдтар онро ба авлоди ''Panthera'' гузарониданд. Аз ин рӯ, номи муаллиф ва соли тавсифи аввалин дар дохили қавс навишта мешаванд.

Дар ботаника низ ҳангоми гузаронидани намуд ба авлоди дигар қавс истифода мешавад, аммо қоидаи зикри муаллифон каме фарқ мекунад.

Масалан, номи илмии [[шафтолу]] ''Prunus persica'' (L.) Batsch аст. «L.» ба Линней, ки номи аввалини ''Amygdalus persica''-ро нашр кардааст, ва «Batsch» ба олиме ишора мекунад, ки таркиби нави номро дар авлоди ''Prunus'' нашр кардааст.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 ''Prunus persica'' (L.) Batsch]. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Номи муаллиф ва соли нашр қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо маълумоти иловагӣ мебошанд, ки барои муайян кардани таърихи ном ва фарқ кардани номҳои монанд истифода мешаванд.

== Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ ==

Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ин кодексҳо тартиби пешниҳод, нашр, қабул ва истифодаи номҳои илмиро муайян мекунанд.

Муҳимтарини онҳо инҳоянд:

* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) — қоидаҳои номгузории ҳайвонотро муқаррар мекунад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) — номгузории гурӯҳҳои мазкурро танзим мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадрид мебошад, ки соли 2025 нашр шудааст.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) — барои номгузории илмии [[прокариотҳо]] истифода мешавад.

Номгузории намудҳои [[вирусҳо]] низ қоидаҳои махсус дорад, ки онҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) муқаррар мекунад. Дар низоми муосири он номҳои намудҳои вирусҳо низ дуҷузъаанд, аммо номи расмии намудро набояд бо номи худи вирус омехта кард.&lt;ref name=&quot;ICTV&quot;&gt;[https://ictv.global/sites/default/files/web-files/General_Information/How-to-write-virus%2C-species%2C-and-other-taxa-names.2.pdf ''How to write virus, species, and other taxa names'']. International Committee on Taxonomy of Viruses, 2025.&lt;/ref&gt;

Гарчанде принсипҳои асосии номгузорӣ дар ин низомҳо монанданд, баъзе қоидаҳои онҳо аз ҳам фарқ мекунанд.

Масалан, дар зоология такрори як калима ҳамчун номи авлод ва қисми дуюми номи намуд иҷозат дода мешавад. Аз ин рӯ, номи илмии [[бизони амрикоӣ]] ''Bison bison'' аст.

Дар ботаника чунин такрори айнан якхела, ки '''тавтоним''' ном дорад, иҷозат дода намешавад.&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

== Номҳои зернамудҳо ==

Номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад. Аммо баъзан олимон дар дохили як намуд гурӯҳҳои хурдтарро низ ҷудо мекунанд, ки онҳоро [[зернамуд]]ҳо меноманд.

Дар зоология номи зернамуд аз се ҷузъ иборат аст. Ҷузъи якум номи авлод, ҷузъи дуюм қисми фарқкунандаи намуд ва ҷузъи сеюм номи зернамудро нишон медиҳад. Чунин тарзи номгузорӣ '''номгузории сеҷузъа''' ё '''номгузории сенома''' номида мешавад.

Масалан, номи илмии [[паланг]]и амурӣ ''Panthera tigris altaica'' мебошад. Дар ин ном ''Panthera'' авлод, ''tigris'' намуд ва ''altaica'' зернамудро нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;

Дар ботаника барои нишон додани дараҷаи зернамуд одатан ихтисораи ''subsp.'' истифода мешавад. Масалан, дар номи ''Origanum vulgare'' subsp. ''gracile'' калимаи ''subsp.'' нишон медиҳад, ки сухан дар бораи зернамуд меравад.

Ҳангоми навиштани чунин номҳо ҷузъҳои лотинии ном бо хати моил оварда мешаванд, аммо ихтисораи ''subsp.'' бо хати муқаррарӣ навишта мешавад.

== Аҳамияти илмӣ ==

Аҳамияти асосии номгузории дунома дар он аст, ки барои муайян кардани намудҳо низоми ягона ва байналмилалӣ фароҳам меорад.

Номҳои мардумии организмҳо вобаста ба забон ва минтақа метавонанд фарқ кунанд. Як рустанӣ ё ҳайвон дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта метавонад. Ҳатто дар дохили як забон як ном гоҳе барои чанд намуди гуногун истифода мешавад.

Номгузории илмӣ имкон медиҳад, ки чунин нофаҳмиҳо кам карда шаванд. Бо истифодаи номи дунома муҳаққиқон метавонанд маълумоти марбут ба як намудро дар асарҳои илмӣ, феҳристҳо, пойгоҳҳои иттилоотӣ ва маҷмӯаҳои [[осорхона]]ҳо ё [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]] ба ҳам пайванд диҳанд.

Ин низом махсусан дар [[систематика]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]], [[экология]], [[кишоварзӣ]], [[тиб]] ва [[ҳифзи табиат]] аҳамияти бузург дорад.

== Тағйир ёфтани номҳои илмӣ ==

Ҳарчанд номгузории дунома барои устувории номҳои илмӣ пешбинӣ шудааст, ин номҳо ҳамеша бетағйир намемонанд.

Бо пешрафти таҳқиқоти илмӣ, махсусан таҳлили маълумоти [[генетика|генетикӣ]] ва муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, ҷойгоҳи баъзе намудҳо дар таснифот метавонад тағйир ёбад. Дар чунин ҳолат намудро мумкин аст ба авлоди дигар гузаронанд ё ҳудуди онро аз нав муайян кунанд.

Баъзан як намуд дар гузашта бо чанд номи гуногун тавсиф шудааст. Агар баъдтар муайян шавад, ки ин номҳо ба як таксони ягона тааллуқ доранд, онҳо '''муродифҳои таксономӣ''' ҳисобида мешаванд.

Интихоби номи дуруст мувофиқи қоидаҳои кодекси дахлдор анҷом дода мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, яъне номи пештар нашршуда бартарӣ дорад, аммо истисноҳо низ вуҷуд доранд.

Аз тарафи дигар, ду намуд дар гурӯҳҳои гуногуни организмҳо метавонанд номҳои комилан яксон дошта бошанд, агар номгузории онҳо аз ҷониби кодексҳои мустақил танзим шавад.

Бинобар ин, номгузорӣ ва таснифот мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале яксон нестанд. '''Таснифот''' муносибат ва ҷойгоҳи организмҳоро дар гурӯҳҳои биологӣ муайян мекунад, дар ҳоле ки '''номгузорӣ''' тартиби гузоштани номи илмиро муқаррар месозад.

== Инчунин нигаред ==

* [[Систематика]]

== Эзоҳ ==
&lt;references /&gt;

== Адабиёт ==

* ''Энсиклопедияи миллии тоҷик''. Ҷилди 1. Душанбе. Мақолаи «Авлод».
* ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника''. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023.
* Bauhin, C. ''Pinax Theatri Botanici''. Basel, 1623.
* Linnaeus, C. ''Species Plantarum''. Stockholm, 1753.
* Linnaeus, C. ''Systema Naturae''. Нашри 10. Stockholm, 1758.
* International Commission on Zoological Nomenclature. ''International Code of Zoological Nomenclature''. Нашри 4. London, 1999.
* International Association for Plant Taxonomy. ''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)''. 2025.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://code.iczn.org/ Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ]
* [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Кодекси Мадриди номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]
* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.
* [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.

[[Гурӯҳ:Систематика]]
[[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]]
[[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]]</text>
      <sha1>b2jmgkzyzzxsvfr1viqfer9idw9nget</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491488</id>
      <parentid>1491486</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24496" sha1="gxci4xednl0l043aizdzbfzivlzs9uz" xml:space="preserve">'''Номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) ё '''номгузории дунома''' — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва калимаи дуюм номи фарқкунандаи намуд дар дохили он авлод аст. Ин номҳо аз рӯи қоидаҳои [[забони лотинӣ]] навишта мешаванд, аммо метавонанд аз калимаҳои забонҳои дигар низ сохта шаванд.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;&gt;[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)]. International Association for Plant Taxonomy, 2025, моддаи 23.&lt;/ref&gt;

Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[Шер (ҷонвар)|шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[картошка]] ''Solanum tuberosum'' мебошад. Ин номҳо дар тамоми ҷаҳон истифода мешаванд ва ба олимон имкон медиҳанд, ки новобаста аз забонашон ҳар намудро бо як номи муайян шиносанд.

Низоми муосири номгузории дунома асосан ба фаъолияти табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) вобаста аст. Ӯ ин усулро дар асари ''[[Species Plantarum]]'' (&quot;Намудҳои рустаниҳо&quot;, 1753) ба таври пайгирона истифода бурда, барои ташаккули номгузории илмии муосир замина гузошт.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.&lt;/ref&gt;

== Сохтор ==
[[File:Killerwhales jumping.jpg|thumb|''Orcinus orca'' — номи илмии [[наҳанги қотил]]. Қисми якум номи авлод ва қисми дуюм номи намудро ифода мекунад.]]

Ҳар номи илмии дунома аз ду қисми асосӣ иборат аст:

# '''Номи авлод''' — қисми якум, ки мансубияти организмро ба авлоди муайян нишон медиҳад.
# '''Қисми фарқкунандаи намуд''' — қисми дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Дар истилоҳоти байналмилалии [[ботаника]] ин қисм ''specific epithet'' ва дар [[зоология]] ''specific name'' номида мешавад.

Масалан, дар номи илмии инсон — ''Homo sapiens'':

* ''Homo'' — номи авлод буда, дар забони лотинӣ маънои «инсон»-ро дорад.
* ''sapiens'' — қисми дуюми ном буда, маънои «хирадманд» ё «доно»-ро дорад.

Ҳамин тавр, ''Homo sapiens'' ба маънои «инсони хирадманд» аст.

Номи авлод метавонад ба як ё якчанд намуд тааллуқ дошта бошад. Масалан, картошка (''Solanum tuberosum'') ва [[помидор]] (''Solanum lycopersicum'') ҳар ду ба авлоди ''Solanum'' мансубанд. Қисми якуми номи онҳо яксон аст, вале қисми дуюм нишон медиҳад, ки онҳо намудҳои гуногун мебошанд.

Бояд дар назар дошт, ки қисми дуюм танҳо ба худии худ номи пурраи намуд нест. Масалан, калимаи ''sapiens'' бе ''Homo'' номи мустақили илмии инсон ҳисоб намешавад. Номи пурраи намуд аз якҷояшавии ҳар ду қисм ба вуҷуд меояд.

Дар [[систематика]] авлод яке аз дараҷаҳои асосии [[таснифоти биологӣ]] буда, одатан як ё якчанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. Авлодҳои ба ҳам наздик дар навбати худ ба [[оила (биология)|оила]] муттаҳид карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMT&quot;&gt;[https://khirad.tj/books/ensiklopediyai-millii-tojik.-jildi-1.pdf «Авлод»]. ''Энсиклопедияи миллии тоҷик'', ҷилди 1.&lt;/ref&gt;

== Таърих ==

[[File:Carl von Linné.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707–1778), табиатшиноси шведӣ, ки низоми муосири номгузории дуномаро ба таври пайгирона истифода бурд.]]

То пайдоиши номгузории дунома олимон барои тавсиф ва фарқ кардани намудҳои [[рустаниҳо]] ва [[ҳайвонот]] бештар аз ибораҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин ибораҳо аксар вақт чандин калимаро дар бар гирифта, хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд.

Бо зиёд шудани шумораи намудҳои маълум истифодаи чунин номҳо душвор гардид. Номҳо баъзан дар асарҳои муҳаққиқони гуногун фарқ мекарданд ва муайян кардани он ки сухан дар бораи як намуд меравад ё якчанд намуд, осон набуд.

Яке аз аввалин олимоне, ки барои кӯтоҳ ва муназзам кардани номҳои рустаниҳо кӯшиш намуд, ботаники швейтсарӣ [[Каспар Бауҳин]] (1560–1624) буд. Ӯ дар асари ''Pinax Theatri Botanici'' (1623) номҳои тақрибан шаш ҳазор рустаниро ҷамъоварӣ ва муқоиса кард. Бауҳин дар бисёр мавридҳо номҳои кӯтоҳтареро истифода бурд, ки баъдан ба рушди номгузории илмӣ таъсир расониданд.&lt;ref name=&quot;Bauhin&quot;&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/712 Bauhin, Caspar. ''Pinax Theatri Botanici'']. Basel, 1623. Biodiversity Heritage Library.&lt;/ref&gt;

Аммо маҳз Карл Линней номгузории дуномаро ба низоми пайгирона табдил дод. Дар асари ''Species Plantarum'', ки соли 1753 нашр шуд, ӯ барои намудҳои рустаниҳо номҳои кӯтоҳи дуҷузъаро ба таври муназзам истифода бурд. Ин асар яке аз нуқтаҳои оғози расмии номгузории муосири ботаникӣ ба ҳисоб меравад.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;

Баъдтар, дар нашри даҳуми ''[[Systema Naturae]]'' («Низоми табиат», 1758), Линней ин усулро барои ҳайвонот низ ба таври густурда татбиқ кард. Соли 1758 ҳамчун нуқтаи оғози асосии номгузории муосири зоологӣ қабул шудааст.

Низоми Линней тадриҷан аз ҷониби табиатшиносони кишварҳои гуногун пазируфта шуд ва асоси номгузории илмии организмҳоро ташкил дод.

== Қоидаҳои навиштани номҳои илмӣ ==

Барои он ки номҳои илмӣ дар тамоми ҷаҳон ба шакли ягона истифода шаванд, тарзи навиштани онҳо ба қоидаҳои муайян тобеъ аст.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

=== Ҳарфи калон ва хурд ===

Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон ва қисми дуюми ном бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, ''Panthera leo'' шакли дуруст буда, ''panthera Leo'' нодуруст аст.

Ин қоида ҳатто дар ҳолате риоя мешавад, ки қисми дуюми ном аз номи шахс ё маҳал гирифта шуда бошад.

=== Хати моил ===

Ҳар ду қисми номи илмӣ одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' ва ''Prunus persica''. Ҳангоми дастнавис ҳар ду қисмро алоҳида хат кашидан мумкин аст.

=== Ихтисори номи авлод ===

Агар номи пурраи намуд пештар дар матн оварда шуда бошад, номи авлодро дар зикрҳои баъдӣ ба ҳарфи аввал кӯтоҳ кардан мумкин аст.

Масалан, баъди ''Homo sapiens'' навиштани ''H. sapiens'' иҷозат дода мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор боиси нофаҳмӣ нагардад.

Ҳамин тавр, номи бактерияи ''[[Escherichia coli]]'' дар бисёр асарҳои илмӣ ба шакли ''E. coli'' навишта мешавад.

=== Забони номгузорӣ ===

Номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои забони лотинӣ сохта мешаванд, вале ҷузъҳои онҳо ҳатман аз калимаҳои аслии лотинӣ гирифта намешаванд. Манбаи онҳо метавонад [[забони юнонии бостон]], номи шахс, номи маҳал ё забонҳои дигари ҷаҳон бошад.

=== Истифодаи номи пурра ===

Дар матнҳои илмӣ, махсусан ҳангоми бори аввал зикр кардани намуд, истифодаи номи пурраи дунома муҳим аст. Ин имкон медиҳад, ки намуд бо дигар организмҳои ҳамном ё монанд иштибоҳ нашавад.

== Пайдоиш ва маънои номҳо ==

Номҳои илмии организмҳо метавонанд аз манбаъҳои гуногун пайдо шаванд. Баъзеи онҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, муҳити зист ё паҳншавии ҷуғрофии организмро ифода мекунанд, дар ҳоле ки дигарон ба номи муҳаққиқон ё шахсони таърихӣ вобастаанд.

Масалан:

* ''Homo sapiens'' — калимаи ''sapiens'' дар забони лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад.
* ''Solanum tuberosum'' — калимаи ''tuberosum'' ба хусусияти лӯндамонанди рустанӣ ишора мекунад.
* ''Phlox drummondii'' — қисми ''drummondii'' ба ифтихори ботаник [[Томас Драммонд]] гузошта шудааст.
* ''Panthera leo'' — калимаи ''leo'' номи лотинии шер мебошад.

Баъзан номи намуд аз номи маҳал ё минтақа гирифта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ба ҷои кашф, паҳншавӣ ё маҳалли омӯзиши организм ишора кунанд.

Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани намуд аст, на шарҳ додани тамоми хусусиятҳои он.

== Муаллиф ва соли номгузорӣ ==

Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи дуномаи намуд номи олиме оварда мешавад, ки онро бори аввал мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ нашр кардааст. Ин маълумотро '''ишораи муаллифии номи илмӣ''' меноманд.

Масалан:

* ''Solanum tuberosum'' L. — ҳарфи «L.» ихтисораи стандартии номи Карл Линней мебошад.
* ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) — Линней ин намудро соли 1758 тавсиф кардааст.

Дар ин ҷо қавсҳо низ аҳамияти махсус доранд. Шер дар аввал аз ҷониби Линней бо номи ''Felis leo'' тавсиф шуда буд. Баъдтар онро ба авлоди ''Panthera'' гузарониданд. Аз ин рӯ, номи муаллиф ва соли тавсифи аввалин дар дохили қавс навишта мешаванд.

Дар ботаника низ ҳангоми гузаронидани намуд ба авлоди дигар қавс истифода мешавад, аммо қоидаи зикри муаллифон каме фарқ мекунад.

Масалан, номи илмии [[шафтолу]] ''Prunus persica'' (L.) Batsch аст. «L.» ба Линней, ки номи аввалини ''Amygdalus persica''-ро нашр кардааст, ва «Batsch» ба олиме ишора мекунад, ки таркиби нави номро дар авлоди ''Prunus'' нашр кардааст.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 ''Prunus persica'' (L.) Batsch]. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Номи муаллиф ва соли нашр қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо маълумоти иловагӣ мебошанд, ки барои муайян кардани таърихи ном ва фарқ кардани номҳои монанд истифода мешаванд.

== Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ ==

Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ин кодексҳо тартиби пешниҳод, нашр, қабул ва истифодаи номҳои илмиро муайян мекунанд.

Муҳимтарини онҳо инҳоянд:

* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) — қоидаҳои номгузории ҳайвонотро муқаррар мекунад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) — номгузории гурӯҳҳои мазкурро танзим мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадрид мебошад, ки соли 2025 нашр шудааст.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) — барои номгузории илмии [[прокариотҳо]] истифода мешавад.

Номгузории намудҳои [[вирусҳо]] низ қоидаҳои махсус дорад, ки онҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) муқаррар мекунад. Дар низоми муосири он номҳои намудҳои вирусҳо низ дуҷузъаанд, аммо номи расмии намудро набояд бо номи худи вирус омехта кард.&lt;ref name=&quot;ICTV&quot;&gt;[https://ictv.global/sites/default/files/web-files/General_Information/How-to-write-virus%2C-species%2C-and-other-taxa-names.2.pdf ''How to write virus, species, and other taxa names'']. International Committee on Taxonomy of Viruses, 2025.&lt;/ref&gt;

Гарчанде принсипҳои асосии номгузорӣ дар ин низомҳо монанданд, баъзе қоидаҳои онҳо аз ҳам фарқ мекунанд.

Масалан, дар зоология такрори як калима ҳамчун номи авлод ва қисми дуюми номи намуд иҷозат дода мешавад. Аз ин рӯ, номи илмии [[бизони амрикоӣ]] ''Bison bison'' аст.

Дар ботаника чунин такрори айнан якхела, ки '''тавтоним''' ном дорад, иҷозат дода намешавад.&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

== Номҳои зернамудҳо ==

Номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад. Аммо баъзан олимон дар дохили як намуд гурӯҳҳои хурдтарро низ ҷудо мекунанд, ки онҳоро [[зернамуд]]ҳо меноманд.

Дар зоология номи зернамуд аз се ҷузъ иборат аст. Ҷузъи якум номи авлод, ҷузъи дуюм қисми фарқкунандаи намуд ва ҷузъи сеюм номи зернамудро нишон медиҳад. Чунин тарзи номгузорӣ '''номгузории сеҷузъа''' ё '''номгузории сенома''' номида мешавад.

Масалан, номи илмии [[паланг]]и амурӣ ''Panthera tigris altaica'' мебошад. Дар ин ном ''Panthera'' авлод, ''tigris'' намуд ва ''altaica'' зернамудро нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;

Дар ботаника барои нишон додани дараҷаи зернамуд одатан ихтисораи ''subsp.'' истифода мешавад. Масалан, дар номи ''Origanum vulgare'' subsp. ''gracile'' калимаи ''subsp.'' нишон медиҳад, ки сухан дар бораи зернамуд меравад.

Ҳангоми навиштани чунин номҳо ҷузъҳои лотинии ном бо хати моил оварда мешаванд, аммо ихтисораи ''subsp.'' бо хати муқаррарӣ навишта мешавад.

== Аҳамияти илмӣ ==

Аҳамияти асосии номгузории дунома дар он аст, ки барои муайян кардани намудҳо низоми ягона ва байналмилалӣ фароҳам меорад.

Номҳои мардумии организмҳо вобаста ба забон ва минтақа метавонанд фарқ кунанд. Як рустанӣ ё ҳайвон дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта метавонад. Ҳатто дар дохили як забон як ном гоҳе барои чанд намуди гуногун истифода мешавад.

Номгузории илмӣ имкон медиҳад, ки чунин нофаҳмиҳо кам карда шаванд. Бо истифодаи номи дунома муҳаққиқон метавонанд маълумоти марбут ба як намудро дар асарҳои илмӣ, феҳристҳо, пойгоҳҳои иттилоотӣ ва маҷмӯаҳои [[осорхона]]ҳо ё [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]] ба ҳам пайванд диҳанд.

Ин низом махсусан дар [[систематика]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]], [[экология]], [[кишоварзӣ]], [[тиб]] ва [[ҳифзи табиат]] аҳамияти бузург дорад.

== Тағйир ёфтани номҳои илмӣ ==

Ҳарчанд номгузории дунома барои устувории номҳои илмӣ пешбинӣ шудааст, ин номҳо ҳамеша бетағйир намемонанд.

Бо пешрафти таҳқиқоти илмӣ, махсусан таҳлили маълумоти [[генетика|генетикӣ]] ва муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, ҷойгоҳи баъзе намудҳо дар таснифот метавонад тағйир ёбад. Дар чунин ҳолат намудро мумкин аст ба авлоди дигар гузаронанд ё ҳудуди онро аз нав муайян кунанд.

Баъзан як намуд дар гузашта бо чанд номи гуногун тавсиф шудааст. Агар баъдтар муайян шавад, ки ин номҳо ба як таксони ягона тааллуқ доранд, онҳо '''муродифҳои таксономӣ''' ҳисобида мешаванд.

Интихоби номи дуруст мувофиқи қоидаҳои кодекси дахлдор анҷом дода мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, яъне номи пештар нашршуда бартарӣ дорад, аммо истисноҳо низ вуҷуд доранд.

Аз тарафи дигар, ду намуд дар гурӯҳҳои гуногуни организмҳо метавонанд номҳои комилан яксон дошта бошанд, агар номгузории онҳо аз ҷониби кодексҳои мустақил танзим шавад.

Бинобар ин, номгузорӣ ва таснифот мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале яксон нестанд. '''Таснифот''' муносибат ва ҷойгоҳи организмҳоро дар гурӯҳҳои биологӣ муайян мекунад, дар ҳоле ки '''номгузорӣ''' тартиби гузоштани номи илмиро муқаррар месозад.

== Инчунин нигаред ==

* [[Систематика]]

== Эзоҳ ==
&lt;references /&gt;

== Адабиёт ==

* ''Энсиклопедияи миллии тоҷик''. Ҷилди 1. Душанбе. Мақолаи «Авлод».
* ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника''. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023.
* Bauhin, C. ''Pinax Theatri Botanici''. Basel, 1623.
* Linnaeus, C. ''Species Plantarum''. Stockholm, 1753.
* Linnaeus, C. ''Systema Naturae''. Нашри 10. Stockholm, 1758.
* International Commission on Zoological Nomenclature. ''International Code of Zoological Nomenclature''. Нашри 4. London, 1999.
* International Association for Plant Taxonomy. ''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)''. 2025.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://code.iczn.org/ Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ]
* [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Кодекси Мадриди номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]
* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.
* [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.

[[Гурӯҳ:Систематика]]
[[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]]
[[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]]</text>
      <sha1>gxci4xednl0l043aizdzbfzivlzs9uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491491</id>
      <parentid>1491488</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22259" sha1="08iqv2vg5eig3g0okuc9vgc7p43k64q" xml:space="preserve">
'''Номи илмӣ''' (англ. ''scientific name'') — номи расмиест, ки дар [[биология]] барои муайян кардани [[намуд (биология)|намуд]] ё гурӯҳи дигари организмҳо истифода мешавад. Ҳар як чунин гурӯҳ, ки [[таксон]] ном дорад, метавонад намуд, [[авлод (биология)|авлод]], [[оила (биология)|оила]], [[тартиб (биология)|тартиб]], [[синф (биология)|синф]] ё дараҷаи дигари [[таснифоти биологӣ]] бошад. Номҳои илмӣ аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ муқаррар мешаванд ва ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки организмҳоро бо номҳои ягона шиносанд.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;&gt;[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-25-formation-and-treatment-of-names/ Article 25. Formation and treatment of names]. ''International Code of Zoological Nomenclature''. International Commission on Zoological Nomenclature.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICN&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.&lt;/ref&gt;

Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[зардолу]] ''Prunus armeniaca'' мебошад. Ҳамзамон, ''Homo'' номи илмии авлоди инсон, Hominidae номи илмии оилаи одамшаклон ва Mammalia номи илмии синфи [[ширхӯрон]] аст.

Дар [[ботаника]] ва [[зоология]] номҳои илмӣ одатан шакли лотинӣ ё лотинишуда доранд. Ин маънои онро надорад, ки ҳамаи онҳо аз калимаҳои аслии [[забони лотинӣ]] сохта шудаанд. Бисёре аз ин номҳо аз [[забони юнонии бостон]], номҳои шахсон, маҳалҳо ва забонҳои дигар гирифта шудаанд.

== Номи илмӣ ва номи маъмулӣ ==

Баръакси номҳои илмӣ, [[номи маъмулӣ|номҳои маъмулӣ]] ё мардумии организмҳо ба забон ва анъанаҳои маҳаллӣ вобастаанд. Як намуд метавонад дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта бошад. Масалан, рустании ''Prunus armeniaca'' дар забони тоҷикӣ «зардолу», дар русӣ «абрикос» ва дар англисӣ «apricot» номида мешавад.

Ҳатто дар дохили як забон як организм метавонад чанд номи маҳаллӣ дошта бошад. Аз тарафи дигар, баъзан як номи мардумӣ барои чанд намуди гуногун истифода мешавад. Ин ҳолат метавонад ҳангоми шинохтан ё муқоисаи организмҳо нофаҳмӣ ба вуҷуд орад.

Номҳои илмӣ барои пешгирӣ аз чунин мушкилот истифода мешаванд. Онҳо ба муҳаққиқон имкон медиҳанд, ки маълумоти як намудро дар китобҳо, мақолаҳои илмӣ ва пойгоҳҳои иттилоотии кишварҳои гуногун пайдо ва муқоиса кунанд.

Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳамеша бетағйир намемонад. Бо пешрафти донишҳои биологӣ ва тағйир ёфтани таснифоти организмҳо мумкин аст номи қабулшудаи баъзе таксонҳо низ тағйир ёбад.

== Номҳои илмӣ дар таснифоти биологӣ ==

Ҳар як организм дар [[систематика]] ба гурӯҳҳои муайян мансуб дониста мешавад. Ин гурӯҳҳо аз рӯи дараҷаи таксономӣ ба ҳам пайвастаанд. Барои ҳар кадоми онҳо номи илмӣ истифода мешавад.

Масалан, ҷойгоҳи зардолу дар таснифоти биологӣ чунин аст:&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/729463-1 ''Prunus armeniaca'' L.]. ''Plants of the World Online''. Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Дараҷаи таксономӣ
! Номи илмӣ
|-
| [[Салтанат (биология)|Салтанат]]
| Plantae
|-
| [[Тартиб (биология)|Тартиб]]
| Rosales
|-
| [[Оила (биология)|Оила]]
| Rosaceae
|-
| [[Авлод (биология)|Авлод]]
| ''Prunus''
|-
| [[Намуд (биология)|Намуд]]
| ''Prunus armeniaca''
|}

Аз ин мисол бармеояд, ки номи илмӣ танҳо ба намуд маҳдуд намешавад. Авлод, оила, тартиб ва дигар гурӯҳҳои таксономӣ низ номҳои илмии худро доранд.

Дар китобҳои дарсии биологияи Тоҷикистон барои ин дараҷаҳо истилоҳҳои «намуд», «авлод», «оила», «тартиб», «синф», «шуъба» ва «салтанат» истифода мешаванд.&lt;ref name=&quot;TNU&quot;&gt;[https://biological.tnu.tj/wp-content/uploads/2023/03/barnomai-talimi-23.pdf ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника'']. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023, бахши «Ботаника — систематикаи растаниҳо».&lt;/ref&gt;

=== Номҳои авлод ва намуд ===

Номи илмии авлод аз як калима иборат аст. Масалан, ''Prunus'' номи авлодест, ки ба он зардолу, [[шафтолу]], [[олу]] ва чандин намуди дигари рустаниҳо мансубанд.

Барои номгузории намудҳо бошад, [[номенклатураи бинарӣ]] ё номгузории дунома истифода мешавад. Мувофиқи ин низом, номи илмии намуд аз ду қисм иборат аст: номи авлод ва қисми фарқкунандаи намуд.&lt;ref name=&quot;Binomial&quot;&gt;[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;

Масалан, дар номи илмии зардолу — ''Prunus armeniaca'' — калимаи ''Prunus'' авлодро нишон медиҳад, дар ҳоле ки ''armeniaca'' ин намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад.

Ҳамин тавр, '''номи илмӣ''' ва '''номенклатураи бинарӣ''' мафҳумҳои яксон нестанд. Номи илмӣ ба ҳама гуна таксон тааллуқ дошта метавонад, аммо номгузории дунома махсусан барои номгузории намудҳо истифода мешавад.

=== Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои поёнтар ===

Дар баъзе ҳолатҳо як намуд ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо карда мешавад. Ба онҳо [[зернамуд]]ҳо ва дар ботаника инчунин гурӯҳҳое чун вариетет ва шакл дохил мешаванд.

Дар зоология номи илмии зернамуд аз се калима иборат аст. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии яке аз зернамудҳои [[гург]] мебошад. Дар ин ном ''Canis'' авлод, ''lupus'' намуд ва ''arctos'' зернамудро нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ITIS&quot;&gt;[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=726812 ''Canis lupus arctos'']. Integrated Taxonomic Information System.&lt;/ref&gt;

Дар ботаника барои муайян кардани гурӯҳҳои поёнтар аз намуд, пеш аз қисми охирини ном ихтисораи дараҷаи таксономӣ оварда мешавад. Масалан, ''Prunus armeniaca'' var. ''armeniaca'' номи яке аз вариететҳои зардолу мебошад. Ихтисораи ''var.'' аз калимаи лотинии ''varietas'' гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;KewVar&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/77231077-1 ''Prunus armeniaca'' var. ''armeniaca'']. ''Plants of the World Online''. Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Барои зернамуд дар ботаника одатан ихтисораи ''subsp.'' ва барои шакл ихтисораи ''f.'' истифода мешавад.

=== Номҳои таксонҳои болотар аз авлод ===

Номҳои илмии оила, тартиб, синф ва дараҷаҳои болотар одатан аз як калима иборатанд. Бисёре аз онҳо пасвандҳои муайян доранд, ки дараҷаи таксономии онҳоро нишон медиҳанд.

Масалан, дар ботаника номҳои оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-aceae'' ва номҳои тартибҳо бо ''-ales'' анҷом меёбанд. Аз ҷумла, Rosaceae номи оила ва Rosales номи тартиб аст.

Дар зоология номҳои оилаҳо бо пасванди ''-idae'' сохта мешаванд. Масалан, Felidae номи илмии оилаи [[гурбашаклон]] ва Canidae номи илмии оилаи [[сагшаклон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;Family&quot;&gt;[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names/ Article 29. Family-group names]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;

Баъзе аз ин пасвандҳо барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо фарқ мекунанд. Аз ин рӯ, танҳо аз рӯи шакли ном на ҳамеша метавон дараҷаи таксономии онро дар ҳамаи низомҳои номгузорӣ муайян кард.

== Тарзи навиштани номҳои илмӣ ==

Тарзи навиштани номҳои илмӣ ба дараҷаи таксономӣ ва гурӯҳи организмҳо вобаста аст.

Дар зоология ва ботаника номи авлод ва номи намуд одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Номи авлод бо ҳарфи калон ва қисми дуюми номи намуд бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, шакли дуруст ''Homo sapiens'' аст, на ''homo Sapiens''.

Дар навишти маъмулӣ номҳои оила, тартиб ва синф бо ҳарфи калон оғоз шуда, бо хати муқаррарӣ навишта мешаванд. Масалан, Rosaceae ва Mammalia.

Агар номи илмии намуд дар матн як бор пурра оварда шуда бошад, минбаъд номи авлодро метавон кӯтоҳ кард. Масалан, ''Homo sapiens'' ба шакли ''H. sapiens'' навишта мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор нофаҳмӣ ба вуҷуд наорад.

Ин қоидаҳо барои ҳамаи гурӯҳҳои организмҳо комилан яксон нестанд. Масалан, дар номгузории расмии вирусҳо номҳои таксонҳои дараҷаҳои болоӣ низ бо хати моил навишта мешаванд.&lt;ref name=&quot;ICTVNames&quot;&gt;[https://ictv.global/faq/names How do I write virus, species, and other taxa names?]. International Committee on Taxonomy of Viruses.&lt;/ref&gt;

== Пайдоиш ва маънои номҳои илмӣ ==

Номҳои илмӣ метавонанд аз калимаҳои лотинӣ, юнонӣ ва забонҳои дигар, инчунин аз номҳои одамон ё маҳалҳои ҷуғрофӣ сохта шаванд. Баъзе номҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, ранг, андоза, муҳити зист ё дигар аломатҳои организмро ифода мекунанд.

Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' аз калимаҳои лотинии ''homo'' — «инсон» ва ''sapiens'' — «хирадманд» сохта шудааст.

Номи илмии баъзе намудҳо ба ифтихори олимон ва шахсони дигар гузошта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ёдбуди шахсе бошанд, ки дар омӯзиш, кашф ё шинохти организм саҳм гузоштааст.

Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани таксон аст, на шарҳ додани ҳамаи хусусиятҳои организм.

== Муаллифи номи илмӣ ==

Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи таксон номи муҳаққиқе оварда мешавад, ки онро мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ бори аввал нашр кардааст. Ин маълумот барои муайян кардани таърих ва манбаи номи илмӣ истифода мешавад.

Масалан, номи пурраи илмии зардолу ''Prunus armeniaca'' L. аст. Ҳарфи «L.» ихтисораи номи [[Карл Линней]] мебошад, ки ин номро соли 1753 дар асари ''[[Species Plantarum]]'' нашр кардааст.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;

Дар зоология одатан номи муаллиф ва соли нашр якҷоя оварда мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' Linnaeus, 1758.

Агар намуд баъдтар ба авлоди дигар гузаронида шуда бошад, дар бисёр ҳолатҳо номи муаллифи аввалин дар дохили қавс навишта мешавад. Тарзи зикри муаллифон дар ботаника ва зоология баъзе фарқиятҳо дорад.&lt;ref name=&quot;Auth&quot;&gt;[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ Article 51. Citation of names of authors]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;

Номи муаллиф ва соли нашр ҷузъи худи номи илмии таксон нестанд. Онҳо маълумоти иловагие мебошанд, ки барои дақиқ муайян кардани ном ва таърихи он кумак мекунанд.

== Номҳои қабулшуда ва муродифҳо ==

Бо рушди илми [[систематика]] ва пайдо шудани маълумоти нав дар бораи муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, таснифоти онҳо метавонад тағйир ёбад. Баъзан як намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронида мешавад ё муайян мегардад, ки чанд номи гуногуни илмӣ ба як таксон тааллуқ доранд.

Дар чунин ҳолат номҳои зиёдатӣ ё дигар номҳое, ки ба ҳамон таксон нисбат дода мешаванд, '''муродифҳои таксономӣ''' номида мешаванд.

Масалан, зардолу дар гузашта бо номи ''Armeniaca vulgaris'' низ тавсиф шудааст. Дар пойгоҳи иттилоотии ''Plants of the World Online'' ин ном ҳамчун муродифи ''Prunus armeniaca'' оварда шудааст.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;

Номи илмии қабулшуда мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ ва таснифоти истифодашаванда муайян карда мешавад. Дар бисёр мавридҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, ки мувофиқи он номи пештар нашршуда бартарӣ дорад. Бо вуҷуди ин, барои ҳифзи устувории номҳои илмӣ истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.

Аз ин рӯ, мавҷуд будани чанд номи илмӣ барои як организм ҳатман маънои онро надорад, ки сухан дар бораи чанд намуди гуногун меравад.

== Қоидаҳои байналмилалӣ ==

Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ҳар кодекс тартиби нашр, қабул ва истифодаи номҳоро барои гурӯҳҳои муайяни организмҳо муқаррар мекунад.

Муҳимтарини онҳо инҳоянд:

* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (ICZN) — номгузории илмии ҳайвонотро танзим мекунад.
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) — қоидаҳои номгузории гурӯҳҳои мазкурро муайян мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадриди соли 2025 мебошад.&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Madrid Code Online]. International Association for Plant Taxonomy, 2025.&lt;/ref&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (ICNP) — барои номгузории [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] истифода мешавад.
* '''Кодекси байналмилалии таснифот ва номенклатураи вирусҳо''' (ICVCN) — қоидаҳои таснифот ва номгузории расмии вирусҳоро муайян мекунад.

Дар [[вирусшиносӣ]] номи илмии намуди вирусро аз номи худи вирус фарқ мекунанд. Масалан, номи таксономии намуд бо хати моил навишта мешавад, аммо номи вирус ҳамчун зарраи биологӣ одатан бо хати муқаррарӣ оварда мешавад.&lt;ref name=&quot;ICTVNames&quot;/&gt;

Гарчанде ин кодексҳо қоидаҳои умумии монанд доранд, тарзи сохтани номҳо, истифодаи пасвандҳо ва ишораи муаллифон дар онҳо метавонад фарқ кунад.

== Аҳамияти илмӣ ==

Номҳои илмӣ яке аз воситаҳои асосии муоширати байналмилалӣ дар биология мебошанд. Онҳо имкон медиҳанд, ки муҳаққиқон маълумоти организмҳоро новобаста аз забон ва кишвари худ ҷамъоварӣ, муқоиса ва мубодила кунанд.

Ин номҳо дар [[систематика]], [[экология]], [[генетика]], [[тиб]], [[кишоварзӣ]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]] ва [[ҳифзи табиат]] васеъ истифода мешаванд. Номҳои илмӣ инчунин барои тартиб додани феҳристҳои намудҳо, нигоҳдории намунаҳо дар осорхонаҳо ва [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]], инчунин пайваст кардани маълумоти илмӣ дар пойгоҳҳои байналмилалӣ аҳамияти калон доранд.

== Ҳамчунин нигаред ==

* [[Номенклатураи бинарӣ]]
* [[Номенклатураи биологӣ]]
* [[Систематика]]
* [[Таснифоти биологӣ]]
* [[Таксон]]
* [[Дараҷаи таксономӣ]]
* [[Намуд (биология)]]
* [[Авлод (биология)]]
* [[Карл Линней]]

== Эзоҳ ==
&lt;references /&gt;

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи иттилоотии номҳои илмии рустаниҳо.
* [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.
* [https://code.iczn.org/ International Code of Zoological Nomenclature] — кодекси байналмилалии номгузории ҳайвонот.
* [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Madrid Code] — кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо.
* [https://ictv.global/ International Committee on Taxonomy of Viruses] — Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо.

[[Гурӯҳ:Систематика]]
[[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]]</text>
      <sha1>08iqv2vg5eig3g0okuc9vgc7p43k64q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косагул (мазмунҳо)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329960</id>
    <revision>
      <id>1491485</id>
      <parentid>1490383</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T14:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="0njkf7xsk4gynjyg1itwjmck4modh8b" xml:space="preserve">'''Косагул''' якчанд маъно дорад. Саҳифаи лозимаро аз инҷо гиред:
* [[Косагул (авлод)]]
* [[Косагул (деҳа, н. Ашт)]]
{{Шаблон:Муайянкунӣ}}</text>
      <sha1>0njkf7xsk4gynjyg1itwjmck4modh8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491509</id>
      <parentid>1491485</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Косагул]] to [[Косагул (мазмунҳо)]]</comment>
      <origin>1491485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="0njkf7xsk4gynjyg1itwjmck4modh8b" xml:space="preserve">'''Косагул''' якчанд маъно дорад. Саҳифаи лозимаро аз инҷо гиред:
* [[Косагул (авлод)]]
* [[Косагул (деҳа, н. Ашт)]]
{{Шаблон:Муайянкунӣ}}</text>
      <sha1>0njkf7xsk4gynjyg1itwjmck4modh8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косагули биҳиштӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330813</id>
    <revision>
      <id>1491516</id>
      <parentid>1490395</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8380" sha1="malba4tf8f834yd8fzajsxf8r3oy8gi" xml:space="preserve">{{Таксон
 |тасвир = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустании бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] пиёзакдор аз оилаи [[Косагулиҳо]] (Amaryllidaceae) мебошад. Ин рустанӣ танҳо дар минтақаи кӯҳистонии Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]], ба таври табиӣ мерӯяд. Он бо гулҳои калони гулобӣ, баргҳои паҳн ва қобилияти сабзиш дар ҷойҳои санглох шинохта мешавад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;&gt;[https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a Amaryllis paradisicola Snijman]. South African National Biodiversity Institute (SANBI).&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==
Косагули биҳиштӣ рустании алафиест, ки дар давраи гулкунӣ баландии он ба 80 см мерасад. Қисми поёнии рустанӣ аз пиёзаки калон иборат аст, ки барои захира кардани моддаҳои ғизоӣ хизмат мекунад. Пиёзак шакли тухммонанд дошта, баъзан қисми зиёди он аз сатҳи хок берун меистад.

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забонмонанд буда, дарозиашон ба 35–50 см ва паҳнояшон ба 7–13 см мерасад. Сатҳи баргҳои ҷавон бо мӯякҳои кӯтоҳ пӯшида шудааст, ки бо калон шудани баргҳо камтар намоён мешаванд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Дар нӯги гулпоя аз 10 то 21 гул ба шакли даста ҷой мегирад. Ранги гулҳо яксон гулобӣ буда, бо гузашти вақт тира мешавад. Бӯи онҳо то андозае ба бӯи гули [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст.

Пас аз гулкунӣ меваҳои ғӯзамонанд ба вуҷуд меоянд, ки дар дохили онҳо тухмҳои гӯштдор ва нисбатан калон ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;original&quot;&gt;Snijman, D. A. &amp; Williamson, G. (1998). [https://doi.org/10.4102/abc.v28i2.640 A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa]. ''Bothalia'', 28(2), 192–196.&lt;/ref&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==
Косагули биҳиштӣ [[Бумзод|намуди бумзод]]и Африқои Ҷанубӣ аст, яъне дар табиат танҳо дар ҳудуди маҳдуди ҳамин кишвар вомехӯрад. Макони табиии он Боғи миллии Рихтерсвелд дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад.

Ин минтақа иқлими хушк ва кӯҳистонӣ дорад. Бо вуҷуди ин, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои нисбатан салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳӣ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд. Ин ҷойҳо одатан ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==
Косагули биҳиштӣ одатан моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад. Гулкунии он ба боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Хусусияти ҷолиби ин намуд он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Пас аз анҷоми гулкунӣ баргҳои нав месабзанд. Онҳо бештар аз моҳи май инкишоф ёфта, то фаро расидани хушксолии тобистона, одатан то охири сентябр, боқӣ мемонанд. Баъд аз хушк шудани баргҳо пиёзак давраи номусоиди солро паси сар мекунад.&lt;ref name=&quot;original&quot;/&gt;

== Кашф ва номгузорӣ ==
Намунаҳои ин рустанӣ ҳанӯз дар даҳсолаҳои охири асри XX аз минтақаи Рихтерсвелд ҷамъоварӣ шуда буданд. Дар аввал муайян кардани ҷойгоҳи он дар таснифоти ботаникӣ душвор буд, зеро рустаниҳои ҷамъоваришуда гул надоштанд. Баъдтар мушоҳидаи гулҳо ва омӯзиши сохти рустанӣ нишон дод, ки он аз дигар намояндагони ҷинси ''Amaryllis'' фарқ мекунад.

Соли 1998 ботаник Дирдре Снейман (Dierdré A. Snijman) ин рустаниро ҳамчун намуди мустақил бо номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' тавсиф кард. Номи намудии ''paradisicola'' аз номи дараи Парадисклуф (Paradyskloof), ки рустанӣ дар он ёфт шудааст, гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==
Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи намудҳои [[Намуди осебпазир|осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Сабаби асосии осебпазирии он маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками рустаниҳои табиӣ мебошад.

Мувофиқи арзёбии соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Яке аз хатарҳо ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Илова бар ин, [[Бабуин|бабуинҳо]] баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд. Гарчанде чунин таъсирҳо дар табиат маъмуланд, шумораи ками ин намуд онро нисбат ба осебҳо ҳассостар мегардонад.

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Нигоҳ доштани муҳити табиии он ва пешгирии ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо барои ҳифзи ин намуди нодир аҳамияти калон дорад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;Snijman, D. A., Van Wyk, P. C. V., Raimondo, D. &amp; von Staden, L. (2015). [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 Amaryllis paradisicola Snijman]. National Assessment: Red List of South African Plants. SANBI.&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}{{бидуни пайванд|сана=28 октябри 2026}}

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>malba4tf8f834yd8fzajsxf8r3oy8gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491517</id>
      <parentid>1491516</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T01:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24244" sha1="9amt6bghb0eyz1d8u9c235yg1gn3cd0" xml:space="preserve">{{Таксон
 |тасвир = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустании бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] пиёзакдор аз оилаи [[Косагулиҳо]] (Amaryllidaceae) мебошад. Ин рустанӣ танҳо дар минтақаи кӯҳистонии Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]], ба таври табиӣ мерӯяд. Он бо гулҳои калони гулобӣ, баргҳои паҳн ва қобилияти сабзиш дар тарқишҳои сангҳо шинохта мешавад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Косагули биҳиштӣ яке аз ду намуди эътирофшудаи ҷинси ''[[Amaryllis]]'' мебошад. Намуди дигари ин ҷинс ''[[Amaryllis belladonna]]'' аст, ки нисбатан васеъ паҳн шуда, дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш карда мешавад. Косагули биҳиштӣ бошад, дар табиат хеле кам вомехӯрад ва ба гурӯҳи намудҳои осебпазир дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ рустании алафии бисёрсола мебошад, ки дар давраи гулкунӣ ва мевадиҳӣ баландии он ба 80 см мерасад. Қисми зеризаминии рустанӣ аз [[Пиёзак|пиёзаки]] калон иборат аст, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ин хусусият ба рустанӣ имкон медиҳад, ки давраҳои тӯлонии хушксолиро паси сар намояд.

Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Баъзан зиёда аз нисфи пиёзак аз сатҳи хок берун меистад. Сатҳи он бо қабатҳои сершумори хушк ва коғазмонанди сафеди зардтоб пӯшида шудааст. Пиёзакҳо одатан алоҳида месабзанд, вале баъзан дар назди пиёзаки асосӣ пиёзакҳои хурди нав пайдо мешаванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забонмонанд буда, дарозиашон ба 35–50 см ва паҳнояшон ба 7–13 см мерасад.

Баргҳои ҷавон нисбатан рост мерӯянд, аммо бо калон шудан ба тарафҳо паҳн шуда, дар атрофи поя шакли гулдастаро мегиранд. Дар миёнаи барг раги асосии барҷаста дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷнок ва сурхтоб мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи ин намуд мавҷуд будани мӯякҳои кӯтоҳ дар ҳар ду тарафи барг мебошад. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар намоёнанд ва бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар бисёр рустаниҳои болиғ онҳоро танҳо бо ёрии шишаи калонкунанда дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он шираи қаҳваранг хориҷ мешавад. Агар баргро пора кунанд, дар байни қисмҳои ҷудошуда риштаҳои борики кашишпазир пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо дар тавсифи илмии намуд махсус қайд шудаанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

=== Гулҳо ===

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Бумзод|намуди бумзод]]и Африқои Ҷанубӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки он дар табиат танҳо дар минтақаи муайяни ҳамин кишвар мерӯяд.

Макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳистонест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Кашф ва номгузорӣ ==

Косагули биҳиштӣ бори аввал соли 1978 дар дараи Парадисклуф аз ҷониби ботаникон Н. дю Плессис (N. du Plessis) ва Г. Делпйер (G. Delpierre) ҷамъоварӣ гардид. Он вақт танҳо рустаниҳои баргдор дастрас буданд ва гулҳои онҳо ҳанӯз маълум набуданд.

Соли 1993 ботаник Э. ван Яарсвелд (E. van Jaarsveld) аз ҳамин маҳал намунаҳои дигар ҷамъ овард. Баъзе пиёзакҳо ба Боғи миллии ботаникии Кирстенбос интиқол дода шуданд, аммо рустаниҳои парваришшуда гул накарданд. Аз ин рӯ, муайян кардани ҷойгоҳи дақиқи онҳо дар таснифоти ботаникӣ душвор буд.

Моҳи апрели соли 1996 Ҷ. Домрох (J. Domroch), яке аз кормандони Боғи миллии Рихтерсвелд, гули ин рустаниро дар табиат мушоҳида карда, намунаи хушкшудаи онро ба муҳаққиқон расонд.

Соли 1997 ҳангоми таҳқиқи набототи боғи миллӣ гулкунии оммавии рустаниҳо мушоҳида шуд. Омӯзиши гулҳо, баргҳо ва меваҳо нишон дод, ки ин рустанӣ аз ''Amaryllis belladonna'' фарқ мекунад.

Соли 1998 ботаник Дирдре Снейман (Dierdré A. Snijman) бо ҳамкории Г. Уилямсон (G. Williamson) онро ҳамчун намуди нави илмӣ тавсиф кард. Натиҷаҳои таҳқиқот дар маҷаллаи ботаникии ''Bothalia'' нашр гардиданд.

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф — гирифта шудааст. Бо ин ном муҳаққиқон ба макони табиии намуд ишора карданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>9amt6bghb0eyz1d8u9c235yg1gn3cd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491538</id>
      <parentid>1491517</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T06:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24283" sha1="7n7kx7rlz128pu0k2f2ucalp9o263py" xml:space="preserve">{{Таксон
 |тасвир = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустании бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] пиёзакдор аз оилаи [[косагулиҳо]] ({{Lang-la|Amaryllidaceae}}) буда, танҳо дар минтақаи кӯҳистонии Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] мерӯяд. Он бо гулҳои калони [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]], баргҳои паҳн ва қобилияти сабзиш дар тарқишҳои сангҳо шинохта мешавад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Косагули биҳиштӣ яке аз ду намуди эътирофшудаи авлоди [[Косагул (авлод)|косагулҳо]] (''Amaryllis)'' мебошад. Намуди дигари ин авлод ''[[Amaryllis belladonna]]'' аст, ки нисбатан васеъ паҳн шуда, дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш карда мешавад. Косагули биҳиштӣ бошад, дар табиат хеле кам вомехӯрад ва ба гурӯҳи намудҳои осебпазир дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ рустании алафии бисёрсола мебошад, ки дар давраи гулкунӣ ва мевадиҳӣ баландии он ба 80 см мерасад. Қисми зеризаминии рустанӣ аз [[Пиёзак|пиёзаки]] калон иборат аст, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ин хусусият ба рустанӣ имкон медиҳад, ки давраҳои тӯлонии хушксолиро паси сар намояд.

Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Баъзан зиёда аз нисфи пиёзак аз сатҳи хок берун меистад. Сатҳи он бо қабатҳои сершумори хушк ва коғазмонанди сафеди зардтоб пӯшида шудааст. Пиёзакҳо одатан алоҳида месабзанд, вале баъзан дар назди пиёзаки асосӣ пиёзакҳои хурди нав пайдо мешаванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забонмонанд буда, дарозиашон ба 35–50 см ва паҳнояшон ба 7–13 см мерасад.

Баргҳои ҷавон нисбатан рост мерӯянд, аммо бо калон шудан ба тарафҳо паҳн шуда, дар атрофи поя шакли гулдастаро мегиранд. Дар миёнаи барг раги асосии барҷаста дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷнок ва сурхтоб мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи ин намуд мавҷуд будани мӯякҳои кӯтоҳ дар ҳар ду тарафи барг мебошад. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар намоёнанд ва бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар бисёр рустаниҳои болиғ онҳоро танҳо бо ёрии шишаи калонкунанда дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он шираи қаҳваранг хориҷ мешавад. Агар баргро пора кунанд, дар байни қисмҳои ҷудошуда риштаҳои борики кашишпазир пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо дар тавсифи илмии намуд махсус қайд шудаанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

=== Гулҳо ===

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Бумзод|намуди бумзод]]и Африқои Ҷанубӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки он дар табиат танҳо дар минтақаи муайяни ҳамин кишвар мерӯяд.

Макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳистонест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Кашф ва номгузорӣ ==

Косагули биҳиштӣ бори аввал соли 1978 дар дараи Парадисклуф аз ҷониби ботаникон Н. дю Плессис (N. du Plessis) ва Г. Делпйер (G. Delpierre) ҷамъоварӣ гардид. Он вақт танҳо рустаниҳои баргдор дастрас буданд ва гулҳои онҳо ҳанӯз маълум набуданд.

Соли 1993 ботаник Э. ван Яарсвелд (E. van Jaarsveld) аз ҳамин маҳал намунаҳои дигар ҷамъ овард. Баъзе пиёзакҳо ба Боғи миллии ботаникии Кирстенбос интиқол дода шуданд, аммо рустаниҳои парваришшуда гул накарданд. Аз ин рӯ, муайян кардани ҷойгоҳи дақиқи онҳо дар таснифоти ботаникӣ душвор буд.

Моҳи апрели соли 1996 Ҷ. Домрох (J. Domroch), яке аз кормандони Боғи миллии Рихтерсвелд, гули ин рустаниро дар табиат мушоҳида карда, намунаи хушкшудаи онро ба муҳаққиқон расонд.

Соли 1997 ҳангоми таҳқиқи набототи боғи миллӣ гулкунии оммавии рустаниҳо мушоҳида шуд. Омӯзиши гулҳо, баргҳо ва меваҳо нишон дод, ки ин рустанӣ аз ''Amaryllis belladonna'' фарқ мекунад.

Соли 1998 ботаник Дирдре Снейман (Dierdré A. Snijman) бо ҳамкории Г. Уилямсон (G. Williamson) онро ҳамчун намуди нави илмӣ тавсиф кард. Натиҷаҳои таҳқиқот дар маҷаллаи ботаникии ''Bothalia'' нашр гардиданд.

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф — гирифта шудааст. Бо ин ном муҳаққиқон ба макони табиии намуд ишора карданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>7n7kx7rlz128pu0k2f2ucalp9o263py</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491539</id>
      <parentid>1491538</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T06:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кашф ва номгузорӣ */</comment>
      <origin>1491539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22377" sha1="6hon9sgyvwkwl5onbm20oooewbyters" xml:space="preserve">{{Таксон
 |тасвир = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустании бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] пиёзакдор аз оилаи [[косагулиҳо]] ({{Lang-la|Amaryllidaceae}}) буда, танҳо дар минтақаи кӯҳистонии Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] мерӯяд. Он бо гулҳои калони [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]], баргҳои паҳн ва қобилияти сабзиш дар тарқишҳои сангҳо шинохта мешавад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Косагули биҳиштӣ яке аз ду намуди эътирофшудаи авлоди [[Косагул (авлод)|косагулҳо]] (''Amaryllis)'' мебошад. Намуди дигари ин авлод ''[[Amaryllis belladonna]]'' аст, ки нисбатан васеъ паҳн шуда, дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш карда мешавад. Косагули биҳиштӣ бошад, дар табиат хеле кам вомехӯрад ва ба гурӯҳи намудҳои осебпазир дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ рустании алафии бисёрсола мебошад, ки дар давраи гулкунӣ ва мевадиҳӣ баландии он ба 80 см мерасад. Қисми зеризаминии рустанӣ аз [[Пиёзак|пиёзаки]] калон иборат аст, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ин хусусият ба рустанӣ имкон медиҳад, ки давраҳои тӯлонии хушксолиро паси сар намояд.

Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Баъзан зиёда аз нисфи пиёзак аз сатҳи хок берун меистад. Сатҳи он бо қабатҳои сершумори хушк ва коғазмонанди сафеди зардтоб пӯшида шудааст. Пиёзакҳо одатан алоҳида месабзанд, вале баъзан дар назди пиёзаки асосӣ пиёзакҳои хурди нав пайдо мешаванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забонмонанд буда, дарозиашон ба 35–50 см ва паҳнояшон ба 7–13 см мерасад.

Баргҳои ҷавон нисбатан рост мерӯянд, аммо бо калон шудан ба тарафҳо паҳн шуда, дар атрофи поя шакли гулдастаро мегиранд. Дар миёнаи барг раги асосии барҷаста дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷнок ва сурхтоб мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи ин намуд мавҷуд будани мӯякҳои кӯтоҳ дар ҳар ду тарафи барг мебошад. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар намоёнанд ва бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар бисёр рустаниҳои болиғ онҳоро танҳо бо ёрии шишаи калонкунанда дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он шираи қаҳваранг хориҷ мешавад. Агар баргро пора кунанд, дар байни қисмҳои ҷудошуда риштаҳои борики кашишпазир пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо дар тавсифи илмии намуд махсус қайд шудаанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

=== Гулҳо ===

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Бумзод|намуди бумзод]]и Африқои Ҷанубӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки он дар табиат танҳо дар минтақаи муайяни ҳамин кишвар мерӯяд.

Макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳистонест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф — гирифта шудааст. Бо ин ном муҳаққиқон ба макони табиии намуд ишора карданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot; /&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>6hon9sgyvwkwl5onbm20oooewbyters</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491540</id>
      <parentid>1491539</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T06:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21760" sha1="nq0gkcyxgucxzy7udoagt2cuopnqkum" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |image descr = Баргҳо
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як намуди [[рустании бисёрсола]]и пиёзакдор аз оилаи [[косагулиҳо]] аст. Ин рустанӣ танҳо дар кӯҳҳои Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] мерӯяд. Он гулҳои [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] ва баргҳои паҳн дошта, бештар дар ҷойҳои санглох месабзад.

Ин рустанӣ яке аз ду [[Намуд (таксономия)|намуди]] эътирофшудаи авлоди косагулҳо мебошад. Намуди дигари он, [[косагули белладонна]], дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад. Косагули биҳиштӣ хеле камёфт буда, ба гурӯҳи намудҳои осебпазир (VU) дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф, гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot; /&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ рустании алафии бисёрсола буда, дар давраи гулкунӣ ва мевадиҳӣ қади он ба 80 см мерасад. Қисми зеризаминии рустанӣ аз [[Пиёзак|пиёзаки]] калон иборат аст, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира мекунад. Ин хусусият ба рустанӣ имкон медиҳад, ки давраҳои тӯлонии хушксолиро паси сар намояд.

Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Баъзан зиёда аз нисфи пиёзак аз сатҳи хок берун меистад. Сатҳи он бо қабатҳои сершумори хушк ва коғазмонанди сафеди зардтоб пӯшида шудааст. Пиёзакҳо одатан алоҳида месабзанд, вале баъзан дар назди пиёзаки асосӣ пиёзакҳои хурди нав пайдо мешаванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забонмонанд буда, дарозиашон ба 35–50 см ва паҳнояшон ба 7–13 см мерасад.

Баргҳои ҷавон нисбатан рост мерӯянд, аммо бо калон шудан ба тарафҳо паҳн шуда, дар атрофи поя шакли гулдастаро мегиранд. Дар миёнаи барг раги асосии барҷаста дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷнок ва сурхтоб мешаванд.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи ин намуд мавҷуд будани мӯякҳои кӯтоҳ дар ҳар ду тарафи барг мебошад. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар намоёнанд ва бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар бисёр рустаниҳои болиғ онҳоро танҳо бо ёрии шишаи калонкунанда дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он шираи қаҳваранг хориҷ мешавад. Агар баргро пора кунанд, дар байни қисмҳои ҷудошуда риштаҳои борики кашишпазир пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо дар тавсифи илмии намуд махсус қайд шудаанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

=== Гулҳо ===

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Бумзод|намуди бумзод]]и Африқои Ҷанубӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки он дар табиат танҳо дар минтақаи муайяни ҳамин кишвар мерӯяд.

Макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳистонест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>nq0gkcyxgucxzy7udoagt2cuopnqkum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491541</id>
      <parentid>1491540</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T06:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21082" sha1="4mv4owcull1bmuhykb8ii424titopbt" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |image descr = Баргҳо
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як намуди [[рустании бисёрсола]]и пиёзакдор аз оилаи [[косагулиҳо]] аст. Ин рустанӣ танҳо дар кӯҳҳои Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] мерӯяд. Он гулҳои [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] ва баргҳои паҳн дошта, бештар дар ҷойҳои санглох месабзад.

Ин рустанӣ яке аз ду [[Намуд (таксономия)|намуди]] эътирофшудаи авлоди косагулҳо мебошад. Намуди дигари он, [[косагули белладонна]], дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад. Косагули биҳиштӣ хеле камёфт буда, ба гурӯҳи намудҳои осебпазир (VU) дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф, гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot; /&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ [[рустании алафи]]и бисёрсола буда, ҳангоми гулкунӣ ва мевадиҳӣ то 80 см қад мекашад.

=== Пиёзак ===
Он дар зери замин [[Пиёзак|пиёзаки]] калон дорад, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира карда, ба рустанӣ барои тоб овардан ба хушксолӣ кӯмак мекунад. Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Пиёзак бо қабатҳои зиёди хушк, коғазмонанд ва [[Сафед|сафеди]] [[Зард|зардтоб]] пӯшида шуда, баъзан беш аз нисфи он аз хок берун меистад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд, ки онҳо ранги сабзи равшан, паҳн ва забоншакл буда, 35–50 см дарозӣ ва 7–13 см паҳно доранд.

Баргҳои ҷавон аввал рост руста, бо калон шудан ба тарафҳо паҳн мешаванд. Дар миёнаи ҳар барг раги калон дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷноку сурхтобанд ва ҳар ду тарафашон бо мӯякҳои кӯтоҳ пӯшида шудаанд. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар дида мешаванд, вале бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар баргҳои калон онҳоро одатан танҳо бо оинаи булӯр дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он [[Шира|шираи]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] ҷорӣ мешавад. Агар баргро реза кунанд, байни пораҳо риштаҳои борики кашишпазир пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо аз нишонаҳои фарқкунандаи намуд ба шумор мераванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

=== Гулҳо ===

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Эндемизм|эндемик]]и Африқои Ҷанубӣ буда, макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳистонест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>4mv4owcull1bmuhykb8ii424titopbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491542</id>
      <parentid>1491541</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T06:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пиёзак */</comment>
      <origin>1491542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22419" sha1="9uwmjrbtc2jox3wao3tlkyjb48blv3r" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file = Amaryllis paradisicola 119459016.jpg
 |image descr = Баргҳо
 |regnum = Рустаниҳо
 |parent = Amaryllis
 |rang = Намуд
 |latin = Amaryllis paradisicola
 |author = Snijman
 |соли муаллифӣ = 1998
 |iucnstatus = VU
 |wikispecies = Amaryllis paradisicola
}}
'''Косагули биҳиштӣ''' ({{lang-la|Amaryllis paradisicola}}) — як намуди [[рустании бисёрсола]]и пиёзакдор аз оилаи [[косагулиҳо]] аст. Ин рустанӣ танҳо дар кӯҳҳои Рихтерсвелд, дар шимолу ғарби [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] мерӯяд. Он гулҳои [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] ва баргҳои паҳн дошта, бештар дар ҷойҳои санглох месабзад.

Ин рустанӣ яке аз ду [[Намуд (таксономия)|намуди]] эътирофшудаи авлоди косагулҳо мебошад. Намуди дигари он, [[косагули белладонна]], дар бисёр кишварҳо ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад. Косагули биҳиштӣ хеле камёфт буда, ба гурӯҳи намудҳои осебпазир (VU) дохил мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331133-2 |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;&gt;{{cite web |author=Snijman, D. A.; Van Wyk, P. C. V.; Raimondo, D.; von Staden, L. |year=2015 |title=Amaryllis paradisicola Snijman |url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2082-3 |work=Red List of South African Plants |publisher=South African National Biodiversity Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Номгузорӣ ==

Номи илмии ''Amaryllis paradisicola'' аз номи маҳалли кашфи рустанӣ — Парадисклуф, гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot; /&gt;

== Тавсиф ==

Косагули биҳиштӣ [[рустании алафи]]и бисёрсола буда, ҳангоми гулкунӣ ва мевадиҳӣ то 80 см қад мекашад.

=== Пиёзак ===
Он дар зери замин [[Пиёзак|пиёзаки]] калон дорад, ки об ва моддаҳои ғизоиро захира карда, рустаниро ба хушксолӣ тобовар мекунад. Пиёзаки он тухмшакл буда, тақрибан 10 см паҳно ва 14 см дарозӣ дорад. Пиёзак бо қабатҳои хушки коғазмонанд ва [[Сафед|сафеди]] [[Зард|зардчатоб]] пӯшида шуда, баъзан беш аз нисфи он аз хок берун баромада меистад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;&gt;{{cite journal |last1=Snijman |first1=D. A. |last2=Williamson |first2=G. |year=1998 |title=A new species of Amaryllis from the Richtersveld, South Africa |journal=Bothalia |volume=28 |issue=2 |pages=192–196 |doi=10.4102/abc.v28i2.640 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Баргҳо ===

Аз ҳар пиёзак одатан 6–9 барг мерӯяд. Баргҳо сабзи равшан, паҳн ва забоншакл буда, дарозиашон 35–50 см ва паҳнояшон 7–13 см аст. Баргҳои ҷавон аввал рост руста, бо калон шудан ба тарафҳо хам мешаванд. Дар миёнаи ҳар барг раги калон дида мешавад. Канорҳои баргҳо баъзан каме мавҷноку сурхтобанд ва ҳар ду тарафашон бо мӯякҳои кӯтоҳ пӯшида шудаанд. Ин мӯякҳо дар баргҳои ҷавон бештар дида мешаванд, вале бо калон шудани баргҳо кам мешаванд. Дар баргҳои калон онҳоро одатан танҳо бо оинаи булӯр дидан мумкин аст.

Ҳангоми буридани барг аз он [[Шира|шираи]] [[қаҳваранг]] ҷорӣ мешавад. Агар баргашро реза кунанд, байни пораҳо риштаҳои борики ёзанда пайдо мешаванд. Ин хусусиятҳо нишонаҳои фарқкунандаи намуд ба шумор мераванд.&lt;ref name=&quot;Original&quot; /&gt;

=== Гулҳо ===
Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, гулобӣ, карнайшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ғун шуда, [[Тӯдагул|тӯдагули]] аз 10 то 21 гулдорро ташкил медиҳанд. Гулпоя сабзи хокистарранг буда, дарозии он 48–80 см ва ғафсияш 2–4 см мебошад.

Ранги гулҳо бо рафта-рафта тиратар мешавад. Баракси баъзе намудҳои дигари ''Amaryllis'', мобайни гулҳо сафед ё зарди равшан нестанд. Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки 6,5–8 см дарозӣ доранд. Паҳнои гули кушода ба 7–8 см мерасад ва нӯги баргчаҳо каме ба қафо хам мешаванд.

Дар дохили ҳар гул шаш гардбарг бо гарддонҳои зард ҷой дорад. Қисми модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи он ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Бӯи гулҳо ба бӯи [[наргис]] монанд аст, вале аз бӯи гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.[1]

Гулҳои косагули биҳиштӣ калон, қифшакл ва хушбӯй мебошанд. Онҳо дар нӯги гулпояи ғафсу рост ба шакли даста ҷой гирифтаанд. Дар як гулдаста одатан аз 10 то 21 гул мавҷуд аст.

Гулпоя сабзи хокистарранг буда, қисми поёнии он метавонад сурхтоб бошад. Дарозии он тақрибан 48–80 см ва ғафсиаш 2–4 см аст.

Гулҳо ранги гулобии яксон доранд ва бо гузашти вақт каме тира мешаванд. Бар хилофи баъзе намояндагони дигари ҷинси ''Amaryllis'', дар маркази онҳо ранги зарди равшан ё сафеди барҷаста дида намешавад.

Ҳар гул шаш баргчаи гулпӯш дорад, ки дарозиашон тақрибан 6,5–8 см мебошад. Қисми кушодаи гул то 7–8 см паҳно дошта метавонад. Нӯги баргчаҳо андаке ба қафо хам мешавад.

Дар дохили гул шаш гардбарг ҷой гирифтааст. Гардбаргҳо гулобии равшан буда, гарддонҳои зард доранд. Модинаи гул аз тухмдони сеҳуҷрагӣ, сутунча ва доғ иборат аст. Доғи модина ба се шохаи борик ҷудо мешавад.

Гулҳо бӯи форам доранд, ки то андозае ба бӯи [[Наргис (рустанӣ)|наргис]] монанд аст. Бо вуҷуди ин, бӯи онҳо нисбат ба гулҳои ''Amaryllis belladonna'' заифтар мебошад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ва муҳити зист ==

Косагули биҳиштӣ [[Эндемизм|эндемик]]и Африқои Ҷанубӣ буда, макони табиии он [[Боғи миллии Рихтерсвелд]] дар музофоти Кейпи Шимолӣ мебошад. Рихтерсвелд минтақаи хушк ва кӯҳиест, ки боришоти кам ва тағйирёбии зиёди ҳарорат дорад.

Бо вуҷуди иқлими хушк, косагули биҳиштӣ бештар дар ҷойҳои салқин ва сояафкан месабзад. Пиёзакҳои он дар тарқишҳои сангҳои кварситӣ, рӯи баромадагиҳои танги кӯҳ ва миёни сангрезаҳо ҷой мегиранд.

Ин ҷойҳо бештар ба самти ҷануб ё шарқ нигаронида шудаанд ва қисми зиёди рӯз аз нури мустақими офтоб дар соя мемонанд. Чунин муҳит ба рустанӣ имкон медиҳад, ки дар минтақаи хушк аз гармии шадид ва бухоршавии зиёди об то андозае эмин монад.&lt;ref name=&quot;SANBI&quot;/&gt;

Ҳангоми тавсифи аввалини илмӣ дар соли 1998 ин намуд аз дараи танге бо номи Парадисклуф (Paradyskloof) маълум буд. Дар ин маҳал рустаниҳо дар нишебиҳои санглох ва баромадагиҳои кӯҳӣ мерӯянд. Арзёбиҳои баъдӣ мавҷудияти ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии онро нишон доданд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

== Гулкунӣ ва давраи зиндагӣ ==

Косагули биҳиштӣ одатан дар аввали моҳи апрел, ки дар нимкураи ҷанубӣ ба фасли тирамоҳ рост меояд, гул мекунад.

Гулкунии он ба миқдори боришоти тирамоҳӣ вобастагии зиёд дорад. Дар солҳои сербориш шумораи зиёди рустаниҳо метавонанд ҳамзамон гул кунанд, аммо дар солҳои хушк гулкунӣ хеле кам мешавад.

Масалан, соли 1997 баъд аз боронҳои моҳи март чандсад пиёзак дар як маҳал гул карданд. Соли дигар, ки тирамоҳи тӯлонӣ ва хушк дошт, дар ҳамон маҳал танҳо ду пиёзак гул кард. Ин мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки боришот дар оғози давраи гулкунӣ нақши муҳим дорад.

Давраи гулкунии тамоми гурӯҳи рустаниҳо одатан тақрибан даҳ рӯз давом мекунад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Хусусияти ҷолиби косагули биҳиштӣ он аст, ки гулҳо одатан пеш аз пайдо шудани баргҳо мешукуфанд. Дар вақти гулкунӣ рустанӣ метавонад танҳо аз пиёзак ва гулпояи баланд иборат бошад.

Баргҳои нав бештар бо оғози боришоти зимистона пайдо мешаванд. Онҳо дар моҳи май босуръат инкишоф ёфта, то фарорасии хушксолии тобистон сабз мемонанд.

Одатан дар охири моҳи сентябр баргҳо тадриҷан хушк мешаванд. Дар ин давра қисми рӯизаминии рустанӣ аз байн меравад, аммо пиёзак зинда мемонад. Бо фаро расидани шароити мусоид давраи нави сабзиш оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Афзоиш ва сабзиши тухмҳо ==

Косагули биҳиштӣ тавассути тухм ва инчунин бо пайдо кардани пиёзакҳои хурди нав афзоиш меёбад.

Пас аз гулкунӣ дар ҷойи гулҳо меваҳои ғӯзамонанд пайдо мешаванд. Меваҳо тақрибан 2–3 см паҳно дошта, пӯсти нисбатан сахт ва чарммонанд доранд. Ҳангоми пухта расидан онҳо кушода шуда, тухмҳоро озод мекунанд.

Тухмҳо гӯштдор, ҷилодор ва тухмшакл буда, ранги сафедтоб ё гулобии равшан доранд. Андозаи онҳо тақрибан 12–17 мм мебошад. Дар дохили тухм ҷанини сабз ҷой гирифтааст.

Мувофиқи мушоҳидаҳои ботаникӣ, тухмҳо тақрибан як моҳ баъд аз гулкунӣ аз мева озод мешаванд. Онҳо пас аз се-чор ҳафтаи дигар сабзида метавонанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Дар таҳқиқоти соли 1997 мушоҳида гардид, ки бо вуҷуди гулкунии фаровон танҳо қисми ками рустаниҳо тухм ҳосил карданд. Бисёр меваҳо осеб дида буданд ва муҳаққиқон эҳтимол доданд, ки ин осебҳо қисман аз фаъолияти бабуинҳо ба вуҷуд омадаанд.

== Фарқ аз намудҳои монанд ==

Косагули биҳиштӣ аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ ба ''[[Amaryllis belladonna]]'' монанд аст. Ҳар ду намуд пиёзакдор буда, гулҳои калон ва гулобӣ доранд. Бо вуҷуди ин, байни онҳо чанд фарқи муҳим мавҷуд аст.

Баргҳои косагули биҳиштӣ паҳнтар ва кӯтоҳтар буда, дар давраи инкишоф бо мӯякҳои хурд пӯшида мешаванд. Баргҳои ''A. belladonna'' бошанд, одатан дарозтар, бориктар ва ҳамеша бемуяк мебошанд.

Гулҳои косагули биҳиштӣ ранги гулобии яксон доранд, дар ҳоле ки дар гулҳои ''A. belladonna'' қисми дохилии гулпӯш метавонад сафеди қаймоқӣ ё зарди равшан бошад.

Фарқи дигар ба сохти узвҳои афзоиш дахл дорад. Дар косагули биҳиштӣ се шохаи доғи модина равшан намоёнанд ва гардбаргҳои дохилӣ аз гардбаргҳои берунӣ ба таври назаррас дарозтаранд. Дар ''A. belladonna'' ин фарқҳо камтар зоҳир мешаванд.

Ин хусусиятҳо ба ботаникон имкон доданд, ки косагули биҳиштиро ҳамчун намуди мустақил эътироф кунанд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Пайдоиш ва муносибати хешутаборӣ ==

Кашфи косагули биҳиштӣ барои омӯзиши таърихи паҳншавии ҷинси ''Amaryllis'' аҳамияти илмӣ дошт. То он вақт намояндагони худрӯйи ин ҷинс танҳо аз минтақаҳои ҷанубу ғарбии Африқои Ҷанубӣ маълум буданд.

Кашфи намуди нав ҳудуди маълумшудаи паҳншавии ҷинсро тақрибан 450 км ба шимол васеъ кард. Ин ҳолат таваҷҷуҳи ботаниконро ба таърихи пайдоиш ва ҷудошавии ду намуди ҷинс ҷалб намуд.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

Муҳаққиқон пешниҳод кардаанд, ки аҷдоди умумии ин ду намуд шояд дар гузашта дар минтақаи васеътар паҳн шуда бошад. Бо тағйир ёфтани иқлим, гурӯҳҳои ҷудогонаи он метавонанд аз ҳам дур монда, тадриҷан ба ду намуди мустақил табдил ёфта бошанд.

Эҳтимол меравад, ки ин ҷудошавӣ ба тағйироти иқлимии давраҳои [[Плиотсен]] ё [[Плейстотсен]] вобаста бошад. Дар ин давраҳо ҳарорат ва миқдори боришот дар ҷануби Африқо борҳо тағйир ёфтаанд.

Тибқи ин фарзия, ''Amaryllis belladonna'' дар минтақаҳои ҷанубу ғарбӣ паҳн шуда, ба шароити он ҷо мутобиқ гардидааст. Косагули биҳиштӣ бошад, дар ҷойҳои нисбатан салқин ва намноки кӯҳистони Рихтерсвелд боқӣ мондааст.

Бо вуҷуди ин, ин шарҳ фарзияи илмӣ буда, замони дақиқ ва роҳи ҷудошавии ду намуд ҳанӯз пурра муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;Original&quot;/&gt;

== Ҳолати ҳифз ==

Косагули биҳиштӣ ба гурӯҳи [[Намуди осебпазир|намудҳои осебпазир]] (VU) дохил мешавад. Ин гурӯҳ намудҳоеро дар бар мегирад, ки эҳтимоли аз байн рафтани онҳо дар табиат нисбатан баланд аст.

Сабаби асосии осебпазирии ин рустанӣ маҳдуд будани паҳншавӣ ва шумораи ками гурӯҳҳои табиии он мебошад.

Мувофиқи арзёбии Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ (SANBI) аз соли 2015, танҳо ду гурӯҳи ҷудогонаи табиии ин намуд маълум буданд. Гурӯҳи калонтар тақрибан 1000 рустании болиғ ва гурӯҳи дигар чандсад рустании болиғ дошт.

Дар ҳамин арзёбӣ шумораи умумии рустаниҳо нисбатан устувор ҳисобида шудааст. Бо вуҷуди ин, азбаски намуд дар ҳудуди хеле маҳдуд мерӯяд, ҳатто осебҳои маҳаллӣ метавонанд ба ояндаи он таъсири ҷиддӣ расонанд.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Хатарҳо ===

Яке аз хатарҳои асосӣ ҷамъоварии пиёзакҳо аз табиат барои истифодаи анъанавии доруӣ мебошад. Гарчанде қисми зиёди рустаниҳо дар ҷойҳои душворгузари кӯҳӣ мерӯянд, пиёзакҳои дар нишебиҳои поёнӣ ҷойгиршуда метавонанд ҷамъоварӣ шаванд. Миқёси дақиқи таъсири ин фаъолият ҳанӯз маълум нест.

Хатари дигар ба фаъолияти [[Бабуин|бабуинҳо]] вобаста мебошад. Ин ҳайвонот ҳангоми ҷустуҷӯи ғизо баъзан гулпояҳо ва меваҳоро осеб медиҳанд ё пиёзакҳоро аз ҷойҳои санглох берун меоранд.

Мувофиқи арзёбии SANBI, чаронидани аз ҳад зиёди чорво дар баъзе қисматҳои Рихтерсвелд боиси харобшавии чарогоҳҳо гардидааст. Дар натиҷа, ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бабуинҳо, метавонанд барои ёфтани ғизо бештар ба ҷойҳои душворгузаре рӯ оранд, ки косагули биҳиштӣ дар онҳо месабзад.

Дар шароити муқаррарӣ чунин таъсири ҳайвонот ҷузъи равандҳои табиӣ мебошад. Аммо барои намуде, ки шумораи кам ва паҳншавии маҳдуд дорад, осеб дидани ҳатто қисми хурди рустаниҳо метавонад аҳамияти калон дошта бошад.&lt;ref name=&quot;RedList&quot;/&gt;

=== Чораҳои муҳофизат ===

Косагули биҳиштӣ дар ҳудуди Боғи миллии Рихтерсвелд ҳифз мешавад. Муҳофизати маҳалли сабзиши он, пешгирии ҷамъоварии ғайриқонунии пиёзакҳо ва нигоҳ доштани муҳити табиии кӯҳистон барои бақои ин намуд муҳим мебошанд.

Азбаски ин рустанӣ нодир аст ва танҳо дар чанд маҳалли маҳдуд мерӯяд, маълумоти дақиқ дар бораи ҷойҳои сабзиши он аз ҷониби ниҳодҳои ҳифзи табиат маҳдуд карда мешавад. Ин тадбир ба коҳиш додани хатари ҷамъоварии худсаронаи рустаниҳо мусоидат мекунад.&lt;ref name=&quot;Sensitive&quot;&gt;{{cite web |title=Amaryllis paradisicola |url=https://nssl.sanbi.org.za/species/amaryllis-paradisicola |publisher=South African National Biodiversity Institute |work=Sensitive Species |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
* [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — Plants of the World Online, Боғҳои ботаникии шоҳии Кю.
* [https://www.ipni.org/n/1005636-1 ''Amaryllis paradisicola''] — International Plant Names Index.
* [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/09e5cc05-03a6-4bf5-84f0-b23aa2a3191a ''Amaryllis paradisicola''] — Пажӯҳишгоҳи миллии гуногунии биологии Африқои Ҷанубӣ.
* [https://journals.abcjournal.aosis.co.za/index.php/abc/article/download/640/585 Тавсифи аслии илмии намуд (1998)] — ''Bothalia''.

[[Гурӯҳ:Косагул]]</text>
      <sha1>9uwmjrbtc2jox3wao3tlkyjb48blv3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гӯшворагули маврикӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334284</id>
    <revision>
      <id>1491490</id>
      <parentid>1489682</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T15:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1491490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5728" sha1="2zhdhuu4ej1juvohu6wfgeivb0pimp6" xml:space="preserve">{{Гурӯҳ нест}}
{{Таксон
|regnum = Рустаниҳо
|parent = Ruizia
|rang = Намуд
|latin = Ruizia boutoniana
|author = (F. Friedmann) Dorr (2020)&lt;ref name = powo/&gt;
|syn = {{btname|Trochetia boutoniana|F.Friedmann (1981)}}
|synref = &lt;ref name = powo&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77217529-1 ''Ruizia boutoniana'' (F.Friedmann) Dorr]. ''Plants of the World Online''. 26 июни 2023 гирифта шуд.&lt;/ref&gt;
|ncbi = 857682
|eol = 65036815
|wikispecies = Ruizia boutoniana
|wikicommons = Ruizia boutoniana
}}
'''Гӯшворагули маврикӣ''' ({{lang-la|Ruizia boutoniana}}), ки бо номи маҳаллии креолии '''boucle d'oreille''' (&quot;гӯшвора&quot; ё &quot;ҳалқаи гӯш&quot;) маъруф аст, [[Бутта|буттаест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[тугмачагулиҳо]] ({{lang-la|Malvaceae}}). Ин гул ба ҷазираи [[Маврикий]] бумӣ мебошад.

Ин намудро бори аввал соли 1981 гиёҳшинос Франсис Фридман бо номи илмии ''Trochetia boutoniana'' тавсиф кардааст. Соли 2020, пас аз он ки [[Авлод (таксономия)|авлоди]] ''Trochetia'' ба авлоди ''Ruizia'' ҳамроҳ карда шуд, [[Номенклатураи бинарӣ|номи бинарии]] он ба ''Ruizia boutoniana'' иваз гардид.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[File:Trochetia_boutoniana_leaf.jpg|чап|мини| Барг]]
Гуловези маврикӣ буттаи [[Хушкитобовар|хушкитобовар]] (ксерофит) буда, то 3–4 метр қад мекашад. Танаи он хеле кӯтоҳ буда, аз поёни танааш шохаҳои сершумор мебарорад. Қисмҳои нашвии рустанӣ бо мӯякҳои кӯтоҳу зичи сафедтоб пӯшида шудаанд.

Баргҳо дар навдаҳо банавбат ҷойгир шуда, думчадор мебошанд. Баргҳояш чармсон буда, рӯяш муммонанду нисбатан ҳамвор аст, дар ҳоле ки тагаш бо мӯякҳои зичи сафедтобу қаҳваранг пӯшида шудааст. Рустанӣ инчунин гӯшбаргҳои зудрез дорад.

Гулҳо одатан яктоӣ дар паҳлӯи баргҳо мерӯянд. Онҳо нисбатан калон, овезон, дуҷинса, панҷқисма ва зангӯлашакл буда, гулпӯши дуқабата доранд. Ранги асосии гулҳо сурх буда, дар заминаи сафедтоби гулбаргҳо рагҳои сурхи намоён дида мешаванд.

Гулҳо косачаи берунии ғилофмонанд ва зудрез доранд, ки бо мӯякҳои сафеду қаҳваранг пӯшида шудааст. Дар гулпоя инчунин ду баргчаи хурди пешгул мавҷуд аст. Косабаргҳо тухмшаклу нештаршакл буда, то 3,5 см дарозӣ доранд. Қисми дарунии онҳо сафеду сурхтоб ва қисми берунияшон бо мӯякҳои сафед пӯшида шудааст.

Гулбаргҳо нобаробаршакл, тухмшакли чаппа ва каме болои ҳам ҷойгир шудаанд. Дарозии онҳо тақрибан 4,5–6 сантиметр буда, дар қисми дарунӣ доғҳои сафедтоб ва рагҳои сурх доранд.

Гул дорои гардбаргҳои сершумор ва панҷ стаминодияи дарозтари забоншакл мебошад, ки бо ҳам пайваста, сохтори найчамонандро ташкил медиҳанд. Тухмдон болої, серхона ва бо мӯякҳои сафедтоб пӯшида шуда, сутунчаи дароз ва гардгираки ҳиссадор дорад. Дар гулҳо ғадудҳои шаҳдҷудокунанда низ мавҷуданд.

Меваи он ғӯзаи хурди сахт, пашмакдор ва қиррадор буда, шакли тухмшакл, курашакл ё байзашакл дорад. Дарозии мева то 2 см мерасад. Ғӯза ҳангоми пухтарасӣ аз рӯйи хонаҳояш кушода шуда, якчанд тухми фонашакли тирақаҳваранг, то 10 дона, дорад.

== Рамзи миллӣ ==
Аз соли 1992 гуловези маврикӣ [[Гули миллӣ|гули миллии]] Маврикий ба шумор рафта, тасвирашро дар маркаҳои почтавии ин кишвар низ дидан мумкин аст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.mu/portal/site/abtmtius?content_id=7c690d31693c8010VgnVCM100000ca6a12acRCRD |title=The Republic of Mauritius Web Portal |accessdate=2010-05-23 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091114043944/http://www.gov.mu/portal/site/abtmtius/?content_id=7c690d31693c8010VgnVCM100000ca6a12acRCRD |archivedate=2009-11-14 }}&lt;/ref&gt;

Номи илмии намуд — ''boutoniana'', ба ифтихори гиёҳшиноси [[Фаронса|фаронсавӣ]] Луӣ Бутон ({{lang-fr|Louis Bouton}}) гузошта шудааст.

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Тугмачагулиҳо]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳои бумии Маврикий]]</text>
      <sha1>2zhdhuu4ej1juvohu6wfgeivb0pimp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби Маданӣ (инқилоби фарҳангӣ дар Хитой)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334608</id>
    <revision>
      <id>1491507</id>
      <parentid>1491455</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T23:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>ороиш, викисозӣ</comment>
      <origin>1491507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20726" sha1="04r6bym59vqe8c57lntywx1zdaucp3v" xml:space="preserve">
[[Акс:Words of Chairman Mao.jpg|thumb|250px|«Иқтибосҳо аз суханони раис Мао» — яке аз рамзҳои Инқилоби фарҳангӣ ва парастиши шахсияти Мао Зэдун.]]

'''Инқилоби фарҳангӣ дар Чин''' ({{lang-zh|无产阶级文化大革命}}, ''Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng''), номи расмиаш '''Инқилоби бузурги фарҳангии пролетарӣ''' — силсилаи маъракаҳои сиёсӣ ва идеологӣ дар [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] буд, ки аз соли 1966 то соли 1976 идома ёфт. Ин маъракаҳо бо ташаббус ва роҳбарии [[Мао Зэдун]], раиси [[Ҳизби коммунистии Чин]], оғоз шуданд. &lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.britannica.com/event/Cultural-Revolution
 |title=Cultural Revolution
 |website=Encyclopaedia Britannica
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Ҳадафи эълоншудаи инқилоб мубориза бо «барқароршавии капитализм», «ревизионизм» ва унсурҳои ба истилоҳ буржуазӣ дар ҷомеаи сотсиалистӣ буд. Дар амал ин маърака ба муборизаҳои шадиди дохилиҳизбӣ, саркӯби мухолифони сиёсӣ, таъқиби зиёиён, маҳдуд шудани фаъолияти муассисаҳои таълимӣ ва нобудшавии бахше аз мероси фарҳангии Чин оварда расонд.

Инқилоби фарҳангӣ яке аз давраҳои пурошӯб ва фоҷиабори таърихи муосири Чин ба шумор меравад. Он пас аз марги Мао Зэдун ва боздошти гурӯҳи сиёсии маъруф ба «Бандаи чаҳор нафар» дар соли 1976 ба анҷом расид.

== Заминаи таърихӣ ==

=== Нокомии «Ҷаҳиши бузург» ===

Яке аз заминаҳои асосии Инқилоби фарҳангӣ нокомии сиёсати иқтисодии «[[Ҷаҳиши бузург]]» буд, ки дар солҳои 1958–1962 амалӣ гардид.
Ин маърака барои суръат бахшидан ба саноатикунонӣ ва рушди иқтисоди сотсиалистӣ пешбинӣ шуда буд, аммо ба буҳрони амиқи иқтисодӣ ва гуруснагии густарда оварда расонд.
Дар натиҷаи ин нокомӣ мавқеи сиёсии Мао Зэдун дар роҳбарияти Ҳизби коммунистии Чин заиф шуд. Баъзе роҳбарони ҳизб, аз ҷумла [[Лю Шаотси]] ва [[Дэн Сяопин]], ба сиёсати иқтисодии нисбатан муътадил рӯ оварданд.
Мао ин тағйиротро хатари дур шудани Чин аз роҳи сотсиалистӣ арзёбӣ мекард.

=== Ихтилофоти Чин ва Иттиҳоди Шӯравӣ ===

Дар охири солҳои 1950 муносибатҳои Ҷумҳурии Мардумии Чин ва [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] тадриҷан бад шуданд.Мао Зэдун сиёсати роҳбарияти шӯравӣ, махсусан ислоҳоти [[Никита Хрушёв]] ва сиёсати ҳамзистии осоиштаро танқид мекард.Ин ихтилофот ба ҷудоии сиёсӣ ва идеологии ду давлати бузурги коммунистӣ оварда расонд.

Дар дохили Чин мубориза бо «ревизионизм» яке аз шиорҳои асосии сиёсати Мао гардид.

== Сабабҳои Инқилоби фарҳангӣ ==

Муҳаққиқон якчанд омили асосии оғози Инқилоби фарҳангиро муайян мекунанд:

* талоши Мао Зэдун барои барқарор кардани нуфузи сиёсии худ пас аз нокомии «Ҷаҳиши бузург»;
* мубориза бо роҳбарони ҳизбӣ, ки ислоҳоти нисбатан муътадили иқтисодиро ҷонибдорӣ мекарданд;
* нигаронӣ аз эҳтимоли барқароршавии муносибатҳои капиталистӣ;
* талоши тақвияти идеологияи маоистӣ дар ҷомеа;
* истифодаи ҷавонон ва ҳаракатҳои оммавӣ барои тағйир додани сохтори сиёсӣ ва фарҳангӣ.

Дар ин давра Лю Шаотси, Дэн Сяопин ва дигар роҳбарони ҳизб ба танқиди шадиди сиёсӣ дучор шуданд.

== Оғози Инқилоби фарҳангӣ ==

16 майи соли 1966 Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Чин санадеро қабул кард, ки бо номи «Огоҳиномаи 16 май» маъруф гардид.
Дар ин санад ба мубориза бо намояндагони ба истилоҳ буржуазия ва мухолифони идеологии Мао дар сохторҳои ҳизбӣ, давлатӣ, илмӣ ва фарҳангӣ даъват карда мешуд.
28 майи соли 1966 Гурӯҳи марказии Инқилоби фарҳангӣ таъсис ёфт. Дар фаъолияти он [[Ҷян Син]], ҳамсари Мао Зэдун, нақши муҳим дошт.
8 августи соли 1966 Кумитаи марказии ҳизб қарореро дар бораи Инқилоби бузурги фарҳангии пролетарӣ қабул намуд.Ин қарор барои густариши ҳаракатҳои оммавии сиёсӣ замина фароҳам овард.

== Марҳилаҳои Инқилоби фарҳангӣ ==

=== Марҳилаи якум (1966–1969) ===

Марҳилаи аввал бо фаъолияти густурдаи ҷавонон, донишҷӯён ва гурӯҳҳои инқилобӣ тавсиф мешавад.

==== Ҳунвейбинҳо ====

[[Акс:Trip to Ningxia and Gansu.jpg|thumb|250px|Муҷассамаи осебдидаи Буддо дар музофоти Гансу, ки дар давраи Инқилоби фарҳангӣ хароб карда шудааст.]]

Яке аз нерӯҳои асосии Инқилоби фарҳангӣ гурӯҳҳои ҷавононе буданд, ки бо номи '''ҳунвейбинҳо''' (аз забони чинӣ — «посбонони сурх») маъруф шуданд.

Аъзои ин гурӯҳҳо асосан хонандагони мактабҳо ва донишҷӯён буданд.

Онҳо ба мубориза бо шахсоне даъват мешуданд, ки «душманони синфӣ», «ревизионистҳо» ё намояндагони фарҳанги кӯҳна ҳисобида мешуданд.

Фаъолияти ҳунвейбинҳо дар бисёр минтақаҳо бо таъқиби омӯзгорон, зиёиён, кормандони давлатӣ ва намояндагони муассисаҳои фарҳангӣ ҳамроҳ буд.

Дар баъзе мавридҳо ин таъқибҳо ба латукӯб, шиканҷа ва куштор оварда расонданд.

==== Мубориза бо «чор кӯҳна» ====

Яке аз шиорҳои асосии Инқилоби фарҳангӣ мубориза бо «чор кӯҳна» буд:

# афкори кӯҳна;
# фарҳанги кӯҳна;
# урфу одатҳои кӯҳна;
# анъанаҳои кӯҳна.

Дар доираи ин маърака маъбадҳо, китобҳо, осори таърихӣ ва дигар ёдгориҳои фарҳангӣ хароб ё мусодира шуданд.

Фаъолияти бисёре аз муассисаҳои таълимӣ ва фарҳангӣ қатъ гардид.

==== Саркӯби мухолифони сиёсӣ ====

Дар солҳои аввали инқилоб як қатор роҳбарони баландпояи Ҳизби коммунистии Чин аз вазифаҳои худ барканор шуданд.

Лю Шаотси, ки аз соли 1959 раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин буд, мавриди таъқиб қарор гирифт ва соли 1969 дар шароити боздошт даргузашт.

Дэн Сяопин низ аз вазифаҳои роҳбарикунанда барканор шуда, ба корҳои дигар фиристода шуд.

==== Даргириҳои дохилӣ ====

Бо густариши ҳаракатҳои инқилобӣ байни гурӯҳҳои гуногуни ҳунвейбинҳо ва дигар созмонҳои сиёсӣ ихтилофот ба вуҷуд омад.

Дар баъзе минтақаҳо ин ихтилофот ба даргириҳои мусаллаҳона табдил ёфтанд.

Соли 1967 ҳукумати марказӣ барои барқарор кардани тартибот ба истифодаи нерӯҳои мусаллаҳ рӯ овард.

Дар солҳои минбаъда фаъолияти бисёре аз гурӯҳҳои мустақили ҳунвейбинҳо маҳдуд гардид.

=== Марҳилаи дуюм (1969–1971) ===

Марҳилаи дуюм бо талошҳои барқарор кардани идоракунии давлатӣ ва идомаи маъракаҳои идеологӣ тавсиф мешавад.

Дар Анҷумани IX Ҳизби коммунистии Чин, ки моҳи апрели соли 1969 баргузор гардид, мавқеи идеологияи маоистӣ мустаҳкам карда шуд.

[[Лин Бяо]] ҳамчун вориси сиёсии Мао Зэдун муаррифӣ гардид.

==== Мактабҳои кадрҳои 7 май ====

Дар ин давра муассисаҳое ташкил шуданд, ки бо номи «мактабҳои кадрҳои 7 май» маъруф буданд.

Кормандони давлатӣ, зиёиён ва роҳбарони собиқи ҳизбӣ ба ин муассисаҳо фиристода мешуданд.

Дар онҳо меҳнати ҷисмонӣ, омӯзиши сиёсӣ ва корҳои ташкилӣ якҷоя амалӣ мегардиданд.

Ҳадафи эълоншудаи ин муассисаҳо «бозомӯзии идеологӣ» ва наздик кардани кормандони давлатӣ ба меҳнати истеҳсолӣ буд.

==== Фиристодани ҷавонон ба деҳот ====

Дар доираи маъракаи «Ба кӯҳҳо бароед, ба деҳот фуроед» миллионҳо ҷавонони шаҳрӣ ба минтақаҳои деҳот фиристода шуданд.

Онҳо бояд дар корҳои кишоварзӣ иштирок мекарданд ва аз зиндагии деҳқонон таҷриба меомӯхтанд.

Ин сиёсат ба таҳсил, шуғл ва зиндагии шахсии насли бузурги ҷавонони чинӣ таъсири амиқ расонд.

==== Ҳодисаи Лин Бяо ====

Соли 1971 Лин Бяо дар шароити баҳсбарангез ҳангоми суқути ҳавопаймо дар Муғулистон ба ҳалокат расид.

Роҳбарияти Чин баъдан ӯро ба кӯшиши табаддулоти давлатӣ айбдор кард.

Ин ҳодиса ба тағйир ёфтани тавозуни қудрат дар роҳбарияти ҳизб мусоидат намуд.

=== Марҳилаи сеюм (1971–1976) ===

Дар марҳилаи охирин муборизаҳои сиёсӣ дар дохили роҳбарияти Чин идома ёфтанд.

Дар ин давра [[Ҷоу Энлай]] ва гурӯҳи сиёсии маъруф ба «[[Бандаи чаҳор нафар]]» нақши муҳим доштанд.

Ба гурӯҳи мазкур Ҷян Син, [[Яо Венюан]], [[Ҷанг Чунтсяо]] ва [[Ван Ҳунвен]] дохил мешуданд.

Ин гурӯҳ дар сиёсати фарҳангӣ ва идеологии кишвар нуфузи назаррас дошт.

Соли 1976 Ҷоу Энлай ва баъдан Мао Зэдун даргузаштанд.

Пас аз марги Мао, моҳи октябри соли 1976, аъзои «Бандаи чаҳор нафар» боздошт шуданд. Ин рӯйдод маъмулан анҷоми Инқилоби фарҳангӣ ҳисобида мешавад.

== Таъсир ба фарҳанг ва маориф ==

Инқилоби фарҳангӣ ба низоми таълим ва ҳаёти фарҳангии Чин зарари ҷиддӣ расонд.&lt;ref&gt;{{Cite book
 |last=MacFarquhar
 |first=Roderick
 |last2=Schoenhals
 |first2=Michael
 |title=Mao's Last Revolution
 |publisher=Harvard University Press
 |year=2006
 |isbn=9780674023321
}}&lt;/ref&gt;

Бисёре аз мактабҳо ва донишгоҳҳо барои муддатҳои гуногун фаъолияти муқаррарии худро қатъ карданд.
Омӯзгорон, олимон, нависандагон ва ҳунармандон мавриди таъқиб қарор гирифтанд.Дар соҳаи санъат асарҳое тарғиб мешуданд, ки ба идеологияи расмии инқилоб мувофиқат мекарданд.Ҷян Син дар ташаккули сиёсати театрӣ ва тарғиби намоишномаҳои намунавии инқилобӣ нақши муҳим дошт.Дар ҳамин давра осори зиёди таърихӣ, китобҳо, маъбадҳо ва ёдгориҳои фарҳангӣ осеб диданд ё нобуд шуданд.

== Таъқибҳои сиёсӣ ва хушунат ==

Инқилоби фарҳангӣ бо саркӯбҳои сиёсӣ ва хушунати густарда ҳамроҳ буд.
Ба гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ, аз ҷумла зиёиён, кормандони ҳизбӣ, рӯҳониён ва намояндагони баъзе ақаллиятҳои миллӣ, фишор оварда мешуд.
Дар минтақаҳои мухталифи Чин ҳодисаҳои куштори оммавӣ ва даргириҳои мусаллаҳона ба қайд гирифта шудаанд.
Дар Муғулистони Дохилӣ, Тибет, Шинҷон ва дигар минтақаҳо маъракаҳои сиёсӣ ба муносибатҳои қавмӣ ва фарҳангӣ низ таъсири ҷиддӣ расонданд.
Шумораи дақиқи қурбониёни Инқилоби фарҳангӣ мавриди баҳси таърихнигорон аст. Дар таҳқиқот арзёбиҳои гуногун пешниҳод шудаанд, зеро усулҳои ҳисоб ва доираи қурбониёни ба ҳисоб гирифташуда фарқ мекунанд.

== Паёмадҳои Инқилоби фарҳангӣ ==

=== Паёмадҳои сиёсӣ ===

Инқилоби фарҳангӣ ба сохтори Ҳизби коммунистии Чин ва идоракунии давлатӣ таъсири амиқ расонд.Бисёре аз роҳбарони пешина аз вазифаҳои худ дур карда шуданд, дар ҳоле ки гурӯҳҳои нави сиёсӣ ба мақомҳои роҳбарикунанда расиданд.
Пас аз соли 1976 роҳбарияти Чин тадриҷан ба бознигарии сиёсати давраи Мао рӯ овард.

=== Паёмадҳои иҷтимоӣ ===

Маъракаҳои сиёсӣ боиси аз ҳам ҷудо шудани оилаҳо, қатъ гардидани таҳсили ҷавонон ва тағйир ёфтани шароити зиндагии миллионҳо нафар шуданд.Таъқибҳои сиёсӣ ба муносибатҳои байни гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва эътимоди мардум ба ниҳодҳои давлатӣ таъсир расонданд.

=== Паёмадҳои фарҳангӣ ===

Нобуд шудани осори таърихӣ, китобҳо ва муассисаҳои фарҳангӣ яке аз паёмадҳои муҳимми ин давра буд.Дар айни замон, таҷрибаи Инқилоби фарҳангӣ ба мавзӯи асосии бисёре аз асарҳои адабӣ, хотирот ва таҳқиқоти таърихии баъдӣ табдил ёфт.

== Арзёбии расмӣ ==

Соли 1981 Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Чин қарореро дар бораи таърихи ҳизб қабул кард, ки дар он Инқилоби фарҳангӣ ҳамчун хатои ҷиддии сиёсӣ арзёбӣ гардид.Дар ин санад масъулияти асосии оғози инқилоб ба Мао Зэдун нисбат дода шуд.

Ҳизби коммунистии Чин Инқилоби фарҳангиро даврае арзёбӣ кард, ки ба ҳизб, давлат ва мардуми кишвар зарари ҷиддӣ расонд. Ин арзёбӣ дар ташаккули сиёсати минбаъдаи Чин ва оғози ислоҳоти иқтисодии давраи Дэн Сяопин аҳаммияти муҳим дошт.

== Инъикос дар адабиёт ==

Инқилоби фарҳангӣ дар осори бисёре аз нависандагони чинӣ ва хориҷӣ инъикос ёфтааст.

Аз ҷумла:

* [[Гу Хуа]] — романи «Дар водии нилуфарҳо», ки зиндагии ҷомеаи Чинро дар давраи Инқилоби фарҳангӣ тасвир мекунад;
* [[Дай Сиҷе]] — романи «Балзак ва дӯзандаи хурди чинӣ», ки дар бораи бозомӯзии ҷавонон дар деҳот қисса мекунад.

== Ҷусторҳои вобаста ==

* [[Мао Зэдун]]
* [[Маоизм]]
* [[Ҳизби коммунистии Чин]]
* [[Ҷаҳиши бузург]]
* [[Дэн Сяопин]]
* [[Таърихи Ҷумҳурии Мардумии Чин]]
* [[Ҷудоии Чин ва Иттиҳоди Шӯравӣ]]

== Эзоҳ ==
&lt;references/&gt;

== Адабиёт ==

* Галенович Ю. М. «Культурная революция» в Китае. Борьба в китайском руководстве. Май 1966 г. — апрель 1969 г. Москва: ИДВ, 1974–1977.
* Усов В. Н. «Культурная революция в Китае». Китай: история в лицах и событиях. Москва, 1991.
* Усов В. Н. КНР: от «большого скачка» к «культурной революции» (1960–1966 гг.). Москва: ИДВ РАН, 1998.
* Усов В. Н. КНР: от «культурной революции» к реформам и открытости (1976–1984 гг.). Москва: ИДВ РАН, 2003.
* Sneath, D. «The Impact of the Cultural Revolution in China on the Mongolians of Inner Mongolia». Modern Asian Studies, 28(2), 1994, саҳ. 409–430.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/Cultural_Revolution Cultural Revolution — Википедияи англисӣ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cultural_Revolution Аксҳо ва мавод дар Викианбор]

[[Гурӯҳ:Таърихи Чин]]
[[Гурӯҳ:Инқилоби фарҳангӣ дар Чин]]
[[Гурӯҳ:Мао Зэдун]]
[[Гурӯҳ:Солҳои 1960 дар Чин]]
[[Гурӯҳ:Солҳои 1970 дар Чин]]
[[Гурӯҳ:Сиёсати Чин]]</text>
      <sha1>04r6bym59vqe8c57lntywx1zdaucp3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби Норанҷӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334609</id>
    <revision>
      <id>1491505</id>
      <parentid>1491458</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T23:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>ороиш, викисозӣ, вироишоти сабкӣ</comment>
      <origin>1491505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19343" sha1="3lyqfyetqw3sdswpl9a74c9wiq18f8j" xml:space="preserve">
{{Ислоҳот}}

[[Акс:Morning first day of Orange Revolution.jpg|thumb|300px|Эътирозгарон дар Майдони Истиқлолияти Киев, 22 ноябри соли 2004.]]

'''Инқилоби норанҷӣ''' ({{lang-uk|Помаранчева революція}}) — силсилаи эътирозҳои оммавӣ ва ҳаракати муқовимати шаҳрвандӣ дар [[Украина]] буд, ки аз 22 ноябри соли 2004 то 23 январи соли 2005 идома ёфт. Ин ҳаракат баъди даври дуюми [[интихоботи президентии Украина (2004)|интихоботи президентии соли 2004]] ба вуҷуд омад. Натиҷаҳои эълоншудаи интихобот ба нафъи [[Виктор Янукович]] аз ҷониби мухолифон ва бисёре аз нозирони интихоботӣ мавриди баҳс қарор гирифтанд.&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;&gt;[https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/eoms/presidential_2004 Presidential Election, 31 October, 21 November and 26 December 2004], Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо (САҲА).&lt;/ref&gt;

Маркази асосии эътирозҳо [[Киев]], пойтахти Украина, махсусан [[Майдони Истиқлолият (Киев)|Майдони Истиқлолият]] буд. Ранги норанҷӣ, ки рамзи маъракаи интихоботии номзади мухолифон [[Виктор Юшенко]] ба шумор мерафт, ба рамзи тамоми ҳаракат табдил ёфт.

Дар натиҷаи эътирозҳо ва баррасии қонунӣ [[Суди олии Украина]] натиҷаҳои даври дуюми интихоботро бекор карда, баргузории овоздиҳии такрориро таъйин намуд. Дар овоздиҳии 26 декабри соли 2004 Юшенко пирӯз шуд ва 23 январи соли 2005 ба мақоми президенти Украина савганд ёд кард.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4061253.stm Timeline: Battle for Ukraine], BBC News, 23 январи 2005.&lt;/ref&gt;

== Заминаи таърихӣ ==

=== Вазъи сиёсӣ дар Украина ===

Пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991 Украина бо масъалаҳои гузариш ба иқтисоди бозорӣ, ислоҳоти сиёсӣ, фасод ва муносибатҳои байни ниҳодҳои давлатӣ рӯ ба рӯ буд.

Дар давраи президентии [[Леонид Кучма]] (1994–2005) ҳукумати Украина ба танқидҳои марбут ба фасод, маҳдуд кардани озодии матбуот ва истифодаи захираҳои давлатӣ дар рақобатҳои сиёсӣ дучор гардид.

Яке аз рӯйдодҳое, ки ба эътибори ҳукумат таъсири ҷиддӣ расонд, куштори рӯзноманигор [[Георгий Гонгадзе]] дар соли 2000 буд. Ин ҳодиса ва баҳси сабтҳои овозии марбут ба мақомоти баландпоя боиси буҳрони сиёсие гардид, ки бо номи «Кучмагейт» маъруф шуд.&lt;ref&gt;[https://carnegieendowment.org/2001/02/14/kuchmagate-political-crisis-in-ukraine-event-274 Kuchmagate: Political Crisis in Ukraine?], Carnegie Endowment for International Peace, 14 феврали 2001.&lt;/ref&gt;

Кучма дар интихоботи президентии соли 2004 аз номзадии сарвазири онвақта Виктор Янукович пуштибонӣ мекард. Рақиби асосии ӯ Виктор Юшенко, сарвазири пешини Украина ва яке аз роҳбарони мухолифон буд.

=== Интихоботи президентии соли 2004 ===

[[Акс:Портрет 3-го президента України Віктора Ющенка.jpeg|thumb|180px|Виктор Юшенко — номзади мухолифон ва президенти баъдии Украина.]]

[[Акс:Viktor Yanukovych official portrait.jpg|thumb|180px|Виктор Янукович — сарвазири Украина ва рақиби асосии Юшенко.]]

Даври якуми интихоботи президентӣ 31 октябри соли 2004 баргузор гардид. Азбаски ҳеҷ яке аз номзадҳо беш аз нисфи овозҳоро ба даст наовард, даври дуюм барои 21 ноябр таъйин шуд.

Ду номзади асосӣ чунин буданд:

* '''Виктор Юшенко''' — намояндаи мухолифон ва роҳбари нерӯҳои сиёсие, ки ислоҳоти демократӣ ва наздикшавӣ ба Аврупоро ҷонибдорӣ мекарданд;
* '''Виктор Янукович''' — сарвазири амалкунанда, ки аз пуштибонии президент Кучма ва Ҳизби минтақаҳо бархӯрдор буд.

Маъракаи интихоботӣ дар фазои рақобати шадиди сиёсӣ гузашт. Дар моҳи сентябри соли 2004 Юшенко бар асари заҳролудшавӣ бо диоксин ба бемории вазнин гирифтор шуд. Ин ҳодиса ба саломатӣ ва симои зоҳирии ӯ таъсири ҷиддӣ расонд.&lt;ref&gt;Andrew Wilson. ''Ukraine's Orange Revolution''. Yale University Press, 2005, саҳ. 96–104. ISBN 0-300-11290-4.&lt;/ref&gt;

== Оғози Инқилоби норанҷӣ ==

[[Акс:Orange ribbon.svg|thumb|100px|Лентаи норанҷӣ — рамзи Инқилоби норанҷӣ.]]

21 ноябри соли 2004 даври дуюми интихобот баргузор гардид. Натиҷаҳои расмии эълоншуда Януковичро пирӯз нишон медоданд, аммо натиҷаҳои пурсишҳои интихобкунандагон ҳангоми баромадан аз қитъаҳои овоздиҳӣ ва гузоришҳои нозирон бо онҳо мувофиқат намекарданд.

Мухолифон иддао карданд, ки дар раванди овоздиҳӣ ва ҳисобкунии овозҳо тақаллуби густарда сурат гирифтааст. Ин иддаоҳо ба эътирозҳои оммавӣ оварда расонданд.&lt;ref&gt;Peter Finn. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/11/23/widespread-vote-fraud-is-alleged-in-ukraine/e4c76edb-7e7f-4e9c-83f6-fe2fe321eb28/ Widespread Vote Fraud Is Alleged in Ukraine], ''The Washington Post'', 23 ноябри 2004.&lt;/ref&gt;

Аз 22 ноябр ҳазорон нафар дар Майдони Истиқлолияти Киев ҷамъ омаданд. Дар рӯзҳои минбаъда шумораи иштироккунандагон афзуд ва эътирозҳо ба шаҳрҳои дигари Украина низ паҳн шуданд.

Ранги норанҷӣ дар парчамҳо, лентаҳо ва либоси эътирозгарон васеъ истифода мешуд. Ин ранг аввал рамзи маъракаи интихоботии Юшенко буд ва баъдан номи ҳаракати эътирозиро муайян кард.

== Ҷараёни эътирозҳо ==

[[Акс:Militsiya and orange flowers, Kiev.jpg|thumb|Эътирозҳо дар ҷараёни Инқилоби норанҷӣ.]]

Эътирозгарон бекор кардани натиҷаҳои баҳсбарангези интихобот ва баргузории овоздиҳии одилонаро талаб мекарданд.

Шаклҳои асосии эътироз инҳо буданд:

* гирдиҳамоиҳои оммавӣ;
* раҳпаймоиҳои осоишта;
* эътирозҳои нишастагӣ;
* корпартоиҳо;
* муқовимати шаҳрвандӣ.

Дар баъзе рӯзҳо шумораи иштироккунандагони гирдиҳамоиҳо дар Киев, тибқи арзёбиҳои гуногун, ба садҳо ҳазор нафар мерасид.&lt;ref&gt;Veronica Khokhlova. ''New Kids on the Bloc'', The New York Times, 26 ноябри 2004.&lt;/ref&gt;

Дар ҳаракат гурӯҳҳои гуногуни сиёсӣ ва шаҳрвандӣ иштирок доштанд. Яке аз созмонҳои фаъоли ҷавонон ҳаракати «Пора!» буд, ки дар ҳамоҳангсозии эътирозҳо саҳм дошт.

Дар ҳамин давра дар минтақаҳои шарқӣ ва ҷанубии Украина гирдиҳамоиҳои ҷонибдорони Янукович низ баргузор мешуданд. Ин ҳолат аз ихтилофҳои сиёсию минтақавӣ дар кишвар шаҳодат медод.

== Нақши нерӯҳои сиёсӣ ==

=== Виктор Юшенко ===

Виктор Юшенко роҳбари асосии мухолифони сиёсӣ ва номзади президентӣ буд. Ӯ баргузории интихоботи одилона ва ислоҳоти сиёсиро талаб мекард.

=== Юлия Тимошенко ===

[[Юлия Тимошенко]] яке аз роҳбарони муҳими мухолифон ба шумор мерафт. Вай дар гирдиҳамоиҳо суханронӣ мекард ва аз Юшенко пуштибонӣ менамуд.

=== Виктор Янукович ===

Виктор Янукович, сарвазири амалкунанда, натиҷаҳои ибтидоии интихоботро ба нафъи худ медонист. Ӯ ва ҷонибдоронаш ба иддаоҳои мухолифон эътироз мекарданд ва аз мавқеи сиёсии худ ҳимоят менамуданд.

=== Леонид Кучма ===

Президенти амалкунанда Леонид Кучма дар музокироти сиёсӣ барои ҳалли буҳрон иштирок дошт. Ҳукумати ӯ дар давраи гузариши қудрат нақши муҳим бозид.

== Ҳалли буҳрони сиёсӣ ==

[[Акс:Ukrainian Round Table 2004.jpg|thumb|Музокироти сиёсӣ дар Киев, 1 декабри соли 2004.]]

Дар охири ноябр ва аввали декабри соли 2004 музокирот байни намояндагони ҳукумат, мухолифон ва миёнаравони байналмилалӣ баргузор гардид.

1 декабр порлумони Украина ба ҳукумати Янукович раъйи адами эътимод дод.

3 декабри соли 2004 Суди олии Украина натиҷаҳои даври дуюми интихоботи президентиро бинобар қонуншиканиҳои интихоботӣ бекор кард ва баргузории овоздиҳии такрориро барои 26 декабр таъйин намуд.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt;

Ин қарор ба коҳиши буҳрони сиёсӣ ва гузариш ба роҳи ҳалли ҳуқуқии баҳси интихоботӣ мусоидат кард.

8 декабр порлумони Украина тағйирот ба қонунгузории интихоботӣ ва ислоҳоти конститутсиониро тасдиқ намуд. Ин тағйирот як қисми созиши сиёсӣ байни ҳукумат ва мухолифон буданд.

== Овоздиҳии такрорӣ ва пирӯзии Юшенко ==

26 декабри соли 2004 овоздиҳии такрории даври дуюм баргузор шуд. Раванди овоздиҳӣ зери назорати нозирони дохилӣ ва байналмилалӣ қарор дошт.

Тибқи натиҷаҳои ниҳоӣ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Номзад
! Ҳиссаи овозҳо
|-
| [[Виктор Юшенко]]
| 51,99%
|-
| [[Виктор Янукович]]
| 44,20%
|}

Нозирони байналмилалӣ дар муқоиса бо даври қаблӣ беҳбудии назаррасро дар раванди интихобот қайд карданд.&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;/&gt;

10 январи соли 2005 Комиссияи марказии интихоботи Украина Юшенкоро пирӯзи интихобот эълон кард.

23 январи соли 2005 маросими савгандёдкунии ӯ баргузор гардид. Ин рӯйдод анҷоми Инқилоби норанҷӣ ҳисобида мешавад.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt;

== Нақши расонаҳо ва интернет ==

Расонаҳои мустақил, интернет ва телефонҳои мобилӣ дар паҳн кардани иттилоот ва ҳамоҳангсозии эътирозҳо нақши муҳим доштанд.

Фаъолон тавассути сомонаҳои хабарӣ, шабакаҳои иртиботӣ ва телефонҳои мобилӣ маълумотро дар бораи натиҷаҳои интихобот, гирдиҳамоиҳо ва фаъолияти нозирон мубодила мекарданд.

Бархе аз муҳаққиқон Инқилоби норанҷиро аз намунаҳои аввалини истифодаи густурдаи интернет барои ташкили ҳаракатҳои оммавии сиёсӣ медонанд.&lt;ref&gt;Michael McFaul. «Transitions from Postcommunism». ''Journal of Democracy'', ҷилди 16, № 3, 2005.&lt;/ref&gt;

== Нақши байналмилалӣ ==

Инқилоби норанҷӣ таваҷҷуҳи кишварҳо ва созмонҳои байналмилалиро ба худ ҷалб кард.

[[Иттиҳоди Аврупо]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]], [[Полша]] ва дигар кишварҳо раванди интихобот ва буҳрони сиёсиро пайгирӣ мекарданд.

Намояндагони байналмилалӣ дар музокироти ҳалли буҳрон ширкат варзиданд. Русия бошад, дар ҷараёни маъракаи интихоботӣ аз Янукович пуштибонӣ мекард.

Нақши кишварҳои хориҷӣ дар ин рӯйдодҳо мавзӯи таҳқиқот ва баҳсҳои сиёсӣ боқӣ мондааст.&lt;ref&gt;Anders Åslund ва Michael McFaul. ''Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough''. Carnegie Endowment for International Peace, 2006. ISBN 978-0-87003-221-9.&lt;/ref&gt;

== Паёмадҳо ==

=== Тағйироти сиёсӣ ===

Пирӯзии Юшенко боиси тағйири роҳбарияти сиёсии Украина гардид.

Инқилоби норанҷӣ ба рушди фаъолияти ҷомеаи шаҳрвандӣ ва афзоиши таваҷҷуҳ ба шаффофияти интихобот мусоидат намуд. Бо вуҷуди ин, ихтилофҳои дохилии нерӯҳои сиёсӣ ва мушкилоти идоракунии давлатӣ дар солҳои минбаъда идома ёфтанд.

Ислоҳоти конститутсионии соли 2004, ки аз соли 2006 амал мекард, як қисми ваколатҳои президентро ба порлумон ва ҳукумат интиқол дод.

=== Интихоботи соли 2010 ===

Дар интихоботи президентии соли 2010 Виктор Янукович пирӯз гардид ва ба ҷойи Юшенко президенти Украина шуд.

Ин натиҷа нишон дод, ки рақобатҳои сиёсие, ки дар давраи Инқилоби норанҷӣ вуҷуд доштанд, дар солҳои минбаъда низ идома ёфтанд.

=== Аҳаммияти таърихӣ ===

Инқилоби норанҷӣ яке аз рӯйдодҳои муҳимми таърихи муосири Украина ба шумор меравад.

Он инчунин ба силсилаи ҳаракатҳои сиёсие дохил мешавад, ки бо номи [[инқилобҳои ранга]] маъруфанд. Аз ҷумла, онро аксар вақт бо [[Инқилоби садбаргҳо]] дар Гурҷистон ва [[Инқилоби лолаҳо]] дар Қирғизистон муқоиса мекунанд.

Арзёбии натиҷаҳои инқилоб дар ҷомеаи Украина ва таҳқиқоти сиёсӣ гуногун буда, ҳам дастовардҳои демократӣ ва ҳам маҳдудиятҳои ислоҳоти минбаъдаро дар бар мегирад.

== Ҷусторҳои вобаста ==

* [[Инқилобҳои ранга]]
* [[Инқилоби садбаргҳо]]
* [[Инқилоби лолаҳо]]
* [[Евромайдон]]
* [[Таърихи Украина]]
* [[Виктор Юшенко]]
* [[Виктор Янукович]]
* [[Юлия Тимошенко]]

== Эзоҳ ==
&lt;references/&gt;

== Адабиёт ==

* Wilson, Andrew. ''Ukraine's Orange Revolution''. Yale University Press, 2005. ISBN 0-300-11290-4.
* Åslund, Anders; McFaul, Michael. ''Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough''. Carnegie Endowment for International Peace, 2006. ISBN 978-0-87003-221-9.
* D'Anieri, Paul. ''Understanding Ukrainian Politics: Power, Politics, and Institutional Design''. M. E. Sharpe, 2006. ISBN 978-0-7656-1811-5.
* Karatnycky, Adrian. «Ukraine's Orange Revolution». ''Foreign Affairs'', ҷилди 84, № 2, 2005, саҳ. 35–52.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/eoms/presidential_2004 Гузоришҳои САҲА оид ба интихоботи президентии Украина дар соли 2004]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4061253.stm BBC News — Хронологияи буҳрони сиёсии Украина]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orange_Revolution Аксҳо ва маводи марбут ба Инқилоби норанҷӣ дар Викианбор]

[[Гурӯҳ:Таърихи Украина]]
[[Гурӯҳ:Инқилобҳо]]
[[Гурӯҳ:Инқилобҳои ранга]]
[[Гурӯҳ:Соли 2004 дар Украина]]
[[Гурӯҳ:Соли 2005 дар Украина]]
[[Гурӯҳ:Сиёсати Украина]]</text>
      <sha1>3lyqfyetqw3sdswpl9a74c9wiq18f8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491506</id>
      <parentid>1491505</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T23:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>ороиш, викисозӣ, вироишоти сабкӣ</comment>
      <origin>1491506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23097" sha1="cpc4f3pih2vlbag1hfsfo86zvnm95z5" xml:space="preserve">
{{Даргирии шаҳрвандӣ
| сарлавҳа = Инқилоби норанҷӣ
| қисм = [[Инқилобҳои ранга]]
| тасвир = [[Акс:Morning first day of Orange Revolution.jpg|марказ|бе_чаҳорчӯба]]
| тавсиф = Эътирозгарон дар [[Майдони Истиқлолият (Киев)|Майдони Истиқлолият]] дар [[Киев]], 22 ноябри соли 2004
| таърих = 22 ноябри 2004 — 23 январи 2005
| макон = [[Украина]], асосан [[Киев]]
| координатҳо = 
| сабабҳо =
* Бӯҳрони сиёсии «Кучмагейт» ва коҳиши эътимод ба ҳукумати [[Леонид Кучма]]
* Натиҷаҳои баҳсбарангези даври дуюми [[интихоботи президентии Украина (2004)|интихоботи президентии соли 2004]]
* Иддаоҳо дар бораи тақаллуби интихоботӣ ва фишор ба интихобкунандагон
| мақсад =
* Бекор кардани натиҷаҳои даври дуюми интихоботи президентӣ
* Баргузории интихоботи озод ва одилона
* Мубориза бо фасод ва нуфузи олигархҳо
| усулҳо =
* [[Эътироз]]ҳои оммавӣ
* [[Муқовимати шаҳрвандӣ]]
* [[Нофармонии шаҳрвандӣ]]
* [[Корпартоӣ]]ҳо
* Раҳпаймоиҳои осоишта
| мақом = Анҷомёфта
| натиҷа =
* Бекор шудани натиҷаҳои даври дуюми интихобот бо қарори [[Суди олии Украина]]
* Баргузории овоздиҳии такрорӣ дар 26 декабри соли 2004
* Пирӯзии [[Виктор Юшенко]] дар интихоботи президентӣ
* Савгандёдкунии Юшенко дар 23 январи соли 2005
| ҷониб1 =
'''Мухолифон:'''
* Эътилофи «Украинаи мо»
* Блоки Юлия Тимошенко
* Ҳаракати «Пора!»
* Ҳизби сотсиалистии Украина
* Созмонҳои шаҳрвандӣ ва ҷонибдорони Виктор Юшенко

'''Пуштибонии хориҷӣ:'''
* [[Полша]]
* [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]]
| ҷониб2 =
'''Ҳукумати Украина ва ҷонибдорони Янукович:'''
* Ҳукумати Виктор Янукович
* Ҳизби минтақаҳо
* Ҳизби коммунистии Украина
* Ҳизби прогрессивии сотсиалистии Украина
* Блоки русӣ

'''Пуштибонии хориҷӣ:'''
* [[Русия]]
| ҷониб3 =
| афродикалидӣ1 =
* [[Виктор Юшенко]]
* [[Юлия Тимошенко]]
* [[Александр Мороз]]
| афродикалидӣ2 =
* [[Леонид Кучма]]
* [[Виктор Янукович]]
* [[Виктор Медведчук]]
* [[Владимир Путин]]
| афродикалидӣ3 =
| чиқадар1 = Садҳо ҳазор эътирозгар дар маркази Киев; тибқи баъзе арзёбиҳо, то 1 миллион нафар
| чиқадар2 = Маълумоти дақиқ дастрас нест
| чиқадар3 =
| талафот1 =
| талафот2 =
| талафот3 =
| талафот_ном = Талафоти ҷонӣ
| қайдҳо = Тибқи як гузориш, як нафар бар асари сактаи қалб даргузашт. Эътирозҳо асосан хусусияти осоишта доштанд.
}}
[[Акс:Morning first day of Orange Revolution.jpg|thumb|300px|Эътирозгарон дар Майдони Истиқлолияти Киев, 22 ноябри соли 2004.]]

'''Инқилоби норанҷӣ''' ({{lang-uk|Помаранчева революція}}) — силсилаи эътирозҳои оммавӣ ва ҳаракати муқовимати шаҳрвандӣ дар [[Украина]] буд, ки аз 22 ноябри соли 2004 то 23 январи соли 2005 идома ёфт. Ин ҳаракат баъди даври дуюми [[интихоботи президентии Украина (2004)|интихоботи президентии соли 2004]] ба вуҷуд омад. Натиҷаҳои эълоншудаи интихобот ба нафъи [[Виктор Янукович]] аз ҷониби мухолифон ва бисёре аз нозирони интихоботӣ мавриди баҳс қарор гирифтанд.&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;&gt;[https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/eoms/presidential_2004 Presidential Election, 31 October, 21 November and 26 December 2004], Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо (САҲА).&lt;/ref&gt;

Маркази асосии эътирозҳо [[Киев]], пойтахти Украина, махсусан [[Майдони Истиқлолият (Киев)|Майдони Истиқлолият]] буд. Ранги норанҷӣ, ки рамзи маъракаи интихоботии номзади мухолифон [[Виктор Юшенко]] ба шумор мерафт, ба рамзи тамоми ҳаракат табдил ёфт.

Дар натиҷаи эътирозҳо ва баррасии қонунӣ [[Суди олии Украина]] натиҷаҳои даври дуюми интихоботро бекор карда, баргузории овоздиҳии такрориро таъйин намуд. Дар овоздиҳии 26 декабри соли 2004 Юшенко пирӯз шуд ва 23 январи соли 2005 ба мақоми президенти Украина савганд ёд кард.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4061253.stm Timeline: Battle for Ukraine], BBC News, 23 январи 2005.&lt;/ref&gt;

== Заминаи таърихӣ ==

=== Вазъи сиёсӣ дар Украина ===

Пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991 Украина бо масъалаҳои гузариш ба иқтисоди бозорӣ, ислоҳоти сиёсӣ, фасод ва муносибатҳои байни ниҳодҳои давлатӣ рӯ ба рӯ буд.

Дар давраи президентии [[Леонид Кучма]] (1994–2005) ҳукумати Украина ба танқидҳои марбут ба фасод, маҳдуд кардани озодии матбуот ва истифодаи захираҳои давлатӣ дар рақобатҳои сиёсӣ дучор гардид.

Яке аз рӯйдодҳое, ки ба эътибори ҳукумат таъсири ҷиддӣ расонд, куштори рӯзноманигор [[Георгий Гонгадзе]] дар соли 2000 буд. Ин ҳодиса ва баҳси сабтҳои овозии марбут ба мақомоти баландпоя боиси буҳрони сиёсие гардид, ки бо номи «Кучмагейт» маъруф шуд.&lt;ref&gt;[https://carnegieendowment.org/2001/02/14/kuchmagate-political-crisis-in-ukraine-event-274 Kuchmagate: Political Crisis in Ukraine?], Carnegie Endowment for International Peace, 14 феврали 2001.&lt;/ref&gt;

Кучма дар интихоботи президентии соли 2004 аз номзадии сарвазири онвақта Виктор Янукович пуштибонӣ мекард. Рақиби асосии ӯ Виктор Юшенко, сарвазири пешини Украина ва яке аз роҳбарони мухолифон буд.

=== Интихоботи президентии соли 2004 ===

[[Акс:Портрет 3-го президента України Віктора Ющенка.jpeg|thumb|180px|Виктор Юшенко — номзади мухолифон ва президенти баъдии Украина.]]

[[Акс:Viktor Yanukovych official portrait.jpg|thumb|180px|Виктор Янукович — сарвазири Украина ва рақиби асосии Юшенко.]]

Даври якуми интихоботи президентӣ 31 октябри соли 2004 баргузор гардид. Азбаски ҳеҷ яке аз номзадҳо беш аз нисфи овозҳоро ба даст наовард, даври дуюм барои 21 ноябр таъйин шуд.

Ду номзади асосӣ чунин буданд:

* '''Виктор Юшенко''' — намояндаи мухолифон ва роҳбари нерӯҳои сиёсие, ки ислоҳоти демократӣ ва наздикшавӣ ба Аврупоро ҷонибдорӣ мекарданд;
* '''Виктор Янукович''' — сарвазири амалкунанда, ки аз пуштибонии президент Кучма ва Ҳизби минтақаҳо бархӯрдор буд.

Маъракаи интихоботӣ дар фазои рақобати шадиди сиёсӣ гузашт. Дар моҳи сентябри соли 2004 Юшенко бар асари заҳролудшавӣ бо диоксин ба бемории вазнин гирифтор шуд. Ин ҳодиса ба саломатӣ ва симои зоҳирии ӯ таъсири ҷиддӣ расонд.&lt;ref&gt;Andrew Wilson. ''Ukraine's Orange Revolution''. Yale University Press, 2005, саҳ. 96–104. ISBN 0-300-11290-4.&lt;/ref&gt;

== Оғози Инқилоби норанҷӣ ==

[[Акс:Orange ribbon.svg|thumb|100px|Лентаи норанҷӣ — рамзи Инқилоби норанҷӣ.]]

21 ноябри соли 2004 даври дуюми интихобот баргузор гардид. Натиҷаҳои расмии эълоншуда Януковичро пирӯз нишон медоданд, аммо натиҷаҳои пурсишҳои интихобкунандагон ҳангоми баромадан аз қитъаҳои овоздиҳӣ ва гузоришҳои нозирон бо онҳо мувофиқат намекарданд.

Мухолифон иддао карданд, ки дар раванди овоздиҳӣ ва ҳисобкунии овозҳо тақаллуби густарда сурат гирифтааст. Ин иддаоҳо ба эътирозҳои оммавӣ оварда расонданд.&lt;ref&gt;Peter Finn. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/11/23/widespread-vote-fraud-is-alleged-in-ukraine/e4c76edb-7e7f-4e9c-83f6-fe2fe321eb28/ Widespread Vote Fraud Is Alleged in Ukraine], ''The Washington Post'', 23 ноябри 2004.&lt;/ref&gt;

Аз 22 ноябр ҳазорон нафар дар Майдони Истиқлолияти Киев ҷамъ омаданд. Дар рӯзҳои минбаъда шумораи иштироккунандагон афзуд ва эътирозҳо ба шаҳрҳои дигари Украина низ паҳн шуданд.

Ранги норанҷӣ дар парчамҳо, лентаҳо ва либоси эътирозгарон васеъ истифода мешуд. Ин ранг аввал рамзи маъракаи интихоботии Юшенко буд ва баъдан номи ҳаракати эътирозиро муайян кард.

== Ҷараёни эътирозҳо ==

[[Акс:Militsiya and orange flowers, Kiev.jpg|thumb|Эътирозҳо дар ҷараёни Инқилоби норанҷӣ.]]

Эътирозгарон бекор кардани натиҷаҳои баҳсбарангези интихобот ва баргузории овоздиҳии одилонаро талаб мекарданд.

Шаклҳои асосии эътироз инҳо буданд:

* гирдиҳамоиҳои оммавӣ;
* раҳпаймоиҳои осоишта;
* эътирозҳои нишастагӣ;
* корпартоиҳо;
* муқовимати шаҳрвандӣ.

Дар баъзе рӯзҳо шумораи иштироккунандагони гирдиҳамоиҳо дар Киев, тибқи арзёбиҳои гуногун, ба садҳо ҳазор нафар мерасид.&lt;ref&gt;Veronica Khokhlova. ''New Kids on the Bloc'', The New York Times, 26 ноябри 2004.&lt;/ref&gt;

Дар ҳаракат гурӯҳҳои гуногуни сиёсӣ ва шаҳрвандӣ иштирок доштанд. Яке аз созмонҳои фаъоли ҷавонон ҳаракати «Пора!» буд, ки дар ҳамоҳангсозии эътирозҳо саҳм дошт.

Дар ҳамин давра дар минтақаҳои шарқӣ ва ҷанубии Украина гирдиҳамоиҳои ҷонибдорони Янукович низ баргузор мешуданд. Ин ҳолат аз ихтилофҳои сиёсию минтақавӣ дар кишвар шаҳодат медод.

== Нақши нерӯҳои сиёсӣ ==

=== Виктор Юшенко ===

Виктор Юшенко роҳбари асосии мухолифони сиёсӣ ва номзади президентӣ буд. Ӯ баргузории интихоботи одилона ва ислоҳоти сиёсиро талаб мекард.

=== Юлия Тимошенко ===

[[Юлия Тимошенко]] яке аз роҳбарони муҳими мухолифон ба шумор мерафт. Вай дар гирдиҳамоиҳо суханронӣ мекард ва аз Юшенко пуштибонӣ менамуд.

=== Виктор Янукович ===

Виктор Янукович, сарвазири амалкунанда, натиҷаҳои ибтидоии интихоботро ба нафъи худ медонист. Ӯ ва ҷонибдоронаш ба иддаоҳои мухолифон эътироз мекарданд ва аз мавқеи сиёсии худ ҳимоят менамуданд.

=== Леонид Кучма ===

Президенти амалкунанда Леонид Кучма дар музокироти сиёсӣ барои ҳалли буҳрон иштирок дошт. Ҳукумати ӯ дар давраи гузариши қудрат нақши муҳим бозид.

== Ҳалли буҳрони сиёсӣ ==

[[Акс:Ukrainian Round Table 2004.jpg|thumb|Музокироти сиёсӣ дар Киев, 1 декабри соли 2004.]]

Дар охири ноябр ва аввали декабри соли 2004 музокирот байни намояндагони ҳукумат, мухолифон ва миёнаравони байналмилалӣ баргузор гардид.

1 декабр порлумони Украина ба ҳукумати Янукович раъйи адами эътимод дод.

3 декабри соли 2004 Суди олии Украина натиҷаҳои даври дуюми интихоботи президентиро бинобар қонуншиканиҳои интихоботӣ бекор кард ва баргузории овоздиҳии такрориро барои 26 декабр таъйин намуд.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt;

Ин қарор ба коҳиши буҳрони сиёсӣ ва гузариш ба роҳи ҳалли ҳуқуқии баҳси интихоботӣ мусоидат кард.

8 декабр порлумони Украина тағйирот ба қонунгузории интихоботӣ ва ислоҳоти конститутсиониро тасдиқ намуд. Ин тағйирот як қисми созиши сиёсӣ байни ҳукумат ва мухолифон буданд.

== Овоздиҳии такрорӣ ва пирӯзии Юшенко ==

26 декабри соли 2004 овоздиҳии такрории даври дуюм баргузор шуд. Раванди овоздиҳӣ зери назорати нозирони дохилӣ ва байналмилалӣ қарор дошт.

Тибқи натиҷаҳои ниҳоӣ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Номзад
! Ҳиссаи овозҳо
|-
| [[Виктор Юшенко]]
| 51,99%
|-
| [[Виктор Янукович]]
| 44,20%
|}

Нозирони байналмилалӣ дар муқоиса бо даври қаблӣ беҳбудии назаррасро дар раванди интихобот қайд карданд.&lt;ref name=&quot;OSCE&quot;/&gt;

10 январи соли 2005 Комиссияи марказии интихоботи Украина Юшенкоро пирӯзи интихобот эълон кард.

23 январи соли 2005 маросими савгандёдкунии ӯ баргузор гардид. Ин рӯйдод анҷоми Инқилоби норанҷӣ ҳисобида мешавад.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;/&gt;

== Нақши расонаҳо ва интернет ==

Расонаҳои мустақил, интернет ва телефонҳои мобилӣ дар паҳн кардани иттилоот ва ҳамоҳангсозии эътирозҳо нақши муҳим доштанд.

Фаъолон тавассути сомонаҳои хабарӣ, шабакаҳои иртиботӣ ва телефонҳои мобилӣ маълумотро дар бораи натиҷаҳои интихобот, гирдиҳамоиҳо ва фаъолияти нозирон мубодила мекарданд.

Бархе аз муҳаққиқон Инқилоби норанҷиро аз намунаҳои аввалини истифодаи густурдаи интернет барои ташкили ҳаракатҳои оммавии сиёсӣ медонанд.&lt;ref&gt;Michael McFaul. «Transitions from Postcommunism». ''Journal of Democracy'', ҷилди 16, № 3, 2005.&lt;/ref&gt;

== Нақши байналмилалӣ ==

Инқилоби норанҷӣ таваҷҷуҳи кишварҳо ва созмонҳои байналмилалиро ба худ ҷалб кард.

[[Иттиҳоди Аврупо]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]], [[Полша]] ва дигар кишварҳо раванди интихобот ва буҳрони сиёсиро пайгирӣ мекарданд.

Намояндагони байналмилалӣ дар музокироти ҳалли буҳрон ширкат варзиданд. Русия бошад, дар ҷараёни маъракаи интихоботӣ аз Янукович пуштибонӣ мекард.

Нақши кишварҳои хориҷӣ дар ин рӯйдодҳо мавзӯи таҳқиқот ва баҳсҳои сиёсӣ боқӣ мондааст.&lt;ref&gt;Anders Åslund ва Michael McFaul. ''Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough''. Carnegie Endowment for International Peace, 2006. ISBN 978-0-87003-221-9.&lt;/ref&gt;

== Паёмадҳо ==

=== Тағйироти сиёсӣ ===

Пирӯзии Юшенко боиси тағйири роҳбарияти сиёсии Украина гардид.

Инқилоби норанҷӣ ба рушди фаъолияти ҷомеаи шаҳрвандӣ ва афзоиши таваҷҷуҳ ба шаффофияти интихобот мусоидат намуд. Бо вуҷуди ин, ихтилофҳои дохилии нерӯҳои сиёсӣ ва мушкилоти идоракунии давлатӣ дар солҳои минбаъда идома ёфтанд.

Ислоҳоти конститутсионии соли 2004, ки аз соли 2006 амал мекард, як қисми ваколатҳои президентро ба порлумон ва ҳукумат интиқол дод.

=== Интихоботи соли 2010 ===

Дар интихоботи президентии соли 2010 Виктор Янукович пирӯз гардид ва ба ҷойи Юшенко президенти Украина шуд.

Ин натиҷа нишон дод, ки рақобатҳои сиёсие, ки дар давраи Инқилоби норанҷӣ вуҷуд доштанд, дар солҳои минбаъда низ идома ёфтанд.

=== Аҳаммияти таърихӣ ===

Инқилоби норанҷӣ яке аз рӯйдодҳои муҳимми таърихи муосири Украина ба шумор меравад.

Он инчунин ба силсилаи ҳаракатҳои сиёсие дохил мешавад, ки бо номи [[инқилобҳои ранга]] маъруфанд. Аз ҷумла, онро аксар вақт бо [[Инқилоби садбаргҳо]] дар Гурҷистон ва [[Инқилоби лолаҳо]] дар Қирғизистон муқоиса мекунанд.

Арзёбии натиҷаҳои инқилоб дар ҷомеаи Украина ва таҳқиқоти сиёсӣ гуногун буда, ҳам дастовардҳои демократӣ ва ҳам маҳдудиятҳои ислоҳоти минбаъдаро дар бар мегирад.

== Ҷусторҳои вобаста ==

* [[Инқилобҳои ранга]]
* [[Инқилоби садбаргҳо]]
* [[Инқилоби лолаҳо]]
* [[Евромайдон]]
* [[Таърихи Украина]]
* [[Виктор Юшенко]]
* [[Виктор Янукович]]
* [[Юлия Тимошенко]]

== Эзоҳ ==
&lt;references/&gt;

== Адабиёт ==

* Wilson, Andrew. ''Ukraine's Orange Revolution''. Yale University Press, 2005. ISBN 0-300-11290-4.
* Åslund, Anders; McFaul, Michael. ''Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough''. Carnegie Endowment for International Peace, 2006. ISBN 978-0-87003-221-9.
* D'Anieri, Paul. ''Understanding Ukrainian Politics: Power, Politics, and Institutional Design''. M. E. Sharpe, 2006. ISBN 978-0-7656-1811-5.
* Karatnycky, Adrian. «Ukraine's Orange Revolution». ''Foreign Affairs'', ҷилди 84, № 2, 2005, саҳ. 35–52.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/eoms/presidential_2004 Гузоришҳои САҲА оид ба интихоботи президентии Украина дар соли 2004]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4061253.stm BBC News — Хронологияи буҳрони сиёсии Украина]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orange_Revolution Аксҳо ва маводи марбут ба Инқилоби норанҷӣ дар Викианбор]

[[Гурӯҳ:Таърихи Украина]]
[[Гурӯҳ:Инқилобҳо]]
[[Гурӯҳ:Инқилобҳои ранга]]
[[Гурӯҳ:Соли 2004 дар Украина]]
[[Гурӯҳ:Соли 2005 дар Украина]]
[[Гурӯҳ:Сиёсати Украина]]</text>
      <sha1>cpc4f3pih2vlbag1hfsfo86zvnm95z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамсаи Хусрав (дастхат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334610</id>
    <redirect title="Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)" />
    <revision>
      <id>1491467</id>
      <timestamp>2026-10-27T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Хамсаи Хусрав (дастхат)]] to [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc" xml:space="preserve">#равона [[Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</text>
      <sha1>0d6ntvj6mklzxeujq7bxicsxb3cq2yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Хамсаи Хусрав (дастхат)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>334611</id>
    <redirect title="Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)" />
    <revision>
      <id>1491469</id>
      <timestamp>2026-10-27T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Баҳс:Хамсаи Хусрав (дастхат)]] to [[Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</comment>
      <origin>1491469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="tuhtbr9y9xnw79lly0yyblopa1x9xzs" xml:space="preserve">#равона [[Баҳс:Хамса (Амир Хусрави Деҳлавӣ)]]</text>
      <sha1>tuhtbr9y9xnw79lly0yyblopa1x9xzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусрави Деҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334612</id>
    <redirect title="Амир Хусрави Деҳлавӣ" />
    <revision>
      <id>1491477</id>
      <timestamp>2026-10-27T13:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Хусрави Деҳлавӣ]] to [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</comment>
      <origin>1491477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3" xml:space="preserve">#равона [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]]</text>
      <sha1>az1pqe04u4x2eznmke3nb1o3udijyn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Номенклатураи бинарӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334613</id>
    <revision>
      <id>1491487</id>
      <timestamp>2026-10-27T15:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) ё '''номгузории дунома''' — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи Авлод...</comment>
      <origin>1491487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24496" sha1="gxci4xednl0l043aizdzbfzivlzs9uz" xml:space="preserve">'''Номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) ё '''номгузории дунома''' — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва калимаи дуюм номи фарқкунандаи намуд дар дохили он авлод аст. Ин номҳо аз рӯи қоидаҳои [[забони лотинӣ]] навишта мешаванд, аммо метавонанд аз калимаҳои забонҳои дигар низ сохта шаванд.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;&gt;[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)]. International Association for Plant Taxonomy, 2025, моддаи 23.&lt;/ref&gt;

Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[Шер (ҷонвар)|шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[картошка]] ''Solanum tuberosum'' мебошад. Ин номҳо дар тамоми ҷаҳон истифода мешаванд ва ба олимон имкон медиҳанд, ки новобаста аз забонашон ҳар намудро бо як номи муайян шиносанд.

Низоми муосири номгузории дунома асосан ба фаъолияти табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) вобаста аст. Ӯ ин усулро дар асари ''[[Species Plantarum]]'' (&quot;Намудҳои рустаниҳо&quot;, 1753) ба таври пайгирона истифода бурда, барои ташаккули номгузории илмии муосир замина гузошт.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;&gt;[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.&lt;/ref&gt;

== Сохтор ==
[[File:Killerwhales jumping.jpg|thumb|''Orcinus orca'' — номи илмии [[наҳанги қотил]]. Қисми якум номи авлод ва қисми дуюм номи намудро ифода мекунад.]]

Ҳар номи илмии дунома аз ду қисми асосӣ иборат аст:

# '''Номи авлод''' — қисми якум, ки мансубияти организмро ба авлоди муайян нишон медиҳад.
# '''Қисми фарқкунандаи намуд''' — қисми дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Дар истилоҳоти байналмилалии [[ботаника]] ин қисм ''specific epithet'' ва дар [[зоология]] ''specific name'' номида мешавад.

Масалан, дар номи илмии инсон — ''Homo sapiens'':

* ''Homo'' — номи авлод буда, дар забони лотинӣ маънои «инсон»-ро дорад.
* ''sapiens'' — қисми дуюми ном буда, маънои «хирадманд» ё «доно»-ро дорад.

Ҳамин тавр, ''Homo sapiens'' ба маънои «инсони хирадманд» аст.

Номи авлод метавонад ба як ё якчанд намуд тааллуқ дошта бошад. Масалан, картошка (''Solanum tuberosum'') ва [[помидор]] (''Solanum lycopersicum'') ҳар ду ба авлоди ''Solanum'' мансубанд. Қисми якуми номи онҳо яксон аст, вале қисми дуюм нишон медиҳад, ки онҳо намудҳои гуногун мебошанд.

Бояд дар назар дошт, ки қисми дуюм танҳо ба худии худ номи пурраи намуд нест. Масалан, калимаи ''sapiens'' бе ''Homo'' номи мустақили илмии инсон ҳисоб намешавад. Номи пурраи намуд аз якҷояшавии ҳар ду қисм ба вуҷуд меояд.

Дар [[систематика]] авлод яке аз дараҷаҳои асосии [[таснифоти биологӣ]] буда, одатан як ё якчанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. Авлодҳои ба ҳам наздик дар навбати худ ба [[оила (биология)|оила]] муттаҳид карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;EMT&quot;&gt;[https://khirad.tj/books/ensiklopediyai-millii-tojik.-jildi-1.pdf «Авлод»]. ''Энсиклопедияи миллии тоҷик'', ҷилди 1.&lt;/ref&gt;

== Таърих ==

[[File:Carl von Linné.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707–1778), табиатшиноси шведӣ, ки низоми муосири номгузории дуномаро ба таври пайгирона истифода бурд.]]

То пайдоиши номгузории дунома олимон барои тавсиф ва фарқ кардани намудҳои [[рустаниҳо]] ва [[ҳайвонот]] бештар аз ибораҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин ибораҳо аксар вақт чандин калимаро дар бар гирифта, хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд.

Бо зиёд шудани шумораи намудҳои маълум истифодаи чунин номҳо душвор гардид. Номҳо баъзан дар асарҳои муҳаққиқони гуногун фарқ мекарданд ва муайян кардани он ки сухан дар бораи як намуд меравад ё якчанд намуд, осон набуд.

Яке аз аввалин олимоне, ки барои кӯтоҳ ва муназзам кардани номҳои рустаниҳо кӯшиш намуд, ботаники швейтсарӣ [[Каспар Бауҳин]] (1560–1624) буд. Ӯ дар асари ''Pinax Theatri Botanici'' (1623) номҳои тақрибан шаш ҳазор рустаниро ҷамъоварӣ ва муқоиса кард. Бауҳин дар бисёр мавридҳо номҳои кӯтоҳтареро истифода бурд, ки баъдан ба рушди номгузории илмӣ таъсир расониданд.&lt;ref name=&quot;Bauhin&quot;&gt;[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/712 Bauhin, Caspar. ''Pinax Theatri Botanici'']. Basel, 1623. Biodiversity Heritage Library.&lt;/ref&gt;

Аммо маҳз Карл Линней номгузории дуномаро ба низоми пайгирона табдил дод. Дар асари ''Species Plantarum'', ки соли 1753 нашр шуд, ӯ барои намудҳои рустаниҳо номҳои кӯтоҳи дуҷузъаро ба таври муназзам истифода бурд. Ин асар яке аз нуқтаҳои оғози расмии номгузории муосири ботаникӣ ба ҳисоб меравад.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;

Баъдтар, дар нашри даҳуми ''[[Systema Naturae]]'' («Низоми табиат», 1758), Линней ин усулро барои ҳайвонот низ ба таври густурда татбиқ кард. Соли 1758 ҳамчун нуқтаи оғози асосии номгузории муосири зоологӣ қабул шудааст.

Низоми Линней тадриҷан аз ҷониби табиатшиносони кишварҳои гуногун пазируфта шуд ва асоси номгузории илмии организмҳоро ташкил дод.

== Қоидаҳои навиштани номҳои илмӣ ==

Барои он ки номҳои илмӣ дар тамоми ҷаҳон ба шакли ягона истифода шаванд, тарзи навиштани онҳо ба қоидаҳои муайян тобеъ аст.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

=== Ҳарфи калон ва хурд ===

Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон ва қисми дуюми ном бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, ''Panthera leo'' шакли дуруст буда, ''panthera Leo'' нодуруст аст.

Ин қоида ҳатто дар ҳолате риоя мешавад, ки қисми дуюми ном аз номи шахс ё маҳал гирифта шуда бошад.

=== Хати моил ===

Ҳар ду қисми номи илмӣ одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' ва ''Prunus persica''. Ҳангоми дастнавис ҳар ду қисмро алоҳида хат кашидан мумкин аст.

=== Ихтисори номи авлод ===

Агар номи пурраи намуд пештар дар матн оварда шуда бошад, номи авлодро дар зикрҳои баъдӣ ба ҳарфи аввал кӯтоҳ кардан мумкин аст.

Масалан, баъди ''Homo sapiens'' навиштани ''H. sapiens'' иҷозат дода мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор боиси нофаҳмӣ нагардад.

Ҳамин тавр, номи бактерияи ''[[Escherichia coli]]'' дар бисёр асарҳои илмӣ ба шакли ''E. coli'' навишта мешавад.

=== Забони номгузорӣ ===

Номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои забони лотинӣ сохта мешаванд, вале ҷузъҳои онҳо ҳатман аз калимаҳои аслии лотинӣ гирифта намешаванд. Манбаи онҳо метавонад [[забони юнонии бостон]], номи шахс, номи маҳал ё забонҳои дигари ҷаҳон бошад.

=== Истифодаи номи пурра ===

Дар матнҳои илмӣ, махсусан ҳангоми бори аввал зикр кардани намуд, истифодаи номи пурраи дунома муҳим аст. Ин имкон медиҳад, ки намуд бо дигар организмҳои ҳамном ё монанд иштибоҳ нашавад.

== Пайдоиш ва маънои номҳо ==

Номҳои илмии организмҳо метавонанд аз манбаъҳои гуногун пайдо шаванд. Баъзеи онҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, муҳити зист ё паҳншавии ҷуғрофии организмро ифода мекунанд, дар ҳоле ки дигарон ба номи муҳаққиқон ё шахсони таърихӣ вобастаанд.

Масалан:

* ''Homo sapiens'' — калимаи ''sapiens'' дар забони лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад.
* ''Solanum tuberosum'' — калимаи ''tuberosum'' ба хусусияти лӯндамонанди рустанӣ ишора мекунад.
* ''Phlox drummondii'' — қисми ''drummondii'' ба ифтихори ботаник [[Томас Драммонд]] гузошта шудааст.
* ''Panthera leo'' — калимаи ''leo'' номи лотинии шер мебошад.

Баъзан номи намуд аз номи маҳал ё минтақа гирифта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ба ҷои кашф, паҳншавӣ ё маҳалли омӯзиши организм ишора кунанд.

Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани намуд аст, на шарҳ додани тамоми хусусиятҳои он.

== Муаллиф ва соли номгузорӣ ==

Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи дуномаи намуд номи олиме оварда мешавад, ки онро бори аввал мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ нашр кардааст. Ин маълумотро '''ишораи муаллифии номи илмӣ''' меноманд.

Масалан:

* ''Solanum tuberosum'' L. — ҳарфи «L.» ихтисораи стандартии номи Карл Линней мебошад.
* ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) — Линней ин намудро соли 1758 тавсиф кардааст.

Дар ин ҷо қавсҳо низ аҳамияти махсус доранд. Шер дар аввал аз ҷониби Линней бо номи ''Felis leo'' тавсиф шуда буд. Баъдтар онро ба авлоди ''Panthera'' гузарониданд. Аз ин рӯ, номи муаллиф ва соли тавсифи аввалин дар дохили қавс навишта мешаванд.

Дар ботаника низ ҳангоми гузаронидани намуд ба авлоди дигар қавс истифода мешавад, аммо қоидаи зикри муаллифон каме фарқ мекунад.

Масалан, номи илмии [[шафтолу]] ''Prunus persica'' (L.) Batsch аст. «L.» ба Линней, ки номи аввалини ''Amygdalus persica''-ро нашр кардааст, ва «Batsch» ба олиме ишора мекунад, ки таркиби нави номро дар авлоди ''Prunus'' нашр кардааст.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;[https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 ''Prunus persica'' (L.) Batsch]. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;

Номи муаллиф ва соли нашр қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо маълумоти иловагӣ мебошанд, ки барои муайян кардани таърихи ном ва фарқ кардани номҳои монанд истифода мешаванд.

== Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ ==

Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ин кодексҳо тартиби пешниҳод, нашр, қабул ва истифодаи номҳои илмиро муайян мекунанд.

Муҳимтарини онҳо инҳоянд:

* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) — қоидаҳои номгузории ҳайвонотро муқаррар мекунад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) — номгузории гурӯҳҳои мазкурро танзим мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадрид мебошад, ки соли 2025 нашр шудааст.&lt;ref name=&quot;IAPT&quot;/&gt;
* '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) — барои номгузории илмии [[прокариотҳо]] истифода мешавад.

Номгузории намудҳои [[вирусҳо]] низ қоидаҳои махсус дорад, ки онҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) муқаррар мекунад. Дар низоми муосири он номҳои намудҳои вирусҳо низ дуҷузъаанд, аммо номи расмии намудро набояд бо номи худи вирус омехта кард.&lt;ref name=&quot;ICTV&quot;&gt;[https://ictv.global/sites/default/files/web-files/General_Information/How-to-write-virus%2C-species%2C-and-other-taxa-names.2.pdf ''How to write virus, species, and other taxa names'']. International Committee on Taxonomy of Viruses, 2025.&lt;/ref&gt;

Гарчанде принсипҳои асосии номгузорӣ дар ин низомҳо монанданд, баъзе қоидаҳои онҳо аз ҳам фарқ мекунанд.

Масалан, дар зоология такрори як калима ҳамчун номи авлод ва қисми дуюми номи намуд иҷозат дода мешавад. Аз ин рӯ, номи илмии [[бизони амрикоӣ]] ''Bison bison'' аст.

Дар ботаника чунин такрори айнан якхела, ки '''тавтоним''' ном дорад, иҷозат дода намешавад.&lt;ref name=&quot;Madrid&quot;/&gt;

== Номҳои зернамудҳо ==

Номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад. Аммо баъзан олимон дар дохили як намуд гурӯҳҳои хурдтарро низ ҷудо мекунанд, ки онҳоро [[зернамуд]]ҳо меноманд.

Дар зоология номи зернамуд аз се ҷузъ иборат аст. Ҷузъи якум номи авлод, ҷузъи дуюм қисми фарқкунандаи намуд ва ҷузъи сеюм номи зернамудро нишон медиҳад. Чунин тарзи номгузорӣ '''номгузории сеҷузъа''' ё '''номгузории сенома''' номида мешавад.

Масалан, номи илмии [[паланг]]и амурӣ ''Panthera tigris altaica'' мебошад. Дар ин ном ''Panthera'' авлод, ''tigris'' намуд ва ''altaica'' зернамудро нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ICZN&quot;/&gt;

Дар ботаника барои нишон додани дараҷаи зернамуд одатан ихтисораи ''subsp.'' истифода мешавад. Масалан, дар номи ''Origanum vulgare'' subsp. ''gracile'' калимаи ''subsp.'' нишон медиҳад, ки сухан дар бораи зернамуд меравад.

Ҳангоми навиштани чунин номҳо ҷузъҳои лотинии ном бо хати моил оварда мешаванд, аммо ихтисораи ''subsp.'' бо хати муқаррарӣ навишта мешавад.

== Аҳамияти илмӣ ==

Аҳамияти асосии номгузории дунома дар он аст, ки барои муайян кардани намудҳо низоми ягона ва байналмилалӣ фароҳам меорад.

Номҳои мардумии организмҳо вобаста ба забон ва минтақа метавонанд фарқ кунанд. Як рустанӣ ё ҳайвон дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта метавонад. Ҳатто дар дохили як забон як ном гоҳе барои чанд намуди гуногун истифода мешавад.

Номгузории илмӣ имкон медиҳад, ки чунин нофаҳмиҳо кам карда шаванд. Бо истифодаи номи дунома муҳаққиқон метавонанд маълумоти марбут ба як намудро дар асарҳои илмӣ, феҳристҳо, пойгоҳҳои иттилоотӣ ва маҷмӯаҳои [[осорхона]]ҳо ё [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]] ба ҳам пайванд диҳанд.

Ин низом махсусан дар [[систематика]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]], [[экология]], [[кишоварзӣ]], [[тиб]] ва [[ҳифзи табиат]] аҳамияти бузург дорад.

== Тағйир ёфтани номҳои илмӣ ==

Ҳарчанд номгузории дунома барои устувории номҳои илмӣ пешбинӣ шудааст, ин номҳо ҳамеша бетағйир намемонанд.

Бо пешрафти таҳқиқоти илмӣ, махсусан таҳлили маълумоти [[генетика|генетикӣ]] ва муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, ҷойгоҳи баъзе намудҳо дар таснифот метавонад тағйир ёбад. Дар чунин ҳолат намудро мумкин аст ба авлоди дигар гузаронанд ё ҳудуди онро аз нав муайян кунанд.

Баъзан як намуд дар гузашта бо чанд номи гуногун тавсиф шудааст. Агар баъдтар муайян шавад, ки ин номҳо ба як таксони ягона тааллуқ доранд, онҳо '''муродифҳои таксономӣ''' ҳисобида мешаванд.

Интихоби номи дуруст мувофиқи қоидаҳои кодекси дахлдор анҷом дода мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, яъне номи пештар нашршуда бартарӣ дорад, аммо истисноҳо низ вуҷуд доранд.

Аз тарафи дигар, ду намуд дар гурӯҳҳои гуногуни организмҳо метавонанд номҳои комилан яксон дошта бошанд, агар номгузории онҳо аз ҷониби кодексҳои мустақил танзим шавад.

Бинобар ин, номгузорӣ ва таснифот мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале яксон нестанд. '''Таснифот''' муносибат ва ҷойгоҳи организмҳоро дар гурӯҳҳои биологӣ муайян мекунад, дар ҳоле ки '''номгузорӣ''' тартиби гузоштани номи илмиро муқаррар месозад.

== Инчунин нигаред ==

* [[Систематика]]

== Эзоҳ ==
&lt;references /&gt;

== Адабиёт ==

* ''Энсиклопедияи миллии тоҷик''. Ҷилди 1. Душанбе. Мақолаи «Авлод».
* ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника''. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023.
* Bauhin, C. ''Pinax Theatri Botanici''. Basel, 1623.
* Linnaeus, C. ''Species Plantarum''. Stockholm, 1753.
* Linnaeus, C. ''Systema Naturae''. Нашри 10. Stockholm, 1758.
* International Commission on Zoological Nomenclature. ''International Code of Zoological Nomenclature''. Нашри 4. London, 1999.
* International Association for Plant Taxonomy. ''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)''. 2025.

== Пайвандҳои беруна ==

* [https://code.iczn.org/ Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ]
* [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Кодекси Мадриди номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]
* [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.
* [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо.

[[Гурӯҳ:Систематика]]
[[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]]
[[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]]</text>
      <sha1>gxci4xednl0l043aizdzbfzivlzs9uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муҳаммади Шайбонӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334614</id>
    <revision>
      <id>1491494</id>
      <timestamp>2026-10-27T16:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57225-48</username>
        <id>162876</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ (арабӣ: مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي; 132–189 ҳиҷрӣ / 750–805 мелодӣ) — фақеҳ, муҳаддис ва усулии мусулмон, яке аз бузургтарин шогирдони Имом Абӯҳанифа ва аз шахсиятҳои асосии ташаккул ва тадвини мазҳаби ҳанафӣ буд. Ӯ бо таъли...</comment>
      <origin>1491494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="btccy4an9vt4aqkhxvzju51vj6vuqxu" xml:space="preserve">Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ (арабӣ: مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي; 132–189 ҳиҷрӣ / 750–805 мелодӣ) — фақеҳ, муҳаддис ва усулии мусулмон, яке аз бузургтарин шогирдони Имом Абӯҳанифа ва аз шахсиятҳои асосии ташаккул ва тадвини мазҳаби ҳанафӣ буд. Ӯ бо таълифоти худ андешаҳои фиқҳии мактаби Абӯҳанифаро ҳифз ва интиқол дода, дар рушди фиқҳи исломӣ, илми усули фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилалии классикии исломӣ саҳми назаррас гузоштааст.</text>
      <sha1>btccy4an9vt4aqkhxvzju51vj6vuqxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491495</id>
      <parentid>1491494</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57225-48</username>
        <id>162876</id>
      </contributor>
      <comment>Тавсеаи мақола бо иловаи маълумоти тарҷумаи ҳол, осори илмӣ ва сарчашмаҳо.</comment>
      <origin>1491495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16625" sha1="rkwmel024b1li2nkpb9p4hxncffdibe" xml:space="preserve">
= Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ =
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ (арабӣ: مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي; 132–189 ҳиҷрӣ / 750–805 мелодӣ) — фақеҳ, муҳаддис ва усулии мусулмон, яке аз бузургтарин шогирдони Имом Абӯҳанифа ва аз шахсиятҳои асосии ташаккул ва тадвини мазҳаби ҳанафӣ буд. Ӯ бо таълифоти худ андешаҳои фиқҳии мактаби Абӯҳанифаро ҳифз ва интиқол дода, дар рушди фиқҳи исломӣ, илми усули фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилалии классикии исломӣ саҳми назаррас гузоштааст.

== Маълумоти умумӣ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хусусият
!Маълумот
|-
|Номи пурра
|Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ
|-
|Куния
|Абӯабдуллоҳ
|-
|Нисба
|Аш-Шайбонӣ, ал-Куфӣ
|-
|Соли таваллуд
|132 ҳ. / тақрибан 750 м.
|-
|Маҳалли таваллуд
|Восит, Ироқ
|-
|Мактаби фиқҳӣ
|Ҳанафӣ
|-
|Устодони маъруф
|Абӯҳанифа, Абӯюсуф, Молик ибни Анас
|-
|Шогирдони маъруф
|Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ ва дигарон
|-
|Соҳаҳои фаъолият
|Фиқҳ, ҳадис, усули фиқҳ, сiyar
|-
|Соли вафот
|189 ҳ. / 805 м.
|-
|Маҳалли вафот
|Рай, дар наздикии Теҳрони имрӯза
|}
Соли таваллуди ӯ дар баъзе сарчашмаҳо 131 ё 135 ҳиҷрӣ низ зикр шудааст, вале соли 132 ҳиҷрӣ дар бисёр тарҷумаҳои илмӣ оварда мешавад.

== Зиндагии ибтидоӣ ва таҳсил ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ буд. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии Димишқ, ба шумор мерафт ва баъдан ба Ироқ кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри Восит таваллуд шуда, дар Куфа ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.
TDV İslâm Ansiklopedisi+1

=== Шогирдии Имом Абӯҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни тақрибан чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абӯҳанифа (80–150 ҳ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абӯҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абӯюсуф Яъқуб ибни Иброҳим идома дод. Абӯюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абӯҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абӯюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар Мадина муддати беш аз се сол иқомат карда, аз Имом Молик ибни Анас (93–179 ҳ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла Суфён ас-Саврӣ, Авзоӣ ва Ибни Уяйна, илм омӯхтааст.

Аз устодони маъруфи ӯ метавон инҳоро ном бурд:

* Имом Абӯҳанифа — устоди асосӣ дар фиқҳ ва равиши ҳуқуқӣ.
* Имом Абӯюсуф — яке аз муҳимтарин устодони ӯ пас аз вафоти Абӯҳанифа.
* Имом Молик ибни Анас — аз устодони ӯ дар ҳадис.
* Суфён ас-Саврӣ — аз донишмандони маъруфи ҳадис ва фиқҳи асри дуюми ҳиҷрӣ.
* Абдурраҳмон ал-Авзоӣ — фақеҳ ва муҳаддиси маъруфи Шом.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар Бағдод ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати Аббосиён ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абӯҳанифа ва Абӯюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

Дар ташаккули мазҳаби ҳанафӣ одатан се шахсият нақши меҳварӣ доранд:

# Абӯҳанифа — асосгузори мактаби фиқҳӣ ва ташаккулдиҳандаи равиши асосии он.
# Абӯюсуф — густаришдиҳандаи мактаб ва яке аз муҳимтарин фақеҳони он.
# Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ — мураттиб ва интиқолдиҳандаи осори фиқҳӣ, ки дар ҳифз ва густариши таълимоти мактаб саҳми бузург гузошт.

Албатта, мазҳаби ҳанафӣ натиҷаи фаъолияти як шахс ё танҳо ин се олим набуд; саҳми шогирдон ва наслҳои минбаъдаи фақеҳон низ дар рушди он муҳим аст.

== Устодон ва шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт. Ин таҷриба дар таълифоти ӯ, ки масъалаҳои фиқҳӣ ва ривоятҳои ҳадисиро фаро мегиранд, инъикос ёфтааст.

Аз шогирдони маъруфи ӯ метавон ном бурд:

* Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ — асосгузори мазҳаби шофеӣ, ки аз аш-Шайбонӣ илм омӯхтааст.
* Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абӯсулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* Асад ибни Фурот — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

Ин робитаҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки таъсири аш-Шайбонӣ танҳо дар дохили мазҳаби ҳанафӣ маҳдуд намонд.

== Осори илмӣ ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад. Асарҳои ӯ дар ташаккули адабиёти ҳанафӣ ва баён кардани масъалаҳои фиқҳӣ ҷойгоҳи махсус доранд.

Муҳимтарин асарҳо

1. Ал-Асл (الأصل)

Ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад. Дар он масъалаҳои зиёди фиқҳ, аз ибодат то муомилот, бо баёни масъалаҳо ва нақли ақволи фиқеҳон баррасӣ мешаванд.

2. Ал-Ҷомеъ ал-кабир (الجامع الكبير)

Асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои сершумори ҳуқуқӣ ва тарзи баррасии онҳо дар мактаби ҳанафиро дар бар мегирад.

3. Ал-Ҷомеъ ас-сағир (الجامع الصغير)

Маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ, ки ба яке аз матнҳои муҳимми мероси қадимаи мазҳаби ҳанафӣ табдил ёфтааст.

4. Ас-Сияр ал-кабир ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير)

Асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байни ҷомеаҳо ва давлатҳо, аҳдномаҳо, амон, ҷанг ва сулҳ дар фиқҳи классикии исломӣ. Ин осор дар таърихи рушди бахше аз ҳуқуқи байналмилалии исломӣ аҳаммияти калон доранд.

5. Ал-Осор (الآثار)

Маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин, ки барои омӯзиши ҳадис ва шинохти асосҳои истидлоли фиқҳии ҳанафӣ аҳаммият дорад.

6. Ал-Муваттаъ, ривояти Муҳаммад аш-Шайбонӣ

Ривояти ӯ аз китоби Имом Молик аст, ки дар баробари аҳодис баъзе шарҳҳо ва мавқеъҳои фиқҳии аш-Шайбониро низ дар бар мегирад.

7. Китоб ал-Касб (كتاب الكسب)

Асаре дар бораи касбу кор, даромади ҳалол, масъулияти иқтисодӣ ва робитаи фаъолияти рӯзгор бо арзишҳои исломӣ.

Аз осори дигари мансуб ба ӯ «ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «ал-Зиёдот» (الزيادات)-ро низ ном бурдан мумкин аст.

== Равиши фиқҳӣ ва аҳаммияти илмӣ ==
Аш-Шайбонӣ намояндаи мактаби фиқҳии ҳанафӣ буд. Дар равиши илмии ӯ истифода аз Қуръон, суннат, осори саҳоба ва тобеин, қиёс ва усулҳои истидлоли фиқҳӣ ҷойгоҳи муҳим дошт.

Мероси ӯ аз чанд ҷиҳат аҳаммият дорад:

* Ҳифзи фиқҳи ҳанафӣ: асарҳои ӯ яке аз сарчашмаҳои асосии шинохти ақволи Абӯҳанифа ва мактаби ӯ мебошанд.
* Тақвияти фиқҳи муқоисавӣ: шиносоӣ бо ривоятҳои ҳиҷозӣ ва баҳс бо равишҳои фиқҳии дигар ба густариши таҳқиқи масъалаҳои ихтилофӣ мусоидат кард.
* Рушди илми сiyar: осори ӯ дар ташаккули баҳсҳои фиқҳӣ оид ба муносибатҳои байналмилалӣ, аҳдномаҳо ва қоидаҳои ҷанг ва сулҳ саҳм гузоштанд.
* Таъсир ба наслҳои баъдӣ: таълимоти ӯ дар осори фақеҳони баъдии ҳанафӣ, аз ҷумла Сарахсӣ, ба таври васеъ мавриди истифода ва шарҳ қарор гирифт.

Дар айни ҳол, бояд фарқ гузошт байни андешаҳои мустақими аш-Шайбонӣ ва андешаҳое, ки фақеҳони баъдӣ дар шарҳу тавсеаи мазҳаб баён кардаанд.
TDV İslâm Ansiklopedisi+2

== Қазоват ва робита бо хилофати Аббосӣ ==
Дар давраи хилофати Ҳорун ар-Рашид аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошт. Дар манобеи тарҷумаҳолӣ аз фаъолияти ӯ дар қазоват, аз ҷумла қазоват дар Раққа, ёд мешавад. Ӯ дар баъзе давраҳо ба мақомҳои расмӣ расид ва ҳамзамон фаъолияти илмии худро идома дод.

== Вафот ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрӣ, мутобиқ ба соли 805 мелодӣ, дар шаҳри Рай вафот кард. Дар манобеи тарҷумаҳолӣ омадааст, ки вафоти ӯ бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон, Ал-Кисоӣ, дар як рӯз рост омад.

Тибқи ривояти машҳур, Ҳорун ар-Рашид бо ишора ба ҷойгоҳи ҳар ду донишманд гуфтааст, ки дар Рай ҳам фиқҳ ва ҳам забони арабӣро аз даст доданд. Ин сухан дар китобҳои тарҷумаҳолӣ нақл шудааст, ҳарчанд он бояд ҳамчун ривояти таърихӣ муаррифӣ шавад, на ҳамчун гузориши мустақилона тасдиқшуда.

== Мерос ва ҷойгоҳ дар таърихи ислом ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ яке аз шахсиятҳои калидӣ дар таърихи фиқҳи исломӣ ба ҳисоб меравад. Агар Абӯҳанифа бо ташаккули усул ва равиши фиқҳии мактаби ҳанафӣ шинохта шавад, аш-Шайбонӣ бо сабт, мураттабсозӣ ва интиқоли бахши бузурги ин мерос ба наслҳои баъдӣ аҳаммияти махсус дорад.

Таълифоти ӯ на танҳо барои фақеҳони ҳанафӣ, балки барои пажӯҳишгарони таърихи ҳуқуқ, ҳадис ва андешаи сиёсию ҳуқуқии исломӣ низ сарчашмаи муҳим ба шумор мераванд.

== Сарчашмаҳо ва барои мутолиаи бештар ==

# TDV İslâm Ansiklopedisi — мақолаи «Şeybânî, Muhammed b. Hasan». Хондани мақола.
# Дорул-ифтои Миср — «الإمام محمد بن الحسن الشيباني». Хондани тарҷумаи ҳол.
# Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ, «ал-Асл», «ал-Ҷомеъ ал-кабир», «ал-Ҷомеъ ас-сағир», «ал-Осор» ва «ал-Муваттаъ», ривояти аш-Шайбонӣ.
# Муҳаммад ибни Аҳмад ас-Сарахсӣ, «Усул ас-Сарахсӣ» — барои омӯзиши усули фиқҳ ва мероси мактаби ҳанафӣ.

Эзоҳ: Солҳои зиндагӣ ва баъзе ҷузъиёти тарҷумаи ҳол дар манобеи қадимӣ бо ихтилоф омадаанд. Дар ин матлаб маълумоти бештар пазируфташуда истифода шудааст; ривоятҳои таърихии дорои санади номуайян ҳамчун ривоят муаррифӣ шудаанд.</text>
      <sha1>rkwmel024b1li2nkpb9p4hxncffdibe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491496</id>
      <parentid>1491495</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57225-48</username>
        <id>162876</id>
      </contributor>
      <origin>1491496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16597" sha1="nk0j3vrbf4lzha7s38s5pnroplwg3bv" xml:space="preserve">
= Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ =
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ (арабӣ: مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي; 132–189 ҳиҷрӣ / 750–805 мелодӣ) — фақеҳ, муҳаддис ва усулии мусулмон, яке аз бузургтарин шогирдони Имом Абӯҳанифа ва аз шахсиятҳои асосии ташаккул ва тадвини мазҳаби ҳанафӣ буд. Ӯ бо таълифоти худ андешаҳои фиқҳии мактаби Абӯҳанифаро ҳифз ва интиқол дода, дар рушди фиқҳи исломӣ, илми усули фиқҳ ва ҳуқуқи байналмилалии классикии исломӣ саҳми назаррас гузоштааст.

== Маълумоти умумӣ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хусусият
!Маълумот
|-
|Номи пурра
|Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ
|-
|Куния
|Абӯабдуллоҳ
|-
|Нисба
|Аш-Шайбонӣ, ал-Куфӣ
|-
|Соли таваллуд
|132 ҳ. / тақрибан 750 м.
|-
|Маҳалли таваллуд
|Восит, Ироқ
|-
|Мактаби фиқҳӣ
|Ҳанафӣ
|-
|Устодони маъруф
|Абӯҳанифа, Абӯюсуф, Молик ибни Анас
|-
|Шогирдони маъруф
|Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ ва дигарон
|-
|Соҳаҳои фаъолият
|Фиқҳ, ҳадис, усули фиқҳ, сiyar
|-
|Соли вафот
|189 ҳ. / 805 м.
|-
|Маҳалли вафот
|Рай, дар наздикии Теҳрони имрӯза
|}
Соли таваллуди ӯ дар баъзе сарчашмаҳо 131 ё 135 ҳиҷрӣ низ зикр шудааст, вале соли 132 ҳиҷрӣ дар бисёр тарҷумаҳои илмӣ оварда мешавад.

== Зиндагии ибтидоӣ ва таҳсил ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ буд. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии Димишқ, ба шумор мерафт ва баъдан ба Ироқ кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри Восит таваллуд шуда, дар Куфа ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Шогирдии Имом Абӯҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни тақрибан чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абӯҳанифа (80–150 ҳ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абӯҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абӯюсуф Яъқуб ибни Иброҳим идома дод. Абӯюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абӯҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абӯюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар Мадина муддати беш аз се сол иқомат карда, аз Имом Молик ибни Анас (93–179 ҳ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла Суфён ас-Саврӣ, Авзоӣ ва Ибни Уяйна, илм омӯхтааст.

Аз устодони маъруфи ӯ метавон инҳоро ном бурд:

* Имом Абӯҳанифа — устоди асосӣ дар фиқҳ ва равиши ҳуқуқӣ.
* Имом Абӯюсуф — яке аз муҳимтарин устодони ӯ пас аз вафоти Абӯҳанифа.
* Имом Молик ибни Анас — аз устодони ӯ дар ҳадис.
* Суфён ас-Саврӣ — аз донишмандони маъруфи ҳадис ва фиқҳи асри дуюми ҳиҷрӣ.
* Абдурраҳмон ал-Авзоӣ — фақеҳ ва муҳаддиси маъруфи Шом.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар Бағдод ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати Аббосиён ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абӯҳанифа ва Абӯюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

Дар ташаккули мазҳаби ҳанафӣ одатан се шахсият нақши меҳварӣ доранд:

# Абӯҳанифа — асосгузори мактаби фиқҳӣ ва ташаккулдиҳандаи равиши асосии он.
# Абӯюсуф — густаришдиҳандаи мактаб ва яке аз муҳимтарин фақеҳони он.
# Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ — мураттиб ва интиқолдиҳандаи осори фиқҳӣ, ки дар ҳифз ва густариши таълимоти мактаб саҳми бузург гузошт.

Албатта, мазҳаби ҳанафӣ натиҷаи фаъолияти як шахс ё танҳо ин се олим набуд; саҳми шогирдон ва наслҳои минбаъдаи фақеҳон низ дар рушди он муҳим аст.

== Устодон ва шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт. Ин таҷриба дар таълифоти ӯ, ки масъалаҳои фиқҳӣ ва ривоятҳои ҳадисиро фаро мегиранд, инъикос ёфтааст.

Аз шогирдони маъруфи ӯ метавон ном бурд:

* Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ — асосгузори мазҳаби шофеӣ, ки аз аш-Шайбонӣ илм омӯхтааст.
* Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абӯсулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* Асад ибни Фурот — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

Ин робитаҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки таъсири аш-Шайбонӣ танҳо дар дохили мазҳаби ҳанафӣ маҳдуд намонд.

== Осори илмӣ ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад. Асарҳои ӯ дар ташаккули адабиёти ҳанафӣ ва баён кардани масъалаҳои фиқҳӣ ҷойгоҳи махсус доранд.

Муҳимтарин асарҳо

1. Ал-Асл (الأصل)

Ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад. Дар он масъалаҳои зиёди фиқҳ, аз ибодат то муомилот, бо баёни масъалаҳо ва нақли ақволи фиқеҳон баррасӣ мешаванд.

2. Ал-Ҷомеъ ал-кабир (الجامع الكبير)

Асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои сершумори ҳуқуқӣ ва тарзи баррасии онҳо дар мактаби ҳанафиро дар бар мегирад.

3. Ал-Ҷомеъ ас-сағир (الجامع الصغير)

Маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ, ки ба яке аз матнҳои муҳимми мероси қадимаи мазҳаби ҳанафӣ табдил ёфтааст.

4. Ас-Сияр ал-кабир ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير)

Асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байни ҷомеаҳо ва давлатҳо, аҳдномаҳо, амон, ҷанг ва сулҳ дар фиқҳи классикии исломӣ. Ин осор дар таърихи рушди бахше аз ҳуқуқи байналмилалии исломӣ аҳаммияти калон доранд.

5. Ал-Осор (الآثار)

Маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин, ки барои омӯзиши ҳадис ва шинохти асосҳои истидлоли фиқҳии ҳанафӣ аҳаммият дорад.

6. Ал-Муваттаъ, ривояти Муҳаммад аш-Шайбонӣ

Ривояти ӯ аз китоби Имом Молик аст, ки дар баробари аҳодис баъзе шарҳҳо ва мавқеъҳои фиқҳии аш-Шайбониро низ дар бар мегирад.

7. Китоб ал-Касб (كتاب الكسب)

Асаре дар бораи касбу кор, даромади ҳалол, масъулияти иқтисодӣ ва робитаи фаъолияти рӯзгор бо арзишҳои исломӣ.

Аз осори дигари мансуб ба ӯ «ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «ал-Зиёдот» (الزيادات)-ро низ ном бурдан мумкин аст.

== Равиши фиқҳӣ ва аҳаммияти илмӣ ==
Аш-Шайбонӣ намояндаи мактаби фиқҳии ҳанафӣ буд. Дар равиши илмии ӯ истифода аз Қуръон, суннат, осори саҳоба ва тобеин, қиёс ва усулҳои истидлоли фиқҳӣ ҷойгоҳи муҳим дошт.

Мероси ӯ аз чанд ҷиҳат аҳаммият дорад:

* Ҳифзи фиқҳи ҳанафӣ: асарҳои ӯ яке аз сарчашмаҳои асосии шинохти ақволи Абӯҳанифа ва мактаби ӯ мебошанд.
* Тақвияти фиқҳи муқоисавӣ: шиносоӣ бо ривоятҳои ҳиҷозӣ ва баҳс бо равишҳои фиқҳии дигар ба густариши таҳқиқи масъалаҳои ихтилофӣ мусоидат кард.
* Рушди илми сiyar: осори ӯ дар ташаккули баҳсҳои фиқҳӣ оид ба муносибатҳои байналмилалӣ, аҳдномаҳо ва қоидаҳои ҷанг ва сулҳ саҳм гузоштанд.
* Таъсир ба наслҳои баъдӣ: таълимоти ӯ дар осори фақеҳони баъдии ҳанафӣ, аз ҷумла Сарахсӣ, ба таври васеъ мавриди истифода ва шарҳ қарор гирифт.

Дар айни ҳол, бояд фарқ гузошт байни андешаҳои мустақими аш-Шайбонӣ ва андешаҳое, ки фақеҳони баъдӣ дар шарҳу тавсеаи мазҳаб баён кардаанд.
TDV İslâm Ansiklopedisi+2

== Қазоват ва робита бо хилофати Аббосӣ ==
Дар давраи хилофати Ҳорун ар-Рашид аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошт. Дар манобеи тарҷумаҳолӣ аз фаъолияти ӯ дар қазоват, аз ҷумла қазоват дар Раққа, ёд мешавад. Ӯ дар баъзе давраҳо ба мақомҳои расмӣ расид ва ҳамзамон фаъолияти илмии худро идома дод.

== Вафот ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрӣ, мутобиқ ба соли 805 мелодӣ, дар шаҳри Рай вафот кард. Дар манобеи тарҷумаҳолӣ омадааст, ки вафоти ӯ бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон, Ал-Кисоӣ, дар як рӯз рост омад.

Тибқи ривояти машҳур, Ҳорун ар-Рашид бо ишора ба ҷойгоҳи ҳар ду донишманд гуфтааст, ки дар Рай ҳам фиқҳ ва ҳам забони арабӣро аз даст доданд. Ин сухан дар китобҳои тарҷумаҳолӣ нақл шудааст, ҳарчанд он бояд ҳамчун ривояти таърихӣ муаррифӣ шавад, на ҳамчун гузориши мустақилона тасдиқшуда.

== Мерос ва ҷойгоҳ дар таърихи ислом ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ яке аз шахсиятҳои калидӣ дар таърихи фиқҳи исломӣ ба ҳисоб меравад. Агар Абӯҳанифа бо ташаккули усул ва равиши фиқҳии мактаби ҳанафӣ шинохта шавад, аш-Шайбонӣ бо сабт, мураттабсозӣ ва интиқоли бахши бузурги ин мерос ба наслҳои баъдӣ аҳаммияти махсус дорад.

Таълифоти ӯ на танҳо барои фақеҳони ҳанафӣ, балки барои пажӯҳишгарони таърихи ҳуқуқ, ҳадис ва андешаи сиёсию ҳуқуқии исломӣ низ сарчашмаи муҳим ба шумор мераванд.

== Сарчашмаҳо ва барои мутолиаи бештар ==

# TDV İslâm Ansiklopedisi — мақолаи «Şeybânî, Muhammed b. Hasan». Хондани мақола.
# Дорул-ифтои Миср — «الإمام محمد بن الحسن الشيباني». Хондани тарҷумаи ҳол.
# Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ, «ал-Асл», «ал-Ҷомеъ ал-кабир», «ал-Ҷомеъ ас-сағир», «ал-Осор» ва «ал-Муваттаъ», ривояти аш-Шайбонӣ.
# Муҳаммад ибни Аҳмад ас-Сарахсӣ, «Усул ас-Сарахсӣ» — барои омӯзиши усули фиқҳ ва мероси мактаби ҳанафӣ.

Эзоҳ: Солҳои зиндагӣ ва баъзе ҷузъиёти тарҷумаи ҳол дар манобеи қадимӣ бо ихтилоф омадаанд. Дар ин матлаб маълумоти бештар пазируфташуда истифода шудааст; ривоятҳои таърихии дорои санади номуайян ҳамчун ривоят муаррифӣ шудаанд.</text>
      <sha1>nk0j3vrbf4lzha7s38s5pnroplwg3bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491497</id>
      <parentid>1491496</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9917" sha1="b7cx7ytttq6gmrxfry94lkrtjq3oonc" xml:space="preserve">{{Олим
|ном                  = Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ
|номи аслӣ            = {{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}
|тасвир               = 
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ
|таърихи таваллуд     = 750 (132 ҳ.қ.)
|зодгоҳ               = [[Восит]], [[Ироқ]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|таърихи даргузашт    = 805 (189 ҳ.қ.)
|маҳалли даргузашт    = [[Рай]], [[Эрон]], [[Хилафоти Аббосиён]]
|шаҳрвандӣ            = [[Хилафоти Аббосиён]]
|соҳа                 = [[фиқҳ]], [[ҳадис]], [[усули фиқҳ]], [[ҳуқуқи байналмилалии исломӣ|сишар]]
|мактаб               = [[Мазҳаби ҳанафӣ]]
|устодон              = [[Имом Абӯҳанифа]], [[Абӯюсуф]], [[Молик ибни Анас]], [[Суфён ас-Саврӣ]]
|шогирдон             = [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]], [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом]], [[Асад ибни Фурот]]
|осори асосӣ          = «ал-Асл», «ал-Ҷомеъ ал-кабир», «ас-Сияр ал-кабир»
}}

'''Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[фақеҳ]], [[муҳаддис]] ва усулии мусулмон, яке аз асосгузорон ва тадвингарони аслии [[мазҳаби ҳанафӣ]]&lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=al-Shaybānī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|author=Chaumont, E.|publisher=Brill|year=1997|language=en}}&lt;/ref&gt;, шогирди барҷастаи [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Имом Абуҳанифа]] ва [[Абуюсуф]]&lt;ref name=&quot;dhahabi&quot;&gt;{{cite book|title=Сияр аълом ан-нубало|author=[[Заҳабӣ|Шамсуддин аш-Заҳабӣ]]|volume=9|pages=134–136|publisher=Муассаса ар-Рисола|year=1985|language=ar}}&lt;/ref&gt;. Ӯро дар канори Имом Абуюсуф яке аз «Соҳибайн» (ду ҳамнишину шогирди аслии Имом Абуҳанифа) меноманд&lt;ref name=&quot;ibn_kathir&quot;&gt;{{cite book|title=ал-Бидоя ва-н-ниҳоя|author=[[Ибни Касир]]|volume=10|pages=202|publisher=Дор ал-Фикр|year=1986|language=ar}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ мебошад. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии [[Димишқ]] ба шумор мерафт ва баъдан ба [[Ироқ]] кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри [[Восит]] таваллуд шуда, дар [[Куфа]] ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Таҳсил ва шогирдии Имом Абуҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абуҳанифа (80–150 ҳ.қ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абуҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абуюсуф (Яъқуб ибни Иброҳим) идома дод. Абуюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абуҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абуюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар [[Мадина]] муддати беш аз се сол иқомат карда, аз [[Молик ибни Анас|Имом Молик ибни Анас]] (93–179 ҳ.қ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла [[Суфён ас-Саврӣ]], [[Абдурраҳмон ал-Авзоӣ|Авзоӣ]] ва Ибни Уяйна илм омӯхтааст.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар [[Бағдод]] ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати [[Аббосиён]] ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абуҳанифа ва Абуюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

== Шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт.

Шогирдони маъруфи ӯ:
* [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]] — асосгузори [[мазҳаби шофеӣ]].
* [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом|Абуубайд ал-Қосим ибни Саллом]] — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абусулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* [[Асад ибни Фурот]] — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

== Қазоват ва вафот ==
Дар давраи хилофати [[Ҳорун ар-Рашид]] аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошта, дар Раққа ба мақоми қазоват (қозигӣ) расид.

Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрии қамарӣ (805 мелодӣ) дар шаҳри [[Рай]] вафот кард. Вафоти ӯ дар як рӯз бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон [[Ал-Кисоӣ]] рост омад.

== Осор ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад.
* «Ал-Асл» (الأصل) — ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад.
* «Ал-Ҷомеъ ал-кабир» (الجامع الكبير) — асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои ҳуқуқиро дар бар мегирад.
* «Ал-Ҷомеъ ас-сағир» (الجامع الصغير) — маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ ва матнҳои қадимаи мазҳаби ҳанафӣ.
* «Ас-Сияр ал-кабир» ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير) — асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байниҷомеавӣ ва давлатҳо (ҳуқуқи байналмилалии исломӣ).
* «Ал-Осор» (الآثار) — маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин.
* «Ал-Муваттаъ» (ривояти аш-Шайбонӣ) — ривояти ӯ аз китоби Имом Молик.
* «Китоб ал-Касб» (كتاب الكسب) — асаре дар бораи касбу кор ва даромади ҳалол.
* «Ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «Ал-Зиёдот» (الزيادات).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* TDV İslâm Ansiklopedisi — мақолаи «Şeybânî, Muhammed b. Hasan».
* Муҳаммад ибни Аҳмад ас-Сарахсӣ, «Усул ас-Сарахсӣ».

[[Гурӯҳ:Фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ]]
[[Гурӯҳ:Олимони Хилафоти Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри VIII]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри IX]]</text>
      <sha1>b7cx7ytttq6gmrxfry94lkrtjq3oonc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491498</id>
      <parentid>1491497</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8463" sha1="bfgqb3lj5bsbi1t7614hs3nop08w2cl" xml:space="preserve">{{Шахс/Ислом}}

'''Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[фақеҳ]], [[муҳаддис]] ва усулии мусулмон, яке аз асосгузорон ва тадвингарони аслии [[мазҳаби ҳанафӣ]]&lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=al-Shaybānī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|author=Chaumont, E.|publisher=Brill|year=1997|language=en}}&lt;/ref&gt;, шогирди барҷастаи [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Имом Абуҳанифа]] ва [[Абуюсуф]]&lt;ref name=&quot;dhahabi&quot;&gt;{{cite book|title=Сияр аълом ан-нубало|author=[[Заҳабӣ|Шамсуддин аш-Заҳабӣ]]|volume=9|pages=134–136|publisher=Муассаса ар-Рисола|year=1985|language=ar}}&lt;/ref&gt;. Ӯро дар канори Имом Абуюсуф яке аз «Соҳибайн» (ду ҳамнишину шогирди аслии Имом Абуҳанифа) меноманд&lt;ref name=&quot;ibn_kathir&quot;&gt;{{cite book|title=ал-Бидоя ва-н-ниҳоя|author=[[Ибни Касир]]|volume=10|pages=202|publisher=Дор ал-Фикр|year=1986|language=ar}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ мебошад. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии [[Димишқ]] ба шумор мерафт ва баъдан ба [[Ироқ]] кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри [[Восит]] таваллуд шуда, дар [[Куфа]] ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Таҳсил ва шогирдии Имом Абуҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абуҳанифа (80–150 ҳ.қ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абуҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абуюсуф (Яъқуб ибни Иброҳим) идома дод. Абуюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абуҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абуюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар [[Мадина]] муддати беш аз се сол иқомат карда, аз [[Молик ибни Анас|Имом Молик ибни Анас]] (93–179 ҳ.қ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла [[Суфён ас-Саврӣ]], [[Абдурраҳмон ал-Авзоӣ|Авзоӣ]] ва Ибни Уяйна илм омӯхтааст.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар [[Бағдод]] ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати [[Аббосиён]] ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абуҳанифа ва Абуюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

== Шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт.

Шогирдони маъруфи ӯ:
* [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]] — асосгузори [[мазҳаби шофеӣ]].
* [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом|Абуубайд ал-Қосим ибни Саллом]] — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абусулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* [[Асад ибни Фурот]] — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

== Қазоват ва вафот ==
Дар давраи хилофати [[Ҳорун ар-Рашид]] аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошта, дар Раққа ба мақоми қазоват (қозигӣ) расид.

Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрии қамарӣ (805 мелодӣ) дар шаҳри [[Рай]] вафот кард. Вафоти ӯ дар як рӯз бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон [[Ал-Кисоӣ]] рост омад.

== Осор ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад.
* «Ал-Асл» (الأصل) — ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад.
* «Ал-Ҷомеъ ал-кабир» (الجامع الكبير) — асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои ҳуқуқиро дар бар мегирад.
* «Ал-Ҷомеъ ас-сағир» (الجامع الصغير) — маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ ва матнҳои қадимаи мазҳаби ҳанафӣ.
* «Ас-Сияр ал-кабир» ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير) — асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байниҷомеавӣ ва давлатҳо (ҳуқуқи байналмилалии исломӣ).
* «Ал-Осор» (الآثار) — маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин.
* «Ал-Муваттаъ» (ривояти аш-Шайбонӣ) — ривояти ӯ аз китоби Имом Молик.
* «Китоб ал-Касб» (كتاب الكسب) — асаре дар бораи касбу кор ва даромади ҳалол.
* «Ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «Ал-Зиёдот» (الزيادات).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* TDV İslâm Ansiklopedisi — мақолаи «Şeybânî, Muhammed b. Hasan».
* Муҳаммад ибни Аҳмад ас-Сарахсӣ, «Усул ас-Сарахсӣ».

[[Гурӯҳ:Фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ]]
[[Гурӯҳ:Олимони Хилафоти Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри VIII]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри IX]]</text>
      <sha1>bfgqb3lj5bsbi1t7614hs3nop08w2cl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491499</id>
      <parentid>1491498</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1491499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8472" sha1="4h2cho02fgs8wvpigp9oijmvanypfnq" xml:space="preserve">{{Шахс/Ислом}}

'''Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[фақеҳ]], [[муҳаддис]] ва усулии мусулмон, яке аз асосгузорон ва тадвингарони аслии [[мазҳаби ҳанафӣ]]&lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=al-Shaybānī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|author=Chaumont, E.|publisher=Brill|year=1997|language=en}}&lt;/ref&gt;, шогирди барҷастаи [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Имом Абуҳанифа]] ва [[Абуюсуф]]&lt;ref name=&quot;dhahabi&quot;&gt;{{cite book|title=Сияр аълом ан-нубало|author=[[Заҳабӣ|Шамсуддин аш-Заҳабӣ]]|volume=9|pages=134–136|publisher=Муассаса ар-Рисола|year=1985|language=ar}}&lt;/ref&gt;. Ӯро дар канори Имом Абуюсуф яке аз «Соҳибайн» (ду ҳамнишину шогирди аслии Имом Абуҳанифа) меноманд&lt;ref name=&quot;ibn_kathir&quot;&gt;{{cite book|title=ал-Бидоя ва-н-ниҳоя|author=[[Ибни Касир]]|volume=10|pages=202|publisher=Дор ал-Фикр|year=1986|language=ar}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ мебошад. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии [[Димишқ]] ба шумор мерафт ва баъдан ба [[Ироқ]] кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри [[Восит]] таваллуд шуда, дар [[Куфа]] ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Таҳсил ва шогирдии Имом Абуҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абуҳанифа (80–150 ҳ.қ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абуҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абуюсуф (Яъқуб ибни Иброҳим) идома дод. Абуюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абуҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абуюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар [[Мадина]] муддати беш аз се сол иқомат карда, аз [[Молик ибни Анас|Имом Молик ибни Анас]] (93–179 ҳ.қ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла [[Суфён ас-Саврӣ]], [[Абдурраҳмон ал-Авзоӣ|Авзоӣ]] ва Ибни Уяйна илм омӯхтааст.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар [[Бағдод]] ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати [[Аббосиён]] ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абуҳанифа ва Абуюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

== Шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт.

Шогирдони маъруфи ӯ:
* [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]] — асосгузори [[мазҳаби шофеӣ]].
* [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом|Абуубайд ал-Қосим ибни Саллом]] — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абусулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* [[Асад ибни Фурот]] — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

== Қазоват ва вафот ==
Дар давраи хилофати [[Ҳорун ар-Рашид]] аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошта, дар Раққа ба мақоми қазоват (қозигӣ) расид.

Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрии қамарӣ (805 мелодӣ) дар шаҳри [[Рай]] вафот кард. Вафоти ӯ дар як рӯз бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон [[Ал-Кисоӣ]] рост омад.

== Осор ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад.
* «Ал-Асл» (الأصل) — ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад.
* «Ал-Ҷомеъ ал-кабир» (الجامع الكبير) — асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои ҳуқуқиро дар бар мегирад.
* «Ал-Ҷомеъ ас-сағир» (الجامع الصغير) — маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ ва матнҳои қадимаи мазҳаби ҳанафӣ.
* «Ас-Сияр ал-кабир» ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير) — асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байниҷомеавӣ ва давлатҳо (ҳуқуқи байналмилалии исломӣ).
* «Ал-Осор» (الآثار) — маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин.
* «Ал-Муваттаъ» (ривояти аш-Шайбонӣ) — ривояти ӯ аз китоби Имом Молик.
* «Китоб ал-Касб» (كتاب الكسب) — асаре дар бораи касбу кор ва даромади ҳалол.
* «Ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «Ал-Зиёдот» (الزيادات).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* TDV İslâm Ansiklopedisi — мақолаи «Şeybânî, Muhammed b. Hasan».
* Муҳаммад ибни Аҳмад ас-Сарахсӣ, «Усул ас-Сарахсӣ».
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ]]
[[Гурӯҳ:Олимони Хилафоти Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри VIII]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри IX]]</text>
      <sha1>4h2cho02fgs8wvpigp9oijmvanypfnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491500</id>
      <parentid>1491499</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1491500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8499" sha1="pqbt3h7lhma98x2zacs78a9yayogl7r" xml:space="preserve">{{Шахс/Ислом}}

'''Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[фақеҳ]], [[муҳаддис]] ва усулии мусулмон, яке аз асосгузорон ва тадвингарони аслии [[мазҳаби ҳанафӣ]]&lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=al-Shaybānī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|author=Chaumont, E.|publisher=Brill|year=1997|language=en}}&lt;/ref&gt;, шогирди барҷастаи [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Имом Абуҳанифа]] ва [[Абуюсуф]]&lt;ref name=&quot;dhahabi&quot;&gt;{{cite book|title=Сияр аълом ан-нубало|author=[[Заҳабӣ|Шамсуддин аш-Заҳабӣ]]|volume=9|pages=134–136|publisher=Муассаса ар-Рисола|year=1985|language=ar}}&lt;/ref&gt;. Ӯро дар канори Имом Абуюсуф яке аз «Соҳибайн» (ду ҳамнишину шогирди аслии Имом Абуҳанифа) меноманд&lt;ref name=&quot;ibn_kathir&quot;&gt;{{cite book|title=ал-Бидоя ва-н-ниҳоя|author=[[Ибни Касир]]|volume=10|pages=202|publisher=Дор ал-Фикр|year=1986|language=ar}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ мебошад. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии [[Димишқ]] ба шумор мерафт ва баъдан ба [[Ироқ]] кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри [[Восит]] таваллуд шуда, дар [[Куфа]] ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Таҳсил ва шогирдии Имом Абуҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абуҳанифа (80–150 ҳ.қ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абуҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абуюсуф (Яъқуб ибни Иброҳим) идома дод. Абуюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абуҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абуюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар [[Мадина]] муддати беш аз се сол иқомат карда, аз [[Молик ибни Анас|Имом Молик ибни Анас]] (93–179 ҳ.қ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла [[Суфён ас-Саврӣ]], [[Абдурраҳмон ал-Авзоӣ|Авзоӣ]] ва Ибни Уяйна илм омӯхтааст.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар [[Бағдод]] ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати [[Аббосиён]] ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абуҳанифа ва Абуюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

== Шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт.

Шогирдони маъруфи ӯ:
* [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]] — асосгузори [[мазҳаби шофеӣ]].
* [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом|Абуубайд ал-Қосим ибни Саллом]] — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абусулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* [[Асад ибни Фурот]] — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

== Қазоват ва вафот ==
Дар давраи хилофати [[Ҳорун ар-Рашид]] аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошта, дар Раққа ба мақоми қазоват (қозигӣ) расид.

Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрии қамарӣ (805 мелодӣ) дар шаҳри [[Рай]] вафот кард. Вафоти ӯ дар як рӯз бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон [[Ал-Кисоӣ]] рост омад.

== Осор ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад.
* «Ал-Асл» (الأصل) — ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад.
* «Ал-Ҷомеъ ал-кабир» (الجامع الكبير) — асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои ҳуқуқиро дар бар мегирад.
* «Ал-Ҷомеъ ас-сағир» (الجامع الصغير) — маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ ва матнҳои қадимаи мазҳаби ҳанафӣ.
* «Ас-Сияр ал-кабир» ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير) — асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байниҷомеавӣ ва давлатҳо (ҳуқуқи байналмилалии исломӣ).
* «Ал-Осор» (الآثار) — маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин.
* «Ал-Муваттаъ» (ривояти аш-Шайбонӣ) — ривояти ӯ аз китоби Имом Молик.
* «Китоб ал-Касб» (كتاب الكسب) — асаре дар бораи касбу кор ва даромади ҳалол.
* «Ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «Ал-Зиёдот» (الزيادات).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==

* Chaumont, E. al-Shaybānī. Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Leiden: Brill, 1997.
* Khadduri, Majid. The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. — Baltimore: Johns Hopkins Press, 1966.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ]]
[[Гурӯҳ:Олимони Хилафоти Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри VIII]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри IX]]</text>
      <sha1>pqbt3h7lhma98x2zacs78a9yayogl7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491501</id>
      <parentid>1491500</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T16:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1491501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8263" sha1="ees6249pb2wf094wr8izk1e7v7jneel" xml:space="preserve">{{Шахс/Ислом}}

'''Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ''' ({{lang-ar|مُحَمَّد بْن الْحَسَن الشَّيْبَانِي}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[фақеҳ]], [[муҳаддис]] ва усулии мусулмон, яке аз асосгузорон ва тадвингарони аслии [[мазҳаби ҳанафӣ]]&lt;ref name=&quot;ei2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=al-Shaybānī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|author=Chaumont, E.|publisher=Brill|year=1997|language=en}}&lt;/ref&gt;, шогирди барҷастаи [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Имом Абуҳанифа]] ва [[Абуюсуф]]. Ӯро дар канори Имом Абуюсуф яке аз «Соҳибайн» (ду ҳамнишину шогирди аслии Имом Абуҳанифа) меноманд&lt;ref name=&quot;ibn_kathir&quot;&gt;{{cite book|title=ал-Бидоя ва-н-ниҳоя|author=[[Ибни Касир]]|volume=10|pages=202|publisher=Дор ал-Фикр|year=1986|language=ar}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==

=== Насаб ва таваллуд ===
Номи пурраи ӯ Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фарқад аш-Шайбонӣ мебошад. Падараш аз аҳолии Ҳарасто, маҳалле дар наздикии [[Димишқ]] ба шумор мерафт ва баъдан ба [[Ироқ]] кӯчид. Муҳаммад дар шаҳри [[Восит]] таваллуд шуда, дар [[Куфа]] ба воя расид. Куфа дар асри дуюми ҳиҷрӣ яке аз марказҳои муҳими илмҳои исломӣ ва махсусан фиқҳ ба шумор мерафт.

=== Таҳсил ва шогирдии Имом Абуҳанифа ===
Муҳаммад ибни Ҳасан аз овони ҷавонӣ ба омӯзиши илмҳои исломӣ пардохт. Ӯ дар синни чордаҳсолагӣ ба ҳалқаи дарсии Имом Абуҳанифа (80–150 ҳ.қ. / 699–767 м.) пайваст ва чанд сол аз ӯ илм омӯхт.

Пас аз вафоти Абуҳанифа, ӯ таҳсили худро назди Имом Абуюсуф (Яъқуб ибни Иброҳим) идома дод. Абуюсуф дар ҳифз, шарҳ ва баён кардани андешаҳои фиқҳии устодаш нақши муҳим дошт. Ҳамин тавр, аш-Шайбонӣ ҳам аз таълимоти мустақими Абуҳанифа баҳра гирифт ва ҳам аз тариқи Абуюсуф бо усул ва масъалаҳои фиқҳии ин мактаб амиқтар ошно шуд.

== Сафарҳои илмӣ ва устодон ==
Аш-Шайбонӣ танҳо ба донишҳои фиқҳии Куфа иктифо накард. Ӯ барои омӯзиши ҳадис ва шиносоӣ бо равишҳои дигари фиқҳӣ ба шаҳрҳои мухталифи ҷаҳони ислом сафар намуд.

Аз ҷумла, ӯ дар [[Мадина]] муддати беш аз се сол иқомат карда, аз [[Молик ибни Анас|Имом Молик ибни Анас]] (93–179 ҳ.қ. / 711–795 м.) ҳадис шунид ва китоби машҳури ӯ «ал-Муваттаъ»-ро ривоят кард. Ӯ инчунин аз донишмандони дигар, аз ҷумла [[Суфён ас-Саврӣ]], [[Абдурраҳмон ал-Авзоӣ|Авзоӣ]] ва Ибни Уяйна илм омӯхтааст.

== Фаъолияти илмӣ ва мақом дар мазҳаби ҳанафӣ ==
Пас аз анҷоми таҳсил ва сафарҳои илмӣ, аш-Шайбонӣ дар [[Бағдод]] ҷой гирифт ва ба таълим, фатво ва таълифи китобҳо машғул шуд. Дар давраи хилофати [[Аббосиён]] ӯ аз донишмандони маъруфи фиқҳ гардид ва дар мақоми қазоват низ фаъолият дошт.

Нақши ӯ дар таърихи мазҳаби ҳанафӣ махсусан муҳим аст, зеро ӯ андешаҳои фиқҳии Абуҳанифа ва Абуюсуфро дар асарҳои мураттаб сабт кард. Ба воситаи осори ӯ бисёре аз масъалаҳо, далелҳо ва равишҳои истидлолии мактаби ҳанафӣ ба наслҳои баъдӣ расиданд.

== Шогирдони маъруф ==
Яке аз хусусиятҳои зиндагии илмии аш-Шайбонӣ он буд, ки ӯ ҳам аз фақеҳони аҳли раъй ва ҳам аз муҳаддисони маъруф дониш омӯхт.

Шогирдони маъруфи ӯ:
* [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеӣ]] — асосгузори [[мазҳаби шофеӣ]].
* [[Абӯубайд ал-Қосим ибни Саллом|Абуубайд ал-Қосим ибни Саллом]] — донишманди ҳадис, луғат ва фиқҳ.
* Абусулаймон ал-Ҷӯзҷонӣ — аз фақеҳони маъруфи ҳанафӣ.
* Ҳишом ибни Убайдуллоҳ ар-Розӣ — фақеҳ ва ровии ҳанафӣ.
* [[Асад ибни Фурот]] — фақеҳе, ки дар рушди фиқҳи моликӣ дар Ифриқия саҳм дошт.

== Қазоват ва вафот ==
Дар давраи хилофати [[Ҳорун ар-Рашид]] аш-Шайбонӣ бо дастгоҳи ҳукуматӣ робитаи илмӣ ва маъмурӣ дошта, дар Раққа ба мақоми қазоват (қозигӣ) расид.

Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ соли 189 ҳиҷрии қамарӣ (805 мелодӣ) дар шаҳри [[Рай]] вафот кард. Вафоти ӯ дар як рӯз бо вафоти забоншинос ва қории машҳури Қуръон [[Ал-Кисоӣ]] рост омад.

== Осор ==
Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ аз муаллифони сермаҳсули давраи аввали фиқҳи исломӣ ба шумор меравад.
* «Ал-Асл» (الأصل) — ин китоб, ки бо номи «ал-Мабсут» низ маъруф аст, аз муҳимтарин осори фиқҳии ӯ мебошад.
* «Ал-Ҷомеъ ал-кабир» (الجامع الكبير) — асари муҳим дар фиқҳи ҳанафӣ, ки масъалаҳои ҳуқуқиро дар бар мегирад.
* «Ал-Ҷомеъ ас-сағир» (الجامع الصغير) — маҷмӯаи масъалаҳои фиқҳӣ ва матнҳои қадимаи мазҳаби ҳанафӣ.
* «Ас-Сияр ал-кабир» ва «Ас-Сияр ас-сағир» (السير الكبير، السير الصغير) — асарҳо дар бораи аҳкоми муносибатҳои байниҷомеавӣ ва давлатҳо (ҳуқуқи байналмилалии исломӣ).
* «Ал-Осор» (الآثار) — маҷмӯаи ривоятҳо аз Паёмбар ﷺ, саҳоба ва тобеин.
* «Ал-Муваттаъ» (ривояти аш-Шайбонӣ) — ривояти ӯ аз китоби Имом Молик.
* «Китоб ал-Касб» (كتاب الكسب) — асаре дар бораи касбу кор ва даромади ҳалол.
* «Ал-Ҳуҷҷа ала аҳл ал-Мадина» (الحجة على أهل المدينة) ва «Ал-Зиёдот» (الزيادات).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==

* Chaumont, E. al-Shaybānī. Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Leiden: Brill, 1997.
* Khadduri, Majid. The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. — Baltimore: Johns Hopkins Press, 1966.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ]]
[[Гурӯҳ:Олимони Хилафоти Аббосиён]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри VIII]]
[[Гурӯҳ:Фақеҳони асри IX]]</text>
      <sha1>ees6249pb2wf094wr8izk1e7v7jneel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косагул (деҳа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334615</id>
    <redirect title="Косагул (деҳа, н. Ашт)" />
    <revision>
      <id>1491504</id>
      <timestamp>2026-10-27T16:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Косагул (деҳа)]] to [[Косагул (деҳа, н. Ашт)]]</comment>
      <origin>1491504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="c6tjpptiyvvkcwwstlgrmm4qc3dwxmv" xml:space="preserve">#равона [[Косагул (деҳа, н. Ашт)]]</text>
      <sha1>c6tjpptiyvvkcwwstlgrmm4qc3dwxmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косагул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334617</id>
    <redirect title="Косагул (мазмунҳо)" />
    <revision>
      <id>1491510</id>
      <timestamp>2026-10-28T01:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Косагул]] to [[Косагул (мазмунҳо)]]</comment>
      <origin>1491510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="bxd2dmiotks0xyjbya7o3o3m6ganq5n" xml:space="preserve">#равона [[Косагул (мазмунҳо)]]</text>
      <sha1>bxd2dmiotks0xyjbya7o3o3m6ganq5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳайдарали Азимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334618</id>
    <redirect title="Ҳайдаралӣ Азимов" />
    <revision>
      <id>1491519</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Ҳайдарали Азимов]] to [[Ҳайдаралӣ Азимов]]</comment>
      <origin>1491519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="q6iycd5iynqsay6mver9l0dwl2t0i7b" xml:space="preserve">#равона [[Ҳайдаралӣ Азимов]]</text>
      <sha1>q6iycd5iynqsay6mver9l0dwl2t0i7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Ҳайдарали Азимов</title>
    <ns>1</ns>
    <id>334619</id>
    <redirect title="Баҳс:Ҳайдаралӣ Азимов" />
    <revision>
      <id>1491521</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Баҳс:Ҳайдарали Азимов]] to [[Баҳс:Ҳайдаралӣ Азимов]]</comment>
      <origin>1491521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="9ztlp8mnocfz61g5ppmpc75fqmcbc7p" xml:space="preserve">#равона [[Баҳс:Ҳайдаралӣ Азимов]]</text>
      <sha1>9ztlp8mnocfz61g5ppmpc75fqmcbc7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳорун ар-Рашид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334620</id>
    <redirect title="Ҳорунаррашид" />
    <revision>
      <id>1491525</id>
      <timestamp>2026-10-28T04:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57341-27</username>
        <id>162965</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Ҳорун ар-Рашид  Матлаби донишномавӣ дар услуби Википедия  Ҳорун ар-Рашид (арабӣ: هَارُون الرَّشِيد; номи пурра: Ҳорун ибни Муҳаммад ал-Маҳдӣ) — панҷумин халифаи Аббосиён буд, ки аз соли 170 то 193 ҳиҷрӣ (786–809 мелодӣ) ҳукмронӣ кардааст. Ӯ яке аз халифаҳои маъруфи т...</comment>
      <origin>1491525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17004" sha1="ps6rub2ai5s460clpxlqr3peezsdprn" xml:space="preserve">Ҳорун ар-Рашид

Матлаби донишномавӣ дар услуби Википедия

Ҳорун ар-Рашид (арабӣ: هَارُون الرَّشِيد; номи пурра: Ҳорун ибни Муҳаммад ал-Маҳдӣ) — панҷумин халифаи Аббосиён буд, ки аз соли 170 то 193 ҳиҷрӣ (786–809 мелодӣ) ҳукмронӣ кардааст. Ӯ яке аз халифаҳои маъруфи таърихи ислом буда, давраи ҳукмронии ӯ бо рушди илм, адабиёт, тиҷорат ва идораи давлатӣ дар хилофати Аббосиён шинохта мешавад.

Ҳорун ар-Рашид дар таърихи фарҳанги исломӣ ҳамчун ҳокиме ёд мешавад, ки давраи ҳукмронии ӯ ба давраи шукуфоии давлати Аббосиён рост омадааст. Дар айни замон, сарчашмаҳои таърихӣ аз низоъҳои сиёсӣ, муборизаҳои дохилӣ ва шӯришҳо дар баъзе минтақаҳои хилофат низ хабар медиҳанд.

Маълумоти умумӣ

Хусусият	Маълумот
Номи пурра	Ҳорун ибни Муҳаммад ал-Маҳдӣ
Номи арабӣ	هارون الرشيد
Соли таваллуд	148 ҳ. / 766 м.
Маҳалли таваллуд	Рай, Эрон
Дудмон	Аббосиён
Дини давлатӣ	Ислом
Пеш аз ӯ	Ал-Ҳодӣ
Пас аз ӯ	Ал-Амин
Давраи ҳукмронӣ	170–193 ҳ. / 786–809 м.
Соли вафот	193 ҳ. / 809 м.
Маҳалли вафот	Тӯс, Хуросон

Зиндагии ибтидоӣ ва ба хилофат расидан

Таваллуд ва оила

Ҳорун ар-Рашид соли 148 ҳиҷрӣ, мутобиқ ба соли 766 мелодӣ, дар шаҳри Рай таваллуд шудааст. Падараш халифаи Аббосӣ Муҳаммад ал-Маҳдӣ ва модараш Хайзуран буд, ки дар сиёсат ва дарбори Аббосиён нуфузи назаррас дошт.

Ҳорун дар муҳити дарбори Аббосиён ба воя расид ва аз овони ҷавонӣ бо идораи давлатӣ ва корҳои ҳарбӣ шинос шуд. Дар давраи хилофати падараш дар баъзе амалиётҳои ҳарбӣ ва корҳои маъмурӣ иштирок кард.

Ба хилофат расидан

Пас аз вафоти бародараш, халифа Мӯсо ал-Ҳодӣ, соли 170 ҳиҷрӣ (786 м.), Ҳорун ар-Рашид ба хилофат расид. Ҳукмронии ӯ беш аз бисту ду сол идома ёфт ва яке аз давраҳои муҳимми таърихи давлати Аббосиён ба шумор меравад.

Дар ибтидои хилофат, вазирон ва аъзои хонадони ҳукмрон дар идораи давлат нақши муҳим доштанд. Аз ҷумла, хонадони Бармакиён муддате аз нуфузи сиёсӣ ва маъмурии зиёд бархӯрдор буд.

Давраи ҳукмронӣ

Сиёсати дохилӣ ва Бармакиён

Дар солҳои аввали ҳукмронии Ҳорун ар-Рашид, хонадони Бармакиён дар идораи хилофат нуфузи калон дошт. Яҳё ибни Холид ал-Бармакӣ ва писарони ӯ, аз ҷумла Фазл ва Ҷаъфар, дар корҳои маъмурӣ ва сиёсӣ иштирок мекарданд.

Бармакиён дар идораи давлат, ҷамъоварии андозҳо, таъйини ҳокимон ва дастгирии баъзе корҳои ободонӣ нақши муҳим бозиданд. Нуфузи онҳо тақрибан то соли 187 ҳиҷрӣ (803 м.) идома ёфт.

Дар соли 187 ҳиҷрӣ Ҳорун ар-Рашид амр дод, ки аъзои асосии хонадони Бармакиён боздошт шаванд. Ҷаъфар ибни Яҳё кушта шуд ва Яҳёву Фазл зиндонӣ гардиданд. Сабабҳои ин воқеа дар сарчашмаҳо ба шаклҳои гуногун шарҳ дода шудаанд; бинобар ин, шарҳи ягона ва қатъӣ дар бораи ангезаи халифа вуҷуд надорад. Encyclopaedia Iranica +1

Идораи давлат ва шӯришҳо

Бо вуҷуди тавсеаи иқтисодӣ ва қудрати низомии хилофат, дар давраи ҳукмронии Ҳорун ар-Рашид дар баъзе минтақаҳо шӯришҳо ба амал омаданд. Миср, Хуросон, Систон ва қисматҳои дигари қаламрави Аббосиён аз нооромиҳои сиёсӣ ва низоъҳои маҳаллӣ таъсир пазируфтанд.

Яке аз мушкилоти муҳим идораи вилоятҳои дурдаст буд. Дар баъзе минтақаҳо, амалҳои ҳокимон ва фишори андозӣ боиси норозигии аҳолӣ мешуданд. Шӯриши Рофеъ ибни Лайс дар Самарқанд, ки соли 190 ҳиҷрӣ (806 м.) оғоз ёфт, аз ҷумлаи воқеаҳои муҳими охири ҳукмронии Ҳорун буд. Ин шӯриш ба қисматҳои дигари Мовароуннаҳр ва Хуросон низ таъсир расонд. Encyclopaedia Iranica +1

Муносибат бо Империяи Византия

Муносибатҳои низомии Аббосиён бо Империяи Византия яке аз самтҳои асосии сиёсати хориҷии Ҳорун ар-Рашид буд. Ӯ ҳанӯз дар ҷавонӣ, дар давраи ҳукмронии падараш, дар амалиётҳои низомӣ бар зидди Византия иштирок карда буд.

Дар давраи хилофати ӯ ҳамлаҳо ба минтақаҳои сарҳадӣ идома ёфтанд. Лашкаркашиҳои Аббосиён дар баъзе мавридҳо ба пирӯзиҳои низомӣ ва бастани созишномаҳо анҷомиданд. Пас аз ба тахт нишастани император Никифор I дар соли 802, муносибатҳои байни ду давлат боз ҳам муташанниҷ шуданд.

Ин амалиётҳо ба Ҳорун имкон доданд, ки нуфузи хилофатро дар марзҳои ғарбӣ нигоҳ дорад, ҳарчанд низоъҳои сарҳадӣ дар давраҳои баъдӣ низ идома ёфтанд. Encyclopaedia Iranica +1

Иқтисод, илм ва фарҳанг

Давраи Ҳорун ар-Рашид бо рушди тиҷорат, ҳунармандӣ, адабиёт ва фаъолияти илмӣ дар бисёр шаҳрҳои хилофат алоқаманд аст. Бағдод, ки аз замони халифа Мансур маркази хилофат буд, ба яке аз марказҳои муҳими тиҷорат ва фарҳанги ҷаҳони ислом табдил ёфта буд.

Тиҷорат ва робитаҳои хориҷӣ

Хилофати Аббосиён бо минтақаҳои гуногун, аз ҷумла Византия, Осиёи Марказӣ, Ҳинд ва Чин, робитаҳои тиҷоратӣ дошт. Корвонҳо ва роҳҳои баҳрӣ барои интиқоли мол, матоъ, ҳанут ва дигар маҳсулот истифода мешуданд.

Бо вуҷуди ин, шукуфоии иқтисодии ин давра дар тамоми қаламрави хилофат яксон набуд. Вазъи иқтисодӣ аз минтақа, сиёсати ҳокимони маҳаллӣ ва амнияти роҳҳои тиҷоратӣ вобастагӣ дошт. Encyclopaedia Iranica +1

Илм ва адабиёт

Дар замони Ҳорун ар-Рашид фаъолияти олимон, муҳаддисон, фақеҳон, табибон ва адибон идома ёфт. Дарбори Аббосиён низ яке аз муҳитҳои сарпарастии адабӣ ва фарҳангӣ буд.

Бо вуҷуди он ки Ҳорун бо давраи шукуфоии фарҳангӣ алоқаманд аст, рушди илм дар хилофати Аббосиён натиҷаи фаъолияти чандин насл ва ҳокимони гуногун буд. Тарҷумаи васеи осори юнонӣ ба арабӣ ва рушди муассисаҳои илмӣ дар давраҳои баъдӣ низ идома ёфт.

Байтулҳикма (بيت الحكمة), ки бо таърихи илму китобдорӣ дар Бағдод алоқаманд аст, аксар вақт дар ривоятҳои умумӣ ба замони Ҳорун нисбат дода мешавад. Аммо шакли ниҳодӣ ва нақши он дар ҳаракати бузурги тарҷума бояд бо эҳтиёт шарҳ дода шавад, зеро рушди асосии ин ҳаракат дар аҳди халифаҳои баъдӣ, махсусан Маъмун, идома ёфт. Encyclopaedia Iranica +1

Дин ва муносибат бо уламои исломӣ

Ҳорун ар-Рашид худро ҳомии хилофат ва дини ислом медонист. Дар давраи ҳукмронии ӯ уламои ҳадис, фиқҳ ва дигар илмҳои исломӣ дар марказҳои гуногуни хилофат фаъолият мекарданд.

Дар миёни донишмандони маъруфи он давра метавон Имом Молик ибни Анас, Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ ва дигар олимони ҳамзамонро ном бурд. Ҳар кадоми онҳо дар рушди фиқҳ ва ҳадис саҳми мустақил доштанд.

Ривоятҳои таърихӣ аз робитаи Ҳорун бо баъзе олимон ва аҳли дониш хабар медиҳанд. Бо вуҷуди ин, муносибати ӯ бо гурӯҳҳои мухталифи динӣ яксон набуд. Манобеъ ҳам аз дастгирии ниҳодҳои суннатии динӣ ва ҳам аз чораҳои сахти сиёсӣ нисбат ба баъзе гурӯҳҳои мухолиф ё рақиб гузориш медиҳанд. Encyclopaedia Iranica +1

Хонавода ва масъалаи ворисият

Ҳорун ар-Рашид чанд писар дошт, ки миёни онҳо Муҳаммад ал-Амин ва Абдуллоҳ ал-Маъмун аз ҳама маъруфтар мебошанд.

Соли 186 ҳиҷрӣ (802 м.), ҳангоми сафари ҳаҷ, тартиби ворисият ва тақсими масъулиятҳои байни писарони ӯ дар санадҳое сабт гардид, ки дар манобеи таърихӣ бо номи «Аҳдномаҳои Макка» маъруфанд.

Тибқи ин тартиб, ал-Амин бояд пас аз падар халифа мешуд ва ал-Маъмун мақоми вориси баъдиро мегирифт. Аммо ин созиш натавонист аз рақобатҳои сиёсӣ пешгирӣ кунад.

Пас аз вафоти Ҳорун, низоъ байни ал-Амин ва ал-Маъмун ба ҷанги дохилӣ табдил ёфт, ки дар таърихи Аббосиён бо номи Ҷанги чоруми фитна (Fitna Fourth) низ шинохта мешавад. Ин низоъ соли 809 оғоз ёфта, то соли 813 идома кард ва бо шикасту кушта шудани ал-Амин анҷом ёфт. Encyclopaedia Iranica +1

Вафот

Дар охири ҳукмронии худ Ҳорун ар-Рашид ба Хуросон сафар кард, то вазъи нооромиҳои шарқи хилофат ва шӯриши Рофеъ ибни Лайсро назорат кунад.

Ӯ соли 193 ҳиҷрӣ, мутобиқ ба 24 марти соли 809 мелодӣ, дар минтақаи Тӯс, дар Хуросон, вафот кард. Пас аз марги ӯ писараш Муҳаммад ал-Амин ба хилофат расид. Encyclopaedia Iranica +1

Ҳорун ар-Рашид дар адабиёт ва фарҳанги оммавӣ

Номи Ҳорун ар-Рашид дар адабиёти арабӣ ва форсӣ, махсусан дар маҷмӯаи қиссаҳои Ҳазору як шаб, бисёр истифода шудааст.

Дар баъзе қиссаҳо ӯ ҳамчун халифае тасвир мешавад, ки шабона бо либоси одӣ дар кӯчаҳои Бағдод мегардад, аз аҳволи мардум бохабар мешавад ва бо вазираш Ҷаъфар ибни Яҳё саргузаштҳои гуногунро аз сар мегузаронад.

Ин тасвирҳо ба маъруфияти ӯ дар фарҳанги ҷаҳонӣ мусоидат кардаанд, аммо қиссаҳои адабиро набояд бидуни санҷиш ҳамчун далелҳои таърихӣ қабул кард. Encyclopaedia Iranica +1

Арзёбии таърихӣ ва мерос

Ҳорун ар-Рашид яке аз халифаҳои машҳури давлати Аббосиён мебошад. Давраи ҳукмронии ӯ бо нуфузи сиёсии хилофат, амалиётҳои ҳарбӣ, робитаҳои тиҷоратӣ ва рушди муҳити фарҳангии Бағдод алоқаманд аст.

Бо вуҷуди ин, тасвири давраи ӯ ҳамчун давраи шукуфоии мутлақ бо воқеияти таърихӣ пурра мувофиқат намекунад. Шӯришҳои маҳаллӣ, мушкилоти идораи вилоятҳо, рақобатҳои дарборӣ ва низоъҳои ворисият низ хусусияти муҳими ин давра буданд.

Таърихи Ҳорун ар-Рашид аз ҳамин ҷиҳат аҳаммият дорад, ки ҳам қудрат ва имкониятҳои давлати Аббосиён ва ҳам маҳдудиятҳои сохтори сиёсию маъмурии онро нишон медиҳад.

Сарчашмаҳо

* Clifford Edmund Bosworth, «Hārūn al-Rashīd», Encyclopaedia Iranica. Матни мақола⁠￼.
* Sonja Brentjes, «Hārūn al-Rashīd», The Biographical Encyclopedia of Astronomers, Springer Reference. Тарҷумаи ҳол⁠￼.
* Ал-Табарӣ, Таърих ар-русул ва-л-мулук — аз сарчашмаҳои муҳими таърихи давраи Аббосиён.
* Ал-Масъудӣ, Муруҷ аз-заҳаб ва маъодин ал-ҷавҳар — асари таърихӣ оид ба халифаҳо ва тамаддунҳои гузашта.
* Encyclopaedia Britannica, «Hārūn al-Rashīd» — барои маълумоти умумӣ оид ба ҳукмронӣ ва ҷойгоҳи таърихии ӯ.

Хулосаи тағйирот барои Википедия

Агар ин матлабро ба мақолаи Википедия илова карданӣ бошӣ, дар майдони «Хулосаи тағйирот» чунин навишта метавонӣ:

Тавсеаи мақолаи Ҳорун ар-Рашид бо иловаи маълумот дар бораи зиндагӣ, давраи хилофат, сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, илм ва фарҳанг, ворисият, вафот ва мероси таърихӣ бо истинод ба сарчашмаҳо.

Маслиҳати муҳим: пеш аз интишор, матнро ба қоидаҳои Википедия мутобиқ кун: маълумоти баҳснокро бо истинод ба сарчашмаҳои боэътимод биёр, аз арзёбиҳои шахсӣ худдорӣ намо ва барои ҳар иддаои таърихӣ то ҳадди имкон истиноди мушаххас илова кун.</text>
      <sha1>ps6rub2ai5s460clpxlqr3peezsdprn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491528</id>
      <parentid>1491525</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T05:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Ҳорунаррашид]]</comment>
      <origin>1491528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="1c3ml950ulekgmrqcrvy5ef78ii9s8q" xml:space="preserve">#равона [[Ҳорунаррашид]]</text>
      <sha1>1c3ml950ulekgmrqcrvy5ef78ii9s8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нафталон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334621</id>
    <redirect title="Нафтолон" />
    <revision>
      <id>1491535</id>
      <timestamp>2026-10-28T05:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Нафталон]] to [[Нафтолон]]</comment>
      <origin>1491535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="bof0at4jd2exfi3sjryv2bdec9d9vqx" xml:space="preserve">#равона [[Нафтолон]]</text>
      <sha1>bof0at4jd2exfi3sjryv2bdec9d9vqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби сафед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334622</id>
    <revision>
      <id>1491543</id>
      <timestamp>2026-10-28T08:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: «Инқилоби Сафед» — ислоҳоти Муҳаммад Ризошоҳи Паҳлавӣ дар Эрон, ки бо номи «Инқилоби шоҳ ва мардум» низ ёд мешавад. 28 январи 1963 бо амри шоҳ доир ба шаш масъалаи муҳим («усули шашгона») раъйпурсии умумихалқӣ эълон гардид: ислоҳоти кишоварзӣ; милликунонии ҷанг...</comment>
      <origin>1491543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="fg7fsik1jeaxsysuwss93i9gcav2nk3" xml:space="preserve">«Инқилоби Сафед» — ислоҳоти Муҳаммад Ризошоҳи Паҳлавӣ дар Эрон, ки бо номи «Инқилоби шоҳ ва мардум» низ ёд мешавад. 28 январи 1963 бо амри шоҳ доир ба шаш масъалаи муҳим («усули шашгона») раъйпурсии умумихалқӣ эълон гардид: ислоҳоти кишоварзӣ; милликунонии ҷангалҳо; ислоҳи қонуни интихоботи парламентӣ; баҳрабардории коргарон аз даромади корхонаҳо; барои сармоягузорӣ кардани ислоҳот ба фурӯш гузоштани баъзе муассисаҳои давлатӣ; таъсиси «Сипоҳи дониш» дар артиш. Ба ҷонибдории раъйпурсӣ 99,9 дарсади мардум овоз доданд. Дар чаҳорчӯби ислоҳоти кишоварзӣ ба хоҷагиҳое, ки аз техника ва кори кироя истифода мекарданд, иҷозат дода шуд, то 500 га заминро дар ихтиёри худ гиранд. Заминҳои зиёдатӣ мебояст ба деҳқонон барои иҷора дода мешуданд (ба муддати 30 сол), тақсим мегардиданд ва ё ба давлат фурӯхта мешуданд; 90 дарсади моликон заминҳои зиёдатии худро ба иҷора доданд; заминҳои вақфӣ ба муҳлати 99 сол ба иҷора дода шуданд. Ислоҳоти кишоварзӣ ташкили кооперативҳои деҳқононро низ дар назар дошт. Соли 1963 дар артиш «Сипоҳи дониш» ташкил шуда, сарбозон тибқи фармони шоҳ баъди омодагии махсуси 4-моҳа ба муҳлати 14 моҳ ба деҳот фиристода мешуданд. Дар муддати 10 сол тақрибан 100 ҳазор сарбоз дар курсҳои «маҳви бесаводӣ» ҳамчун муаллим фаъолият карданд; дар деҳоту минтақаҳои дурдасти кишвар тақрибан млн кӯдак ва 500 ҳазор калонсол ба таълим фаро гирифта шуданд. Дар чаҳорчӯби «Инқилоби сафед» соли 1964 дар артиш «Сипоҳи беҳдошт» таъсис ёфт, ки то соли 1974 тавассути он дар деҳот 450 нуқтаи тиббӣ ва 94 нуқтаи тиббии бимаи иҷтимоии рустоӣ ба фаъолият шурӯъ карданд. Ҳамзамон шумораи табибони соҳибмаълумот ду баробар афзуд. «Инқилоби сафед» дар ҳаёти занҳо таҳаввулоти бузург ба амал овард. Занҳо соҳиби ҳаққи раъй шуданд (3.3.1963); майи 1967 қонун дар бораи васеъ намудани ҳуқуқи занон дар муносибатҳои хонаводагӣ қабул гардид; никоҳи муваққатӣ дар Эрон бекор шуд; мард танҳо бо ризоияти зани якумаш метавонист зани дуввум гирад. Ин иқдом дар ҳоле сурат гирифт, ки қишрҳои гуногуни аҳолӣ аз сиёсати ҳукумат норозӣ буданд ва ин дигаргуниҳоро зидди аҳкоми шариат маънидод карданд. Ҳамзамон теъдоди зиёди деҳқонон ба тарзи ҳаёти нав дар деҳот мутобиқ нашуданд ва ба шаҳр рӯ оварданд. Мухолифони шоҳ, бахусус рӯҳониён, бо сарварии Имом Хумайнӣ ислоҳоти шоҳро таҳрим карда, оммаро бар зидди низоми шоҳаншоҳӣ барангехтанд, ки ин барои Инқилоби исломии Эрон замина фароҳам овард.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби сафед|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Эрон]]</text>
      <sha1>fg7fsik1jeaxsysuwss93i9gcav2nk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491544</id>
      <parentid>1491543</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="syztgs53njx2bornzu0d3whnvn07e17" xml:space="preserve">[[Акс:Education Corp.jpg|thumb|Бинои таълимии занон]]
«'''Инқилоби Сафед'''» — ислоҳоти Муҳаммад Ризошоҳи Паҳлавӣ дар Эрон, ки бо номи «Инқилоби шоҳ ва мардум» низ ёд мешавад. 28 январи 1963 бо амри шоҳ доир ба шаш масъалаи муҳим («усули шашгона») раъйпурсии умумихалқӣ эълон гардид: ислоҳоти кишоварзӣ; милликунонии ҷангалҳо; ислоҳи қонуни интихоботи парламентӣ; баҳрабардории коргарон аз даромади корхонаҳо; барои сармоягузорӣ кардани ислоҳот ба фурӯш гузоштани баъзе муассисаҳои давлатӣ; таъсиси «Сипоҳи дониш» дар артиш. Ба ҷонибдории раъйпурсӣ 99,9 дарсади мардум овоз доданд. Дар чаҳорчӯби ислоҳоти кишоварзӣ ба хоҷагиҳое, ки аз техника ва кори кироя истифода мекарданд, иҷозат дода шуд, то 500 га заминро дар ихтиёри худ гиранд. Заминҳои зиёдатӣ мебояст ба деҳқонон барои иҷора дода мешуданд (ба муддати 30 сол), тақсим мегардиданд ва ё ба давлат фурӯхта мешуданд; 90 дарсади моликон заминҳои зиёдатии худро ба иҷора доданд; заминҳои вақфӣ ба муҳлати 99 сол ба иҷора дода шуданд. Ислоҳоти кишоварзӣ ташкили кооперативҳои деҳқононро низ дар назар дошт. Соли 1963 дар артиш «Сипоҳи дониш» ташкил шуда, сарбозон тибқи фармони шоҳ баъди омодагии махсуси 4-моҳа ба муҳлати 14 моҳ ба деҳот фиристода мешуданд. Дар муддати 10 сол тақрибан 100 ҳазор сарбоз дар курсҳои «маҳви бесаводӣ» ҳамчун муаллим фаъолият карданд; дар деҳоту минтақаҳои дурдасти кишвар тақрибан млн кӯдак ва 500 ҳазор калонсол ба таълим фаро гирифта шуданд. Дар чаҳорчӯби «Инқилоби сафед» соли 1964 дар артиш «Сипоҳи беҳдошт» таъсис ёфт, ки то соли 1974 тавассути он дар деҳот 450 нуқтаи тиббӣ ва 94 нуқтаи тиббии бимаи иҷтимоии рустоӣ ба фаъолият шурӯъ карданд. Ҳамзамон шумораи табибони соҳибмаълумот ду баробар афзуд. «Инқилоби сафед» дар ҳаёти занҳо таҳаввулоти бузург ба амал овард. Занҳо соҳиби ҳаққи раъй шуданд (3.3.1963); майи 1967 қонун дар бораи васеъ намудани ҳуқуқи занон дар муносибатҳои хонаводагӣ қабул гардид; никоҳи муваққатӣ дар Эрон бекор шуд; мард танҳо бо ризоияти зани якумаш метавонист зани дуввум гирад. Ин иқдом дар ҳоле сурат гирифт, ки қишрҳои гуногуни аҳолӣ аз сиёсати ҳукумат норозӣ буданд ва ин дигаргуниҳоро зидди аҳкоми шариат маънидод карданд. Ҳамзамон теъдоди зиёди деҳқонон ба тарзи ҳаёти нав дар деҳот мутобиқ нашуданд ва ба шаҳр рӯ оварданд. Мухолифони шоҳ, бахусус рӯҳониён, бо сарварии Имом Хумайнӣ ислоҳоти шоҳро таҳрим карда, оммаро бар зидди низоми шоҳаншоҳӣ барангехтанд, ки ин барои Инқилоби исломии Эрон замина фароҳам овард.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби сафед|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Эрон]]</text>
      <sha1>syztgs53njx2bornzu0d3whnvn07e17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491545</id>
      <parentid>1491544</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="cqy1cydrt54z72jbma6w08fj4xkesbq" xml:space="preserve">[[Акс:Education Corp.jpg|thumb|Бинои таълимии занон]]
«'''Инқилоби Сафед'''» — ислоҳоти [[Муҳаммад Ризошоҳи Паҳлавӣ]] дар Эрон, ки бо номи «Инқилоби шоҳ ва мардум» низ ёд мешавад. 

== Моҳияти инқилоб ==
28 январи 1963 бо амри шоҳ доир ба шаш масъалаи муҳим («усули шашгона») раъйпурсии умумихалқӣ эълон гардид: [[ислоҳоти кишоварзӣ]]; милликунонии ҷангалҳо; ислоҳи қонуни интихоботи парламентӣ; баҳрабардории коргарон аз даромади корхонаҳо; барои сармоягузорӣ кардани ислоҳот ба фурӯш гузоштани баъзе муассисаҳои давлатӣ; таъсиси «Сипоҳи дониш» дар артиш. Ба ҷонибдории раъйпурсӣ 99,9 дарсади мардум овоз доданд. Дар чаҳорчӯби ислоҳоти кишоварзӣ ба хоҷагиҳое, ки аз техника ва кори кироя истифода мекарданд, иҷозат дода шуд, то 500 га заминро дар ихтиёри худ гиранд. Заминҳои зиёдатӣ мебояст ба деҳқонон барои иҷора дода мешуданд (ба муддати 30 сол), тақсим мегардиданд ва ё ба давлат фурӯхта мешуданд; 90 дарсади моликон заминҳои зиёдатии худро ба иҷора доданд; заминҳои вақфӣ ба муҳлати 99 сол ба иҷора дода шуданд. Ислоҳоти кишоварзӣ ташкили кооперативҳои деҳқононро низ дар назар дошт.

== Ислоҳоти артиш ==
Соли 1963 дар артиш «Сипоҳи дониш» ташкил шуда, сарбозон тибқи фармони шоҳ баъди омодагии махсуси 4-моҳа ба муҳлати 14 моҳ ба деҳот фиристода мешуданд. Дар муддати 10 сол тақрибан 100 ҳазор сарбоз дар курсҳои «маҳви бесаводӣ» ҳамчун муаллим фаъолият карданд; дар деҳоту минтақаҳои дурдасти кишвар тақрибан млн кӯдак ва 500 ҳазор калонсол ба таълим фаро гирифта шуданд. 

== Ислоҳоти тиббӣ ==
Дар чаҳорчӯби «Инқилоби сафед» соли 1964 дар артиш «Сипоҳи беҳдошт» таъсис ёфт, ки то соли 1974 тавассути он дар деҳот 450 нуқтаи тиббӣ ва 94 нуқтаи тиббии бимаи иҷтимоии рустоӣ ба фаъолият шурӯъ карданд. Ҳамзамон шумораи табибони соҳибмаълумот ду баробар афзуд. 

== Болоравии  ҳуқуқи занон ==
«Инқилоби сафед» дар ҳаёти занҳо таҳаввулоти бузург ба амал овард. Занҳо соҳиби ҳаққи раъй шуданд (3.3.1963); майи 1967 қонун дар бораи васеъ намудани ҳуқуқи занон дар муносибатҳои хонаводагӣ қабул гардид; никоҳи муваққатӣ дар Эрон бекор шуд; мард танҳо бо ризоияти зани якумаш метавонист зани дуввум гирад. Ин иқдом дар ҳоле сурат гирифт, ки қишрҳои гуногуни аҳолӣ аз сиёсати ҳукумат норозӣ буданд ва ин дигаргуниҳоро зидди аҳкоми шариат маънидод карданд. Ҳамзамон теъдоди зиёди деҳқонон ба тарзи ҳаёти нав дар деҳот мутобиқ нашуданд ва ба шаҳр рӯ оварданд. Мухолифони шоҳ, бахусус рӯҳониён, бо сарварии [[Имом Хумайнӣ]] ислоҳоти шоҳро таҳрим карда, оммаро бар зидди низоми шоҳаншоҳӣ барангехтанд, ки ин барои Инқилоби исломии Эрон замина фароҳам овард.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби сафед|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Эрон]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>cqy1cydrt54z72jbma6w08fj4xkesbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491553</id>
      <parentid>1491545</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4760" sha1="r1f2zu1b3f47l9yzk0qh5dh1x8sh2sz" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
[[Акс:Education Corp.jpg|thumb|Бинои таълимии занон]]
«'''Инқилоби Сафед'''» — ислоҳоти [[Муҳаммад Ризошоҳи Паҳлавӣ]] дар Эрон, ки бо номи «Инқилоби шоҳ ва мардум» низ ёд мешавад. 

== Моҳияти инқилоб ==
28 январи 1963 бо амри шоҳ доир ба шаш масъалаи муҳим («усули шашгона») раъйпурсии умумихалқӣ эълон гардид: [[ислоҳоти кишоварзӣ]]; милликунонии ҷангалҳо; ислоҳи қонуни интихоботи парламентӣ; баҳрабардории коргарон аз даромади корхонаҳо; барои сармоягузорӣ кардани ислоҳот ба фурӯш гузоштани баъзе муассисаҳои давлатӣ; таъсиси «Сипоҳи дониш» дар артиш. Ба ҷонибдории раъйпурсӣ 99,9 дарсади мардум овоз доданд. Дар чаҳорчӯби ислоҳоти кишоварзӣ ба хоҷагиҳое, ки аз техника ва кори кироя истифода мекарданд, иҷозат дода шуд, то 500 га заминро дар ихтиёри худ гиранд. Заминҳои зиёдатӣ мебояст ба деҳқонон барои иҷора дода мешуданд (ба муддати 30 сол), тақсим мегардиданд ва ё ба давлат фурӯхта мешуданд; 90 дарсади моликон заминҳои зиёдатии худро ба иҷора доданд; заминҳои вақфӣ ба муҳлати 99 сол ба иҷора дода шуданд. Ислоҳоти кишоварзӣ ташкили кооперативҳои деҳқононро низ дар назар дошт.

== Ислоҳоти артиш ==
Соли 1963 дар артиш «Сипоҳи дониш» ташкил шуда, сарбозон тибқи фармони шоҳ баъди омодагии махсуси 4-моҳа ба муҳлати 14 моҳ ба деҳот фиристода мешуданд. Дар муддати 10 сол тақрибан 100 ҳазор сарбоз дар курсҳои «маҳви бесаводӣ» ҳамчун муаллим фаъолият карданд; дар деҳоту минтақаҳои дурдасти кишвар тақрибан млн кӯдак ва 500 ҳазор калонсол ба таълим фаро гирифта шуданд. 

== Ислоҳоти тиббӣ ==
Дар чаҳорчӯби «Инқилоби сафед» соли 1964 дар артиш «Сипоҳи беҳдошт» таъсис ёфт, ки то соли 1974 тавассути он дар деҳот 450 нуқтаи тиббӣ ва 94 нуқтаи тиббии бимаи иҷтимоии рустоӣ ба фаъолият шурӯъ карданд. Ҳамзамон шумораи табибони соҳибмаълумот ду баробар афзуд. 

== Болоравии  ҳуқуқи занон ==
«Инқилоби сафед» дар ҳаёти занҳо таҳаввулоти бузург ба амал овард. Занҳо соҳиби ҳаққи раъй шуданд (3.3.1963); майи 1967 қонун дар бораи васеъ намудани ҳуқуқи занон дар муносибатҳои хонаводагӣ қабул гардид; никоҳи муваққатӣ дар Эрон бекор шуд; мард танҳо бо ризоияти зани якумаш метавонист зани дуввум гирад. Ин иқдом дар ҳоле сурат гирифт, ки қишрҳои гуногуни аҳолӣ аз сиёсати ҳукумат норозӣ буданд ва ин дигаргуниҳоро зидди аҳкоми шариат маънидод карданд. Ҳамзамон теъдоди зиёди деҳқонон ба тарзи ҳаёти нав дар деҳот мутобиқ нашуданд ва ба шаҳр рӯ оварданд. Мухолифони шоҳ, бахусус рӯҳониён, бо сарварии [[Имом Хумайнӣ]] ислоҳоти шоҳро таҳрим карда, оммаро бар зидди низоми шоҳаншоҳӣ барангехтанд, ки ин барои Инқилоби исломии Эрон замина фароҳам овард.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби сафед|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Эрон]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>r1f2zu1b3f47l9yzk0qh5dh1x8sh2sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби 1848 Дар Италия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334623</id>
    <revision>
      <id>1491546</id>
      <timestamp>2026-10-28T09:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Инқилоби 1848 Дар Италия — инқилоби демократӣ, ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд ислоҳот буд. Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва Венетсия, ки зери ҳу...</comment>
      <origin>1491546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5020" sha1="lx6bs0g94v3635iz3n2ia5pw8px7f57" xml:space="preserve">Инқилоби 1848 Дар Италия — инқилоби демократӣ, ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд ислоҳот буд. Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва Венетсия, ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар Палермо шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд. Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами артиллерия, гуруснагӣ ва хуруҷи бемории вабо венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>lx6bs0g94v3635iz3n2ia5pw8px7f57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491547</id>
      <parentid>1491546</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5294" sha1="9192r8n82jyaflj5aozbd16cnutdtq6" xml:space="preserve">[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Освобождение из тюрьмы [[Манин, Даниэле|Даниэле Манина]] и [[Томмазео|Никколо Томмазео]] 18 марта 1848 года]]
Инқилоби 1848 Дар Италия — инқилоби демократӣ, ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд ислоҳот буд. Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва Венетсия, ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар Палермо шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд. Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами артиллерия, гуруснагӣ ва хуруҷи бемории вабо венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>9192r8n82jyaflj5aozbd16cnutdtq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491548</id>
      <parentid>1491547</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="bkzmph1v9jlv2oublyvnz8gbbjg889p" xml:space="preserve">[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Даниэле Манин ва [[Никколо Томмасео]] 18 марти соли 1848 аз зиндон озод шуданд.]]
'''Инқилоби 1848 Дар Италия''' — [[инқилоби демократӣ]], ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд [[ислоҳот]] буд.

== Буҳрони сиёсӣ ==
Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва [[Венетсия]], ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар [[Палермо]] шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд.

== Низоъҳои дохилӣ ==
Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами [[артиллерия]], гуруснагӣ ва хуруҷи [[бемории вабо]] венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>bkzmph1v9jlv2oublyvnz8gbbjg889p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491549</id>
      <parentid>1491548</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5570" sha1="kptf022ogqfy83boy0jkzvl6gfc6mzm" xml:space="preserve">[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Даниэле Манин ва [[Никколо Томмасео]] 18 марти соли 1848 аз зиндон озод шуданд.]]
'''Инқилоби 1848 Дар Италия''' — [[инқилоби демократӣ]], ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд [[ислоҳот]] буд.
[[Акс:Cacciata degli austriaci da Bologna (1848).jpg|thumb|right|Битва между повстанцами и австрийцами в Болонье]]
== Буҳрони сиёсӣ ==
Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва [[Венетсия]], ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар [[Палермо]] шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд.

== Низоъҳои дохилӣ ==
Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами [[артиллерия]], гуруснагӣ ва хуруҷи [[бемории вабо]] венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Италия]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>kptf022ogqfy83boy0jkzvl6gfc6mzm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491550</id>
      <parentid>1491549</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="owih98dljlfhkvakl7od9xjhtm2b947" xml:space="preserve">[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Даниэле Манин ва [[Никколо Томмасео]] 18 марти соли 1848 аз зиндон озод шуданд.]]
'''Инқилоби 1848 Дар Италия''' — [[инқилоби демократӣ]], ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд [[ислоҳот]] буд.
[[Акс:Cacciata degli austriaci da Bologna (1848).jpg|thumb|right|Набард байни шӯришгарон ва австриягиҳо дар Болоня]]

== Набард байни шӯришгарон ва австриягиҳо дар Болоня сиёсӣ ==
Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва [[Венетсия]], ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар [[Палермо]] шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд.

== Низоъҳои дохилӣ ==
Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами [[артиллерия]], гуруснагӣ ва хуруҷи [[бемории вабо]] венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Италия]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>owih98dljlfhkvakl7od9xjhtm2b947</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491551</id>
      <parentid>1491550</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5575" sha1="jofwzwxoiquuc59boe6j96j5syrcfgd" xml:space="preserve">[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Даниэле Манин ва [[Никколо Томмасео]] 18 марти соли 1848 аз зиндон озод шуданд.]]
'''Инқилоби 1848 Дар Италия''' — [[инқилоби демократӣ]], ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд [[ислоҳот]] буд.
[[Акс:Cacciata degli austriaci da Bologna (1848).jpg|thumb|right|Набард байни шӯришгарон ва австриягиҳо дар Болоня]]

== Буҳрони сиёсӣ ==
Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва [[Венетсия]], ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар [[Палермо]] шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд.

== Низоъҳои дохилӣ ==
Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами [[артиллерия]], гуруснагӣ ва хуруҷи [[бемории вабо]] венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Италия]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>jofwzwxoiquuc59boe6j96j5syrcfgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491554</id>
      <parentid>1491551</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="2e38q7w7ca2dh57ybr9ctfgz82nunyi" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
[[Акс:Daniele Manin and Niccolo Tommaseo freed from prison 18 March 1848.jpg|thumb|Даниэле Манин ва [[Никколо Томмасео]] 18 марти соли 1848 аз зиндон озод шуданд.]]
'''Инқилоби 1848 Дар Италия''' — [[инқилоби демократӣ]], ки мақсадаш озод ва муттаҳид кардани Италия, ҳамчунин анҷом додани якчанд [[ислоҳот]] буд.
[[Акс:Cacciata degli austriaci da Bologna (1848).jpg|thumb|right|Набард байни шӯришгарон ва австриягиҳо дар Болоня]]

== Буҳрони сиёсӣ ==
Пеш аз инқилоб соли 1847 ошӯбҳои сиёсӣ дар шаҳрҳои Италия ва бо ном «ошӯбҳои тамоку» дар шоҳии Ломбардия ва [[Венетсия]], ки зери ҳукумати Австрия буд, ба амал омаданд. 12.1.1848 дар [[Палермо]] шӯриш сар зад, ки ба зудӣ дар тамоми Ситсилия паҳн шуд. Он бар зидди Бурбонҳои неаполитанӣ равона шуда буд. Шоҳ Фердинанди II ба ҷазира ҳуқуқи конститутсионӣ дод, аммо парламенти Ситсилия конститутсияи худро таҳия ва тасдиқ кард. Ҳокимони якчанд давлати Италия (шоҳии Сардиния, вилояти Папа, ҳерсогии бузурги Тоскана ва ғ.) низ конститутсияи худро қабул карданд. Буҳрон охири моҳи феврал пас аз расидани хабари инқилоб дар Порис авҷ гирифт. 18–22.3.1848 дар натиҷаи шӯриш Милан аз тобеияти Австрия озод шуд, ки боиси барпо шудани иттиҳоди зидди Австрия дар ҳайати шоҳии Сардиния ва Ситсилия, давлати Папа гардид. Баъд ба он ҳерсогии бузурги Тоскана дохил шуд. Милан ба ҳайати шоҳии Сардиния дохил ва дар Венетсия 22 март ҷумҳурӣ эълон шуд.

== Низоъҳои дохилӣ ==
Аз воқеаҳои инқилобӣ истифода бурда, шоҳии Сардиния ба Австрия ҷанг эълон кард, аммо ба зудӣ дар дохили иттиҳодияи италиявӣ нофаҳмиҳо ба вуҷуд омаданд: Папа Пийи IX лашкари худро бозхонд (29 апрел ӯ даъват намуд, ки ҷангро бо Австрия қатъ кунанд), шоҳи неаполитанӣ низ аз ӯ пайравӣ кард. Тобистони соли 1848 дар якчанд муҳориба (дар наздикии Кустосса ва ғ.) лашкари Австрия зери роҳбарии фелдмаршал Й. Радески фон Радес ба сипоҳиёни италиявӣ зарба зад. Сулҳи 9 август баргардонидани Ломбардия ба Австрия ва барқарор кардани сарҳадди пешазҷангиро дар назар дошт. Дар Тоскана ва ш. Рум тирамоҳи 1848 шӯриш сар зад. Феврали 1849 Рум ҷумҳурӣ эълон шуд. Нақши муҳимро дар барпо кардани он Ҷ. Мадзини бозид, ки дар асл ҷумҳурии Румро сарварӣ кард ва муаллифи аксари қонунҳои он буд. Корпуси экспедитсионии фаронсавӣ, ки апрели 1849 ба Рум бо мақсади барқарор кардани ҳокимияти ашрофии Папаи Рум фиристода шуда буд, баъди ҷангҳои шадид ибтидои моҳи июл ҷумҳурии Румро сарнагун кард. Ҷумҳурии Тоскана зери зарбаҳои лашкари Австрия монда буд. Такягоҳи охирини инқилоб Венетсия буд, ки пас аз имзои сулҳ миёни Австрия ва шоҳии Сардиния (9.8.1848) дар муҳосира монд. Лашкари Австрия шаҳрро муҳосира кард ва намегузошт дастаҳои фидоиён дигар давлатҳои италияӣ, ки мехостанд ёрӣ расонанд, ба он наздик шаванд. Қатъи назар аз тирпарронии мунтазами [[артиллерия]], гуруснагӣ ва хуруҷи [[бемории вабо]] венетсиягиҳо то тобистони 1849 муқовимат нишон доданд, вале 22.8.1849 сарвари онҳо Д. Манин санади таслим (капитулятсия)-ро имзо кард. Инқилоб бо вуҷуди шикаст хӯрданаш, ба инкишофи баъдии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва иттиҳоди мардумони Италия таъсири бузург расонд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби 1848 Дар Италия|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Италия]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>2e38q7w7ca2dh57ybr9ctfgz82nunyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби савр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334624</id>
    <revision>
      <id>1491552</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби Савр {{lang-fa|انقلاب ثور}} Инқилоби апрелии Афғонистон — муборизаи мусаллаҳонаи низомиён бо роҳбарии Ҳизби халқӣ-демократии Афғонистон (ҲХДА) дар Кобул (7 саври 1357/27.4.1978), ки дар натиҷаи он ҳукумати Муҳаммад Довудхон сарнагун ва Ҷумҳурии демо...</comment>
      <origin>1491552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8035" sha1="l701yqyycfcb9c1pn7ag4bj3ie10hfy" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
Инқилоби Савр {{lang-fa|انقلاب ثور}} Инқилоби апрелии Афғонистон — муборизаи мусаллаҳонаи низомиён бо роҳбарии Ҳизби халқӣ-демократии Афғонистон (ҲХДА) дар Кобул (7 саври 1357/27.4.1978), ки дар натиҷаи он ҳукумати Муҳаммад Довудхон сарнагун ва Ҷумҳурии демократии Афғонистон ташкил шуд. Заминаҳои Инқилоби савр дар аҳди ҳукумати Довудхон фароҳам омада буданд. ҲХДА (таъсис 1.1.1965) дар барпошавии инқилоб нақши асосӣ дошта, ҳадафи он ташкил кардани ҷомеаи сотсиалистӣ буд. Маҳз Довудхон бо пуштибонии намояндагони ин ҳизб ба сари қудрат омада (17.7.1973), сипас аксари намояндагони онро аз ҳукумат дур кард. Июли 1977 роҳбарони ду ҷиноҳи ҲХДА – «Халқ» ва «Парчам» муттаҳид шуда, фаъолияти ҳизбро дар артиш вусъат доданд. Баъди террори роҳбари фаъоли ҲХДА – Миракбар Хайбар (17.4.1978; Кобул) вазъи сиёсии кишвар мураккаб шуда, маросими ҷанозаи ӯ (19 апрел) ба роҳпаймоии сиёсӣ ва муборизаи мусаллаҳона анҷом ёфт. 26 апрел роҳбарони намоёни ҲХДА – Нурмуҳаммад Таракӣ, Бабрак Кормал, доктор Шоҳвалӣ, Ғулом Дастагири Панҷшерӣ ва чанд тани дигар бо амри Довудхон зиндонӣ шуданд. Дар ин фурсат ҲХДА тариқи муроҷиатнома низомиёни ҷонибдори худро ба муборизаи инқилобӣ даъват кард. 27 апрел маҳалли раёсати ҷумҳурӣ – Арк тавассути танкҳо муҳосира ва Довудхону чанд тан аз атрофиёнаш ба қатл расонда шуданд. Шаби 27 апрел тариқи радио дар бораи ғалабаи инқилоби савр изҳорот пахш шуд ва 30.4.1978 Афғонистон ҷумҳурии демократӣ эълон гардид. Раиси Шӯрои инқилобӣ – Н. Таракӣ сарвазири Ҷумҳурии демократии Афғонистон эълон шуд. 9.5.1978 барномаи ҳукумати нав – «Роҳҳои асосии вазифаҳои инқилобӣ», дар бораи ҷорӣ кардани озодиҳои демократӣ, рӯзи кории 8-соата, баробарҳуқуқии занону мардон, бекор кардани қарзҳои деҳқонон, маҳдуд кардани заминдории хусусӣ дар ҳудуди 30 ҷариб (6 га), мусодираи моликияти хонаводаи Зоҳиршоҳ ва Президент Муҳаммад Довудхон, тақсими заминҳои мусодирашуда ба деҳқонон, татбиқи сиёсати бетарафона ва ҳамроҳнашавӣ ба паймонҳои ҳарбӣ ва ғ. ба тасвиб расид. Ҳамзамон дар Афғонистон тибқи таҷрибаи ИҶШС бунёди ҷомеаи сотсиалистӣ оғоз гардид, вале пешвоёни ҲХДА дар ин масир бо шитобкорӣ ба хатоҳои ҷиддӣ роҳ доданд: дар татбиқи ислоҳот анъана, расму оин ва арзишҳои динии мардум ба эътибор гирифта нашуданд, ҳамзамон дар ин раванд зӯроварӣ ва таъқибу фишор зиёд гардид. Дар натиҷа эътирозҳо нисбат ба сиёсати ҳукумат авҷ гирифта, боиси ошӯбу нооромӣ дар минтақаҳои гуногуни кишвар гардид: дар Ҳазораҷот, Нуристон ва Бадахшон низоми коммунистӣ сарнагун шуд; дар Ҷалолобод, Гардез, Хуст, Пактиё ва вилоятҳои ҳаммарзи Покистон шумораи зиёди низомиён ба сафи мухолифони давлат пайвастанд (апрел–майи 1979). Дар ин фурсати муносиб мухолифони ҳукумат – ҳизбҳои исломӣ бо кумаки молиявии кишварҳои хориҷӣ дар хоки Покистон чанд урдуи низомӣ ташкил карда, ҳазорон нафарро ба курсҳои омодагии ҷангӣ сафарбар карданд. Омилҳои дигари нооромӣ аз ихтилофи байни ду ҷиноҳи ҲХДА – «Халқ» ва «Парчам» маншаъ гирифтанд. Июли 1978 бо қарори мақомоти роҳбарикунандаи ҲХДА фаъолони ҷиноҳи «Парчам» – Бабрак Кормал, Аноҳито Ротибзод, Нураҳмад Нур, Абдул Вакил, Наҷибуллоҳ, Маҳмуд Барёлай ва дигарон аз мансабҳои давлатӣ озод ва ба ҳайси сафир ба хориҷа фиристода шуданд. Баъдан қисми зиёди парчамиҳо зери таъқибу фишор кишварро тарк карданд. Ҳамзамон дар байни роҳбарони ҷиноҳи «Халқ» ихтилоф сар зада, баъди барканор шудани роҳбари ҳизб ва давлат – Нурмуҳаммад Таракӣ (сентябри 1979) ҳокимияти сиёсӣ ба дасти Рӯҳуллоҳ Амин гузашт.
Дар аҳди ҳукумати Амин (сентябр – декабри 1979) таъқибу фишор дар кишвар авҷ гирифта, муносибатҳо бо ИҶШС сард шуданд. 27.12.1979 Артиши Шӯравӣ ба хоки Афғонистон дохил шуд ва пас аз сарнагун шудани Амин ҳокимият ба ихтиёри намояндаи парчамиҳо – Б. Кормал гузашт: дар кишвар «марҳалаи нави инқилоби савр» оғоз шуд. Ин амали ИҶШС аз ҷониби кишварҳои Ғарб ҳамчун таҷовузи низомӣ баҳогузорӣ шуда, онҳо баъдан гурӯҳҳои низомӣ-сиёсии мухталифро дар мубориза ба муқобили ҳузури низомии Ҳукумати Шӯравӣ дастгирӣ карданд. Эълони сиёсати мусолаҳаи миллӣ дар аҳди Наҷибуллоҳ (1986–92), хориҷ шудани неруҳои низомии Шӯравӣ (феврали 1989) ва музокироти неруҳои даргир таҳти васояти СММ барои барқарор шудани сулҳ дар Афғонистон мусоидат накард. Пас аз қатъ гардидани кумаки низомии ИҶШС (баъдан Руссия; аз 01.01.1992) ба ҳукумати коммунистии Кобул ва сарнагун шудани ҳукумати Наҷибуллоҳ (28.4. 1992) ҷангҳои дохилӣ дар Афғонистон шиддат ёфтанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби савр|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>l701yqyycfcb9c1pn7ag4bj3ie10hfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491555</id>
      <parentid>1491552</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="5d8gdmf85t6px6iqf3romna1j9m9a9t" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
'''Инқилоби Савр''' ({{lang-fa|انقلاب ثور}}) Инқилоби апрелии Афғонистон — муборизаи мусаллаҳонаи низомиён бо роҳбарии [[Ҳизби халқӣ-демократии Афғонистон]] (ҲХДА) дар Кобул (7 саври 1357/27.4.1978), ки дар натиҷаи он ҳукумати [[Муҳаммад Довудхон]] сарнагун ва [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон|Ҷумҳурии демократии Афғонистон]] ташкил шуд. 

== Мақсад ва ҳадафи инқилоб ==
Заминаҳои инқилоби савр дар аҳди ҳукумати Довудхон фароҳам омада буданд. ҲХДА (таъсис 1.1.1965) дар барпошавии инқилоб нақши асосӣ дошта, ҳадафи он ташкил кардани [[ҷомеаи сотсиалистӣ]] буд. 

== Буҳрони сиёсӣ ==
Маҳз Довудхон бо пуштибонии намояндагони ин ҳизб ба сари қудрат омада (17.7.1973), сипас аксари намояндагони онро аз ҳукумат дур кард. Июли 1977 роҳбарони ду ҷиноҳи ҲХДА – «Халқ» ва «Парчам» муттаҳид шуда, фаъолияти ҳизбро дар артиш вусъат доданд. Баъди террори роҳбари фаъоли ҲХДА – Миракбар Хайбар (17.4.1978; Кобул) вазъи сиёсии кишвар мураккаб шуда, маросими ҷанозаи ӯ (19 апрел) ба роҳпаймоии сиёсӣ ва муборизаи мусаллаҳона анҷом ёфт. 26 апрел роҳбарони намоёни ҲХДА – Нурмуҳаммад Таракӣ, Бабрак Кормал, доктор Шоҳвалӣ, Ғулом Дастагири Панҷшерӣ ва чанд тани дигар бо амри Довудхон зиндонӣ шуданд. Дар ин фурсат ҲХДА тариқи муроҷиатнома низомиёни ҷонибдори худро ба муборизаи инқилобӣ даъват кард. 27 апрел маҳалли раёсати ҷумҳурӣ – Арк тавассути танкҳо муҳосира ва Довудхону чанд тан аз атрофиёнаш ба қатл расонда шуданд. Шаби 27 апрел тариқи радио дар бораи ғалабаи инқилоби савр изҳорот пахш шуд ва 30.4.1978 Афғонистон ҷумҳурии демократӣ эълон гардид. Раиси Шӯрои инқилобӣ – Н. Таракӣ сарвазири Ҷумҳурии демократии Афғонистон эълон шуд. 9.5.1978 барномаи ҳукумати нав – «Роҳҳои асосии вазифаҳои инқилобӣ», дар бораи ҷорӣ кардани озодиҳои демократӣ, рӯзи кории 8-соата, баробарҳуқуқии занону мардон, бекор кардани қарзҳои деҳқонон, маҳдуд кардани заминдории хусусӣ дар ҳудуди 30 ҷариб (6 га), мусодираи моликияти хонаводаи Зоҳиршоҳ ва Президент [[Муҳаммад Довудхон]], тақсими заминҳои мусодирашуда ба деҳқонон, татбиқи сиёсати бетарафона ва ҳамроҳнашавӣ ба паймонҳои ҳарбӣ ва ғ. ба тасвиб расид. 

== Низоъҳои дохилӣ ==
Ҳамзамон дар Афғонистон тибқи таҷрибаи ИҶШС бунёди ҷомеаи сотсиалистӣ оғоз гардид, вале пешвоёни ҲХДА дар ин масир бо шитобкорӣ ба хатоҳои ҷиддӣ роҳ доданд: дар татбиқи ислоҳот анъана, расму оин ва арзишҳои динии мардум ба эътибор гирифта нашуданд, ҳамзамон дар ин раванд зӯроварӣ ва таъқибу фишор зиёд гардид. Дар натиҷа эътирозҳо нисбат ба сиёсати ҳукумат авҷ гирифта, боиси ошӯбу нооромӣ дар минтақаҳои гуногуни кишвар гардид: дар Ҳазораҷот, Нуристон ва Бадахшон низоми коммунистӣ сарнагун шуд; дар Ҷалолобод, Гардез, Хуст, Пактиё ва вилоятҳои ҳаммарзи Покистон шумораи зиёди низомиён ба сафи мухолифони давлат пайвастанд (апрел–майи 1979). Дар ин фурсати муносиб мухолифони ҳукумат – ҳизбҳои исломӣ бо кумаки молиявии кишварҳои хориҷӣ дар хоки Покистон чанд урдуи низомӣ ташкил карда, ҳазорон нафарро ба курсҳои омодагии ҷангӣ сафарбар карданд. Омилҳои дигари нооромӣ аз ихтилофи байни ду ҷиноҳи ҲХДА – «Халқ» ва «Парчам» маншаъ гирифтанд. Июли 1978 бо қарори мақомоти роҳбарикунандаи ҲХДА фаъолони ҷиноҳи «Парчам» – Бабрак Кормал, Аноҳито Ротибзод, Нураҳмад Нур, Абдул Вакил, Наҷибуллоҳ, Маҳмуд Барёлай ва дигарон аз мансабҳои давлатӣ озод ва ба ҳайси сафир ба хориҷа фиристода шуданд. Баъдан қисми зиёди парчамиҳо зери таъқибу фишор кишварро тарк карданд. Ҳамзамон дар байни роҳбарони ҷиноҳи «Халқ» ихтилоф сар зада, баъди барканор шудани роҳбари ҳизб ва давлат – Нурмуҳаммад Таракӣ (сентябри 1979) ҳокимияти сиёсӣ ба дасти [[Рӯҳуллоҳ Амин]] гузашт.

== Сардшавии муносибатҳо бо ИҶШС ==
Дар аҳди ҳукумати Амин (сентябр – декабри 1979) таъқибу фишор дар кишвар авҷ гирифта, муносибатҳо бо ИҶШС сард шуданд. 27.12.1979 Артиши Шӯравӣ ба хоки Афғонистон дохил шуд ва пас аз сарнагун шудани Амин ҳокимият ба ихтиёри намояндаи парчамиҳо – Б. Кормал гузашт: дар кишвар «марҳалаи нави инқилоби савр» оғоз шуд. Ин амали ИҶШС аз ҷониби кишварҳои Ғарб ҳамчун таҷовузи низомӣ баҳогузорӣ шуда, онҳо баъдан гурӯҳҳои низомӣ-сиёсии мухталифро дар мубориза ба муқобили ҳузури низомии Ҳукумати Шӯравӣ дастгирӣ карданд. Эълони сиёсати мусолаҳаи миллӣ дар аҳди Наҷибуллоҳ (1986–92), хориҷ шудани неруҳои низомии Шӯравӣ (феврали 1989) ва музокироти неруҳои даргир таҳти васояти СММ барои барқарор шудани сулҳ дар Афғонистон мусоидат накард. Пас аз қатъ гардидани кумаки низомии ИҶШС (баъдан Руссия; аз 01.01.1992) ба ҳукумати коммунистии Кобул ва сарнагун шудани ҳукумати Наҷибуллоҳ (28.4. 1992) ҷангҳои дохилӣ дар Афғонистон шиддат ёфтанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби савр|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]
[[Гурӯҳ:Афғонистон]]</text>
      <sha1>5d8gdmf85t6px6iqf3romna1j9m9a9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еврипид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334625</id>
    <revision>
      <id>1491556</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Еврипид''' ({{lang-grc|Εὐριπίδης}}, {{lang-la|Euripides}}; 480 - 406 то мелод) — намояндаи сеюми ва ҳамзамони олими [[Софокл|Юнон Софокл]] намоядаи охирини фоҷияи атиқаи [[Юнон]] Еврипид аст.  == Ҳаёт ва фаолият == [[Нависанда|Нависандаи]] бузурги [[Драматургия|драматургияҳо]] ва баран...</comment>
      <origin>1491556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8720" sha1="0e3zp57horow5sjxctbb9awdwys3czh" xml:space="preserve">'''Еврипид''' ({{lang-grc|Εὐριπίδης}}, {{lang-la|Euripides}}; 480 - 406 то мелод) — намояндаи сеюми ва ҳамзамони олими [[Софокл|Юнон Софокл]] намоядаи охирини фоҷияи атиқаи [[Юнон]] Еврипид аст.

== Ҳаёт ва фаолият ==
[[Нависанда|Нависандаи]] бузурги [[Драматургия|драматургияҳо]] ва барандаи [[Театр|театрҳои]] [[Драма|драмави]] ва нависандаи пиесаҳои машҳури замони худ буда бо драматурги дигари Юнон Эхсил низ шинос будааст. Чи тавре, ки аз &quot;зиндагиномаҳо&quot;-и Еврепид, ки дар замонҳои худи у навишта шудааст таввалуди он маълум мешавад. Аз руи ин зиндагиномаҳо Еврепид дар ҷазираи Саламан (соли таввалуди он дақиқ нест ва аз руи ин зиндагиномаҳо ба солҳои 486 ё 480 то мелод рост меояд) падар ва модари у Менесарх ва Клейто, ки дар ҷазираи Саламон бо дигар сокинони Афина пинҳон будаанд. падар ва модари у шахсони хело олиқадр будаанд. Клейто модари у сабзавот мефурухтаст. Дар ҷавони Еврепид бо [[гимнастика]] Дар асархои у буҳрони давлати Афина, ки дар замони чанги Пелепонна (431-404) хеле тезутунд гардида буд, иникос худро ёфтааст. Масъалагузорӣ ва ғояи асарҳои драмавии Еврипидро бо назардошти масъалаҳои умумии ҷамъиятиву сиёсии нимаи дуюми асри V Афина фахмидан мумкин аст. Еврипидро &quot;файласуфи саҳна&quot; гуфтаанд ва ин бо он хотир аст, ки дар фоҷианомаҳои у тозатарин комёбиҳои фикрии замонааш инъикос ёфтаанд. Тахмин кардаанд, ки Еврипид кариб 90-асари драмавӣ эчод намудааст ва аз он танхо 19-тояш то замони мо боқи мондааст. Еврипид қисмати одамони оддиро тарзе ки дар асл ҳастанд, тасвир намудааст. Дар як катор асарҳояш ў бо истифода аз шакли асотирии фоҷиахо муҳимтарини масъалаҳои замони худро ба миён гузоштааст. У ҳамчун ватандусти ҳақиқии замони худ баромад намуда, образҳои аслии қахрамононеро офаридааст, ки онхо барои манфиатхои халк ҷони худро қурбон мекунанд. Ин хусусият аз ҷумла дар асари машхури у &quot;Ифигения дар Авлида&quot; мушоҳида мешавад. Еврипид ҷангҳои ғосибонаи замони худро маҳкум намуда, принсипҳои демократии давлатдории Афинаро дастгирӣ менамояд, ки ба ин асари у &quot;Занони Троя&quot; шаҳодат медиҳад. Дар фоҷианомаҳои Еврипид асосан зиддияти тези байни одамони боварии худро ба адолати илоҳӣ гумкарда ва ба машаққатҳои зиндаги тобовар тасвир меёбад. 

== Ҳамчун психолог ==
Еврипид чун психологи борикбин ба дунёй ботинии инсон аҳамият дода, ҳиссиёти мутақобили ӯро тасвир намудааст. &quot;Медея&quot; дар асоси сужети асотирии саргузашти аргонавтҳо бунёд ёфтааст, ки мазмуни мухтасари он чунин аст: Ҷавони юнони Ясон бо киштии &quot;Агро&quot; ба сӯи Колхидаи дурдаст ба ҷустуҷуи пашми тиллоии гусфанди сеҳрноки кушташуда рох пеш мегирад. Шоҳи Колхида аз ин огоҳи ёфта, барои куштани Ясон омода мешавад. Ясонро аз марги ҳақики духтари шоҳи Колхида Медея, ки ба ӯ ошик шуда буд, раҳо мекунад. Баъди дуздидани пашми тиллой Ясон ва Медея ба Юнон мегурезанд ва дар Коринф паноҳ мебаранд. Медея огоҳ мегардад, ки Ясон мехоҳад уро бо ду фарзандаш гузошта, бо духтари шоҳи Коринф - Главка хонадор шавад. Медея ба ғазаб омада мехоҳад аз Ясон қасос бигирад. Медея худро чунон вонамуд мекунад, ки ба ин кори Ясон розӣ аст. Медея ба рақиби худ либоси арӯсие равон мекунад, ки олудаи захраст. Арус баробари пӯшидани ин туҳфаи Медея ҳалок мегардад ва ҳамрохи ў падараш низ ҳалок мегардад. Аммо газаби Медея бо ин низ паст намегардад ва чун медонист, ки фарзандонаш барои Ясон чи қимате доранд, кўшиши куштани онҳоро мекунад. Медея бо ин амалиёти худ бузургтарин ҷиноятро содир мекунад. Ин фочианома бо вучуди баъзе умумиятҳо аз фочианомаҳои Эсхил на Софокл фарқияти калон дорад. Дар он ҳодисаи мудҳиши фочиан оилави тасвир шудааст, ки дар маркази он образи Медея бо характери пуркувваташ қарор гирифтааст. Дар соли 428, баъд аз сесоли &quot;Медея&quot; фоҷианомаи дигари Еврипид &quot;Ипполит&quot; ба саҳна гузошта мешавад. Ин фочианома низ ба масъалаи ахлок, одоб ва ҳиссиёти инсон бахшида шудааст, ки ҳама дар шахсият ва образи Ипполит кушода мешавад. Ҳамсари дуюми Тезея Федра бо писархонди худаш Ипполит ошик мегардад. Худи Ипполити аз ин гуна ҳиссиёт бегона ба худо Артишид са да мекард. Федра аз ин муҳаббати пурнанги худ ботинап азоби сахт мекашад. Доян Федра аз ин муҳаббати нангин ба Ипполит қисса меку над. Ипполит ба ғазаб меояд ва чиддаи ин муҳаббати попокро рад меку над ва ҳатто ба доя таҳдид менамояд, ки ин ҳамаро ба падараш маълум менамояд. Федра аз ин ҷавоби Ипполит огоҳи меёбад ва аз оқибати кор тарсида, худкуши мекунад. Аммо пеш аз худкуши барои касос ситони 20 дан аз Ипполит мактубе менависад ва тухмат мекунад, ки Ипполит кушиши таҷовузи Федра карда бошад. Тезей ба ин бовар карда писарашро ок мекунад ва фочианома бо марги Ипполит анчом меёбад. 

Эҷодиёти Еврипид давраи атикии инкишофи фочианомаҳои Юнонро хотима мебахшад ва барои пайдоишу инкишофи жанрҳои дигар шароит фароҳам меорад.
== Адабиёт ==
Адабиёти Чахон 10-11 
https://www.okuma.kg
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Намоишноманависон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>0e3zp57horow5sjxctbb9awdwys3czh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491557</id>
      <parentid>1491556</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <origin>1491557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8733" sha1="c3rxyq3094wgg6wc9bu0w98hya7dwxu" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Еврипид''' ({{lang-grc|Εὐριπίδης}}, {{lang-la|Euripides}}; 480 - 406 то мелод) — намояндаи сеюми ва ҳамзамони олими [[Софокл|Юнон Софокл]] намоядаи охирини фоҷияи атиқаи [[Юнон]] Еврипид аст.

== Ҳаёт ва фаолият ==
[[Нависанда|Нависандаи]] бузурги [[Драматургия|драматургияҳо]] ва барандаи [[Театр|театрҳои]] [[Драма|драмави]] ва нависандаи пиесаҳои машҳури замони худ буда бо драматурги дигари Юнон Эхсил низ шинос будааст. Чи тавре, ки аз &quot;зиндагиномаҳо&quot;-и Еврепид, ки дар замонҳои худи у навишта шудааст таввалуди он маълум мешавад. Аз руи ин зиндагиномаҳо Еврепид дар ҷазираи Саламан (соли таввалуди он дақиқ нест ва аз руи ин зиндагиномаҳо ба солҳои 486 ё 480 то мелод рост меояд) падар ва модари у Менесарх ва Клейто, ки дар ҷазираи Саламон бо дигар сокинони Афина пинҳон будаанд. падар ва модари у шахсони хело олиқадр будаанд. Клейто модари у сабзавот мефурухтаст. Дар ҷавони Еврепид бо [[гимнастика]] Дар асархои у буҳрони давлати Афина, ки дар замони чанги Пелепонна (431-404) хеле тезутунд гардида буд, иникос худро ёфтааст. Масъалагузорӣ ва ғояи асарҳои драмавии Еврипидро бо назардошти масъалаҳои умумии ҷамъиятиву сиёсии нимаи дуюми асри V Афина фахмидан мумкин аст. Еврипидро &quot;файласуфи саҳна&quot; гуфтаанд ва ин бо он хотир аст, ки дар фоҷианомаҳои у тозатарин комёбиҳои фикрии замонааш инъикос ёфтаанд. Тахмин кардаанд, ки Еврипид кариб 90-асари драмавӣ эчод намудааст ва аз он танхо 19-тояш то замони мо боқи мондааст. Еврипид қисмати одамони оддиро тарзе ки дар асл ҳастанд, тасвир намудааст. Дар як катор асарҳояш ў бо истифода аз шакли асотирии фоҷиахо муҳимтарини масъалаҳои замони худро ба миён гузоштааст. У ҳамчун ватандусти ҳақиқии замони худ баромад намуда, образҳои аслии қахрамононеро офаридааст, ки онхо барои манфиатхои халк ҷони худро қурбон мекунанд. Ин хусусият аз ҷумла дар асари машхури у &quot;Ифигения дар Авлида&quot; мушоҳида мешавад. Еврипид ҷангҳои ғосибонаи замони худро маҳкум намуда, принсипҳои демократии давлатдории Афинаро дастгирӣ менамояд, ки ба ин асари у &quot;Занони Троя&quot; шаҳодат медиҳад. Дар фоҷианомаҳои Еврипид асосан зиддияти тези байни одамони боварии худро ба адолати илоҳӣ гумкарда ва ба машаққатҳои зиндаги тобовар тасвир меёбад. 

== Ҳамчун психолог ==
Еврипид чун психологи борикбин ба дунёй ботинии инсон аҳамият дода, ҳиссиёти мутақобили ӯро тасвир намудааст. &quot;Медея&quot; дар асоси сужети асотирии саргузашти аргонавтҳо бунёд ёфтааст, ки мазмуни мухтасари он чунин аст: Ҷавони юнони Ясон бо киштии &quot;Агро&quot; ба сӯи Колхидаи дурдаст ба ҷустуҷуи пашми тиллоии гусфанди сеҳрноки кушташуда рох пеш мегирад. Шоҳи Колхида аз ин огоҳи ёфта, барои куштани Ясон омода мешавад. Ясонро аз марги ҳақики духтари шоҳи Колхида Медея, ки ба ӯ ошик шуда буд, раҳо мекунад. Баъди дуздидани пашми тиллой Ясон ва Медея ба Юнон мегурезанд ва дар Коринф паноҳ мебаранд. Медея огоҳ мегардад, ки Ясон мехоҳад уро бо ду фарзандаш гузошта, бо духтари шоҳи Коринф - Главка хонадор шавад. Медея ба ғазаб омада мехоҳад аз Ясон қасос бигирад. Медея худро чунон вонамуд мекунад, ки ба ин кори Ясон розӣ аст. Медея ба рақиби худ либоси арӯсие равон мекунад, ки олудаи захраст. Арус баробари пӯшидани ин туҳфаи Медея ҳалок мегардад ва ҳамрохи ў падараш низ ҳалок мегардад. Аммо газаби Медея бо ин низ паст намегардад ва чун медонист, ки фарзандонаш барои Ясон чи қимате доранд, кўшиши куштани онҳоро мекунад. Медея бо ин амалиёти худ бузургтарин ҷиноятро содир мекунад. Ин фочианома бо вучуди баъзе умумиятҳо аз фочианомаҳои Эсхил на Софокл фарқияти калон дорад. Дар он ҳодисаи мудҳиши фочиан оилави тасвир шудааст, ки дар маркази он образи Медея бо характери пуркувваташ қарор гирифтааст. Дар соли 428, баъд аз сесоли &quot;Медея&quot; фоҷианомаи дигари Еврипид &quot;Ипполит&quot; ба саҳна гузошта мешавад. Ин фочианома низ ба масъалаи ахлок, одоб ва ҳиссиёти инсон бахшида шудааст, ки ҳама дар шахсият ва образи Ипполит кушода мешавад. Ҳамсари дуюми Тезея Федра бо писархонди худаш Ипполит ошик мегардад. Худи Ипполити аз ин гуна ҳиссиёт бегона ба худо Артишид са да мекард. Федра аз ин муҳаббати пурнанги худ ботинап азоби сахт мекашад. Доян Федра аз ин муҳаббати нангин ба Ипполит қисса меку над. Ипполит ба ғазаб меояд ва чиддаи ин муҳаббати попокро рад меку над ва ҳатто ба доя таҳдид менамояд, ки ин ҳамаро ба падараш маълум менамояд. Федра аз ин ҷавоби Ипполит огоҳи меёбад ва аз оқибати кор тарсида, худкуши мекунад. Аммо пеш аз худкуши барои касос ситони 20 дан аз Ипполит мактубе менависад ва тухмат мекунад, ки Ипполит кушиши таҷовузи Федра карда бошад. Тезей ба ин бовар карда писарашро ок мекунад ва фочианома бо марги Ипполит анчом меёбад. 

Эҷодиёти Еврипид давраи атикии инкишофи фочианомаҳои Юнонро хотима мебахшад ва барои пайдоишу инкишофи жанрҳои дигар шароит фароҳам меорад.
== Адабиёт ==
Адабиёти Чахон 10-11 
https://www.okuma.kg
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Намоишноманависон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>c3rxyq3094wgg6wc9bu0w98hya7dwxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491558</id>
      <parentid>1491557</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <origin>1491558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9495" sha1="itf7qulny4frrgop1w9c5lp62poexcy" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Еврипид''' ({{lang-grc|Εὐριπίδης}}, {{lang-la|Euripides}}; 480 - 406 то мелод) — намояндаи сеюми ва ҳамзамони олими [[Софокл|Юнон Софокл]] намоядаи охирини фоҷияи атиқаи [[Юнон]] Еврипид аст.

== Ҳаёт ва фаолият ==
[[Нависанда|Нависандаи]] бузурги [[Драматургия|драматургияҳо]] ва барандаи [[Театр|театрҳои]] [[Драма|драмави]] ва нависандаи пиесаҳои машҳури замони худ буда бо драматурги дигари Юнон Эхсил низ шинос будааст. Чи тавре, ки аз &quot;[[Зиндагинома|зиндагиномаҳо]]&quot;-и Еврепид, ки дар замонҳои худи у навишта шудааст таввалуди он маълум мешавад. Аз руи ин зиндагиномаҳо Еврепид дар ҷазираи Саламон (соли таввалуди он дақиқ нест ва аз руи ин зиндагиномаҳо ба солҳои [[Соли 486|486]] ё [[Соли 480|480]] то мелод рост меояд) [[падар]] ва [[Модар|модари]] у Менесарх ва Клейто, ки дар ҷазираи Саламон бо дигар сокинони [[Афина (шаҳр)|Афина]] пинҳон будаанд. Падар ва модари у шахсони хело олиқадр будаанд. Клейто модари у [[сабзавот]] мефурухтаст. Дар ҷавони Еврепид бо [[гимнастика]] машғул шуда дар чанде аз [[Мусобиқа|мусобиқаҳо]] ғолиб баромадааст вале аз сабаби ҳануз [[Ноболиғ|нобилиғ]] будани худ ба дигар мусобиқаҳо роҳ наёфт. Худро баъди ин дар адаб шинохт ва ниҳоят пешаи охиринаш ҳам ҳамин буд. Дар асархои у буҳрони [[Давлат|давлати]] Афина, ки дар замони ҷанги Пелепонна ([[Соли 431|431]]-[[Соли 404|404]]) хеле тезутунд гардида буд, иникос худро ёфтааст. Масъалагузорӣ ва ғояи асарҳои драмавии Еврипидро бо назардошти масъалаҳои умумии [[Ҷамъият|ҷамъиятиву]] сиёсии нимаи дуюми [[Аср|асри]] V Афина фахмидан мумкин аст. Еврипидро &quot;[[Фалсафа|файласуфи]] [[Саҳн|саҳна]]&quot; гуфтаанд ва ин бо он хотир аст, ки дар фоҷианомаҳои у тозатарин комёбиҳои фикрии замонааш инъикос ёфтаанд. Тахмин кардаанд, ки Еврипид кариб 90-асари драмавӣ эчод намудааст ва аз он танхо 19-тояш то замони мо боқи мондааст. Еврипид қисмати [[Одам|одамони]] оддиро тарзе ки дар асл ҳастанд, тасвир намудааст. Дар як катор асарҳояш ў бо истифода аз шакли асотирии фоҷиахо муҳимтарини масъалаҳои замони худро ба миён гузоштааст. У ҳамчун ватандусти ҳақиқии замони худ баромад намуда, образҳои аслии қахрамононеро офаридааст, ки онхо барои манфиатхои халк ҷони худро қурбон мекунанд. Ин хусусият аз ҷумла дар асари машхури у &quot;Ифигения дар Авлида&quot; мушоҳида мешавад. Еврипид ҷангҳои ғосибонаи замони худро маҳкум намуда, принсипҳои [[Демократия|демократии]] давлатдории Афинаро дастгирӣ менамояд, ки ба ин асари у &quot;Занони Троя&quot; шаҳодат медиҳад. Дар фоҷианомаҳои Еврипид асосан зиддияти тези байни одамони боварии худро ба адолати илоҳӣ гумкарда ва ба машаққатҳои зиндаги тобовар тасвир меёбад. 

== Ҳамчун психолог ==
Еврипид чун психологи борикбин ба дунёй ботинии инсон аҳамият дода, ҳиссиёти мутақобили ӯро тасвир намудааст. &quot;Медея&quot; дар асоси сужети асотирии саргузашти аргонавтҳо бунёд ёфтааст, ки мазмуни мухтасари он чунин аст: Ҷавони юнони Ясон бо киштии &quot;Агро&quot; ба сӯи Колхидаи дурдаст ба ҷустуҷуи [[Пашм|пашми]] [[Тилло|тиллоии]] [[Гӯсфанд|гусфанди]] сеҳрноки кушташуда рох пеш мегирад. Шоҳи Колхида аз ин огоҳи ёфта, барои куштани Ясон омода мешавад. Ясонро аз марги ҳақики духтари шоҳи Колхида Медея, ки ба ӯ ошиқ шуда буд, раҳо мекунад. Баъди дуздидани пашми тиллой Ясон ва Медея ба Юнон мегурезанд ва дар Коринф паноҳ мебаранд. Медея огоҳ мегардад, ки Ясон мехоҳад уро бо ду фарзандаш гузошта, бо духтари шоҳи Коринф - Главка хонадор шавад. Медея ба ғазаб омада мехоҳад аз Ясон қасос бигирад. Медея худро чунон вонамуд мекунад, ки ба ин кори Ясон розӣ аст. Медея ба рақиби худ либоси арӯсие равон мекунад, ки олудаи заҳр аст. Арус баробари пӯшидани ин туҳфаи Медея ҳалок мегардад ва ҳамрохи ў падараш низ ҳалок мегардад. Аммо газаби Медея бо ин низ паст намегардад ва чун медонист, ки фарзандонаш барои Ясон чи қимате доранд, кўшиши куштани онҳоро мекунад. Медея бо ин амалиёти худ бузургтарин [[Ҷиноят|ҷиноятро]] содир мекунад. Ин фочианома бо вучуди баъзе умумиятҳо аз фочианомаҳои Эсхил на Софокл фарқияти калон дорад. Дар он ҳодисаи мудҳиши фочиан оилави тасвир шудааст, ки дар маркази он образи Медея бо характери пуркувваташ қарор гирифтааст. Дар соли [[Соли 428|428]], баъд аз сесоли &quot;Медея&quot; фоҷианомаи дигари Еврипид &quot;Ипполит&quot; ба саҳна гузошта мешавад. Ин фочианома низ ба масъалаи [[Ахлоқ|ахлок]], [[одоб]] ва ҳиссиёти [[инсон]] бахшида шудааст, ки ҳама дар шахсият ва образи Ипполит кушода мешавад. Ҳамсари дуюми Тезея Федра бо писархонди худаш Ипполит ошиқ мегардад. Худи Ипполити аз ин гуна ҳиссиёт бегона ба худо Артишид са да мекард. Федра аз ин муҳаббати пурнанги худ ботинан азоби сахт мекашад. Доян Федра аз ин муҳаббати нангин ба Ипполит қисса меку над. Ипполит ба ғазаб меояд ва чиддаи ин муҳаббати попокро рад мекунад ва ҳатто ба доя таҳдид менамояд, ки ин ҳамаро ба падараш маълум менамояд. Федра аз ин ҷавоби Ипполит огоҳи меёбад ва аз оқибати кор тарсида, худкуши мекунад. Аммо пеш аз худкуши барои қасос ситони 20 дан аз Ипполит мактубе менависад ва туҳмат мекунад, ки Ипполит кушиши таҷовузи Федра карда бошад. Тезей ба ин бовар карда писарашро оқ мекунад ва фочианома бо марги Ипполит анчом меёбад. 

Эҷодиёти Еврипид давраи атикии инкишофи фочианомаҳои Юнонро хотима мебахшад ва барои пайдоишу инкишофи жанрҳои дигар шароит фароҳам меорад.
== Адабиёт ==
Адабиёти Чахон 10-11 
https://www.okuma.kg
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Намоишноманависон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>itf7qulny4frrgop1w9c5lp62poexcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби Синхай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334626</id>
    <revision>
      <id>1491559</id>
      <timestamp>2026-10-28T11:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби Синхай, Инқилоби Шинҳой — инқилоби буржуазии солҳои 1911–13 дар Хитой, ки сулолаи манҷурии Синро барҳам дода, Хитойро ҷумҳурӣ эълон кард. Инқилоби Синхай дар соли «синхай» тибқи тақвими куҳнаи хитойӣ ба амал омадааст ва аз ин рӯ, чунин ном г...</comment>
      <origin>1491559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7061" sha1="ic1sxd9aofi3vhx5vz4cg26adodd7ew" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
Инқилоби Синхай, Инқилоби Шинҳой — инқилоби буржуазии солҳои 1911–13 дар Хитой, ки сулолаи манҷурии Синро барҳам дода, Хитойро ҷумҳурӣ эълон кард. Инқилоби Синхай дар соли «синхай» тибқи тақвими куҳнаи хитойӣ ба амал омадааст ва аз ин рӯ, чунин ном гирифтааст. Инқилоб барои бартараф кардани зулми мутлақияти аҷнабии манҷурӣ, ки тартиботи сохти феодалиро дар ҳаёти сиёсӣ ва  иҷтимоию иқтисодии мамлакат муқаррар карда буд, ҳамчунин барои нест кардани зӯроварии империализми хориҷӣ ба амал омадааст. Қувваҳои асосии он буржуазияи миллӣ, буржуазияи хурди шаҳрӣ, деҳқонон, коргарон, заминдорони либералӣ буданд. Дар сар задани инқилоби Синхай ташкилоти инқилобии Тунмэнҳой нақши бузург дошт. 10 октябри 1911 шӯриши бомуваффақияти сипоҳиён дар ш. Учан ибтидои инқилоби Синхай ба ҳисоб меравад. Охири ноябри 1911 дар 15 музофоти Хитойи Ҷанубӣ, Марказӣ ва Шимолӣ ҳокимияти манҷурҳо сарнагун карда шуд. Дар натиҷаи заифии иқтисодиёт ва бетаҷрибагии сиёсии қаноти инқилобии буржуазия дар аксар музофотҳо намояндагони буржуазия ва мулкдорони либералӣ ба сари ҳокимият омаданд. Дарбори манҷурҳо дар вазъияти душвор қарор дошт ва бо маслиҳати қувваҳои иртиҷоии сохти феодалии Хитой ва дипломатияи амрикоӣ-англисӣ мулкдори калони хитойӣ, муассиси артиши иртиҷоии бэйянӣ (шимолӣ) – генерал Юан Шикайро 2 ноябри 1911 ба вазифаи сарвазир ва сарфармондеҳи лашкари амалкунанда таъйин кард. Юан Шикай сиёсати дуҷонибаи байни сулолаи Син ва инқилобчиёнро ба манфиати қувваҳои иртиҷоии феодалӣ-компрадории Хитой ва империализми байналхалқӣ пеш гирифт. Роҳбарони ситод (лагер)-и ҷумҳуриявӣ бо ҳукумати Юан Шикай (18 декабри 1911 дар Шонгҳой расман оғоз гардид) ба музокирот шурӯъ карданд. 26 декабри 1911 роҳбари асосии Тунмэнхой Сун Ят-сен аз муҳоҷират ба ватан баргашт ва ӯро 29-уми декабр маҷлиси вакилон аз ҷониби музофотҳои шӯришбардошта (дар Нанкин) президенти муваққатии Ҷумҳурии Хитой интихоб кард (1 январи 1912 ба фаъолият шурӯъ кард). Давлатҳои империалистӣ Ҳукумати Нанкинро эътироф накарданд ва интиқоли маблағҳои ҷудошударо аз гумруки баҳрии Хитой, ки зери назорати онҳо қарор дошт, рад карда, бо мудохилаи мусаллаҳонаи рӯирост таҳдид намуданд. Аксари ходимони ситоди инқилобӣ аз Сун Ят-сен талаб карданд, ки аз вазифаи президентӣ ба манфиати Юан Шикай даст кашад. Пролетариат нақши сиёсии мустақилонаро намебозид, дар мамлакат ҳаракати фаъоли деҳқонӣ вуҷуд надошт. 12 феврали 1912 императори манҷурҳо аз тахт даст кашид ва 13 феврали 1912 Сун Ят-сен зери фишори қувваҳои зиддиинқилобии дохилӣ ва хориҷӣ маҷбур шуд, ки истеъфои худро эълон кунад (1 апрели 1912 аз вазифа рафт). 15 феврали 1912 маҷлиси вакилони Нанкин Юан Ши-кайро президенти муваққатӣ интихоб кард.
Юан Шикай ба ёрии империализми байналмилалӣ ва қувваҳои иртиҷоии Хитой такя карда, аз дастгирии доираҳои либералӣ ва заифии демократияи буржуазӣ истифода бурд ва ба муқаррар кардани диктатураи яккаи ҳарбӣ тайёрӣ дид. Тунмэнҳой ва вориси он – Ҳизбҳои Куминтонг (Ҳизби халқӣ-демократии Хитой, ки августи 1912 таъсис ёфтааст), ки омма онҳоро ҷонибдорӣ намекард, бо вуҷуди такя ба конститутсияи муваққатии буржуазӣ-демократӣ (10 марти 1912 аз ҷониби маҷлиси Нанкин қабул шуд) ба унвони яке аз воситаҳои асосии пешгирии диктатураи ҳарбӣ, инқилобро аз мағлубият наҷот дода натавонистанд. Сун Сзяо-жэн номзади гоминданӣ ба вазифаи сарвазир охири марти 1913 бо фармони махфии Юан Шикай кушта шуд. 27 апрели 1913 бархилофи хоҳиши парламент, ҳукумати Юан Шикай барои устувор кардани вазъи молиявии худ бо консорсиуми бонкии империалистӣ созишномаро дар бораи гирифтани қарз дар ҳаҷми 25 млн фунт стерлинг ба имзо расонд. Ин боиси оғози табаддулоти давлатӣ шуд. Сун Ят-сен халқро ба шӯриши зидди Юан Шикай даъват кард, аммо он августи 1913 аз ҷониби сипоҳиёни бэйянӣ пахш карда шуд. Дар мамлакат диктатураи ҳарбӣ-феодалии Юан Ши-кай муқаррар шуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби Синхай|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>ic1sxd9aofi3vhx5vz4cg26adodd7ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1491560</id>
      <parentid>1491559</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1491560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7273" sha1="r0svyb43xyfgi4l3kmpeiyfmtg8khyt" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
'''Инқилоби Синхай''', '''Инқилоби Шинҳой''' — инқилоби буржуазии солҳои 1911–13 дар Хитой, ки [[сулолаи манҷурии Син]]&lt;nowiki/&gt;ро барҳам дода, Хитойро ҷумҳурӣ эълон кард.

== Мақсад ва ҳадафи инқилоб ==
Инқилоби Синхай дар соли «синхай» тибқи тақвими куҳнаи хитойӣ ба амал омадааст ва аз ин рӯ, чунин ном гирифтааст. Инқилоб барои бартараф кардани зулми мутлақияти аҷнабии манҷурӣ, ки тартиботи сохти феодалиро дар ҳаёти сиёсӣ ва  иҷтимоию иқтисодии мамлакат муқаррар карда буд, ҳамчунин барои нест кардани зӯроварии империализми хориҷӣ ба амал омадааст. Қувваҳои асосии он буржуазияи миллӣ, буржуазияи хурди шаҳрӣ, деҳқонон, коргарон, заминдорони либералӣ буданд. Дар сар задани инқилоби Синхай [[Ашкилоти инқилобии Тунмэнҳой|ташкилоти инқилобии Тунмэнҳой]] нақши бузург дошт. 10 октябри 1911 шӯриши бомуваффақияти сипоҳиён дар ш. Учан ибтидои инқилоби Синхай ба ҳисоб меравад. 

== Буҳрони сиёсӣ ==
Охири ноябри 1911 дар 15 музофоти Хитойи Ҷанубӣ, Марказӣ ва Шимолӣ ҳокимияти манҷурҳо сарнагун карда шуд. Дар натиҷаи заифии иқтисодиёт ва бетаҷрибагии сиёсии қаноти инқилобии буржуазия дар аксар музофотҳо намояндагони буржуазия ва мулкдорони либералӣ ба сари ҳокимият омаданд. Дарбори манҷурҳо дар вазъияти душвор қарор дошт ва бо маслиҳати қувваҳои иртиҷоии сохти феодалии Хитой ва дипломатияи амрикоӣ-англисӣ мулкдори калони хитойӣ, муассиси артиши иртиҷоии бэйянӣ (шимолӣ) – генерал Юан Шикайро 2 ноябри 1911 ба вазифаи сарвазир ва сарфармондеҳи лашкари амалкунанда таъйин кард. Юан Шикай сиёсати дуҷонибаи байни сулолаи Син ва инқилобчиёнро ба манфиати қувваҳои иртиҷоии феодалӣ-компрадории Хитой ва империализми байналхалқӣ пеш гирифт. Роҳбарони ситод (лагер)-и ҷумҳуриявӣ бо ҳукумати Юан Шикай (18 декабри 1911 дар Шонгҳой расман оғоз гардид) ба музокирот шурӯъ карданд. 26 декабри 1911 роҳбари асосии Тунмэнхой Сун Ят-сен аз муҳоҷират ба ватан баргашт ва ӯро 29-уми декабр маҷлиси вакилон аз ҷониби музофотҳои шӯришбардошта (дар Нанкин) президенти муваққатии Ҷумҳурии Хитой интихоб кард (1 январи 1912 ба фаъолият шурӯъ кард). Давлатҳои империалистӣ Ҳукумати Нанкинро эътироф накарданд ва интиқоли маблағҳои ҷудошударо аз гумруки баҳрии Хитой, ки зери назорати онҳо қарор дошт, рад карда, бо мудохилаи мусаллаҳонаи рӯирост таҳдид намуданд. Аксари ходимони ситоди инқилобӣ аз Сун Ят-сен талаб карданд, ки аз вазифаи президентӣ ба манфиати Юан Шикай даст кашад. Пролетариат нақши сиёсии мустақилонаро намебозид, дар мамлакат ҳаракати фаъоли деҳқонӣ вуҷуд надошт. 12 феврали 1912 императори манҷурҳо аз тахт даст кашид ва 13 феврали 1912 Сун Ят-сен зери фишори қувваҳои зиддиинқилобии дохилӣ ва хориҷӣ маҷбур шуд, ки истеъфои худро эълон кунад (1 апрели 1912 аз вазифа рафт). 15 феврали 1912 маҷлиси вакилони Нанкин Юан Ши-кайро президенти муваққатӣ интихоб кард.

== Низоъҳои дохилӣ ==
[[Юан Шикай]] ба ёрии империализми байналмилалӣ ва қувваҳои иртиҷоии Хитой такя карда, аз дастгирии доираҳои либералӣ ва заифии демократияи буржуазӣ истифода бурд ва ба муқаррар кардани диктатураи яккаи ҳарбӣ тайёрӣ дид. Тунмэнҳой ва вориси он – Ҳизбҳои Куминтонг (Ҳизби халқӣ-демократии Хитой, ки августи 1912 таъсис ёфтааст), ки омма онҳоро ҷонибдорӣ намекард, бо вуҷуди такя ба конститутсияи муваққатии буржуазӣ-демократӣ (10 марти 1912 аз ҷониби маҷлиси Нанкин қабул шуд) ба унвони яке аз воситаҳои асосии пешгирии диктатураи ҳарбӣ, инқилобро аз мағлубият наҷот дода натавонистанд. Сун Сзяо-жэн номзади гоминданӣ ба вазифаи сарвазир охири марти 1913 бо фармони махфии Юан Шикай кушта шуд. 27 апрели 1913 бархилофи хоҳиши парламент, ҳукумати Юан Шикай барои устувор кардани вазъи молиявии худ бо консорсиуми бонкии империалистӣ созишномаро дар бораи гирифтани қарз дар ҳаҷми 25 млн фунт стерлинг ба имзо расонд. Ин боиси оғози табаддулоти давлатӣ шуд. Сун Ят-сен халқро ба шӯриши зидди Юан Шикай даъват кард, аммо он августи 1913 аз ҷониби сипоҳиёни бэйянӣ пахш карда шуд. Дар мамлакат диктатураи ҳарбӣ-феодалии Юан Ши-кай муқаррар шуд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==	
* {{ЭМТ|Инқилоби Синхай|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилобгарон]]</text>
      <sha1>r0svyb43xyfgi4l3kmpeiyfmtg8khyt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>