Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk Ҳофиз 0 2195 1491624 1479164 2026-10-29T11:43:22Z VASHGIRD 8035 1491624 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Хоҷа Шамсуддин Муҳаммад Ҳофизи Шерозӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی}} |тасвир = Hafez statute at Tehran's Hafez street.jpg |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{шоир|}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = [[рубоӣ]], [[қасида]], [[байт]], [[ғазал]] |забони осор = |мукофотҳо = |Lib = |сайт = }} '''Хоҷа Шамсуддин Муҳаммад Ҳофизи Шерозӣ''' ({{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[сӯфӣ]], [[ориф]], [[ҳофизи Қуръон]] ва {{шоир}}и форс-тоҷик. == Зиндагинома == Соли [[1325]] дар шаҳри [[Шероз]], ки даҳҳо адибони забардаст аз хоки он хестанд, ба дунё омада, тамоми умр дар он ҷо зистааст. Номи шоир Шамсиддин Муҳаммад ва тахаллусаш Ҳофиз аст. Сабаби "Ҳофиз’’ тахаллус гирифтани шоир он аст, ки ӯ Қуръонро аз ёд медонист ва ба 14 навъ онро тиловат мекард. : Ҳаргиз намирад, он ки дилаш зинда шуд ба ишқ, : Сабт аст бар чаридаи олам давоми мо. Бобои Ҳофиз, ки аз Купо ном музофоти Исфаҳон буд, ҳангоми ҷавонии падари Ҳофиз ба [[Шероз]] мекӯчад ва дар он ҷо иқомат ихтиёр мекунад. Падари Ҳофиз, ки Баҳоуддин ном дошт, дар Шероз ба касби тиҷорат машғул буд. Модари ӯ аз аҳли Козерун буд. Зиндагии осоишта дар хонадони Ҳофиз дер напоид. Ҳанӯз дар вақти тифл будани Ҳофиз падари ҷавони ӯ аз олам гузашт. Аз ӯ чанд фарзанди хурдсол ятим монданд. Дар андак вақт мероси гузоштаи падари Ҳофиз тамом шуд. Бародарони ӯ ба ҷустуҷӯи луқмаи ноне ба ҳар тараф рафтанд. Ҳофиз, ки дар байни онҳо аз ҳама хурд буд, бо модараш дар Шероз монд. Модар фарзанди худро аз хӯроку пӯшок таъмин карда натавониста, ӯро ба дари сарватманде ба хидмат дод. Ҳофиз баъд аз чанде ба хидмати нонвоӣ ба шогирдӣ истод ва касби хамиргариро пешаи худ сохт. Касби Ҳофиз хурдсол басе вазнин ва тоқатфарсо буд. Ӯ аз нимаи шаб то субҳ хамир мекард ва музди ба даст овардаашро ба чаҳор ҳисса тақсим мекард; як ҳиссаи онро ба модараш медод, як ҳиссаро худаш сарф мекард ва як ҳиссаи дигарро ба мактабдор дода, рӯзона дар мактаби ӯ мехонд. Чоряки боқимондаро ба бечорагон хайр мекард. Дар мактаб Ҳофиз истеъдоди фавқулоддаи фитрӣ зоҳир намуда, Қуръонро зуд аз ёд кард ва хондану навиштанро низ ба хубӣ омӯхт. Дар маҳаллае, ки Ҳофиз мезист, дӯконе буд, ки онҷо аҳли адаб ҷамъ шуда, муошира ва базми сухан меоростанд. Ҳофиз низ гоҳ-гоҳе аз он маҳфил файз гирифта, ба машқи шеър оғоз кард. Лекин бештари вақти ӯ ба андӯхтани илм сарф шуда, Ҳофиз дар баробари мустақилона омӯхтани мероси форсизабонон забону адабиёти араб, ҳадису фиқҳ, ҳандасаву нуҷум ва Қуръонро бо ҷидду ҷаҳд омӯхта, дар андак замоне ҳамчун олим машҳур шуд. Ӯ ҳатто ба китоби машҳури ‘’Тафсири кашшоф’’ шарҳ навишт. Ҳофиз ҷое ба омӯзиши улум ишора карда мегӯяд: : Илму фазле, ки ба чанд сол дилам ҷамъ овард, : Тарсам он наргиси мастона ба яғмо бибарад Аз ишораҳои худи ӯ муҳаққиқони гузашта ва имрӯза пай бурдаанд, ки ӯ соҳиби зану фарзанд будааст. Ба қавли муаллифи тазкираи «Хизонаи Омира» Ғуломалихони Озод, фарзанди калони Ҳофизи Шерозӣ, ки Шоҳнуъмон ном доштааст, дар Ҳиндустон фавт карда будааст. Фарзанди дигари ӯ дар кӯдакӣ аз олам гузаштааст. Инчунин аз ашъори Ҳофиз маълум мешавад, ки ёри азизаш ҳам ӯро танҳо гузошта, оламро хеле пеш аз ӯ падруд гуфта будааст. Бар замми маҳрумиятҳои оилавӣ ва шахсӣ Ҳофиз Шерозӣ аз замонаи шум низ азиятҳои зиёд мекашид. Ҳофиз дар замоне ҳаёт ба сар мебурд, ки задухӯрдҳои пайдарпаи ҳокимони маҳаллӣ мамлакатро хароб ва мардумро хонавайрон мекарданд. Дар баробари нооромии замон, задухӯрдҳои ашрофзодагон, қатлу ғорати бегонагон аҳволи зиндагии Ҳофиз ҳам, бешубҳа тоқатфарсо буд. Махсусан ҳокимону давлатмандони Шероз ба қадри сухани Ҳофиз намерасиданд. Аз ҳамин ҷиҳат шоири бузургвор шикваҳо мекард. : Сухандонию хушхонӣ намеварзанд дар Шероз, : Биё, Ҳофиз, ки мо худро ба мулки дигар андозем. Бо вуҷуди ин қадар парешонӣ Ҳофиз шабу рӯз кор мекард, шеър мегуфт. Ғазалҳои намакини ӯ дар саросари кишварҳое, ки забони тоҷикӣ — форсиро медонистанд, ғулғулахо меафганд ва ба қавли [[Давлатшоҳи Самарқандӣ]] дар ҳама ҷо мақбули дилу ҳавоси мардуми авом мегардид. Мураттиби номаълуми девони Ҳофизи Шерозӣ низ пас аз андаки вафоти ӯ хабар медиҳад, ки шеъри Ҳофизи Шерозӣ бо тамоми ҷалол ва шукӯҳ дар андак муддате ба ақсои Туркистон, Ҳиндустон, Ироқ, Озарбойҷон расида, ғазалҳои шӯрангези ӯ чунон маъқули хосу ом гашта буд, ки маҷлисе бе нуқли сухани завқомези ӯ равнақ намеёфт. Худи Ҳофиз низ шуҳрати ашъори шӯрангези худро чунин тасвир менамояд: : Ба шеъри Ҳофизи Шероз мегӯянду мерақсанд, : Сиёҳчашмони кашмирию туркони самарқандӣ. : Ироқу Порс гирифтӣ ба шеъри хуш Ҳофиз, : Биё, ки навбати Бағдоду вақти Табрез аст. Овозаи Ҳофизро шунида, ҳокимони гуногун аз Ҳиндустону Ироқ мехоҳанд, ки Ҳофиз дар дарбори онҳо хидмат кунад. Ӯро бо ин мақсад даъват мекунанд. Чунончи, дар замони Муборизиддин, ки аҳволи Ҳофиз дар Шероз табоҳ буд, Султон Увайс ӯро ба [[Бағдод]] даъват мекунад. Дере нагузашта бародари ӯ Султон Аҳмад Султон Увайсро кушта, дар соли 1382 ба тахт нишаст. Ӯ низ хост, ки Ҳофизро ба дарбори худ ҷалб намояд. Вале Ҳофиз аз Порс ба ҷониби Бағдод рағбат накард ва ба хушкпораи нони ватани худ қаноат намуда, онро аз шаҳди шаҳрҳои ғарибӣ боло мегузошт. Ҳофиз зодгоҳаш Шерозро басе дӯст медошт ва ба он ифтихор мекард. Аз ин рӯ, ба сахтиву зорӣ ҳам бошад, зиндагии Ҳофиз асосан дар Шероз гузаштааст ва дар тамоми умри худ ду бор ба Язд, як бор ба Исфаҳону Ҳурмуз ба сафар баромадани ӯро муҳаққиқон тахмин мекунанд. Вафоти Ҳофиз дар соли [[1390]] мелодӣ воқеъ гардидааст. Ҳарчанд Ҳофизи Шерозӣ кайҳо вафот кардааст, вале каломи шӯрангезу ашъори диловезаш ҳазорон шӯридагону ошиқони сухани форсиро тасхир намудаву барои ҳамешагӣ симои ӯро дар дилу дидаи дилбохтагон ва ҳаводоронаш зинда медорад. : Биё, то гул барафшонему май дар соғар андозем, : Фалакро сақф бишкофему тарҳи нав дарандозем. : Агар ғам лашкар ангезад, ки хуни ошиқон резад, : Ману соқӣ ба ҳам созему бунёдаш барандозем. : Чу дар даст аст рӯде хуш, бизан мутриб, суруде хуш, : Ки дастафшон ғазал хонему покӯбон сар андозем. == Шӯҳрати ҷаҳонии Ҳофиз == Ҳофиз бузургтарин шоири ғазалсарои тоҷик буда, дар таърихи адабиёти форсу тоҷик мақоми баланд дорад. Осори Ҳофиз асрҳо инҷониб дар сарзамини [[Эрон]]у [[Ҳиндустон]], [[Афғонистон]] ва [[Осиёи Миёна]] шуҳрат пайдо карда, дар дили ҳазорон пайравону муштоқонаш ҷой гирифтааст. Номи баланди Ҳофиз аз ҳудуди ватани худ — Эрон гузашта дар тамоми дунё машҳур шуд. Вай дар замоне, ки дар ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоии Эрону Мовароуннаҳр бисёр воқеа ва ҳодисаҳои ногувор рӯй медоданд умр ба сар бурда ва бо қалами сеҳрангези худ ҳама беадолатию мардумфиребӣ, ҷахлу ғурури табақаҳои ҳукмрони ҷамъиятро фош мекард. Аҳамияти каломи шӯрангези Ҳофиз ва сирри шуҳрати шоири бузург дар ин аст, ки маънӣ ва мазмунҳои баланди назарӣ, панду ҳикматро бо суханҳои ширин баён кардаву ба ҳар мавзӯъ аз равзанаи ишқ менигарад. Умуман Ҳофиз дар эҷод намудани шеър монанди як наққоши моҳир ҳар як маъниро бо рангҳои зебо оро дода, маънӣ ва мазмуни шеърашро дилнишин намудааст. Аз ин ҷиҳат Ҳофиз ҳам монанди бисёр шоирони гузашта боварӣ дошт, ки шеъраш умри зиёде хоҳад дид. Дар китобхонаҳои машҳури дунё, нусхаҳои девони Ҳофиз дар қатори пурарзиштарин осори инсоният маҳфузанд. Намунаи ғазалиёти Ҳофизи Шерозӣ дар Ҳиндустон ва Арабистон, Туркия, Озарбойҷон, Осиёи Миёна, Россия, Олмону Ингилистон ва ғайра нашр ва тарҷума гардидаанд. Бисёре аз шоирони ғазалсаро, чун К. Ҳуҷандӣ, Ҳилолӣ, Фузулӣ, Навоӣ, Ҷомӣ, ва ғайраҳо аз ғазалҳои ӯ илҳом гирифта ва дар пайравии ашъори ҷаҳоншумулаш эҷод кардаанд. Шоирон ва мутафаккирони Аврупо низ ашъору афкори Ҳофизро тақлид карда, аз ашъори дилнишини ӯ баҳра ёфтанд. Ба ҳамин тариқ, шуҳрати Ҳофиз аз доираи мамлакати худ берун баромада, ба тамоми Шарқу Ғарб паҳн гардида, дар қатори бузургтарин шоирони дунё мақоми арҷманде гирифтааст. Яъне Ҳофиз яке аз он шоиронест, ки хусусиятҳои бисёр нозук ва латифи забони дарӣ — порсиро медонист. Дар тараққӣ ва ҳусну латофати ин забон хидматҳои тақдиршавандае кардааст, дар ашъори ӯ садҳо таркиб ва ибораҳои нав вомехӯрад. Ҳофиз дар ғазалҳои ҷонгудози худ пеш аз ҳама ишқро тараннум карда, онро чун ёдгори бемунтаҳои инсоният ба қалам додаст. Осори Ҳофиз ба қатори дастовардҳои тамаддуни ҷаҳон дохил шудааст ва аз ин рӯ, ҳамчун яке аз бузургтарин шоири лириканависи беназир шуҳрати ҷахонӣ дорад. Ҳофиз ва шахсияти ин сухансарои номӣ диққати бисёр бузургони ҷаҳонро ба худ ҷалб кардааст. Бисёре аз устодони назм аз ангезаи шигифтангези ғазалиёти Ҳофиз баҳравар шудаанд ва дар ситоишу васфи каломи шӯрангези ӯ таассуроти хешро баён кардаанд. Бузургтарин намояндаи адабиёти ҷаҳонӣ шоири немиси асри XIX Гёте андешаҳои худро доир ба ашъори ин шоири тавоно ва илҳомбахш, пас аз ошноӣ пайдо карданаш бо эҷодиёти Ҳофиз навиштааст: {{аввали иқтибос}}«Эй Ҳофиз, сухани ту ҳамчун абадият бузург аст, зеро онро оғоз ва анҷом нест. Ту он сарчашмаи файзбахши шеъру нишотӣ, ки аз он ҳар лаҳза мавҷе аз паси мавҷи дигар берун метаровад»{{охири иқтибос}}. == Пайвандҳо == * [https://adabi.site/ҳофиз/ғазалиёт/ Ҳофизи Шерозӣ. Ғазалиёт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208075935/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%91%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/қитъаот/ Ҳофизи Шерозӣ. Қитъаот] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208080400/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%9B%D0%B8%D1%82%D1%8A%D0%B0%D0%BE%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/рубоиёт/ Ҳофизи Шерозӣ. Рубоиёт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208075859/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B8%D1%91%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/қасоид/ Ҳофизи Шерозӣ. Қасоид] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208160720/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B8%D0%B4/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ало-эй-оҳуи-ваҳшӣ-куҷоӣ/ Ҳофизи Шерозӣ. Маснавӣ (Ало, эй оҳуи ваҳшӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208081539/https://adabi.site/%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D1%8D%D0%B9-%D0%BE%D2%B3%D1%83%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D2%B3%D1%88%D3%A3-%D0%BA%D1%83%D2%B7%D0%BE%D3%A3/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/биё-соқӣ-он-май-ки-ҳол-оварад/ Ҳофизи Шерозӣ. Соқинома (маснавӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208080407/https://adabi.site/%D0%B1%D0%B8%D1%91-%D1%81%D0%BE%D2%9B%D3%A3-%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D0%B8-%D2%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4/ |date=2024-12-08 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{пБ}} {{Бузургони адаби форсӣ}} [[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]] [[Гурӯҳ:Адабиёти форсу тоҷик]] 31gesh5og7era6run0q4mo8f0bpd2u7 1491625 1491624 2026-10-29T11:44:17Z VASHGIRD 8035 1491625 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Хоҷа Шамсуддин Муҳаммад Ҳофизи Шерозӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی}} |тасвир = Hafez statute at Tehran's Hafez street.jpg |тавсифи тасвир = Тандиси Хоҷа Ҳофизи Шерозӣ дар ибтидои хиёбони Ҳофиз, Теҳрон. |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{шоир|}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = [[рубоӣ]], [[қасида]], [[байт]], [[ғазал]] |забони осор = |мукофотҳо = |Lib = |сайт = }} '''Хоҷа Шамсуддин Муҳаммад Ҳофизи Шерозӣ''' ({{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[сӯфӣ]], [[ориф]], [[ҳофизи Қуръон]] ва {{шоир}}и форс-тоҷик. == Зиндагинома == Соли [[1325]] дар шаҳри [[Шероз]], ки даҳҳо адибони забардаст аз хоки он хестанд, ба дунё омада, тамоми умр дар он ҷо зистааст. Номи шоир Шамсиддин Муҳаммад ва тахаллусаш Ҳофиз аст. Сабаби "Ҳофиз’’ тахаллус гирифтани шоир он аст, ки ӯ Қуръонро аз ёд медонист ва ба 14 навъ онро тиловат мекард. : Ҳаргиз намирад, он ки дилаш зинда шуд ба ишқ, : Сабт аст бар чаридаи олам давоми мо. Бобои Ҳофиз, ки аз Купо ном музофоти Исфаҳон буд, ҳангоми ҷавонии падари Ҳофиз ба [[Шероз]] мекӯчад ва дар он ҷо иқомат ихтиёр мекунад. Падари Ҳофиз, ки Баҳоуддин ном дошт, дар Шероз ба касби тиҷорат машғул буд. Модари ӯ аз аҳли Козерун буд. Зиндагии осоишта дар хонадони Ҳофиз дер напоид. Ҳанӯз дар вақти тифл будани Ҳофиз падари ҷавони ӯ аз олам гузашт. Аз ӯ чанд фарзанди хурдсол ятим монданд. Дар андак вақт мероси гузоштаи падари Ҳофиз тамом шуд. Бародарони ӯ ба ҷустуҷӯи луқмаи ноне ба ҳар тараф рафтанд. Ҳофиз, ки дар байни онҳо аз ҳама хурд буд, бо модараш дар Шероз монд. Модар фарзанди худро аз хӯроку пӯшок таъмин карда натавониста, ӯро ба дари сарватманде ба хидмат дод. Ҳофиз баъд аз чанде ба хидмати нонвоӣ ба шогирдӣ истод ва касби хамиргариро пешаи худ сохт. Касби Ҳофиз хурдсол басе вазнин ва тоқатфарсо буд. Ӯ аз нимаи шаб то субҳ хамир мекард ва музди ба даст овардаашро ба чаҳор ҳисса тақсим мекард; як ҳиссаи онро ба модараш медод, як ҳиссаро худаш сарф мекард ва як ҳиссаи дигарро ба мактабдор дода, рӯзона дар мактаби ӯ мехонд. Чоряки боқимондаро ба бечорагон хайр мекард. Дар мактаб Ҳофиз истеъдоди фавқулоддаи фитрӣ зоҳир намуда, Қуръонро зуд аз ёд кард ва хондану навиштанро низ ба хубӣ омӯхт. Дар маҳаллае, ки Ҳофиз мезист, дӯконе буд, ки онҷо аҳли адаб ҷамъ шуда, муошира ва базми сухан меоростанд. Ҳофиз низ гоҳ-гоҳе аз он маҳфил файз гирифта, ба машқи шеър оғоз кард. Лекин бештари вақти ӯ ба андӯхтани илм сарф шуда, Ҳофиз дар баробари мустақилона омӯхтани мероси форсизабонон забону адабиёти араб, ҳадису фиқҳ, ҳандасаву нуҷум ва Қуръонро бо ҷидду ҷаҳд омӯхта, дар андак замоне ҳамчун олим машҳур шуд. Ӯ ҳатто ба китоби машҳури ‘’Тафсири кашшоф’’ шарҳ навишт. Ҳофиз ҷое ба омӯзиши улум ишора карда мегӯяд: : Илму фазле, ки ба чанд сол дилам ҷамъ овард, : Тарсам он наргиси мастона ба яғмо бибарад Аз ишораҳои худи ӯ муҳаққиқони гузашта ва имрӯза пай бурдаанд, ки ӯ соҳиби зану фарзанд будааст. Ба қавли муаллифи тазкираи «Хизонаи Омира» Ғуломалихони Озод, фарзанди калони Ҳофизи Шерозӣ, ки Шоҳнуъмон ном доштааст, дар Ҳиндустон фавт карда будааст. Фарзанди дигари ӯ дар кӯдакӣ аз олам гузаштааст. Инчунин аз ашъори Ҳофиз маълум мешавад, ки ёри азизаш ҳам ӯро танҳо гузошта, оламро хеле пеш аз ӯ падруд гуфта будааст. Бар замми маҳрумиятҳои оилавӣ ва шахсӣ Ҳофиз Шерозӣ аз замонаи шум низ азиятҳои зиёд мекашид. Ҳофиз дар замоне ҳаёт ба сар мебурд, ки задухӯрдҳои пайдарпаи ҳокимони маҳаллӣ мамлакатро хароб ва мардумро хонавайрон мекарданд. Дар баробари нооромии замон, задухӯрдҳои ашрофзодагон, қатлу ғорати бегонагон аҳволи зиндагии Ҳофиз ҳам, бешубҳа тоқатфарсо буд. Махсусан ҳокимону давлатмандони Шероз ба қадри сухани Ҳофиз намерасиданд. Аз ҳамин ҷиҳат шоири бузургвор шикваҳо мекард. : Сухандонию хушхонӣ намеварзанд дар Шероз, : Биё, Ҳофиз, ки мо худро ба мулки дигар андозем. Бо вуҷуди ин қадар парешонӣ Ҳофиз шабу рӯз кор мекард, шеър мегуфт. Ғазалҳои намакини ӯ дар саросари кишварҳое, ки забони тоҷикӣ — форсиро медонистанд, ғулғулахо меафганд ва ба қавли [[Давлатшоҳи Самарқандӣ]] дар ҳама ҷо мақбули дилу ҳавоси мардуми авом мегардид. Мураттиби номаълуми девони Ҳофизи Шерозӣ низ пас аз андаки вафоти ӯ хабар медиҳад, ки шеъри Ҳофизи Шерозӣ бо тамоми ҷалол ва шукӯҳ дар андак муддате ба ақсои Туркистон, Ҳиндустон, Ироқ, Озарбойҷон расида, ғазалҳои шӯрангези ӯ чунон маъқули хосу ом гашта буд, ки маҷлисе бе нуқли сухани завқомези ӯ равнақ намеёфт. Худи Ҳофиз низ шуҳрати ашъори шӯрангези худро чунин тасвир менамояд: : Ба шеъри Ҳофизи Шероз мегӯянду мерақсанд, : Сиёҳчашмони кашмирию туркони самарқандӣ. : Ироқу Порс гирифтӣ ба шеъри хуш Ҳофиз, : Биё, ки навбати Бағдоду вақти Табрез аст. Овозаи Ҳофизро шунида, ҳокимони гуногун аз Ҳиндустону Ироқ мехоҳанд, ки Ҳофиз дар дарбори онҳо хидмат кунад. Ӯро бо ин мақсад даъват мекунанд. Чунончи, дар замони Муборизиддин, ки аҳволи Ҳофиз дар Шероз табоҳ буд, Султон Увайс ӯро ба [[Бағдод]] даъват мекунад. Дере нагузашта бародари ӯ Султон Аҳмад Султон Увайсро кушта, дар соли 1382 ба тахт нишаст. Ӯ низ хост, ки Ҳофизро ба дарбори худ ҷалб намояд. Вале Ҳофиз аз Порс ба ҷониби Бағдод рағбат накард ва ба хушкпораи нони ватани худ қаноат намуда, онро аз шаҳди шаҳрҳои ғарибӣ боло мегузошт. Ҳофиз зодгоҳаш Шерозро басе дӯст медошт ва ба он ифтихор мекард. Аз ин рӯ, ба сахтиву зорӣ ҳам бошад, зиндагии Ҳофиз асосан дар Шероз гузаштааст ва дар тамоми умри худ ду бор ба Язд, як бор ба Исфаҳону Ҳурмуз ба сафар баромадани ӯро муҳаққиқон тахмин мекунанд. Вафоти Ҳофиз дар соли [[1390]] мелодӣ воқеъ гардидааст. Ҳарчанд Ҳофизи Шерозӣ кайҳо вафот кардааст, вале каломи шӯрангезу ашъори диловезаш ҳазорон шӯридагону ошиқони сухани форсиро тасхир намудаву барои ҳамешагӣ симои ӯро дар дилу дидаи дилбохтагон ва ҳаводоронаш зинда медорад. : Биё, то гул барафшонему май дар соғар андозем, : Фалакро сақф бишкофему тарҳи нав дарандозем. : Агар ғам лашкар ангезад, ки хуни ошиқон резад, : Ману соқӣ ба ҳам созему бунёдаш барандозем. : Чу дар даст аст рӯде хуш, бизан мутриб, суруде хуш, : Ки дастафшон ғазал хонему покӯбон сар андозем. == Шӯҳрати ҷаҳонии Ҳофиз == Ҳофиз бузургтарин шоири ғазалсарои тоҷик буда, дар таърихи адабиёти форсу тоҷик мақоми баланд дорад. Осори Ҳофиз асрҳо инҷониб дар сарзамини [[Эрон]]у [[Ҳиндустон]], [[Афғонистон]] ва [[Осиёи Миёна]] шуҳрат пайдо карда, дар дили ҳазорон пайравону муштоқонаш ҷой гирифтааст. Номи баланди Ҳофиз аз ҳудуди ватани худ — Эрон гузашта дар тамоми дунё машҳур шуд. Вай дар замоне, ки дар ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоии Эрону Мовароуннаҳр бисёр воқеа ва ҳодисаҳои ногувор рӯй медоданд умр ба сар бурда ва бо қалами сеҳрангези худ ҳама беадолатию мардумфиребӣ, ҷахлу ғурури табақаҳои ҳукмрони ҷамъиятро фош мекард. Аҳамияти каломи шӯрангези Ҳофиз ва сирри шуҳрати шоири бузург дар ин аст, ки маънӣ ва мазмунҳои баланди назарӣ, панду ҳикматро бо суханҳои ширин баён кардаву ба ҳар мавзӯъ аз равзанаи ишқ менигарад. Умуман Ҳофиз дар эҷод намудани шеър монанди як наққоши моҳир ҳар як маъниро бо рангҳои зебо оро дода, маънӣ ва мазмуни шеърашро дилнишин намудааст. Аз ин ҷиҳат Ҳофиз ҳам монанди бисёр шоирони гузашта боварӣ дошт, ки шеъраш умри зиёде хоҳад дид. Дар китобхонаҳои машҳури дунё, нусхаҳои девони Ҳофиз дар қатори пурарзиштарин осори инсоният маҳфузанд. Намунаи ғазалиёти Ҳофизи Шерозӣ дар Ҳиндустон ва Арабистон, Туркия, Озарбойҷон, Осиёи Миёна, Россия, Олмону Ингилистон ва ғайра нашр ва тарҷума гардидаанд. Бисёре аз шоирони ғазалсаро, чун К. Ҳуҷандӣ, Ҳилолӣ, Фузулӣ, Навоӣ, Ҷомӣ, ва ғайраҳо аз ғазалҳои ӯ илҳом гирифта ва дар пайравии ашъори ҷаҳоншумулаш эҷод кардаанд. Шоирон ва мутафаккирони Аврупо низ ашъору афкори Ҳофизро тақлид карда, аз ашъори дилнишини ӯ баҳра ёфтанд. Ба ҳамин тариқ, шуҳрати Ҳофиз аз доираи мамлакати худ берун баромада, ба тамоми Шарқу Ғарб паҳн гардида, дар қатори бузургтарин шоирони дунё мақоми арҷманде гирифтааст. Яъне Ҳофиз яке аз он шоиронест, ки хусусиятҳои бисёр нозук ва латифи забони дарӣ — порсиро медонист. Дар тараққӣ ва ҳусну латофати ин забон хидматҳои тақдиршавандае кардааст, дар ашъори ӯ садҳо таркиб ва ибораҳои нав вомехӯрад. Ҳофиз дар ғазалҳои ҷонгудози худ пеш аз ҳама ишқро тараннум карда, онро чун ёдгори бемунтаҳои инсоният ба қалам додаст. Осори Ҳофиз ба қатори дастовардҳои тамаддуни ҷаҳон дохил шудааст ва аз ин рӯ, ҳамчун яке аз бузургтарин шоири лириканависи беназир шуҳрати ҷахонӣ дорад. Ҳофиз ва шахсияти ин сухансарои номӣ диққати бисёр бузургони ҷаҳонро ба худ ҷалб кардааст. Бисёре аз устодони назм аз ангезаи шигифтангези ғазалиёти Ҳофиз баҳравар шудаанд ва дар ситоишу васфи каломи шӯрангези ӯ таассуроти хешро баён кардаанд. Бузургтарин намояндаи адабиёти ҷаҳонӣ шоири немиси асри XIX Гёте андешаҳои худро доир ба ашъори ин шоири тавоно ва илҳомбахш, пас аз ошноӣ пайдо карданаш бо эҷодиёти Ҳофиз навиштааст: {{аввали иқтибос}}«Эй Ҳофиз, сухани ту ҳамчун абадият бузург аст, зеро онро оғоз ва анҷом нест. Ту он сарчашмаи файзбахши шеъру нишотӣ, ки аз он ҳар лаҳза мавҷе аз паси мавҷи дигар берун метаровад»{{охири иқтибос}}. == Пайвандҳо == * [https://adabi.site/ҳофиз/ғазалиёт/ Ҳофизи Шерозӣ. Ғазалиёт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208075935/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%91%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/қитъаот/ Ҳофизи Шерозӣ. Қитъаот] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208080400/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%9B%D0%B8%D1%82%D1%8A%D0%B0%D0%BE%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/рубоиёт/ Ҳофизи Шерозӣ. Рубоиёт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208075859/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B8%D1%91%D1%82/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ҳофиз/қасоид/ Ҳофизи Шерозӣ. Қасоид] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208160720/https://adabi.site/%D2%B3%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7/%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B8%D0%B4/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/ало-эй-оҳуи-ваҳшӣ-куҷоӣ/ Ҳофизи Шерозӣ. Маснавӣ (Ало, эй оҳуи ваҳшӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208081539/https://adabi.site/%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D1%8D%D0%B9-%D0%BE%D2%B3%D1%83%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D2%B3%D1%88%D3%A3-%D0%BA%D1%83%D2%B7%D0%BE%D3%A3/ |date=2024-12-08 }} * [https://adabi.site/биё-соқӣ-он-май-ки-ҳол-оварад/ Ҳофизи Шерозӣ. Соқинома (маснавӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241208080407/https://adabi.site/%D0%B1%D0%B8%D1%91-%D1%81%D0%BE%D2%9B%D3%A3-%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D0%B8-%D2%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4/ |date=2024-12-08 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{пБ}} {{Бузургони адаби форсӣ}} [[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]] [[Гурӯҳ:Адабиёти форсу тоҷик]] aqbi5wcw8cqs53be5llxixmymd8py19 Эстония 0 3138 1491621 1480625 2026-10-29T11:25:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491621 wikitext text/x-wiki {{Давлат | Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Эстония | Номи аслӣ = {{lang-et|Eesti Vabariik}} | Номи одӣ = Эстония | Парчам = Flag of Estonia.svg{{!}}border | Шиор = <!--|Оригинальный девиз=--> | Номи суруди миллӣ = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm<br>(Меҳани ман, шодию хушбахтии ман) | Аудио = US Navy band - National anthem of Estonia.ogg | Сохти давлатӣ = [[ҷумҳурии парлумонӣ]] | lat_dir = N | lat_deg = 58 | lat_min = 50 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 0 | region = EE | CoordScale = | подпись к карте = Расположение '''Эстонии''' (тёмно-зелёный):<br>— в [[Европа|Европе]] (светло-зелёный и тёмно-серый)<br>— в [[Европейский союз|Европейском союзе]] (светло-зелёный) | Даты независимости = [[24 февраля]] [[1918]]<br>(от [[Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (1917—1922)|РСФСР]])<ref>{{Cite web |url=https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html |title=Манифест независимости |accessdate=2019-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201094147/http://www.president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html |archivedate=2014-02-01}}</ref><br>[[8 мая]] [[1990]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160130133346/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1990_god_hronika_sobytij/ Стратегия. 1990 год. Хроника событий<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=KWoDDgAAQBAJ&pg=PA629&dq#v=onepage&q&f=false История СССР. Хроника великой страны. 1917–1991 - Google Книги<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> (от [[СССР]]<ref>Признана Государственным Советом СССР 6 сентября 1991.</ref>) | Пойтахт = [[Акс:Tallinn wapen.svg|22px]] [[Таллин]] | Шаҳрҳои калонтарин = [[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну (шаҳр)|Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вилянди]], [[Раквере]] | Шакли ҳукумат = [[ҷумҳурии парлумонӣ]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=26|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> | Вазифаи роҳбар 1 = [[Президенти Эстония|Президент]] | Роҳбар 1 = [[Калюлайд, Керсти|Керсти Калюлайд]] | Вазифаи роҳбар 2 = [[Сарвазирони Эстония|Нахуствазир]] | Роҳбар 2 = [[Ратас, Юри|Юри Ратас]] | Вазифаи роҳбар 3 = Раиси [[Рийгикогу]] | Роҳбар 3 = [[Нестор, Эйки|Эйки Нестор]] | Ҷой аз рӯи масоҳат = 129 | Масоҳат = 45 227<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)</ref> | Фоизи об = 4,55 | Ҷой аз рӯи населению = 151 | Аҳолӣ = {{афзоиш}} 1 323 824<ref>{{cite web |url=http://www.stat.ee/ppe-43537 |title=EESTI Rahvastik |date=2019-01-01 |accessdate=2018-23-05 |lang=en |author=stat.ee |website=stat.ee |description=Численность населения на 1 января 2019 года}}</ref> | population_census = 1 294 455<ref>{{cite web|title=PHC 2011 RESULTS|url=http://www.stat.ee/phc2011|publisher=Statistics Estonia|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010065115/http://www.stat.ee/phc2011|archivedate=2016-10-10}}</ref> | Соли барӯйхатгирӣ = 2019 | Зичии аҳолӣ = {{афзоиш}} 28 | Ҷой аз рӯи зичӣ = 194 | ММД (БҚХ) = {{афзоиш}} $46 590 млрд<ref name=imf2/> | Соли ҳисоби ММД (БҚХ) = 2019 | Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) = 106 | ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = {{афзоиш}} $35 346<ref name=imf2/> | Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = 43 | ММД (номинал) = {{афзоиш}} $31 179 млрд<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=65&pr.y=19&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=946%2C939%2C941&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Estonia |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2019 | Ҷой аз рӯи ММД (номинал) = 100 | Этнохороним = эстонӣ, [[эстониҳо]] | ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = {{афзоиш}} $23 640<ref name=imf2/> | Ҷой аз рӯи ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = 40 | ШРИ = {{increase}} 0,871<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=2015 Human Development Report |year=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | Соли ҳисоби ШРИ = 2018 | Ҷой аз рӯи ШРИ = 27 | Сатҳи ШРИ = <span style="color:#090;">ниҳоят баланд</span> | Воҳиди пул = [[евро]] (EUR, рамз 978) | МОК = EST | Доменҳо = [[.ee]], [[.eu]] | Минтақаи замонӣ = | Тавзеҳот = | Автомобилный код = 123 ABC | Автомобильное движение = [[Левостороннее и правостороннее движение|Правостороннее]] }} '''Эсто́ния''' ({{lang-et|Eesti}}), номи расмӣ — '''Ҷумҳурии Эстония''' ({{lang-et|Eesti Vabariik}}) — [[давлати унитарӣ]], воқеъ дар [[Аврупои Шимолӣ]]<ref>{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|publisher=unstats.un.org|accessdate=2019-02-12}}</ref> дар канораи шарқии [[Баҳри Балтика]]. Пойтахт — шаҳри [[Таллин]]. == Нигаред низ == {{Умуми}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Мавзӯъҳои Эстония}} {{Кишварҳои Иттиҳоди Аврупо}} {{Аврупо}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Аврупо]] [[Гурӯҳ:Эстония| ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] m8hw6f3d013ilw9giv6gw8e1e4xasy2 Равғани зард 0 8108 1491563 1371960 2026-10-28T14:39:03Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491563 wikitext text/x-wiki {{Таъом|nocat=1 |тасвир = |таркиботи аслӣ = [[Маска]] }} '''Равғани зард''' — навъе [[равған]], ки пас аз гарму гудохтани [[маска]] ба даст меояд. == Нигаред низ == * [[Маска]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20070316185409/http://www.restoran.ru/msk/articles/kulina/eto_interesno/produkty/maslo/maslo_korove__kushaj Равғани гов] {{хурд}} [[Гурӯҳ:Маҳсулоти ширӣ]] [[Гурӯҳ:Равғанҳо]] d3kbprxz5gh8516owvs4utyprlrzg8s Коснӣ 0 22297 1491561 1334420 2026-10-28T12:42:54Z CommonsDelinker 163 Replacing Cykoria_podroznik_pokroj.jpg with [[File:Cichorium_intybus_Cykoria_podróżnik_pokrój_2005-07_Sołtysowice.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s 1491561 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Коснӣ | image file = Cichorium intybus Cykoria podróżnik pokrój 2005-07 Sołtysowice.jpg | image title = Коснӣ | image descr = Гунаи умумии рустании гулкарда | regnum = Гиёҳон | parent = Cichorium | rang = Наамуд | latin = Cichorium intybus | author = [[L.]] | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Cichorium intybus | commons = Category:Cichorium intybus | grin = 10543 }} '''Коснӣ''' ({{lang-la| Cichorium intybus}}), '''коснич''' — [[Рустанӣ|рустании]] басёрсола доруӣ. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Коснӣ баландиаш аз 30-150 см мебошад. Решааш — тиррешаи спиралмонанди сернавда мебошад ва ба замин ба чуқурии то 150 см медарояд. Пешгарданаки реша (корневоя шейка) ғавсиаш то 12 мм мешавад). Пояаш — рости навдадор, буда баргҳои поёниаш то 28 см дарозӣ доранд. Дарозии баргҳои поя 3-17 см мешаванд. Шакли баргҳои поя секунҷашакли калон 3-17 см буда, паҳанаки барг аз порра-порраи калон иборат мебошад. Хӯшагули коснӣ дар нӯги навдаҳои дар банди бандбуғуми баргҳои болоӣ аз 1-то 3 дона ҷойгир шудаанд. Гулҳои коснӣ ранги кабуди осмонӣ доранд. Тухми коснӣ призмамонанд буда, дорои 3-5 қирра мебошад ва дарозиашон ба 2-3 мм баробар аст. Як рустанӣ то 25 ҳазор тухмӣ медиҳад. Вазни 1000 дона тухмӣ 1-1,25 г мебошад. Коснӣ аз моҳи май сар карда, то тирамоҳ гул мекунад. == Густариш == Коснӣ дар бехи ҷӯйборҳо, дарёҳо саҳроҳо партобҳо вомехӯрад. Одатан коснӣ гурӯҳ-гурӯҳ ҷойгир мешавад. Дар тиб фақат решаи коснии ёбоиро истифода мебаранд. Решаашро тирамоҳ кофта гирифта, ба бӯлакҳо тақсим карда дар ҳарорати 45 0 С хушк мекунанд. Ашёи тайёр решаҳои хокистаранг ё ки ҷигарӣ мебошанд. Дар вақти шикастан аз дарун рангаш зард ё ки сафед буда, бӯй надорад ва таъмаш талх мебошад. == Хосияти шифоӣ == Коснӣ аз даври қадим маълум аст. Дар асри X тухми коснӣ яке аз дорувории беҳтарин барои катари меъда ҳисоб мерафт. Аз рӯи китоби [[Сино]] «Алқонун» коснӣ дар организми одам маҳкамҷойҳои сосудҳоро (закупорки) мекушояд, фоидаи калон барои ҷигар дорад, меъдаро мустаҳкам менамояд, дилбеҳазуркуниро бас менамояд ва ба варами чашмҳо фоида дорад. Дар тибби мардумии тоҷик косниро хело ҳам ҳархела истифода мебаранд. Масалан косниро сӯзонида бо хокистари он осебҳо ва захмҳоро мемоланд, ки то ки онҳо зуд шифо ёбанд. Истифодабарии коснӣ барои касалии зарпармин фоидаи калон дорад. Шираи нав гирифташудаи косниро зидди дарди шикам истифода мебаранд. Оби ҷӯшонидаи решаҳои косиниро барои табобати захми меъда ва гастрит истифода мебаранд. Тафтишотҳои фармакологӣ нишон доданд, ки истифодаи коснӣ ба касалиҳои қандӣ 1 дараҷа фоидаи хело ҳам калон доранд ва метавонанд, ки дар ин дараҷа касалро тамоман шифо бахшанд, ва дар дараҷаҳои вазнинтарин ба касал фоидаи хело хам калон расонида аҳволи онро тадриҷан хуб кунад. Коснӣ муҳимтарин рустании инулиндор мебошад. Дар таркиби решаи он аз 11-65 % инулин, 3,6 % — моддаҳои сафеда; 0,3 % равғанҳо; 15,4 % моддаҳои ғайринитрогендор; 2-3 % [[фруктоза]], гликозидҳои талх, интибин ва қатрон иборат мебошад Дар гули коснӣ чунин моддаҳо ёфт шуданд: кумарин, цикорин. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Сатторов Ҷ. С. Растаниҳои доруворӣ. Курси мухтасари лексия аз фанни «Растаниҳои доруворӣ». — Душанбе, 2007 [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] dr8bh0dnzujn003zehfhz8zoermkr6m Ҷӯра Ҳошимӣ 0 115935 1491586 1447103 2026-10-29T03:23:47Z VASHGIRD 8035 1491586 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Ҷӯра (Ҳамном)|Ҷӯра}} {{Ҳамнасабҳо|Ҳошимӣ (Ҳамнасаб)|Ҳошимӣ}} {{Адиб | ном = Ҷӯра Ҳошимӣ | номи аслӣ = | тасвир = | таърихи таваллуд = 9.1.1948 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Конибодом|}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = 28.10.2026 | маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] | навъи фаъолият = {{шоир|тоҷик|Тоҷикистон}} }} '''Ҷӯра Ҳошимӣ''' (9 январи 1948, ноҳияи Конибодом — 28 октябри 2026, Душанбе) — [[шоир]]и тоҷик, [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2022), узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (1990). == Зиндагинома == Ҷӯра Ҳошимӣ 9 январи соли 1948 дар ҷамоати Пӯлодони ноҳияи Конибодом таваллуд ёфтааст. Маълумоти миёнаро дар мактабҳои Конибодом гирифта, соли 1971 факултаи филологияи тоҷики [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. Фаъолияти касбии Ҷӯра Ҳошимӣ ба ҳайси мусаҳҳеҳ дар Нашриёти давлатии «Ирфон» оғоз ёфта, минбаъд ҳамчун муҳаррири Идораи барномаҳои мусиқии Кумитаи давлатии телевизион ва радиошунавонии [[Тоҷикистон]], мудири бахши адабиёт ва санъати рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон» («Анбоз»-и имрӯза), котиби масъули маҷаллаи «Чашма» ва сардабири ҳафтаномаи ҷумҳуриявии мактаббачагон — «Гул-гул», адои вазифа кардааст. Аз соли 1991 мушовири бахши адабиёти кӯдакону наврасони Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон буд. Чакидаҳои хомаи ӯ дар матбуоти даврии ҷумҳуриявӣ аз соли 1965 ба табъ расида, ҳамчун шоир ба майдони адабиёт аз оғози солҳои 70-уми асри гузашта ворид гардидааст. Аз соли 1990 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон буд. == Эҷодиёт == Китобҳои ашъори ӯ «Соябони садранга» (1980), «Офтобак» (1986), «Ман Алифбо мехонам!» (бо ҳамқаламии Абдумалик Баҳорӣ, 1994), «Нинӣ бапо шуд» (1998), «Аз як-як то лак-лак» (2000), «Кулча чаро ширин аст?» (2000), «Ман ба куҷо медавам?» (бо забони русӣ, 2000), «„Ре“ мегӯям ман бурро!» (2003), «Рӯзи нав» (2004), «Чаро шамолак вазид?» (2008), «Баччаҳову кӯчаҳо» (2008), «Мусиқии хомӯшӣ» (2012) ва ғ. дар пешрафти адабиёти кӯдакон ва тарбияи насли наврас мақоми шоён доранд. Силсилаи ашъори ватандӯстонаи ӯ «Хатти амонӣ» (1989) раҳовардест аз даврони аскарӣ, ки дар сафи Қувваҳои Мусаллаҳи Шӯравӣ анҷом додааст. Ҳамроҳи оҳангсозони шуҳратманди ҷумҳурӣ, монанди Ш. Сайфиддинов, Ҷ. Охундзода, Қ. Яҳёзода, Х. Абдулло, З. Зулфиқоров, Зарина Миршакар, Ҷ. Обидпур ва диг. барои кӯдакону наврасон як қатор сурудҳои ҷолиб офаридааст. Намунаҳои эҷодиёти ӯ ба китобҳои дарсии мактабҳои ҳамагониву донишкадаҳои олӣ ворид гаштаанд. Беҳтарин шеърҳояш ба забонҳои гуногуни дунё тарҷума шудаанд ва худи ӯ дар баргардони ашъори шоирони халқҳои гуногуни ҷаҳон ба тоҷикӣ саҳми арзанда дошт. == Даргузашт == Ҷӯра Ҳошимӣ 28 октябри соли 2026 дар синни 78-солагӣ дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид. Маросими ҷанозаи ӯ 29 октябри соли 2026 дар Шаҳрчаи ҳарбии шаҳри Душанбе баргузор гардид. == Ҷоизаҳо == * Аълочии маорифи Тоҷикистон (1982); * Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (1994); * Медали тилои Хазинаи сулҳи Иттиҳоди Шӯравӣ (1998); * Медали Хидмати шоиста (2003); * Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2009); * Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (2012);<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с.281 — 282 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> * Шоири халқии Тоҷикистон (2022)<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/08/mukofot-muborak-chand-nafar-adibon-so-ibi-oizai-davlatii-ba-nomi-r-dak-va-unvoni-iftihorii-navisandai-shoiri-hal-ii-to-ikiston-gardidand/|title=Чанд нафар адибон соҳиби Ҷоизаи давлатии ба номи Рӯдакӣ ва унвони ифтихории Нависандаи (Шоири) халқии Тоҷикистон гардиданд|publisher=АМИТ "Ховар"|lang=tg|accessdate=2022-08-26|archivedate=2022-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920170431/https://khovar.tj/2022/08/mukofot-muborak-chand-nafar-adibon-so-ibi-oizai-davlatii-ba-nomi-r-dak-va-unvoni-iftihorii-navisandai-shoiri-hal-ii-to-ikiston-gardidand/}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Барандагони ҷоизаи давлатии А. Рӯдакӣ 2002-2014}} [[Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Конибодом]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] n5xagt6hvwk7clq4f947iecutbcy190 1491587 1491586 2026-10-29T03:27:27Z VASHGIRD 8035 1491587 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Ҷӯра (Ҳамном)|Ҷӯра}} {{Ҳамнасабҳо|Ҳошимӣ (Ҳамнасаб)|Ҳошимӣ}} {{Адиб | ном = Ҷӯра Ҳошимӣ | номи аслӣ = | тасвир = | таърихи таваллуд = 9.1.1948 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Конибодом|}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = 28.10.2026 | маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] | навъи фаъолият = {{шоир|тоҷик|Тоҷикистон}} }} '''Ҷӯра Ҳошимӣ''' (9 январи 1948, ноҳияи Конибодом — 28 октябри 2026, Душанбе) — [[шоир]]и тоҷик, [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2022), узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (1990). == Зиндагинома == Ҷӯра Ҳошимӣ 9 январи соли 1948 дар ҷамоати Пӯлодони ноҳияи Конибодом таваллуд ёфтааст. Маълумоти миёнаро дар мактабҳои Конибодом гирифта, соли 1971 факултаи филологияи тоҷики [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. Фаъолияти касбии Ҷӯра Ҳошимӣ ба ҳайси мусаҳҳеҳ дар Нашриёти давлатии «Ирфон» оғоз ёфта, минбаъд ҳамчун муҳаррири Идораи барномаҳои мусиқии Кумитаи давлатии телевизион ва радиошунавонии [[Тоҷикистон]], мудири бахши адабиёт ва санъати рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон» («Анбоз»-и имрӯза), котиби масъули маҷаллаи «Чашма» ва сардабири ҳафтаномаи ҷумҳуриявии мактаббачагон — «Гул-гул», адои вазифа кардааст. Аз соли 1991 мушовири бахши адабиёти кӯдакону наврасони Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон буд. Чакидаҳои хомаи ӯ дар матбуоти даврии ҷумҳуриявӣ аз соли 1965 ба табъ расида, ҳамчун шоир ба майдони адабиёт аз оғози солҳои 70-уми асри гузашта ворид гардидааст. Аз соли 1990 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон буд. == Эҷодиёт == Китобҳои ашъори ӯ «Соябони садранга» (1980), «Офтобак» (1986), «Ман Алифбо мехонам!» (бо ҳамқаламии Абдумалик Баҳорӣ, 1994), «Нинӣ бапо шуд» (1998), «Аз як-як то лак-лак» (2000), «Кулча чаро ширин аст?» (2000), «Ман ба куҷо медавам?» (бо забони русӣ, 2000), «„Ре“ мегӯям ман бурро!» (2003), «Рӯзи нав» (2004), «Чаро шамолак вазид?» (2008), «Баччаҳову кӯчаҳо» (2008), «Мусиқии хомӯшӣ» (2012) ва ғ. дар пешрафти адабиёти кӯдакон ва тарбияи насли наврас мақоми шоён доранд. Силсилаи ашъори ватандӯстонаи ӯ «Хатти амонӣ» (1989) раҳовардест аз даврони аскарӣ, ки дар сафи Қувваҳои Мусаллаҳи Шӯравӣ анҷом додааст. Ҳамроҳи оҳангсозони шуҳратманди ҷумҳурӣ, монанди Ш. Сайфиддинов, Ҷ. Охундзода, Қ. Яҳёзода, Х. Абдулло, З. Зулфиқоров, Зарина Миршакар, Ҷ. Обидпур ва диг. барои кӯдакону наврасон як қатор сурудҳои ҷолиб офаридааст. Намунаҳои эҷодиёти ӯ ба китобҳои дарсии мактабҳои ҳамагониву донишкадаҳои олӣ ворид гаштаанд. Беҳтарин шеърҳояш ба забонҳои гуногуни дунё тарҷума шудаанд ва худи ӯ дар баргардони ашъори шоирони халқҳои гуногуни ҷаҳон ба тоҷикӣ саҳми арзанда дошт. == Даргузашт == Ҷӯра Ҳошимӣ 28 октябри соли 2026 дар синни 78-солагӣ дар шаҳри Душанбе даргузашт. == Ҷоизаҳо == * Аълочии маорифи Тоҷикистон (1982); * Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (1994); * Медали тилои Хазинаи сулҳи Иттиҳоди Шӯравӣ (1998); * Медали Хидмати шоиста (2003); * Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2009); * Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (2012);<ref>Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с.281 — 282 ISBN 978-99947-2-379-9</ref> * Шоири халқии Тоҷикистон (2022)<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/08/mukofot-muborak-chand-nafar-adibon-so-ibi-oizai-davlatii-ba-nomi-r-dak-va-unvoni-iftihorii-navisandai-shoiri-hal-ii-to-ikiston-gardidand/|title=Чанд нафар адибон соҳиби Ҷоизаи давлатии ба номи Рӯдакӣ ва унвони ифтихории Нависандаи (Шоири) халқии Тоҷикистон гардиданд|publisher=АМИТ "Ховар"|lang=tg|accessdate=2022-08-26|archivedate=2022-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920170431/https://khovar.tj/2022/08/mukofot-muborak-chand-nafar-adibon-so-ibi-oizai-davlatii-ba-nomi-r-dak-va-unvoni-iftihorii-navisandai-shoiri-hal-ii-to-ikiston-gardidand/}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Барандагони ҷоизаи давлатии А. Рӯдакӣ 2002-2014}} [[Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ]] [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Конибодом]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] ofg9ud0nbypd8dimozzle1q1chlgdtg Шаблон:Таксономия 10 126882 1491581 1491489 2026-10-28T20:14:30Z Zosya95 54344 1491581 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Номи илмӣ]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Систематика]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] |гурӯҳ2 = [[Дараҷаи таксономӣ|Дараҷаҳои таксономӣ]] |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Синф (таксономия)| Синф]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] |поёнӣ = * [[Таксономия]] * [[Номи илмӣ]] * [[Номенклатураи бинарӣ]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:таксономия]] </noinclude> 02z7rpxy9309qn8kbwggs4ieclcd94f 1491582 1491581 2026-10-28T20:14:54Z Zosya95 54344 1491582 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Номи илмӣ]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Систематика]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] |гурӯҳ2 = [[Дараҷаи таксономӣ|Дараҷаҳои таксономӣ]] |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Синф (таксономия)| Синф]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:таксономия]] </noinclude> kqdp33xw42lac3sz9ujfmgsu7w1kl6v Сарбоз 0 220709 1491567 1489209 2026-10-28T19:27:52Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491567 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-1-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-1-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Сарбоз''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | нерӯ = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''سرباز'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размёр]] | дараҷаи пойинтар = | ҳамто = {{bulleted list|[[Новӣ]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سرباز وظیفه'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Рядовой''<ref>{{книга|автор= Алиев Г. Г. канд. филол. наук |часть= |заглавие=Персидско-русский и русско-персидский военный словарь|ответственный=Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова|место= М.|издательство=Воениздат|год=1972|страницы=167; 582; 653|страниц=655|тираж=3500|isbn=}}</ref>|{{парчамбандӣ|USA}} ''Private''|[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OR-1–OR-3}} }} '''Сарбоз''' ({{lang-fa|'''سرباز'''}}) — пойинтарин ва нахустин [[дараҷаи низомӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе пойинтар аз [[размёр]] дорад ва баробар бо [[новӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br> — |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Сарбоз''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размёр]]<br><small></small> |} == Вожашиносӣ == «''Сарбоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастуриаш исму сифати фоъилӣ ва сохтвожааш ба сурати [исм (''сар'') + асоси феъли замони ҳозираи ''бохтан'' (''боз'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''сар'' <small>({{lang-fa|'''سر'''}} < {{lang-pal|''sar''}} < {{lang-peo|''*sarah-''}})</small> + ''боз'' <small>({{lang-fa|'''باز'''}} < ''бохтан'')</small></blockquote> ''Сарбоз'' дар истилоҳ касеро гӯянд, ки аз сару ҷони худ гузаштаву омодаи ҷонбозӣ бошад<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2. — с. 202</ref><ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/182543/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2 |title=''Деҳхудо, Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол, https://dehkhoda.ut.ac.ir) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2021-12-09 |archivedate=2021-12-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211209083030/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/182543/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2 }}</ref>. ''Сарбоз'' аз дер боз ба маънои ''аскар'', ''аксари қатории пиёда''<ref name="Фарҳанги тафсирӣ">[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/84 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ.]</ref>; ''сипоҳӣ'', ''лашкарӣ''<ref name="Фарҳанги тафсирӣ" /> ба кор меравад. Аз ин рӯ, ''сарбоз'' барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи низомии]] ''аскари қаторӣ'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Рутбабандӣ == Дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] низомиеро ''сарбоз'' мегӯянд, ки зери дасти [[фармондеҳ]] хидмат мекунад ва пойинтарин [[Дараҷаи низомӣ|рутбаи низоми]]ро дорад<ref>''Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ''. Зери таҳрири Маҳмудов М. А. — Душанбе: ЭР-граф, 2009. — с. 58</ref>. Дараҷаи сарбозӣ дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон 1 — 3 рутба — ''сарбоз'', ''сарбози дувум'', ''сарбози якум'' — дорад, ки баробар бо дараҷаҳои НАТО OR-1 — OR-3 ҳастанд. Ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон танҳо як рутба дорад, ки ''аскари қаторӣ'' номида мешавад<ref name="majmilli.tj">[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Пешина == Дараҷаи ''аскари қаторӣ'' соли 1946 дар [[Артиши Шуравӣ]] ҷойгузини дараҷаи ''аскари сурх'' шуда, ки он соли 1918 дар [[Артиши Сурх]] ҷорӣ шуда ва 22 сентябри 1935 ҳамчун пойинтарин дараҷаи фардии сарбозӣ пазируфта шуда буд<ref>{{Cite web |url=http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ |title=РУТБАИ ҲАРБӢ // Энсиклопедияи тоҷикӣ |accessdate=2020-01-16 |archivedate=2023-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230528174410/http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ }}</ref>. Дар [[Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ба кор гирифта шудааст. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 0px;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" !colspan=5| <big>— Нишони аскарони сурх —</big> !colspan=5| <big>— Сардӯшии аскарони қаторӣ—</big> |-align="center" |[[File:RA I K0 1924.jpg|альт=|71x71px]] | [[File:RA A-cav R1RA-Sol col 1943.jpg|71x71px]] |[[File:Red Army 1935 collar small krasnoarmeyets.svg|альт=|71x71пкс]] |[[File:RKKA 1941 collar small OR1 krasnoarmeyets.svg|альт=|71x71пкс]] | [[File:Красноармеец ВВС до 1943г.png|71x71px]] |[[File:1943inf-p20.png|альт=|безрамки|119x119px]] |[[File:1943inf-pf20.png|альт=|безрамки|116x116px]] | [[File:Rank insignia of рядовой of the Soviet Army.svg|45px]] | [[File:Rank insignia of рядовой of the Soviet Air Force.svg|45px]] |[[File:Tajikistan-Army-OR-1.png|45px]] |-align="center" | <br>нерӯҳои<br> заминӣ<br><small>(1924–1935)</small> |<br>нерӯҳои<br> савора<br><small>(1924–1943)</small> | <br>нерӯҳои<br> пиёда<br><small>(1935–1940)</small> | <br>нерӯҳои<br> заминӣ<br><small>(1940–1943)</small> | <br>нерӯҳои<br> ҳавоӣ <br><small>(1935–1940)</small> | <br><small>(1943–1946)</small> | <br>майдонӣ<br> <small>(1946–1955)</small> | <br>нерӯҳои<br> заминӣ<br><small>(1955–1994)</small> | <br>нерӯҳои<br> ҳавобурд ва ҳавоӣ<br> <small>(1955–1994)</small> | <br>Нерӯҳои<br> мусаллаҳи<br>Тоҷикистон |}{{clear}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Нигаред == {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Хидмати ҳарбӣ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Артиши Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] tkev96t6cw3tume2fcjnum8uw7dkhcw Баҳси корбар:Муҳаммадюнус Мирзоиён 3 220734 1491564 1478582 2026-10-28T15:56:45Z Boss-well63 29407 /* Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) */ бахши ҷадид 1491564 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед/чаҳорчӯба |welcomeHeader=Хуш омадед ба Википедиаи Тоҷикӣ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}! |firstStepsTitle=Роҳнамои қадамҳои аввалин |firstStepsText=[[Image:Heckert GNU white.svg|left|60px|thumb|]] Акнун Шумо метавонед на фақат мақолаҳоро дар Википедиа хонед, боз Шумо метавонед мақолаҳоро вироиш кунед ва ё мақолаи худро ба Википедиа ирсол кунед. Барои дар Википедиа чӣ тавр мақола навиштан аз [[Википедиа:Барои_навкорон|ин ҷо]] бинед. Муҳтавои Википедиа таҳти иҷозаномаи [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) ва иҷозаномаи [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html GFDL] дастрас аст. Шумо метавонед бо литсензияи GFDL дар [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html инҷо] ва [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) шинос шавед. * [[Википедиа:Роҳнамои намуд]] * [[Википедиа:Ҳуқуқи муаллиф]] |helpTitle=Ёрӣ |helpText=Иттилооти бештарро метавонед дар [[Википедиа:Вуруди корбарон|вуруди корбарон]] пайдо намоед. Шумо боз метавонед саволҳои худро дар ин ҷо нависед '''[[Роҳнамо:Мундариҷа|Роҳнамо]]''' ё дар канали [[w:Wikipedia:IRC tutorial|IRC]] [[irc:wikipedia-tg|#wikipedia-tg]] ([http://java.freenode.net//index.php?channel=wikipedia-tg бевосита аз дигарон бипурсед]). Инчунин шумо метавонед бо яке аз [[Википедиа:Мудирон|мудирон]] дар тамос бошед ё дар саҳифаи баҳси яке аз онҳо саволи худро нависед. |tipsTitle=Чизҳои хуб ва роҳнамоиҳо |tipsText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Ба саҳифаи корбарии худ қуттиҳо забонҳоро гузоред ва сатҳи дониши забондонии худро ба дигарон муайян кунед. * Дар вақти дар саҳифаи баҳси корбарон саволеро навишта бо илова кардани &#126;&#126;&#126;&#126; дар охири савол имзои худро гузоред. * Бисёр мақолаҳои Википедиа нопурра мебошад, агар мақолаи нопурраеро дарёфт кардед, пайванди вироишро дар болои он мақола пахш кунед, баъд як аз ин рамзҳои зеринро <nowiki>{{stub}}</nowiki> ё <nowiki>{{ҷавона}}</nowiki> ба матн илова карда, саҳифаро захира кунед. |mistakeTitle=Ба хатогие роҳ додед ё дучор шудед? |mistakeText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Агар ягон хатогиеро дар мақолае пайдо кардед, метавонед дар боло пайванди Вироишро пахш карда хатогиро бартараф кунед ва саҳифаро захира кунед. * Агар ба ягон хатогие роҳ додед ва ё унвони ягон мақоларо хато навиштед. Бо яке аз мудирон дар тамос шавед. * Агар ду мақолаи монандеро пайдо кардед, лутфан яке аз онҳоро холи карда масири онро ба дигар тағйир диҳед. * Агар мақолае бо забони ғайри тоҷикиро дарёфт кардед, лутфан вироишро пахш карда дар боло <nowiki>{{тарҷума}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. * Агар мақолаи бемазмунро дарёфт кардед, лутфан вироишро дар боло пахш карда дар болои саҳифа <nowiki>{{delete}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. Баъд яке аз мудирон он мақоларо баррасӣ карда дар ҳолати зарури онро ҳазв ё вироиш хоҳанд кард. |feedbackText=(P.S. Барои ин паём мехоҳед [[Википедиа баҳс:Гузориши Хуш омадед|пешниҳоди]] худро нависед?) |lang=en }} --[[Корбар:FootBot|FootBot]] ([[Баҳси корбар:FootBot|баҳс]]) 09:53, 5 Декабри 2019 (UTC) == Мақолаҳо оиди Берлин == Салом @[[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] дӯсти азиз. Ба Википедиа хуш омадӣ. Мебинам ки ту ба мавзӯҳои Олмон завқ дорӣ. Ман ба ту як пешниҳод дорам. Метавонӣ ҳамаи ин мақолаҳое ки дар ин шаблон ҳастанд эҷод кунӣ . Агар не боке надорад. Агар ҳо ана шаблон {{Ҳавзаҳои маъмурии Берлин}} Ман дар аввал ...менавистам аммо баъд чихеле ки нафорид ё шавқ нест шуд бас кардам. Ташаккури зиёд. -[[Корбар:Tokyo Akademia|Tokyo Akademia]] ([[Баҳси корбар:Tokyo Akademia|баҳс]]) 11:34, 6 августи 2020 (UTC) == Оиди Силсилафилмҳо == Салом [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]], шумо метавонед ҳангоми сохтани саҳифаҳо оиди силсилафилмҳо ба ҷои шаблони [[Шаблон:Филм|филм]] шаблони [[Шаблон:Телесериал|телесериалро]] истифода баред?! Бо эҳтиром [[Корбар:Ҷамшед Ғафуров|Ҷамшед Ғафуров]] == Toyota == @[[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] Hello, can you please create an article for Toyota on Tajik Wikipedia since this article is missing about this well-known car manufacturer. I would really want to create it but I know a little the Tajik language so I asked a person which I found on the articles that has been created for car manufacturers. You can create it with short content if you want. [[Корбар:ARDITGILA|ARDITGILA]] ([[Баҳси корбар:ARDITGILA|баҳс]]) 05:45, 30 ноябри 2022 (UTC) Салом Юнус! Лутфан ба мақолаи [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022]] саҳми худро гузоред. Бо эҳтиром корбар [[корбар:TITANTJ]] == Натоиҷи соли 2022 == {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |# ! colspan="2" |Саҳифаҳои эҷодшуда ! colspan="2" |Вироишот |- |% |Миқдор |% |Миқдор |- |[[Корбар:VASHGIRD|VASHGIRD]] |17,8 |634 |33,2 |14000 |- |[[Корбар:Farorud|Farorud]] |43 |1529 |16,1 |6800 |- |[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] |13,8 |490 |14 |5900 |- |[[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] |2,25 |80 |5,92 |2500 |- |[[Корбар:TITANTJ|TITANTJ]] |1,52 |54 |4,03 |1700 |- |[[Корбар:Jaloliddin Madaminov|Jaloliddin Madaminov]] |1,41 |50 |2,61 |1100 |- |[[Корбар:Ҷамшед Ғафуров|Ҷамшед Ғафуров]] |0,14 |5 |1,22 |513 |- |[[Корбар:Darafsh|Darafsh]] |6,5 |231 |0,59 |251 |- |[[Корбар:TajikMaterialist|TajikMaterialist]] |0,23 |8 |0,68 |286 |- |[[Корбар:Omid Jeyhani|Omid Jeyhani]] |0,51 |18 |0,6 |255 |- |''дигарон'' |12,8 |453 |21,1 |8915 |- |''мудирон'' |40,1 |1423 |50,9 |21506 |- |'''дар умум''' |100 |3552 |100 |42200 |} [[Корбар:Farorud|Farorud]] ([[Баҳси корбар:Farorud|баҳс]]) 17:57, 30 Декабри 2022 (UTC) == Question== Hello Yoonoos, I have a question, according to Google Translate, *Калисо = Church *Масҷид = Mosque Is this correct? So "Масҷид" can never refer to a church? --[[Корбар:DaveZ123|DaveZ123]] ([[Баҳси корбар:DaveZ123|баҳс]]) 08:11, 25 июни 2025 (UTC) Hello Dave, Thank you for your question. Yes, your translation is correct: Калисо = Church (a Christian place of worship) Масҷид = Mosque (a Muslim place of worship) Best regards, : [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 08:54, 25 июни 2025 (UTC) ::Thank you very much for your help. ::I will rename this article from "[[Масҷиди хоқонии Исо]]" to "Калисои хоқонии Исо" (True Jesus Church, the English name of this church). --[[Корбар:DaveZ123|DaveZ123]] ([[Баҳси корбар:DaveZ123|баҳс]]) 09:00, 25 июни 2025 (UTC) == Гурӯҳбандии мақолаҳо ба забони тоҷикӣ == Мӯҳтарам корбар [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]]: Диққат Дар мақолаҳо > гурӯҳбандиҳоро ба забони тоҷикӣ аз забонҳои мавҷудаи викиҳои забонии сабтшуда ><u>айнан тарҷуму намуда</u> ба мақолаи эҷод кардаатон ба воситаи <u>Интервики</u> бипайвандед. Якчанд гурӯҳбандиҳоро ман ислоҳу таҳрир намудам. Барои намуна: Нигаред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:50, 11 июли 2025 (UTC) == Эдитон == == Даъват ба Эдитон: 25-солагии Википедиа == Салом! 👋 Шуморо ба иштирок дар Эдитон (мусобиқаи мақоланависӣ) ба муносибати 25-солагии Википедиа даъват мекунем. Ин Эдитон як чорабинии ҷамъиятии вироиши Википедиа мебошад, ки ба ифтихори 25 солагии лоиҳаи Википедиа баргузор мегардад. Ҳадафи он рушди муҳтавои босифат ба забони тоҷикӣ, пур кардани холигиҳои мавҷуда ва эҷоди мақолаҳои нав дар мавзӯъҳои муҳим ва муосир аст. Дар доираи ин Эдитон иштирокчиён метавонанд: * мақолаҳои нав эҷод кунанд; * мақолаҳои мавҷударо такмил диҳанд; * бо истифода аз манбаъҳои боэътимод сифати Википедияи тоҷикиро беҳтар намоянд. '''Муҳлат:''' 15 – 30 январи 2026 '''Маълумоти бештар ва сабти иштирок:''' [[Эдитон ба муносибати 25-солагии Википедиа]] Бо эҳтиром, — [[Корбар:Zolfeqar Fatihzadeh|Afrand]] ([[Баҳси корбар:Zolfeqar Fatihzadeh|баҳс]]) 17:26, 10 Январ 2026 (UTC) == Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com == Нигаред ба омори корбарони Википедияи Тоҷикӣ https://www.facebook.com/groups/tg.wikipedia [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 14:17, 14 Январ 2026 (UTC) == Модул:Taxonomy/classification == Лутфан модулро иваз накунед. Ман кодро дигар кардам, то пайвандҳо ба мақолаҳои тоҷикӣ раванд, на лотинӣ. Он ҷойҳои русияш комментария ҳастанд ва дар мақолаҳо дида намешаванд. Дар китобҳои дарсӣ, Phylum ба тоҷикӣ чун тип тарҷума шудааст, на навъ. Ба фикрм ман, мо бояд онро чун тип нигоҳ дорем. Ҳам тип ва ҳам навъ калимаҳои қарзгирифта ҳастанд. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 16:24, 18 апрели 2026 (UTC) :Дуруд, сипос барои равшанӣ. :Мефаҳмам, ки пайвандҳо ба мақолаҳои тоҷикӣ равона шудаанд. Ин хуб аст, вале пас аз пок шудани бахши лотинӣ дар чандин мақолаҳои https://tg.wikipedia.org/wiki/Вижа:Пайвандҳо_ба_инҷо/Шаблон:Таксон хатоҳо пайдо шуданд, монанди: * [https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB:Taxonomy/classification&action=edit#mw-ce-l72 Модул:Taxonomy/classification:72] * [https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB:Taxonomy/classification&action=edit#mw-ce-l119 Модул:Taxonomy/classification:119] :Шояд беҳтар бошад бахши лотинӣ пурра тоза нашавад ё роҳи дигар ёбем, то ҳам пайвандҳо тоҷикӣ бошанд ва ҳам модул дуруст кор кунад. [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 18:45, 18 апрели 2026 (UTC) ::Барои он ки баъзе аз таксонҳо ба тоҷикӣ баргардонида нашудаанд ва саҳифаҳои таксон чун силсила ҳастанд. Вақте ки яке аз шаблонҳо хато дошта бошад, он матни хаторо мебинед. Баъзан номҳои лотиниашон хатогӣ дорад, ки боиси ёфт нашудани шаблон ҳам мешавад. Агар иҷозат бошад, ман ҳамаи он мақолаҳоро дида ва ислоҳ карда истодаам. Ҷояш таксоншаблонҳои навро ҳам сохта истодаам. Раҳмат. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 04:46, 19 апрели 2026 (UTC) == Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026 == Муҳаммадюнус ба инҷо нигаред [https://tg.wikipedia.org/wiki/%D2%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B8_%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_2026] Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 08:16, 29 июни 2026 (UTC) :Дуруд, ака. Ман сари фурсат дар ҳоли афзудани маълумоти нав ҳастам. Агар дар илова кардани ҷадвали варзишгоҳҳо бо харитааш дар бахши [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026#Шаҳрҳо ва варзишгоҳҳо]] ёрӣ мекардед, шод мешудам. [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 09:26, 29 июни 2026 (UTC) == Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com == Гузошта шудааст: дар [https://www.facebook.com/groups/tg.wikipedia Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com] == Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) == Hello Yoonoos,Would you like to write about Isabelle de Charriere (Q123386) for the TG wikipedia? It'll be appreciated if it'll be done. [[Корбар:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Баҳси корбар:Boss-well63|баҳс]]) 15:56, 28 октябри 2026 (UTC) 9mvfqmh8zaxmghv4buvyjtxrmi6zcjz Франсишку Гутерриш 0 290548 1491605 1352623 2026-10-29T06:41:26Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491605 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Франсишку Гутерриш''' ({{lang-pt|Francisco Guterres}}; {{ВД-Дебоча}}) — сиёсатмадори [[Тимори Шарқӣ]], Президенти мунтахаби Тимори Шарқӣ ([[20 май]]и соли [[Соли 2017|2017]]) ба кор шурӯъ кард. Президенти парлумони Тимори Шарқӣ (2002—2007). Раиси Фронти Инқилобӣ барои Тимори Шарқии Мустақил (FRETILIN, Фретилин), номзади Фретилин дар интихоботи президентии дар солҳои 2012 ва 2017. Дар ду интихоботи аввал, ӯ ба даври дуввум ворид шуд, аммо аз номзадҳои дигар шикаст хӯрд. Дар интихоботи соли 2017 бо зиёда аз 50 % овозҳо дар даври аввал пирӯз шуд; дар ҷараёни маъракаи интихоботӣ аз дастгирии президенти нахустини кишвар Шанана Гусмау бархурдор шуд<ref>{{Cite news|title=Francisco Guterres set to become East Timor’s fourth president|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/francisco-guterres-set-to-become-east-timors-fourth-president/news-story/863f54c19970fd0d70bdb68fc3e75b14|publisher=[[The Australian]]|date=22 March 2017|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200530014508/https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnews%2Fworld%2Ffrancisco-guterres-set-to-become-east-timors-fourth-president%2Fnews-story%2F863f54c19970fd0d70bdb68fc3e75b14&memtype=anonymous&mode=premium&nk=10ad3959cd0642d45f4d8e2c312e87f5-1590803108|archivedate=2020-05-30}}</ref> . == Зиндагинома == Франсиско Гутерриш [[7 сентябр]]и [[соли 1954]] дар шаҳри Оссу дар оилаи камбизоат таваллуд шудааст. Аз рӯи дин — католик. Иштирокчии ҷанги партизанӣ бар зидди истилои Индонезия . Дар [[Соли 1998|соли 1998,]] дар як нишасти ғайринавбатии FRETILIN дар [[Австралия]] шаҳри [[Сидней]], ӯ ҳамоҳангсози кулли Шӯрои муқобилияти мусаллаҳона таъин гардид, моҳи июли соли [[Соли 2001|2001]] — Раиси FRETILIN интихоб гардид. Дар моҳи августи соли 2001 вакили Маҷлиси муассисон интхоб шудааст; дар мачлиси якуми он раис интихоб шуд. Дар моҳи майи [[Соли 2002|соли 2002,]] Тимори Шарқӣ истиқлолият ба даст овард ва Маҷлиси муассисон ба парлумони Тимори Шарқӣ табдил ёфт ; Гутерриш раиси он боқӣ монд. Дар интихоботи соли 2007, ҳамчун номзади расмии ФРЕТИЛИН пешбарӣ карда шуд. Ҳамзамон, номзадии ӯро ҳама аъзои ФРЕТИЛИН дастгирӣ накарданд — қисми муҳими ҳизб сарвазир Хосе Рамос-Хортаро, ки ба ҳайси номзади мустақил ширкат дошт, дастгирӣ карданд. Дар даври аввали интихобот, ки [[9 апрел]] баргузор шуд, Гутерриш бо 27,89 % овозҳо ҷои аввалро касб кард<ref>[http://www.cne.tl/Results/GRAND_TOTAL_NIVEL_NACIONAL__VERIFIKASAUN_.pdf Results from the National Electoral Commission] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080216053333/http://www.cne.tl/Results/GRAND_TOTAL_NIVEL_NACIONAL__VERIFIKASAUN_.pdf|date=2008-02-16}}.</ref><ref>[http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21580647-5005961,00.html «Two set to square off for presidency»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080215162259/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21580647-5005961,00.html |date=2008-02-15 }}, AAP (news.com.au), 18 April 2007.</ref>, аммо дар даври дуввуми моҳи май аз Рамос-Хорта мағлуб гашт ва танҳо 31 % овозҳоро ба даст овард бар зидди 69 % рақиби худ. Пас аз ин, ӯ бояд мағлубиятро эътироф мекард ва Рамуш-Хортаро бо пирӯзӣ табрик мекард<ref>[http://english.people.com.cn/200705/11/eng20070511_373864.html «Guterres congratulates Horta as new president of Timor-Leste»], Xinhua (''People’s Daily Online''), 11 May 2007.</ref> . == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Президентҳои Тимори Шарқӣ]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тимори Шарқӣ]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сарварони асри XXI]] ms8fa9q4iye62ksnogrulxrykw837fo Соро Вогенкнешт 0 317236 1491585 1401941 2026-10-29T01:32:43Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491585 wikitext text/x-wiki {{Сиёсатмадор}} '''Соро Ва́генкнехт''' ({{lang-de|Sahra Wagenknecht}}; {{ВД-Дебоча}}) — {{рӯзноманигор}} ва сиёсатмадори олмонӣ. Раҳбари иттиҳоди «''Bündnis Sahra Wagenknecht''», вакили Бундестаг. Дар гузашта — вакили Парлумони Аврупо, узви фраксияи GUE/NGL (2004—2009)<ref>[http://www.europarl.europa.eu/meps/de/28250/SAHRA_WAGENKNECHT_home.html European Parliament: Sahra Wagenknecht] — Европарламент: Сара Вагенкнехт{{ref-de}} / {{Wayback|url=http://www.europarl.europa.eu/meps/de/28250/SAHRA_WAGENKNECHT_home.html|date=20171223054454}}</ref>, раиси фраксияи парлумонии Ҳизби Чап (2010—2019). Ба сарватмандтарин вакилони Олмон тааллуқ дорад<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rnd.de/politik/sahra-wagenknecht-750-000-euro-nebeneinkuenfte-2022-durch-buchhonorar-und-vortraege-YO7FLXWE5SH2UVU7ORJZQXRGQE.html|title=Sahra Wagenknecht: 750.000 Euro Nebeneinkünfte 2022 durch Buchhonorar und Vorträge|first=RedaktionsNetzwerk|last=Deutschland|website=www.rnd.de|date=2023-03-21|language=de|access-date=2024-01-09|archive-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109083715/https://www.rnd.de/politik/sahra-wagenknecht-750-000-euro-nebeneinkuenfte-2022-durch-buchhonorar-und-vortraege-YO7FLXWE5SH2UVU7ORJZQXRGQE.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://promimedien.com/sahra-wagenknecht-vermogen/|title=Sahra Wagenknecht Vermögen|first=Noor|last=Asim|website=Promi Medien|date=2023-12-28|language=en-US|access-date=2024-01-10|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110150624/https://promimedien.com/sahra-wagenknecht-vermogen/|url-status=live}}</ref>. Доктори илмҳои иқтисодӣ. == Даврони хурдӣ ва камолот == Сара Вагенкнехт 16 июли соли 1969 дар шаҳри [[Йена (шаҳр)|Йене]] ба дунё омадааст. Модараш — [[Олмонӣ|немис]]. Падараш — эронӣ, дар Берлини Шарқӣ таҳсил мекард ва бо доштани раводиди якрӯза тавонист дар ҶДО бо ҳамсараш шинос шавад. Модараш дар муассисаи давлатӣ кор мекард. Даврони кудакии Сара дар деҳае дар наздикии Йен ҳамроҳи бобову бибиаш гузаштааст ва бо мактабхоншуданаш соли 1976 ҳамроҳи модараш ба Берлини Шарқӣ куч бастанд<ref name="gg">[http://www.rbb-online.de/zurperson/interview_archiv/wagenknecht_sahra.html Günter Gaus im Gespräch mit Sahra Wagenknecht] — [[Гаус, Гюнтер|Гюнтер Гаус]]: Мусоҳиба бо Сара Вагенкнехт.{{ref-de}} / {{Wayback|url=http://www.rbb-online.de/zurperson/interview_archiv/wagenknecht_sahra.html|date=20170914142411}}</ref>. Дар солҳое, ки дар гимназия таҳсил мекард алакай аъзои [[Иттифоқи ҷавонони озоди немис]] буд<ref name="gg" />. Соли 1988 гимназияро хатм кард. == Таҳсилот == Аз соли 1990 ба омухтани фалсафа ва адабиёти немис дар [[Йенский университет имени Фридриха Шиллера|Донишгоҳи Йен ба номи Фридрих Шиллер]] ва Донишгоҳи Берлин ба номи Гумболдта, сар кардааст. Пас аз чанд муддате таҳсилро дар Берлин партофт. Масири минбаъдаро дар донишгоҳи Гронингенск]] ([[Нидерландия]]) идома дод ва онро соли 1996 бо муваффақият хатм карда магистрро ҳимоя кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{refbegin}} * {{cite web|url=http://www.bundestag.de/bundestag/abgeordnete18/biografien/W/wagenknecht_sahra/259154|title=Dr. Sahra Wagenknecht, Die Linke|work=Biographie beim Deutschen Bundestag|accessdate=2014-06-10|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140605164632/http://www.bundestag.de/bundestag/abgeordnete18/biografien/W/wagenknecht_sahra/259154|archivedate=2014-06-05|deadlink=yes}} * {{cite web|url=http://politikus.ru/events/14606-bundestag-upolnomochen-zayavit.html|title=Бундестаг уполномочен заявить|author=|date=2014-03-14|work=Politikus.ru|description=[http://deutsche-wirtschafts-nachrichten.de/2014/03/12/wagenknecht-westen-muss-krim-referendum-akzeptieren/ Wagenknecht: Westen muss Krim-Referendum akzeptieren]{{ref-de}} (12. März 2014)|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210923130338/https://politikus.ru/events/14606-bundestag-upolnomochen-zayavit.html|archivedate=2021-09-23|accessdate=2024-05-25}} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' [https://centrasia.org/newsA.php?st=1403804700 Сара Вагенкнехт — наследница Эрнста Тельмана и новая звезда на политическом небосклоне Германии] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Wagenknecht%2C+Sahra&method=simpleSearch&cqlMode=true Сара Вагенкнехт дар сомонаи Китобхонаи миллии Олмон]{{ref-de}} * {{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26503.7/3372206/|title=Сара Вагенкнехт: «Политика Берлина — это подол вашингтонской юбки»|work=Комсомольская правда|date=2016-03-14|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{YouTube|lOZd8T9ptiA|logo=1|Сильная речь депутата бундестага Сары Вагенкнехт. Полная версия.}}{{ref-de}} {{refend}} {{ПБ}} nv9yubt6e772rkqg1nrmoeyvddd6yu3 Номи илмӣ 0 329833 1491575 1491491 2026-10-28T20:06:40Z Zosya95 54344 1491575 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намуд]]ҳои [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар организмҳо истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта мешаванд ва ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки як организмро бо номи ягона бишиносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигари ба шакли лотинӣ даровардашуда сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё муродифҳои илмӣ низ дошта бошад. Ин номҳо аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро номи як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад дигар бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Аҳамият == Истифодаи номҳои илмӣ барои пешгирӣ аз иштибоҳ муҳим аст. Як рустанӣ ё ҷонвар метавонад дар забонҳои гуногун чандин ном дошта бошад. Ҳатто дар як забон номи он вобаста ба минтақа фарқ мекунад. Аз тарафи дигар, баъзан як номи маъмулӣ барои чанд намуди гуногун истифода мешавад. Масалан, калимаи «савсан» дар забони рӯзмарра метавонад ба рустаниҳое ишора кунад, ки ба ҷинсҳо ё ҳатто оилаҳои гуногун мансубанд. Номи илмӣ барои муайян кардани он ки сухан дар бораи кадом организм меравад, кумак мекунад. Ин номгузорӣ махсусан дар таҳқиқоти илмӣ, тиб, кишоварзӣ, ҳифзи табиат ва омӯзиши гуногунии биологӣ аҳамияти калон дорад. Бо истифода аз он олимон метавонанд маълумоти як намудро аз сарчашмаҳои гуногун пайдо ва муқоиса кунанд.<ref name="kew" /> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, олимон барои тавсифи рустаниҳо ва ҷонварон аз номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин номҳо аксар вақт хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд, аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи онҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм густариш дод. Тибқи ин усул, ҳар намуд бо ду калимаи асосӣ номгузорӣ мешавад. Линней соли 1753 китоби ''Species Plantarum'' («Намудҳои рустаниҳо»)-ро нашр кард, ки дар он номҳои дунома барои рустаниҳо ба таври пайваста истифода шуданд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки барои номгузории илмии ҷонварон аҳамияти бузург дошт. Ин асарҳо ба ташаккули низоми муосири номгузории организмҳо асос гузоштанд. Имрӯз қоидаҳои он аз ҷониби созмонҳои байналмилалии илмӣ танзим мешаванд.<ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref><ref>[https://www.iczn.org/outreach/faqs/ International Commission on Zoological Nomenclature. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''', ё '''номенклатураи бинарӣ''', усулест, ки дар он номи илмии ҳар намуд аз ду қисм иборат мешавад: * '''Номи ҷинс''' — қисми аввал, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад. Дар ин ном: * ''Homo'' — номи ҷинс аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Тарзи навиштани номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Ҷинс (авлод)''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt" /> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] itfsx0m8ugvru5a7ao7fhw4ob1id7yg 1491583 1491575 2026-10-28T20:15:26Z Zosya95 54344 1491583 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намуд]]ҳои [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар организмҳо истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта мешаванд ва ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки як организмро бо номи ягона бишиносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигари ба шакли лотинӣ даровардашуда сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё муродифҳои илмӣ низ дошта бошад. Ин номҳо аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро номи як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад дигар бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Аҳамият == Истифодаи номҳои илмӣ барои пешгирӣ аз иштибоҳ муҳим аст. Як рустанӣ ё ҷонвар метавонад дар забонҳои гуногун чандин ном дошта бошад. Ҳатто дар як забон номи он вобаста ба минтақа фарқ мекунад. Аз тарафи дигар, баъзан як номи маъмулӣ барои чанд намуди гуногун истифода мешавад. Масалан, калимаи «савсан» дар забони рӯзмарра метавонад ба рустаниҳое ишора кунад, ки ба ҷинсҳо ё ҳатто оилаҳои гуногун мансубанд. Номи илмӣ барои муайян кардани он ки сухан дар бораи кадом организм меравад, кумак мекунад. Ин номгузорӣ махсусан дар таҳқиқоти илмӣ, тиб, кишоварзӣ, ҳифзи табиат ва омӯзиши гуногунии биологӣ аҳамияти калон дорад. Бо истифода аз он олимон метавонанд маълумоти як намудро аз сарчашмаҳои гуногун пайдо ва муқоиса кунанд.<ref name="kew" /> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, олимон барои тавсифи рустаниҳо ва ҷонварон аз номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин номҳо аксар вақт хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд, аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи онҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм густариш дод. Тибқи ин усул, ҳар намуд бо ду калимаи асосӣ номгузорӣ мешавад. Линней соли 1753 китоби ''Species Plantarum'' («Намудҳои рустаниҳо»)-ро нашр кард, ки дар он номҳои дунома барои рустаниҳо ба таври пайваста истифода шуданд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки барои номгузории илмии ҷонварон аҳамияти бузург дошт. Ин асарҳо ба ташаккули низоми муосири номгузории организмҳо асос гузоштанд. Имрӯз қоидаҳои он аз ҷониби созмонҳои байналмилалии илмӣ танзим мешаванд.<ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref><ref>[https://www.iczn.org/outreach/faqs/ International Commission on Zoological Nomenclature. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''', ё '''номенклатураи бинарӣ''', усулест, ки дар он номи илмии ҳар намуд аз ду қисм иборат мешавад: * '''Номи ҷинс''' — қисми аввал, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад. Дар ин ном: * ''Homo'' — номи ҷинс аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Тарзи навиштани номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Ҷинс (авлод)''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt" /> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] rfv2mvtgsfuyod70iyeowyro6g9wmkt Навъ (ботаника) 0 330858 1491579 1468780 2026-10-28T20:11:53Z Zosya95 54344 1491579 wikitext text/x-wiki Дар [[Номгузории ботаникӣ|номгузории ботаникӣ]], навъ як [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаи таксономи]]и поёнтар аз [[Намуд (таксономия)|намуд]] ва зернамуд, вале аз шакл болотар аст. Аз ҳамин сабаб, номи он аз се қисм иборат мешавад. Баъзан тавсия дода мешавад, ки дараҷаи зернамуд барои фарқияти ҷуғрофӣ истифода шавад, дар ҳоле ки гуногунӣ вақте истифода мешавад, ки таксон дар тамоми ҳудуди паҳншавии намуд дида мешавад. 169wmqzsw5242szqgaiwg2c18ibjb2y Дараҷаи таксономӣ 0 330871 1491576 1468779 2026-10-28T20:10:39Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Рутбаи таксономӣ]] to [[Дараҷаи таксономӣ]] 1468779 wikitext text/x-wiki [[Акс:Taxonomic_Rank_Graph.svg|рост|мини|Рутбаҳои асосӣ: олам, салтанат, тип, синф, қатор, оила, авлод ва намуд, ки ба [[Рӯбоҳ|рӯбоҳи сурх]], ''Vulpes vulpes'', татбиқ мешаванд. Бисёре аз таснифот, ки бар асоси таҳлили генетикӣ асос ёфтаанд, бештар аз ин ҳашт рутбаро талаб мекунанд, ки на ҳамаи онҳо номҳои мушаххас доранд.]] 8hw2ik1wsigb859bjntvlt6d71v0kv5 Зероила (таксономия) 0 331171 1491580 1480908 2026-10-28T20:12:28Z Zosya95 54344 1491580 wikitext text/x-wiki {{Викифонидан}} {{Гурӯҳ нест}} {{Мақолаи нопурра}} Дар [[Таксономия (биология)|таснифоти биологӣ]],<ref name="ICZN">{{Cite book|chapter=Article 29.2. Suffixes for family-group names|last=International Commission on Zoological Nomenclature|year=1999|title=International Code of Zoological Nomenclature|edition=Fourth|publisher=International Trust for Zoological Nomenclature, XXIX|pages=306|url=http://iczn.org/iczn/index.jsp}}</ref> '''зероила''' ([[Забони лотинӣ|лотинӣ]] : ''{{Lang|la|subfamilia}}'', ''{{Lang|la|subfamiliae}}'' ҷамъ ) як [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаи миёнаи таксономӣ]] буда, поёнтар аз [[Оила (таксономия)|оила]] ва болотар аз [[Авлод (таксономия)|авлод]] ҷойгир аст. Он барои тасниф кардани гурӯҳҳои авлодҳои марбут дар дохили оила истифода мешавад ва ба ташкили дақиқтари гуногунии ҷондорон мусоидат мекунад.<ref>{{Cite journal|author=Thorne|first=Robert F.|title=Taxonomically useful subfamily and tribe designations in the Leguminosae|journal=Systematic Botany|volume=13|issue=4|pages=377–382|year=1988|doi=10.2307/2419248}}</ref> Қоидаҳои стандартии номенклатура номҳои зероилаи ботаникиро бо пасванди "-oideae" <ref name="ICN">{{Cite book|last=McNeill, J.|last2=Barrie, F.R.|last3=Buck, W.R.|last4=Demoulin, V.|last5=Greuter, W.|last6=Hawksworth, D.L.|last7=Herendeen, P.S.|last8=Knapp, S.|last9=Marhold, K.|year=2012|volume=Regnum Vegetabile 154|title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011|publisher=A.R.G. Gantner Verlag KG|isbn=978-3-87429-425-6|url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title}} Article 19.</ref> хотима медиҳанд, дар ҳоле ки номҳои зероилаи зоологӣ бо "-inae" <ref name="ICZN">{{Cite book|chapter=Article 29.2. Suffixes for family-group names|last=International Commission on Zoological Nomenclature|year=1999|title=International Code of Zoological Nomenclature|edition=Fourth|publisher=International Trust for Zoological Nomenclature, XXIX|pages=306|url=http://iczn.org/iczn/index.jsp}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFInternational_Commission_on_Zoological_Nomenclature1999">International Commission on Zoological Nomenclature (1999). "Article 29.2. Suffixes for family-group names". [http://iczn.org/iczn/index.jsp ''International Code of Zoological Nomenclature''] (Fourth&nbsp;ed.). International Trust for Zoological Nomenclature, XXIX. p.&nbsp;306.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> хотима меёбанд. Ин пасвандҳо ба муайян кардани возеҳи дараҷаи таксономӣ дар адабиёти илмӣ ва системаҳои таснифот мусоидат мекунанд. [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] tgxgrvc5g0jb1o5p531kom0t2w96819 Бемории вабо 0 334338 1491562 1490108 2026-10-28T14:04:09Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Вабо]] 1491562 wikitext text/x-wiki #равона [[Вабо]] 6ffeyq3wbw7o2c357jje8obidj5pma1 Еврипид 0 334625 1491608 1491558 2026-10-29T08:41:28Z Шамсов Мансур 159944 1491608 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Еврипид''' ({{lang-grc|Εὐριπίδης}}, {{lang-la|Euripides}}; 480 - 406 то мелод) — намояндаи сеюми ва ҳамзамони олими [[Софокл|Юнон Софокл]] намоядаи охирини фоҷияи атиқаи [[Юнон]] Еврипид аст.<ref>{{Cite web|url=https://biographe.ru/uchenie/ovidij/|title=Овидий - биография и творчество римского поэта|website=Биограф.ру|date=2025-02-09|lang=ru-RU|accessdate=2026-10-29}}</ref> == Ҳаёт ва фаолият == [[Нависанда|Нависандаи]] бузурги [[Драматургия|драматургияҳо]] ва барандаи [[Театр|театрҳои]] [[Драма|драмави]] ва нависандаи пиесаҳои машҳури замони худ буда бо драматурги дигари Юнон Эхсил низ шинос будааст. Чи тавре, ки аз "[[Зиндагинома|зиндагиномаҳо]]"-и Еврепид, ки дар замонҳои худи у навишта шудааст таввалуди он маълум мешавад. Аз руи ин зиндагиномаҳо Еврепид дар ҷазираи Саламон (соли таввалуди он дақиқ нест ва аз руи ин зиндагиномаҳо ба солҳои [[Соли 486|486]] ё [[Соли 480|480]] то мелод рост меояд) [[падар]] ва [[Модар|модари]] у Менесарх ва Клейто, ки дар ҷазираи Саламон бо дигар сокинони [[Афина (шаҳр)|Афина]] пинҳон будаанд. Падар ва модари у шахсони хело олиқадр будаанд. Клейто модари у [[сабзавот]] мефурухтаст. Дар ҷавони Еврепид бо [[гимнастика]] машғул шуда дар чанде аз [[Мусобиқа|мусобиқаҳо]] ғолиб баромадааст вале аз сабаби ҳануз [[Ноболиғ|нобилиғ]] будани худ ба дигар мусобиқаҳо роҳ наёфт. Худро баъди ин дар адаб шинохт ва ниҳоят пешаи охиринаш ҳам ҳамин буд. Дар асархои у буҳрони [[Давлат|давлати]] Афина, ки дар замони ҷанги Пелепонна ([[Соли 431|431]]-[[Соли 404|404]]) хеле тезутунд гардида буд, иникос худро ёфтааст. Масъалагузорӣ ва ғояи асарҳои драмавии Еврипидро бо назардошти масъалаҳои умумии [[Ҷамъият|ҷамъиятиву]] сиёсии нимаи дуюми [[Аср|асри]] V Афина фахмидан мумкин аст. Еврипидро "[[Фалсафа|файласуфи]] [[Саҳн|саҳна]]" гуфтаанд ва ин бо он хотир аст, ки дар фоҷианомаҳои у тозатарин комёбиҳои фикрии замонааш инъикос ёфтаанд. Тахмин кардаанд, ки Еврипид кариб 90-асари драмавӣ эчод намудааст ва аз он танхо 19-тояш то замони мо боқи мондааст. Еврипид қисмати [[Одам|одамони]] оддиро тарзе ки дар асл ҳастанд, тасвир намудааст. Дар як катор асарҳояш ў бо истифода аз шакли асотирии фоҷиахо муҳимтарини масъалаҳои замони худро ба миён гузоштааст. У ҳамчун ватандусти ҳақиқии замони худ баромад намуда, образҳои аслии қахрамононеро офаридааст, ки онхо барои манфиатхои халк ҷони худро қурбон мекунанд. Ин хусусият аз ҷумла дар асари машхури у "Ифигения дар Авлида" мушоҳида мешавад. Еврипид ҷангҳои ғосибонаи замони худро маҳкум намуда, принсипҳои [[Демократия|демократии]] давлатдории Афинаро дастгирӣ менамояд, ки ба ин асари у "Занони Троя" шаҳодат медиҳад. Дар фоҷианомаҳои Еврипид асосан зиддияти тези байни одамони боварии худро ба адолати илоҳӣ гумкарда ва ба машаққатҳои зиндаги тобовар тасвир меёбад. == Ҳамчун психолог == Еврипид чун психологи борикбин ба дунёй ботинии инсон аҳамият дода, ҳиссиёти мутақобили ӯро тасвир намудааст. "Медея" дар асоси сужети асотирии саргузашти аргонавтҳо бунёд ёфтааст, ки мазмуни мухтасари он чунин аст: Ҷавони юнони Ясон бо киштии "Агро" ба сӯи Колхидаи дурдаст ба ҷустуҷуи [[Пашм|пашми]] [[Тилло|тиллоии]] [[Гӯсфанд|гусфанди]] сеҳрноки кушташуда рох пеш мегирад. Шоҳи Колхида аз ин огоҳи ёфта, барои куштани Ясон омода мешавад. Ясонро аз марги ҳақики духтари шоҳи Колхида Медея, ки ба ӯ ошиқ шуда буд, раҳо мекунад. Баъди дуздидани пашми тиллой Ясон ва Медея ба Юнон мегурезанд ва дар Коринф паноҳ мебаранд. Медея огоҳ мегардад, ки Ясон мехоҳад уро бо ду фарзандаш гузошта, бо духтари шоҳи Коринф - Главка хонадор шавад. Медея ба ғазаб омада мехоҳад аз Ясон қасос бигирад. Медея худро чунон вонамуд мекунад, ки ба ин кори Ясон розӣ аст. Медея ба рақиби худ либоси арӯсие равон мекунад, ки олудаи заҳр аст. Арус баробари пӯшидани ин туҳфаи Медея ҳалок мегардад ва ҳамрохи ў падараш низ ҳалок мегардад. Аммо газаби Медея бо ин низ паст намегардад ва чун медонист, ки фарзандонаш барои Ясон чи қимате доранд, кўшиши куштани онҳоро мекунад. Медея бо ин амалиёти худ бузургтарин [[Ҷиноят|ҷиноятро]] содир мекунад. Ин фочианома бо вучуди баъзе умумиятҳо аз фочианомаҳои Эсхил на Софокл фарқияти калон дорад. Дар он ҳодисаи мудҳиши фочиан оилави тасвир шудааст, ки дар маркази он образи Медея бо характери пуркувваташ қарор гирифтааст. Дар соли [[Соли 428|428]], баъд аз сесоли "Медея" фоҷианомаи дигари Еврипид "Ипполит" ба саҳна гузошта мешавад. Ин фочианома низ ба масъалаи [[Ахлоқ|ахлок]], [[одоб]] ва ҳиссиёти [[инсон]] бахшида шудааст, ки ҳама дар шахсият ва образи Ипполит кушода мешавад. Ҳамсари дуюми Тезея Федра бо писархонди худаш Ипполит ошиқ мегардад. Худи Ипполити аз ин гуна ҳиссиёт бегона ба худо Артишид са да мекард. Федра аз ин муҳаббати пурнанги худ ботинан азоби сахт мекашад. Доян Федра аз ин муҳаббати нангин ба Ипполит қисса меку над. Ипполит ба ғазаб меояд ва чиддаи ин муҳаббати попокро рад мекунад ва ҳатто ба доя таҳдид менамояд, ки ин ҳамаро ба падараш маълум менамояд. Федра аз ин ҷавоби Ипполит огоҳи меёбад ва аз оқибати кор тарсида, худкуши мекунад. Аммо пеш аз худкуши барои қасос ситони 20 дан аз Ипполит мактубе менависад ва туҳмат мекунад, ки Ипполит кушиши таҷовузи Федра карда бошад. Тезей ба ин бовар карда писарашро оқ мекунад ва фочианома бо марги Ипполит анчом меёбад. Эҷодиёти Еврипид давраи атикии инкишофи фочианомаҳои Юнонро хотима мебахшад ва барои пайдоишу инкишофи жанрҳои дигар шароит фароҳам меорад. == Адабиёт == Адабиёти Чахон 10-11 https://www.okuma.kg {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Намоишноманависон аз рӯи алифбо]] 0a5s3riis3gq5wcunzu3nqgtkiy4voy Изабел де Шарриер 0 334627 1491565 2026-10-28T19:15:56Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф ба '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}), нависанда, романнавис, шоир, драматург ва оҳангсози нидерландитабори швейтсарӣ буд. Ӯ аз намояндагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] Авр... 1491565 wikitext text/x-wiki '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф ба '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}), нависанда, романнавис, шоир, драматург ва оҳангсози нидерландитабори швейтсарӣ буд. Ӯ аз намояндагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] Аврупо ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва номаҳои худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба забони фаронсавӣ менавишт ва дар онҳо ба масъалаҳои озодии шахс, тарбияи занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ, ахлоқ ва муносибати инсон бо ҷомеа таваҷҷуҳ мекард. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки миёни хоҳишҳои шахсӣ ва талаботи ҷомеа қарор мегиранд. Шарриер ҳамчунин ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), таваҷҷуҳи зиёд дошт. Ӯ дар рисолаҳо, намоишномаҳо ва романҳои худ ҳам имтиёзҳои ашрофон ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро мавриди интиқод қарор додааст.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Кӯдакӣ ва таҳсил === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи ашрофзодаи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), заминдор ва сиёсатмадор, ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии оилаи ҳафтфарзанда буд. Хонаводаи ӯ ба табақаи ашрофони Нидерланд тааллуқ дошт. Аъзои оила тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар манзили худ дар Утрехт мегузаронданд. Дар асри XVIII имконияти таҳсили духтарон дар Аврупо, ҳатто дар оилаҳои доро, одатан аз имконияти писарон маҳдудтар буд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамият медоданд ва барояш омӯзгорони хусусӣ муҳайё мекарданд. Ӯ ғайр аз фанҳое, ки барои духтарони ашрофзода маъмул буданд, риёзиёт, физика, адабиёт ва забонҳои хориҷиро низ меомӯхт. Забони фаронсавӣ дар тарбияи ӯ ҷойгоҳи махсус дошт. Он замон ин забон дар миёни ашрофон ва аҳли илму адаби бисёр кишварҳои Аврупо васеъ истифода мешуд. Изабел ҳамчунин бо забонҳои лотинӣ, итолиёӣ, олмонӣ ва англисӣ ошноӣ пайдо кард. Соли 1750, ҳангоми даҳсолагӣ, ӯ бо мураббии худ Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] рафт ва аз Швейтсария ва Фаронса дидан кард. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз овони ҷавонӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқи зиёд дошт. Ӯ афсонаҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва тасвири адабии шахсони шиносашро менавишт. Ин навиштаҳо бештар дар байни дӯстону наздиконаш даст ба даст мегаштанд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/ Номаҳои Изабел де Шарриер] — лоиҳаи Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс. * [https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ Таҳқиқот дар бораи Изабел де Шарриер] — Донишгоҳи Невшател. * [https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Изабел де Шарриер] — Фарҳанги таърихии Швейтсария. * [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Isabelle_de_Charrière Осори Изабел де Шарриер] — Викиманбаъ. [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] d2lualsajnukt4bdfx8xznici1xq7pl 1491566 1491565 2026-10-28T19:20:09Z Zosya95 54344 1491566 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф ба '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}), нависанда, романнавис, шоир, драматург ва оҳангсози нидерландитабори швейтсарӣ буд. Ӯ аз намояндагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] Аврупо ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва номаҳои худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба забони фаронсавӣ менавишт ва дар онҳо ба масъалаҳои озодии шахс, тарбияи занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ, ахлоқ ва муносибати инсон бо ҷомеа таваҷҷуҳ мекард. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки миёни хоҳишҳои шахсӣ ва талаботи ҷомеа қарор мегиранд. Шарриер ҳамчунин ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), таваҷҷуҳи зиёд дошт. Ӯ дар рисолаҳо, намоишномаҳо ва романҳои худ ҳам имтиёзҳои ашрофон ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро мавриди интиқод қарор додааст.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Кӯдакӣ ва таҳсил === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи ашрофзодаи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), заминдор ва сиёсатмадор, ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии оилаи ҳафтфарзанда буд. Хонаводаи ӯ ба табақаи ашрофони Нидерланд тааллуқ дошт. Аъзои оила тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар манзили худ дар Утрехт мегузаронданд. Дар асри XVIII имконияти таҳсили духтарон дар Аврупо, ҳатто дар оилаҳои доро, одатан аз имконияти писарон маҳдудтар буд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамият медоданд ва барояш омӯзгорони хусусӣ муҳайё мекарданд. Ӯ ғайр аз фанҳое, ки барои духтарони ашрофзода маъмул буданд, риёзиёт, физика, адабиёт ва забонҳои хориҷиро низ меомӯхт. Забони фаронсавӣ дар тарбияи ӯ ҷойгоҳи махсус дошт. Он замон ин забон дар миёни ашрофон ва аҳли илму адаби бисёр кишварҳои Аврупо васеъ истифода мешуд. Изабел ҳамчунин бо забонҳои лотинӣ, итолиёӣ, олмонӣ ва англисӣ ошноӣ пайдо кард. Соли 1750, ҳангоми даҳсолагӣ, ӯ бо мураббии худ Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] рафт ва аз Швейтсария ва Фаронса дидан кард. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз овони ҷавонӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқи зиёд дошт. Ӯ афсонаҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва тасвири адабии шахсони шиносашро менавишт. Ин навиштаҳо бештар дар байни дӯстону наздиконаш даст ба даст мегаштанд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/ Номаҳои Изабел де Шарриер] — лоиҳаи Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс. * [https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ Таҳқиқот дар бораи Изабел де Шарриер] — Донишгоҳи Невшател. * [https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Изабел де Шарриер] — Фарҳанги таърихии Швейтсария. * [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Isabelle_de_Charrière Осори Изабел де Шарриер] — Викиманбаъ. [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] 2a1zx1pbv9grw4bx7vj1aeekjfs59a5 1491568 1491566 2026-10-28T19:33:27Z Zosya95 54344 1491568 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар Нидерланд таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар Швейтсария гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] Аврупо ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва номаҳои худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба забони фаронсавӣ навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси ашрофон ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Давраи кӯдакӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи ашрофзодаи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), заминдору сиёсатмадор ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии оилаи ҳафтфарзанда буд. Хонаводаи ӯ ба табақаи ашрофони Нидерланд тааллуқ дошт. Аъзои оила тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар манзили худ дар Утрехт мегузаронданд. Дар асри XVIII имконияти таҳсили духтарон дар Аврупо, ҳатто дар оилаҳои доро, одатан аз имконияти писарон маҳдудтар буд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамият медоданд ва барояш омӯзгорони хусусӣ муҳайё мекарданд. Ӯ ғайр аз фанҳое, ки барои духтарони ашрофзода маъмул буданд, риёзиёт, физика, адабиёт ва забонҳои хориҷиро низ меомӯхт. Забони фаронсавӣ дар тарбияи ӯ ҷойгоҳи махсус дошт. Он замон ин забон дар миёни ашрофон ва аҳли илму адаби бисёр кишварҳои Аврупо васеъ истифода мешуд. Изабел ҳамчунин бо забонҳои лотинӣ, итолиёӣ, олмонӣ ва англисӣ ошноӣ пайдо кард. Соли 1750, ҳангоми даҳсолагӣ, ӯ бо мураббии худ Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] рафт ва аз Швейтсария ва Фаронса дидан кард. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз овони ҷавонӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқи зиёд дошт. Ӯ афсонаҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва тасвири адабии шахсони шиносашро менавишт. Ин навиштаҳо бештар дар байни дӯстону наздиконаш даст ба даст мегаштанд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/ Номаҳои Изабел де Шарриер] — лоиҳаи Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс. * [https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ Таҳқиқот дар бораи Изабел де Шарриер] — Донишгоҳи Невшател. * [https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Изабел де Шарриер] — Фарҳанги таърихии Швейтсария. * [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Isabelle_de_Charrière Осори Изабел де Шарриер] — Викиманбаъ. [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] aoskhq44kg6mqs4y7v710ztnhiah34d 1491569 1491568 2026-10-28T19:40:29Z Zosya95 54344 1491569 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[ашрофон]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Давраи кӯдакӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи ашрофзодаи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), заминдору сиёсатмадор ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои риёзӣ, физика, адабиёт ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни ашрофон ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ буд. Ӯ инчунин забонҳои лотинӣ, итолиёӣ, олмонӣ ва англисиро омӯхт. Соли 1750, ҳангоми даҳсолагӣ, ӯ бо мураббии худ Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] рафт ва аз Швейтсария ва Фаронса дидан кард. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз овони ҷавонӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқи зиёд дошт. Ӯ афсонаҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва тасвири адабии шахсони шиносашро менавишт. Ин навиштаҳо бештар дар байни дӯстону наздиконаш даст ба даст мегаштанд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/ Номаҳои Изабел де Шарриер] — лоиҳаи Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс. * [https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ Таҳқиқот дар бораи Изабел де Шарриер] — Донишгоҳи Невшател. * [https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Изабел де Шарриер] — Фарҳанги таърихии Швейтсария. * [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Isabelle_de_Charrière Осори Изабел де Шарриер] — Викиманбаъ. [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] gt9obgvjzkkyq0qjjc5qaqzb977ibh1 1491570 1491569 2026-10-28T19:47:18Z Zosya95 54344 1491570 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Давраи кӯдакӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро ёд мегирифт. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар мекунад ва аз Швейтсарияю Фаронса низ дидан мекунад. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/ Номаҳои Изабел де Шарриер] — лоиҳаи Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс. * [https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ Таҳқиқот дар бораи Изабел де Шарриер] — Донишгоҳи Невшател. * [https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Изабел де Шарриер] — Фарҳанги таърихии Швейтсария. * [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Isabelle_de_Charrière Осори Изабел де Шарриер] — Викиманбаъ. [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] r3xisgt3y7v6x6pqyzqn3bf3j1mal16 1491571 1491570 2026-10-28T19:47:40Z Zosya95 54344 /* Пайвандҳои берунӣ */ 1491571 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Давраи кӯдакӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро ёд мегирифт. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар мекунад ва аз Швейтсарияю Фаронса низ дидан мекунад. Ин сафар дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва малакаи забонии ӯ таъсири муҳим гузошт. Минбаъд фаронсавӣ ба забони асосии номанигорӣ ва эҷодиёти адабии ӯ табдил ёфт.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] h5jkvidy0zfnso3jw1pbb18d2ofxuc4 1491572 1491571 2026-10-28T19:51:49Z Zosya95 54344 /* Давраи кӯдакӣ */ 1491572 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Давраи кӯдакӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро аз худ мекард. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар карда, Швейтсарияю Фаронса низ мебинад. Ин сафар ба ҷаҳонбинӣ ва дониши ӯ таъсири калон мерасонад. Баъдтар фаронсавӣ ба забони асосии осори адабӣ ва номаҳои ӯ табдил меёбад.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] n6m379xuf4nl4h34uqvmi07bjtci8fp 1491573 1491572 2026-10-28T19:52:15Z Zosya95 54344 /* Давраи кӯдакӣ */ 1491573 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Солҳои бачагӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро аз худ мекард. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар карда, Швейтсарияю Фаронса низ мебинад. Ин сафар ба ҷаҳонбинӣ ва дониши ӯ таъсири калон мерасонад. Баъдтар фаронсавӣ ба забони асосии осори адабӣ ва номаҳои ӯ табдил меёбад.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя расид, ки обрӯи хонавода, пайдоиши ашрофӣ ва риояи қоидаҳои рафтори ҷамъиятӣ аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бисёр анъанаҳои табақаи худро зери суол мебурд. Ба андешаи ӯ, арзиши инсон набояд танҳо аз насаб, сарват ё мавқеи иҷтимоиаш вобаста бошад. Ӯ ақлу дониш, хислат ва рафтори шахсро муҳимтар медонист. Ин андешаҳо баъдтар дар осори адабии ӯ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] tb08t10emuefci4xb3p9gru44db4m7g 1491574 1491573 2026-10-28T19:56:41Z Zosya95 54344 /* Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил */ 1491574 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Солҳои бачагӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омад. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро аз худ мекард. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар карда, Швейтсарияю Фаронса низ мебинад. Ин сафар ба ҷаҳонбинӣ ва дониши ӯ таъсири калон мерасонад. Баъдтар фаронсавӣ ба забони асосии осори адабӣ ва номаҳои ӯ табдил меёбад.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя мерасид, ки дар он обрӯю бойигарии хонавода ва аз авлоди аристократия будан аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бо бисёр қонуни қоидаҳои атрофиёнаш розӣ набуд. Ба фикри ӯ, арзиши инсон дар насабу сарват набуда, балки дар ақлу дониш ва рафтораш мебошад. Ин ақидаҳо баъдтар дар асарҳои ӯ низ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] 1tyrhdjb9eb90lm2qdamaoske5gnxbc 1491584 1491574 2026-10-28T20:18:45Z Zosya95 54344 /* Солҳои бачагӣ */ 1491584 wikitext text/x-wiki {{Адиб | name = Isabelle de Charrière | image = Isabelle Agneta van Tuyll van Serooskerken, by Maurice Quentin de La Tour.jpg | image_size = 260px | caption = Isabelle de Charrière by Maurice-Quentin de La Tour 1766, [[Musée d'Art et d'Histoire (Geneva)]]. | pen_name = {{hlist|Belle van Zuylen|Belle de Zuylen|Zélide|Abbé de la Tour}} | birth_name = Изабелла Агнета Элизабет ван Тёйл ван Сероскеркен<br><small>Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken</small> | birth_date = {{birth date|1740|10|20|df=y}} | birth_place = Castle Zuylen, [[Utrecht (province)|Utrecht]], Netherlands | death_date = {{death date and age|1805|12|27|1740|10|20|df=y}} | death_place = Le Pontet, [[Colombier, Neuchâtel|Colombier]], [[Principality of Neuchâtel]] | occupation = {{hlist|[[Novelist]]|[[poet]]|[[playwright]]}} | website = {{URL|http://www.charriere.nl/}}<br/>{{URL|http://www.Belle-van-Zuylen.eu/}} }} '''Изабел де Шарриер''' ({{lang-fr|Isabelle de Charrière}}), инчунин маъруф чун '''Белл ван Зёйлен''' ({{lang-nl|Belle van Zuylen}}) — [[нависанда]], романнавис, [[шоир]], [[Драматургия|драматург]] ва [[Оҳангсоз|оҳангсози]] буд. Ӯ дар [[Ҳоланд|Нидерланд]] таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар [[Швейсария|Швейтсария]] гузаронд. Шарриер яке аз нависандагони барҷастаи [[Маърифатпарварӣ|давраи маърифатпарварии]] [[Аврупо]] ба шумор меравад. Шарриер бештар бо романҳо ва [[Нома|номаҳои]] худ шӯҳрат дорад. Ӯ осорашро асосан ба [[забони фаронсавӣ]] навишта, дар онҳо масъалаҳои озодии инсон, таҳсили занон, издивоҷ, нобаробарии иҷтимоӣ ва ахлоқро баррасӣ кардааст. Бисёре аз қаҳрамонони ӯ заноне ҳастанд, ки бояд байни хоҳишҳои худ ва талаботи ҷомеа интихоб кунанд. Шарриер ба рӯйдодҳои сиёсии замонаш, бахусус [[Инқилоби Фаронса]] (1789), низ таваҷҷӯҳи зиёд дошт. Ӯ дар навиштаҳо, намоишномаҳо ва романҳояш ҳам ҳуқуқу имтиёзҳои махсуси [[аристократия]] ва ҳам баъзе паёмадҳои инқилобро танқид мекард.<ref name="dhs">[https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/016190/2020-01-20/ Daniel Maggetti. «Charrière, Isabelle de». ''Dictionnaire historique de la Suisse'', 2020.]</ref><ref name="unine">[https://www.unine.ch/ilf/projet-fns-isabelle-de-charriere/ «Isabelle de Charrière / Belle van Zuylen: un esprit indépendant au tournant des Lumières». Донишгоҳи Невшател.]</ref> == Зиндагинома == === Солҳои бачагӣ === Изабел 20 октябри соли 1740 дар қалъаи Зёйлен, дар наздикии шаҳри [[Утрехт]]и Нидерланд, дар оилаи аристократи сарватманд ба дунё омадааст. Падараш Дидерик Якоб ван Тёйл ван Сероскеркен (1707–1776), [[Заминдор|заминдору]] [[сиёсатмадор]] ва модараш Ҳелена Якоба де Вик (1724–1768) буданд. Изабел фарзанди калонии хонадон буд ва шаш хоҳару бародар дошт. Хонаводаи ӯ тобистонро бештар дар қалъаи Зёйлен ва зимистонро дар хонаи худ дар Утрехт мегузаронд. Дар асри XVIII духтарон нисбат ба писарон имконияти камтари хонданро доштанд. Аммо волидони Изабел ба таҳсили ӯ аҳамияти зиёд дода, барояш омӯзгорони хусусӣ киро мекарданд. Ӯ фаннҳои [[Риёзиёт|риёзӣ]], [[физика]], [[адабиёт]] ва забонҳои хориҷиро меомӯхт. Изабел аз хурдӣ забони фаронсавиро меомӯхт, чун он замон фаронсавӣ дар байни аристократҳо ва аҳли илму адаби Аврупо забони асосӣ ба шумор мерафт. Ӯ инчунин забонҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], [[Забони итолиёӣ|итолиёӣ]], [[Забони олмонӣ|олмонӣ]] ва англисиро аз худ мекард. Соли 1750, дар синни даҳсолагӣ, Изабел ҳамроҳи мураббияаш Жанна-Луиз Прево ба [[Женева]] сафар карда, Швейтсарияю Фаронса низ мебинад. Ин сафар ба ҷаҳонбинӣ ва дониши ӯ таъсири калон мерасонад. Баъдтар фаронсавӣ ба забони асосии осори адабӣ ва номаҳои ӯ табдил меёбад.<ref name="huygens">[https://charriere.huygens.knaw.nl/fr/le-projet/isabelle-de-charriere-ecrivaine-et-epistoliere/ «Isabelle de Charrière: écrivaine et épistolière». Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенс.]</ref><ref name="unine" /> Изабел аз хурдӣ ба китобхонӣ, мусиқӣ ва навиштан шавқ дошт. Ӯ ҳикояҳо, шеърҳои кӯтоҳ ва навиштаҳо дар бораи одамони шиносаш менавист. Ин навиштаҳоро бештар дӯстону наздиконаш мехонданд. === Ҷавонӣ ва андешаҳои мустақил === Изабел дар муҳите ба воя мерасид, ки дар он обрӯю бойигарии хонавода ва аз авлоди аристократия будан аҳамияти бузург доштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ бо бисёр қонуни қоидаҳои атрофиёнаш розӣ набуд. Ба фикри ӯ, арзиши инсон дар насабу сарват набуда, балки дар ақлу дониш ва рафтораш мебошад. Ин ақидаҳо баъдтар дар асарҳои ӯ низ инъикос ёфтанд. Яке аз масъалаҳое, ки Изабелро ба ташвиш меовард, издивоҷ буд. Дар ҷомеаи ашрофии он давра бисёр издивоҷҳо бо назардошти сарват, насаб ва манфиатҳои оилавӣ сурат мегирифтанд. Изабел бошад, мехост ҳамсари ояндааш ба мустақилияти фикрӣ ва озодии шахсии ӯ эҳтиром гузорад. Дар ҷавонӣ чанд нафар ба ӯ пешниҳоди издивоҷ карданд. Яке аз онҳо нависандаи шотландӣ [[Ҷеймс Босвелл]] буд, ки солҳои 1763–1764 ҳангоми таҳсили ҳуқуқ дар Утрехт бо Изабел ошно шуд. Онҳо муддате мукотиба доштанд ва дар номаҳояшон масъалаҳои ишқ, дин, ахлоқ ва зиндагиро баррасӣ мекарданд. Дар яке аз номаҳои худ ба Босвелл Изабел навишта буд: «Ман истеъдоди итоаткорӣ надорам». Ин сухан баъдтар ба яке аз гуфтаҳои машҳури ӯ табдил ёфт ва ҳамчун ифодаи рӯҳияи мустақилонаи ӯ ёд мешавад.<ref>[https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-online/literatuurlab/online-exposities/schrijversgalerij/schrijvers/belle-van-zuylen/belle-van-zuylen «Belle van Zuylen». Осорхонаи адабиёти Нидерланд.]</ref> === Издивоҷ ва кӯчидан ба Швейтсария === Соли 1771 Изабел бо Шарл-Эмманюэл де Шарриер (1735–1808), ашрофзодаи швейтсарӣ, издивоҷ кард. Шарл-Эмманюэл қаблан омӯзгори хусусии бародарони Изабел буд. Ин издивоҷ барои баъзе аъзои ҷомеаи ашрофии Нидерланд ғайримуқаррарӣ менамуд, зеро шавҳари ӯ аз ҷиҳати сарват ва мақоми иҷтимоӣ бо хонаводаи ҳамсараш баробар набуд. Бо вуҷуди ин, Изабел ӯро ҳамчун ҳамсаре интихоб кард, ки ба зиндагии мустақилона ва фаъолияти зеҳнии вай имконият медод. Пас аз издивоҷ ӯ бо шавҳараш ба деҳаи Коломбйе, дар наздикии шаҳри [[Невшател]]и Швейтсария, кӯчид. Онҳо дар хонаи оилавии Ле-Понте (''Le Pontet'') зиндагӣ мекарданд. Изабел то охири умр асосан дар ҳамин ҷо зиндагӣ кард, ҳарчанд гоҳ-гоҳ ба Женева, [[Париж]] ва дигар ҷойҳо сафар мекард. Аз ин пас ӯ бештар бо номи Изабел де Шарриер шинохта шуд. Ин издивоҷ фарзанд надошт. Шарриер вақти худро бештар ба навиштан, мутолиа, мусиқӣ ва муошират бо аҳли илму адаб мебахшид. Хонаи ӯ тадриҷан ба маҳалли вохӯрии нависандагон, донишмандон ва дигар шахсони фарҳангӣ табдил ёфт.<ref name="dhs" /><ref name="unine" /> == Фаъолияти адабӣ == === Оғози эҷодиёт === Шарриер фаъолияти адабии худро ҳанӯз пеш аз издивоҷ оғоз карда буд. Нахустин асари муҳимми ӯ ''Le Noble'' («Ашрофзода») буд, ки соли 1763 бидуни зикри номи муаллиф дар як нашрияи фаронсавизабони Амстердам чоп шуд. Ин асар қиссаи ҳаҷвиест, ки худписандӣ ва таассуби табақаи ашрофро танқид мекунад. Қаҳрамони он барон д'Арнонвил ба қадимӣ будани насаби худ беш аз ҳар чизи дигар ифтихор мекунад. Ӯ зиндагии худро ба ҳифзи обрӯи аҷдодонаш бахшидааст, вале ба дониш, ахлоқ ва ниёзҳои фарзандонаш чандон аҳамият намедиҳад. Духтари барон, Жюли, ба ҷавоне бо номи Валэнкур дил мебандад. Падараш ба издивоҷи онҳо розӣ намешавад, зеро насаби ҷавонро ба қадри кофӣ қадимӣ ва ашрофӣ намешуморад. Шарриер бо истифода аз ҳазлу киноя нишон медиҳад, ки ифтихори кӯр-кӯрона ба насаб метавонад инсонро аз дарки арзишҳои воқеӣ боздорад. Мазмуни асар дар муҳити ашрофии он замон баҳс барангехт. Гарчанде асар бидуни номи муаллиф нашр шуд, шахсияти нависанда зуд ошкор гардид. Ин қисса нахустин намунаи равшани таваҷҷуҳи Шарриер ба масъалаҳои озодии шахсӣ ва танқиди нобаробарии иҷтимоӣ буд.<ref name="huygens" /><ref>[https://athena.unige.ch/athena/charriere/charriere-le-noble.html ''Le Noble''. Матни аслии асар дар китобхонаи электронии ATHENA, Донишгоҳи Женева.]</ref> === Давраи асосии эҷодиёт === Солҳои 1780 ва 1790 давраи пурмаҳсултарини фаъолияти адабии Шарриер буданд. Дар ин солҳо ӯ романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, шеърҳо ва рисолаҳои сиёсӣ эҷод кард. Бисёр асарҳои ӯ дар шакли '''романи мукотибавӣ''' навишта шудаанд. Дар ин навъи роман воқеаҳо тавассути номаҳои қаҳрамонон нақл мегарданд. Хонанда аз навиштаҳои шахсони гуногун бо андешаҳо, эҳсосот ва муносибатҳои онҳо ошно мешавад. Ин тарзи баён ба Шарриер имкон медод, ки як воқеаро аз чанд дидгоҳ нишон диҳад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ҳақиқатро пурра медонанд ё бо ҳам розӣ ҳастанд. Аз ин рӯ, хонанда бояд худ ба рафтори онҳо баҳо диҳад. Осори Шарриер бештар ба зиндагии рӯзмарра, муносибатҳои оилавӣ ва мушкилоти ахлоқии инсонҳо бахшида шудааст. Вай ба ҷойи тасвири воқеаҳои ғайриоддӣ бештар ба эҳсосоти пинҳонӣ, нофаҳмиҳо ва қарорҳои душвори қаҳрамононаш таваҷҷуҳ мекард.<ref>[https://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/Isabella_Van_Tuyll_Van_Serooskerken_Van_Zuylen_Madame_de_Charri%C3%A8re/172345 «Madame de Charrière». ''Dictionnaire mondial des littératures'', Larousse.]</ref> === «Номаҳои Невшател» === ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател»), ки солҳои 1783–1784 нашр гардид, аз романҳои маъруфи Шарриер аст. Воқеаҳои он дар шаҳри Невшател мегузаранд. Қаҳрамони асосӣ Анри Мейер, ҷавони олмониест, ки барои кор ба шаҳр меояд. Ӯ бо ду зани дорои мавқеи иҷтимоии гуногун — Марианна де ла Приз ва дӯзандае бо номи Жюлианна — муносибат пайдо мекунад. Роман муносибатҳои ишқӣ ва масъулияти шахсиро дар ҷомеае баррасӣ мекунад, ки дар он сарват ва мақоми иҷтимоӣ ба сарнавишти инсонҳо таъсири зиёд доранд. Шарриер нишон медиҳад, ки оқибатҳои як муносибат барои зану мард ва барои намояндагони табақаҳои гуногуни ҷомеа яксон нестанд. Дар ин асар масъалаҳои виҷдон, масъулият ва ҳамдардӣ аҳамияти махсус доранд. === «Номаҳои хонум Ҳенли» === Соли 1784 Шарриер романи кӯтоҳи ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст»)-ро ба табъ расонд. Асар аз шаш нома иборат буда, зиндагии зани ҷавонеро тасвир мекунад, ки аз издивоҷи худ тадриҷан ноумед мешавад. Шавҳари хонум Ҳенли марди сарватманд, ором ва дар назари атрофиён оқилу намунавӣ аст. Бо вуҷуди ин, ӯ эҳсосот, хоҳишҳо ва андешаҳои ҳамсарашро ба қадри кофӣ дарк намекунад. Қаҳрамон дар аввал мекӯшад ба тарзи зиндагии шавҳараш мутобиқ шавад, аммо бо гузашти вақт эҳсос мекунад, ки шахсият ва хоҳишҳои худро аз даст дода истодааст. Шарриер тавассути ин қисса саволи муҳиммеро ба миён мегузорад: оё издивоҷро метавон хушбахтона шумурд, агар зан дар он имконияти озодона андешидан ва баён кардани эҳсосоти худро надошта бошад? Асар яке аз намунаҳои муҳимми тасвири мушкилоти равонии зан дар зиндагии оилавӣ дар адабиёти асри XVIII ба шумор меравад.<ref>[https://www.publishersweekly.com/9780873527767 «Letters of Mistress Henley Published by Her Friend». ''Publishers Weekly'', 1993.]</ref> === «Номаҳо аз Лозанна» ва «Калист» === Яке аз осори машҳури Шарриер ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) мебошад. Идомаи он бо номи ''Caliste'' («Калист») соли 1787 нашр шуд. Дар қисми аввал модаре тавассути номаҳо ба дӯсти худ дар бораи зиндагӣ ва муносибатҳои духтари ҳабдаҳсолааш Сесил нақл мекунад. Сесил ба ҷавони англис бо номи Эдвард дил мебандад, аммо фарқияти вазъи иҷтимоӣ ва қоидаҳои ҷомеа муносибати онҳоро душвор мегардонад. Қисми дуюм саргузашти Калист ва Уилямро дар бар мегирад. Дар ин қисса низ масъалаҳои ишқ, обрӯ, маҳдудиятҳои иҷтимоӣ ва сарнавишти занон баррасӣ мешаванд. Шарриер дар ҳар ду асар нишон медиҳад, ки қарорҳои шахсии инсон, бахусус занон, дар ҷомеаи он давра то чӣ андоза ба сарват, обрӯи хонавода ва интизориҳои атрофиён вобаста буданд.<ref>[https://ebooks-bnr.com/charriere-isabelle-de-lettres-ecrites-de-lausanne/ «Lettres écrites de Lausanne». Bibliothèque numérique romande.]</ref> === «Се зан» === Романи ''Trois femmes'' («Се зан»), ки солҳои 1794–1795 навишта шуда, баъдтар ба табъ расид, аз осори фалсафии муҳимми Шарриер мебошад. Қаҳрамонони асосии он Эмили, Жозефина ва Констанс ҳастанд. Онҳо дорои тарбия, таҷрибаи зиндагӣ ва мавқеи иҷтимоии гуногун мебошанд. Эмили ҷавонзани ашрофзодаест, ки пас аз Инқилоби Фаронса аз ватанаш гурехтааст. Ӯ бар асоси қоидаҳои сахти ахлоқӣ тарбия ёфта, мекӯшад ҳамеша мувофиқи онҳо амал кунад. Жозефина зани одӣ ва меҳрубонест, ки бештар ба эҳсосот ва таҷрибаи зиндагӣ такя мекунад. Констанс бошад, зани доро ва таҷрибадидаест, ки ба натиҷаи амалҳо ва хушбахтии дигарон аҳамият медиҳад. Шарриер тавассути саргузашти ин се зан савол мегузорад, ки оё қоидаҳои умумии ахлоқӣ барои ҳар вазъияти зиндагӣ мувофиқанд ё не. Дар роман андешаҳои файласуфони давраи маърифатпарварӣ, аз ҷумла [[Иммануил Кант]] ва [[Жан-Жак Руссо]], мавриди баҳс қарор мегиранд. Нависанда нишон медиҳад, ки дар зиндагии воқеӣ иҷрои вазифаи ахлоқӣ на ҳамеша кори осон аст ва инсон ҳангоми қабули қарор бояд шароити зиндагӣ ва эҳсосоти дигаронро низ ба назар гирад. Дар ин асар масъалаҳои муҳоҷират, фарқияти табақавӣ, ғуломдорӣ ва оқибатҳои Инқилоби Фаронса низ инъикос ёфтаанд.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200601_01/_doc003200601_01_0008.php Cecil P. Courtney. «Isabelle de Charrière and Voltaire: Trois femmes and Candide». ''De Achttiende Eeuw'', 2006.]</ref><ref>[https://pure.psu.edu/en/publications/an-alternative-revolution-isabelle-de-charri%C3%A8res-politics-of-care/ Tracy L. Rutler. «An Alternative Revolution: Isabelle de Charrière’s Politics of Care». ''Eighteenth-Century Fiction'', 2024.]</ref> == Андешаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ == === Озодии шахсӣ ва мақоми занон === Яке аз мавзӯъҳои асосии осори Шарриер озодии инсон ва ҳаққи ӯ барои интихоби роҳи зиндагии худ мебошад. Дар ҷомеаи Аврупои асри XVIII занон аз бисёр ҳуқуқу имкониятҳое, ки мардон доштанд, маҳрум буданд. Таҳсил, интихоби ҳамсар, фаъолияти ҷамъиятӣ ва мустақилияти молиявии онҳо аксаран ба иродаи падар ё шавҳар вобаста буд. Шарриер ин маҳдудиятҳоро бештар тавассути сарнавишти қаҳрамонони адабии худ нишон медод. Дар романҳои ӯ занон аксаран соҳибақл, ҳассос ва дорои хоҳишҳои мустақиланд, аммо қоидаҳои ҷомеа ба онҳо имкон намедиҳанд, ки озодона амал кунанд. Ӯ инчунин ба тарбияи духтарон аҳамияти зиёд медод. Ба андешаи ӯ, таҳсил набояд танҳо барои омода кардани зан ба издивоҷ ва корҳои хона маҳдуд шавад. Дониш ва қобилияти мустақилона андешидан барои рушди шахсияти ҳар инсон заруранд. Бо вуҷуди он ки Шарриер ба маҳдудиятҳои иҷтимоии занон эътироз мекард, андешаҳои ӯро набояд пурра бо ҳаракатҳои баъдинаи феминистӣ яксон донист. Ӯ бештар аз роҳи адабиёт ва баҳси ахлоқӣ масъалаҳои баробарӣ, озодӣ ва муносибатҳои инсонҳоро матраҳ мекард. === Инқилоби Фаронса === Инқилоби Фаронса дар соли 1789 ба ҳаёт ва фаъолияти адабии Шарриер таъсири амиқ расонд. Ӯ аз як тараф, имтиёзҳои меросии ашрофон ва нобаробарии иҷтимоиро интиқод мекард. Аз тарафи дигар, нисбат ба хушунат, нооромӣ ва оқибатҳои инқилоб низ назари интиқодӣ дошт. Пас аз оғози инқилоб бисёр ашрофони фаронсавӣ аз кишвари худ гурехта, ба Швейтсария паноҳ оварданд. Шарриер бо баъзе аз онҳо ошно шуд ва саргузашташонро дар осори худ инъикос кард. Дар навиштаҳои сиёсиаш ӯ ҳамчунин аз муҳоҷирони ашрофзодае интиқод мекард, ки бо вуҷуди дигаргуниҳои бузурги ҷомеа ҳанӯз аз имтиёзҳои пешинаи худ даст кашидан намехостанд. Аз осори сиёсии ин давра метавон ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789), ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) ва ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793)-ро ном бурд. Дар ин асарҳо ӯ ба масъалаҳои муносибати давлату шаҳрвандон, масъулияти сиёсатмадорон ва роҳҳои ҳалли ихтилофҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳ кардааст.<ref name="unine" /><ref name="dhs" /> === Дин ва ахлоқ === Шарриер дар оилаи протестантӣ ба воя расида буд, вале дар ҷавонӣ нисбат ба баъзе таълимоти динӣ шубҳа пайдо кард. Ӯ ба масъалаҳои имон, ақл, виҷдон ва муносибати дин бо ахлоқ таваҷҷуҳ дошт. Дар номаҳояш кӯшиш мекард миёни эътиқоди динӣ ва андешаи мустақилона тавозун пайдо кунад. Шарриер ба ақл ва мушоҳидаи шахсӣ аҳамияти зиёд медод, аммо нисбат ба эҳсосоти инсонӣ низ бетафовут набуд. Ба андешаи ӯ, ҳангоми арзёбии рафтори инсон танҳо ба қоидаҳои умумӣ такя кардан кофӣ нест; бояд шароит ва нияти шахс низ ба назар гирифта шаванд. Ин мавзӯъҳо махсусан дар романи «Се зан» равшан ба назар мерасанд. == Номанигорӣ ва робитаҳои фарҳангӣ == Изабел де Шарриер яке аз номанигорони пурмаҳсули асри XVIII буд. Аз ӯ ва мухотабонаш тақрибан 2600 нома боқӣ мондааст. Номаҳои ӯ танҳо воситаи муоширати шахсӣ набуданд. Дар онҳо масъалаҳои адабиёт, фалсафа, сиёсат, илм, дин, тарбия ва муносибатҳои инсонӣ мавриди баррасӣ қарор мегирифтанд. Шарриер бо нависандагон, сиёсатмадорон, донишмандон ва дӯстони худ дар кишварҳои гуногуни Аврупо мукотиба мекард. Бахши зиёди ин номаҳо ба забони фаронсавӣ навишта шудаанд.<ref>[https://cahiersforell.edel.univ-poitiers.fr/cahiersforell/index.php?id=1152 Suzan van Dijk. «Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen), épistolière hollando-suisse, mentorant son entourage». ''Cahiers FoReLLIS'', 2022.]</ref> === Дӯстӣ бо Давид-Луи Констан д'Эрманш === Соли 1760 Изабел бо афсари швейтсарӣ Давид-Луи Констан д'Эрманш (1722–1785) ошно шуд. Онҳо солҳои зиёд мукотибаи хусусӣ доштанд. Дар ин номаҳо Изабел андешаҳо, таҷрибаҳо ва эҳсосоти худро озодона баён мекард. Мукотиба бо д'Эрманш барои рушди маҳорати адабӣ ва ҷаҳонбинии ӯ аҳамияти калон дошт. Ин номаҳо имрӯз низ барои омӯзиши зиндагӣ ва андешаҳои нависанда манбаи муҳим ба шумор мераванд. === Робита бо Бенжамен Констан === Соли 1787 Шарриер ҳангоми сафар ба Париж бо нависанда ва мутафаккири ҷавон [[Бенжамен Констан]] (1767–1830), ҷияни Давид-Луи Констан д'Эрманш, ошно шуд. Бо вуҷуди фарқияти синну сол миёни онҳо дӯстии наздики зеҳнӣ ба вуҷуд омад. Онҳо дар бораи адабиёт, фалсафа ва сиёсат мубодилаи афкор мекарданд ва ба навиштаҳои якдигар баҳо медоданд. Шарриер дар ташаккули андешаҳои адабии Констан нақши муҳим бозид. Дӯстии онҳо баъдтар, бахусус пас аз наздик шудани Констан ба нависанда [[Жермена де Стал]], тағйир ёфт, вале робитаи онҳо комилан қатъ нагардид.<ref name="unine" /> Шарриер бо дигар шахсиятҳои фарҳангии замонаш, аз ҷумла Людвиг Фердинанд Ҳубер, Пйер-Александр Дюпейру ва Анриет Ларди, низ робита дошт. Ӯ ба занону духтарони ҷавони атрофаш дар омӯзиши забонҳо, интихоби китоб ва навиштани асарҳои адабӣ кумак мекард. == Фаъолияти мусиқӣ == Мусиқӣ дар зиндагии Шарриер ҷойгоҳи муҳим дошт. Ӯ аз ҷавонӣ ба навохтан ва омӯзиши мусиқӣ шавқ дошт ва баъдтар ба оҳангсозӣ машғул шуд. Шарриер барои созҳои гуногун, аз ҷумла клавесин, скрипка ва гурӯҳҳои хурди созҳои торӣ асарҳо эҷод мекард. Аз ӯ менуэтҳо, сонатаҳо, сурудҳо ва романсҳо боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамчунин ба офаридани [[Опера|опера]] таваҷҷуҳ дошт ва барои чанд асари саҳнавии мусиқӣ матн навишт. Дар солҳои 1780 барои такмили донишаш бо мусиқидонон ва оҳангсозони касбӣ, аз ҷумла Никколо Зингарелли, ҳамкорӣ кард. Қисми зиёди асарҳои мусиқии ӯ дар ҷамъомадҳои хусусии дӯстону шиносон иҷро мешуданд. Баъзе аз ин асарҳо дар давраи зиндагии ӯ ба шунавандагони васеъ дастрас нашуданд. Осори мусиқии Шарриер дар ҷилди даҳуми маҷмӯаи пурраи осораш гирдоварӣ шудааст.<ref name="unine" /><ref>[https://www.persee.fr/doc/dhs_0070-6760_1983_num_15_1_1463_t1_0476_0000_3 «Isabelle de Charrière: Œuvres complètes», баррасии ҷилдҳои 3 ва 10. ''Dix-huitième Siècle'', 1983.]</ref> == Сарват ва робита бо мустамликадорӣ == Дар солҳои охир муҳаққиқон ба робитаи сарвати хонаводаи Шарриер бо фаъолияти ширкатҳои мустамликавии Аврупо таваҷҷуҳи бештар зоҳир кардаанд. Таҳқиқоти таърихие, ки соли 2021 нашр шуд, нишон медиҳад, ки як қисми муҳими сарвати оилаи ӯ аз сармоягузорӣ дар ширкатҳо ва хоҷагиҳои мустамликавӣ ба даст омада буд. Фаъолияти баъзе аз ин ширкатҳо ба меҳнати маҷбурии ғуломон ва тиҷорати ғуломон вобаста буд. Шарриер аз волидонаш мероси калон гирифт. Тибқи таҳқиқоти мазкур, қариб 40 дарсади дороиҳои меросии ӯ ба сармоягузорӣ дар ширкатҳои мустамликавӣ алоқаманд буд. Ин масъала дар арзёбии шахсияти Шарриер баҳс ба вуҷуд овардааст, зеро ӯ дар осори худ аз озодии шахс ва баробарии инсонҳо сухан мегуфт, дар ҳоле ки як қисми сарвати оилавиаш ба низоми мустамликавӣ вобаста буд. Муҳаққиқон дар бораи муносибати шахсии ӯ ба ғуломдорӣ назари яксон надоранд. Баъзеҳо бар ин назаранд, ки ӯ низоми ғуломдориро ба таври ошкор ва пайваста маҳкум накардааст. Дигарон ба номаҳо ва осори адабии ӯ ишора мекунанд, ки дар онҳо хушунат ва оқибатҳои истисмори мустамликавӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Аз ҷумла, дар романи «Се зан» саргузашти Констанс ба масъалаҳои сарвати аз мустамликаҳо бадастомада, масъулияти ахлоқӣ ва оқибатҳои ғуломдорӣ алоқаманд аст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки зиндагӣ ва андешаҳои Шарриерро бояд бо дарназардошти шароити мураккаби сиёсӣ ва иқтисодии асри XVIII баррасӣ кард.<ref>[https://www.museum.nl/en/slot-zuylen/exhibition/slot-zuylen-en-slavernij «Slot Zuylen en Slavernij». Осорхонаи қалъаи Зёйлен, 2021.]</ref><ref>[https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/belle-van-zuylen-over-slavernij-en-rijkdom/ Suzan van Dijk. «Belle van Zuylen over slavernij en rijkdom». ''Oud-Utrecht'', 2021.]</ref><ref>[https://ilfu.com/alle-artikelen/wat-belle-van-zuylen-schreef-over-de-slavernij Christiane Solte-Gresser. «Wat Belle van Zuylen schreef over slavernij». Фестивали байналмилалии адабиёти Утрехт.]</ref> == Солҳои охир ва даргузашт == Шарриер дар солҳои охири умраш низ ба навиштан ва мукотиба идома дод. Ӯ ба тарбияи ҷавонон, омӯзиши забонҳо ва рушди адабиёт таваҷҷуҳ дошт. Бо вуҷуди тағйироти сиёсии бузурге, ки Аврупоро фаро гирифта буданд, ӯ робитаи худро бо дӯстону аҳли фарҳанги кишварҳои гуногун нигоҳ медошт. Изабел де Шарриер 27 декабри соли 1805 дар синни 65-солагӣ дар манзили Ле-Понте, дар Коломбйеи Швейтсария, даргузашт.<ref name="dhs" /> == Мерос ва ҷойгоҳ дар адабиёт == Шарриер имрӯз яке аз нависандагони муҳимми зан дар адабиёти фаронсавизабони асри XVIII шинохта мешавад. Осори ӯ барои омӯзиши таърихи адабиёт, муносибатҳои иҷтимоӣ, мавқеи занон ва андешаҳои давраи маърифатпарварӣ аҳамияти зиёд дорад. Арзиши адабии навиштаҳои ӯ пеш аз ҳама дар тасвири дақиқи эҳсосоти инсон, таҳлили муносибатҳои иҷтимоӣ ва гузоштани саволҳои мураккаби ахлоқӣ зоҳир мегардад. Қаҳрамонони ӯ на ҳамеша ба гурӯҳҳои комилан нек ё бад ҷудо мешаванд. Нависанда мекӯшад нишон диҳад, ки рафтори инсон аз тарбия, шароити зиндагӣ, эҳсосот ва мавқеи иҷтимоиаш вобаста аст. Дар асри XX таваҷҷуҳи муҳаққиқон ба осори Шарриер бештар гардид. Солҳои 1979–1984 маҷмӯаи пурраи осори ӯ дар даҳ ҷилд нашр шуд. Ин маҷмӯа номаҳо, романҳо, қиссаҳо, намоишномаҳо, рисолаҳо, шеърҳо ва асарҳои мусиқии ӯро дар бар мегирад. Қисме аз дастнависҳои аслии Шарриер дар Китобхонаи ҷамъиятӣ ва донишгоҳии Невшател нигоҳдорӣ мешаванд. Пажӯҳишгоҳи Ҳёйгенси Нидерланд низ барои гирдоварӣ ва дастраси умум гардондани номаҳои ӯ лоиҳаи илмӣ роҳандозӣ кардааст. Дар Нидерланд ва Швейтсария маҳфилҳо, таҳқиқот ва чорабиниҳои адабӣ ба ёди ӯ баргузор мешаванд. Номи Белл ван Зёйлен дар шаҳри Утрехт бо як силсила суханрониҳои адабӣ низ гиромӣ дошта мешавад.<ref name="huygens" /><ref name="unine" /> == Осори баргузида == * ''Le Noble'' («Ашрофзода», 1763) — қиссаи ҳаҷвӣ дар бораи ашрофият ва таассуби табақавӣ. * ''Lettres neuchâteloises'' («Номаҳои Невшател», 1783–1784) — романи мукотибавӣ дар бораи ишқ, масъулият ва нобаробарии иҷтимоӣ. * ''Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie'' («Номаҳои хонум Ҳенли, ки дӯсташ нашр кардааст», 1784) — романи кӯтоҳ дар бораи мушкилоти зиндагии оилавӣ. * ''Lettres écrites de Lausanne'' («Номаҳо аз Лозанна», 1785) — роман дар бораи ишқ, издивоҷ ва мақоми иҷтимоии зан. * ''Caliste'' («Калист», 1787) — идомаи «Номаҳо аз Лозанна». * ''Lettres d'un évêque français à la nation'' («Номаҳои як усқуфи фаронсавӣ ба миллат», 1789) — навиштаи сиёсӣ. * ''Lettres trouvées dans la neige'' («Номаҳои дар барф ёфтшуда», 1793) — навиштаи сиёсӣ дар шакли номаҳо. * ''Lettres trouvées dans des portefeuilles d'émigrés'' («Номаҳои аз ҷузвдонҳои муҳоҷирон ёфтшуда», 1793) — романи мукотибавӣ дар бораи паёмадҳои Инқилоби Фаронса. * ''Trois femmes'' («Се зан», навишташуда дар солҳои 1794–1795) — романи фалсафӣ дар бораи ахлоқ, вазифа ва озодии инсон. * ''Sainte Anne'' («Сент-Анн», 1799) — асари насрӣ. * ''Sir Walter Finch et son fils William'' («Сэр Уолтер Финч ва писараш Уилям», 1806) — асаре, ки пас аз марги муаллиф ба табъ расид. == Адабиёт == * Godet, Philippe. ''Madame de Charrière et ses amis, d'après de nombreux documents inédits (1740–1805)''. Genève, 1906. * Courtney, Cecil P. ''Isabelle de Charrière (Belle de Zuylen): A Biography''. Oxford: Voltaire Foundation, 1993. * Charrière, Isabelle de. ''Œuvres complètes''. 10 ҷилд. Amsterdam: G. A. van Oorschot, 1979–1984. * Van Dijk, Suzan et al. ''Belle de Zuylen/Isabelle de Charrière: Education, Creation, Reception''. Amsterdam: Rodopi, 2006. * Trousson, Raymond. ''Isabelle de Charrière: Un destin de femme au XVIIIe siècle''. Paris, 2013. == Эзоҳ == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1740]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1805]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Нависандагони асри XVIII]] [[Гурӯҳ:Нависандагони фаронсавизабон]] [[Гурӯҳ:Занони нависанда]] [[Гурӯҳ:Драматургҳо]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони зан]] 4xazr9ujrvx950c43rqcslxf8b9rwok Рутбаи таксономӣ 0 334628 1491577 2026-10-28T20:10:39Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Рутбаи таксономӣ]] to [[Дараҷаи таксономӣ]] 1491577 wikitext text/x-wiki #равона [[Дараҷаи таксономӣ]] 55ji4k96uan704n7zyjo8p1rfv8z6p0 1491578 1491577 2026-10-28T20:11:22Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Дараҷаи таксономӣ]] 1491578 wikitext text/x-wiki {{Ҳазф}} c3lr1ftldwkpfehlue2d4ak5qji7u9w Инқилоби саноатӣ 0 334629 1491588 2026-10-29T04:07:53Z ~2026-57834-68 163156 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби саноатӣ ({{lang-en|industrial revolution}}), табаддулоти саноатӣ — маҷмӯи дигаргуниҳои техникӣ, технологӣ, иҷтимоӣ, ниҳодӣ ва ғ., ки бо гузариш аз кори дастӣ ба кори мошинӣ алоқаманд аст. Инқилоби саноатӣ арзёбии зуҳуроти пеш аз саноатӣ шудан ва ё яке аз м... 1491588 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби саноатӣ ({{lang-en|industrial revolution}}), табаддулоти саноатӣ — маҷмӯи дигаргуниҳои техникӣ, технологӣ, иҷтимоӣ, ниҳодӣ ва ғ., ки бо гузариш аз кори дастӣ ба кори мошинӣ алоқаманд аст. Инқилоби саноатӣ арзёбии зуҳуроти пеш аз саноатӣ шудан ва ё яке аз марҳалаҳои саноатӣ шудани истеҳсолот аст. Мафҳуми инқилоби саноатӣ дар чоряки охири асри 19 тавассути асарҳои муаррих ва ходими ҷамъиятии британиягӣ А. Тойнби вориди илм гардид. Инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир дар миёнаи асри 18 дар натиҷаи ихтирооти техникӣ ва инноватсия, бахусус дар соҳаи саноати бофандагӣ бо пайдо шудани дастгоҳи ресандагии механикии Ҷ. Ҳаргривс (1765), дастгоҳи ресандагии оби (ватерӣ)-и Т. Хайс (1767) ва дастгоҳи ресандагии ҳалқаии Р. Аркрайт (1769) ба вуҷуд омад. Нақши асосиро ба вуҷуд овардани дастгоҳи буғии универсалӣ ва такмили он аз ҷониби Ҷ. Ватт (1774–84) доштааст. Ҳамчунин ихтирооти Г. Корт (1784) дар соҳаи металлургия ва коркарди филизот ва усули чӯянро ба оҳани нарм табдил додан, тамсилаи суппорт (ҳалқае, ки асбоби ҳаракаткунандаро нигоҳ медорад)-и Г. Модсли (1797), ки боиси ба вуҷуд омадани дастгоҳи универсалии коркарди филизот гардид, аҳаммияти бузург доштанд. Миёни омилҳое, ки барои ба вуҷуд омадани инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир мусоидат намуданд, ҳамчунин инкишофи муомилоти молӣ-пулӣ, аз байн рафтани тартиботи феодалӣ дар натиҷаи Инқилоби Англия дар асри 17, ба сари ҳокимият омадани буржуазия ва ҷентри ({{lang-en|gentry}} – дворянҳои хурду миёна), мавҷудияти захираи корӣ, ки дар натиҷаи рондани деҳқонон аз заминҳо ба вуҷуд омада буд, захираҳои ашёи хом (ангиштсанг ва кони оҳан), истисмори мустамликаҳо, флоти пурқуввати тиҷоратиро номбар кардан мумкин аст. Инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир нисбат ба дигар давлатҳо барвақттар ба вуҷуд омада, дар нимаи аввали асри 19 анҷом ёфт, ки ин давлатро ба «коргоҳи ҷаҳонӣ» табдил дод ва бартарии байналмилалии онро дар имтидоди асри 19 таъмин намуд. Дар Аврупои континентӣ инқилоби саноатӣ дар даҳсолаи аввали асри 19 дар заминҳои Белгия [устохонаи механикии бародарон У. ва Ҷ. Кокерил (1807) дар ш. Леж], ки зери назорати Фаронса қарор дошт, ба вуҷуд омада буд. Дар ИМА, ки манобеи ғании ашёи хом, шабакаи роҳҳои дарёӣ, минтақаҳои сераҳолӣ ва сармояи хориҷӣ (асосан сармояи британиягӣ) дошт, низ инқилоби саноатӣ хеле барвақт (1820) вусъат ёфт. Марказҳои алоҳидаи истеҳсоли мошин дар ибтидои асри 19 дар Фаронса вуҷуд доштанд, ки қаблан то миёнаҳои асри 18 бо Британияи Кабир барои сарварӣ дар иқтисодиёти Аврупо рақобат доштанд. Инқилоби саноатӣ дар Аврупои Ғарбӣ дар чоряки 2–3 асри 19 комилан паҳн шуд. Дар Аврупои Марказӣ ва Шарқӣ ба инқилоби саноатӣ муносибатҳои феодалӣ ва ҳуқуқи крепостноӣ монеъ шуданд. Дар натиҷаи фаъолияти сармояи хориҷӣ дар миёнаи асри 19 дар Ҳиндустон, Хитой, Миср, Мексика, Бразилия, Аргентина ва давлатҳои дигар муассисаҳои саноатӣ (фабрика, заводҳо) ба вуҷуд омаданд. Дар ҳудуди аксари мамлакатҳои озодихоҳи Осиё ва Африқо (1945) инқилоби саноатӣ пурра анҷом наёфта буд. Дар Ҷопон зери таъсири инқилоби Мэйдзи инқилоби саноатӣ охири асри 19 сар шуда, бо дастгирии фаъоли давлат анҷом ёфт. Ихтирои муҳаррики буғӣ на танҳо боиси рушди саноати нассоҷӣ гардид, балки соҳаҳои тамоман навро ба вуҷуд овард, аз ҷумла, дар соҳаи нақлиёт табадуллот ба амал омад. Сохтан ва паҳн кардани воситаҳои механикии нақлиётро муаррихон-иқтисоддонон инқилоби нақлиётӣ номиданд. Соли 1802 Р. Фултон дар Порис намунаи таҷрибаии заврақро бо муҳаррики буғӣ сохт. Ӯ ба Амрико баргашта, дар ҷаҳон нахустин киштиро бо номи «Клермонт» сохта, аввалин ширкати киштирониро таъсис дод. Соли 1815 механики худомӯзи англис Ҷ. Стефенсон аввалин қатораро сохт ва соли 1830 сохтмони нахустин роҳи оҳан Манчестер – Ливерпулро анҷом дод. Тӯли асри 19 дарозии роҳҳои оҳан дар мамлакатҳои мутараққӣ босуръат меафзуд, масалан, дар Белгия тӯли роҳи оҳан аз 334 ба 4 591 км, дар Фаронса аз 496 ба 38 109 км, дар Олмон аз 469 ба 51 678 км расида буд. Баъдтар тӯпҳои пӯлодӣ ба вуҷуд омаданд. Соли 1850 ихтироъкор ва соҳибкори англис Г. Бессемер конвертер (асбоб ё намуди печ)-и бессемериро сохт. Соли 1860 муҳандиси фаронсавӣ Э. Мартен печҳои мартениро ихтироъ кард, ки баъди ин истеҳсоли саноатии пӯлод ва тӯпҳои пӯлодӣ оғоз шуд. Механиконии истеҳсоли силоҳ иқтидори иқтисодӣ ва тавоноии артиши кишварҳои Аврупои Ғарбиро афзуд. Инқилоби саноатиро ба се давра ҷудо мекунанд: давраи якум – ба вуҷуд омадани мошинҳои корӣ (дар ибтидо дар соҳаи бофандагӣ ва баъд дар дигар соҳаҳо); давраи дуввум – ихтирои мошини буғӣ ҳамчун муҳаррик ба мошинҳои корӣ; давраи севвум – ба вуҷуд овардани мошинҳои корӣ барои истеҳсоли мошинҳои кории дигар. Ҳамаи ин равандҳо дар мамлакату минтақаҳои олам дар вақтҳои гуногун ба вуҷуд омадаанд, вале хусусияти ҷаҳонӣ доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби саноатӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саноат]] hxr8beyejxlt54yuedqs4c44c5iu80p 1491589 1491588 2026-10-29T04:16:35Z ~2026-57834-68 163156 1491589 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби саноатӣ''' ({{lang-en|industrial revolution}}), табаддулоти саноатӣ — маҷмӯи дигаргуниҳои техникӣ, технологӣ, иҷтимоӣ, ниҳодӣ ва ғ., ки бо гузариш аз кори дастӣ ба кори мошинӣ алоқаманд аст. == Таърих == Инқилоби саноатӣ арзёбии зуҳуроти пеш аз саноатӣ шудан ва ё яке аз марҳалаҳои саноатӣ шудани истеҳсолот аст. Мафҳуми инқилоби саноатӣ дар чоряки охири асри 19 тавассути асарҳои муаррих ва ходими ҷамъиятии британиягӣ А. Тойнби вориди илм гардид. Инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир дар миёнаи асри 18 дар натиҷаи ихтирооти техникӣ ва инноватсия, бахусус дар соҳаи саноати бофандагӣ бо пайдо шудани дастгоҳи ресандагии механикии Ҷ. Ҳаргривс (1765), дастгоҳи ресандагии оби (ватерӣ)-и Т. Хайс (1767) ва дастгоҳи ресандагии ҳалқаии Р. Аркрайт (1769) ба вуҷуд омад. Нақши асосиро ба вуҷуд овардани дастгоҳи буғии универсалӣ ва такмили он аз ҷониби Ҷ. Ватт (1774–84) доштааст. Ҳамчунин ихтирооти Г. Корт (1784) дар соҳаи металлургия ва коркарди филизот ва усули чӯянро ба оҳани нарм табдил додан, тамсилаи суппорт (ҳалқае, ки асбоби ҳаракаткунандаро нигоҳ медорад)-и Г. Модсли (1797), ки боиси ба вуҷуд омадани дастгоҳи универсалии коркарди филизот гардид, аҳаммияти бузург доштанд. Миёни омилҳое, ки барои ба вуҷуд омадани инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир мусоидат намуданд, ҳамчунин инкишофи муомилоти молӣ-пулӣ, аз байн рафтани тартиботи феодалӣ дар натиҷаи Инқилоби Англия дар асри 17, ба сари ҳокимият омадани буржуазия ва ҷентри ({{lang-en|gentry}} – дворянҳои хурду миёна), мавҷудияти захираи корӣ, ки дар натиҷаи рондани деҳқонон аз заминҳо ба вуҷуд омада буд, захираҳои ашёи хом (ангиштсанг ва кони оҳан), истисмори мустамликаҳо, флоти пурқуввати тиҷоратиро номбар кардан мумкин аст. Инқилоби саноатӣ дар Британияи Кабир нисбат ба дигар давлатҳо барвақттар ба вуҷуд омада, дар нимаи аввали асри 19 анҷом ёфт, ки ин давлатро ба «коргоҳи ҷаҳонӣ» табдил дод ва бартарии байналмилалии онро дар имтидоди асри 19 таъмин намуд. == Инқилоби саноати дар Аврупо == Дар Аврупои континентӣ инқилоби саноатӣ дар даҳсолаи аввали асри 19 дар заминҳои Белгия [устохонаи механикии бародарон У. ва Ҷ. Кокерил (1807) дар ш. Леж], ки зери назорати Фаронса қарор дошт, ба вуҷуд омада буд. Дар ИМА, ки манобеи ғании ашёи хом, шабакаи роҳҳои дарёӣ, минтақаҳои сераҳолӣ ва сармояи хориҷӣ (асосан сармояи британиягӣ) дошт, низ инқилоби саноатӣ хеле барвақт (1820) вусъат ёфт. Марказҳои алоҳидаи истеҳсоли мошин дар ибтидои асри 19 дар Фаронса вуҷуд доштанд, ки қаблан то миёнаҳои асри 18 бо Британияи Кабир барои сарварӣ дар иқтисодиёти Аврупо рақобат доштанд. Инқилоби саноатӣ дар Аврупои Ғарбӣ дар чоряки 2–3 асри 19 комилан паҳн шуд. Дар Аврупои Марказӣ ва Шарқӣ ба инқилоби саноатӣ муносибатҳои феодалӣ ва ҳуқуқи крепостноӣ монеъ шуданд. Дар натиҷаи фаъолияти сармояи хориҷӣ дар миёнаи асри 19 дар Ҳиндустон, Хитой, Миср, Мексика, Бразилия, Аргентина ва давлатҳои дигар муассисаҳои саноатӣ (фабрика, заводҳо) ба вуҷуд омаданд. Дар ҳудуди аксари мамлакатҳои озодихоҳи Осиё ва Африқо (1945) инқилоби саноатӣ пурра анҷом наёфта буд. Дар Ҷопон зери таъсири инқилоби Мэйдзи инқилоби саноатӣ охири асри 19 сар шуда, бо дастгирии фаъоли давлат анҷом ёфт. Ихтирои муҳаррики буғӣ на танҳо боиси рушди саноати нассоҷӣ гардид, балки соҳаҳои тамоман навро ба вуҷуд овард, аз ҷумла, дар соҳаи нақлиёт табадуллот ба амал омад. Сохтан ва паҳн кардани воситаҳои механикии нақлиётро муаррихон-иқтисоддонон инқилоби нақлиётӣ номиданд. Соли 1802 Р. Фултон дар Порис намунаи таҷрибаии заврақро бо муҳаррики буғӣ сохт. Ӯ ба Амрико баргашта, дар ҷаҳон нахустин киштиро бо номи «Клермонт» сохта, аввалин ширкати киштирониро таъсис дод. Соли 1815 механики худомӯзи англис Ҷ. Стефенсон аввалин қатораро сохт ва соли 1830 сохтмони нахустин роҳи оҳан Манчестер – Ливерпулро анҷом дод. Тӯли асри 19 дарозии роҳҳои оҳан дар мамлакатҳои мутараққӣ босуръат меафзуд, масалан, дар Белгия тӯли роҳи оҳан аз 334 ба 4 591 км, дар Фаронса аз 496 ба 38 109 км, дар Олмон аз 469 ба 51 678 км расида буд. Баъдтар тӯпҳои пӯлодӣ ба вуҷуд омаданд. Соли 1850 ихтироъкор ва соҳибкори англис Г. Бессемер конвертер (асбоб ё намуди печ)-и бессемериро сохт. Соли 1860 муҳандиси фаронсавӣ Э. Мартен печҳои мартениро ихтироъ кард, ки баъди ин истеҳсоли саноатии пӯлод ва тӯпҳои пӯлодӣ оғоз шуд. Механиконии истеҳсоли силоҳ иқтидори иқтисодӣ ва тавоноии артиши кишварҳои Аврупои Ғарбиро афзуд. == Давраҳои инқилоби саноатӣ == Инқилоби саноатиро ба се давра ҷудо мекунанд: давраи якум – ба вуҷуд омадани мошинҳои корӣ (дар ибтидо дар соҳаи бофандагӣ ва баъд дар дигар соҳаҳо); давраи дуввум – ихтирои мошини буғӣ ҳамчун муҳаррик ба мошинҳои корӣ; давраи севвум – ба вуҷуд овардани мошинҳои корӣ барои истеҳсоли мошинҳои кории дигар. Ҳамаи ин равандҳо дар мамлакату минтақаҳои олам дар вақтҳои гуногун ба вуҷуд омадаанд, вале хусусияти ҷаҳонӣ доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби саноатӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саноат]] 9z62em7donyzh0n8tdgpjf6phbghxqm Инқилоби 1848–49 дар Австрия 0 334630 1491590 2026-10-29T04:41:51Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инқилоби 1848–49 дар Австрия — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои австриягии Ҳабсбургҳо, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи мутлақ ва ҷорӣ кардани шакли идоракунии конститутсионӣ буд. Инқилоби Австрия бо инқилобҳои 1848–49 дар Олмон, 1848–49 дар Маҷористо... 1491590 wikitext text/x-wiki Инқилоби 1848–49 дар Австрия — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои австриягии Ҳабсбургҳо, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи мутлақ ва ҷорӣ кардани шакли идоракунии конститутсионӣ буд. Инқилоби Австрия бо инқилобҳои 1848–49 дар Олмон, 1848–49 дар Маҷористон, 1848 дар Италия ва 1848 дар Фаронса иртиботи наздик дорад. Боқимондаҳои сохти феодалӣ ва ихтилофҳои шадиди байни миллатҳо ба тараққиёти Австрия монеъ шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар Империяи Австрия буҳрони сиёсӣ авҷ гирифт, ки баъд аз расидани хабари воқеаҳои Фаронса ва Олмон ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб табақаҳои васеи аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, косибон, коргарон, деҳқонон, зиёиён буданд. Донишҷӯён низ дар ин воқеаҳо нақши фаъол доштанд. 13.3.1848 дар Вена шӯриши халқӣ ба амал омад. Он канслер княз Меттернихро маҷбур кард, ки истеъфо диҳад ва мамлакатро тарк кунад. 17 март император Фердинанди I (1835–48) ҳукумати навро тасдиқ кард, ки ба он намояндагони дворянҳо ва доираҳои либералӣ (то тирамоҳи соли 1848 ҳайати он якчанд бор тағйир ёфт) дохил шуданд, даъвати маҷлиси намояндагонро эълон ва конститутсияро ваъда кард. 25.4. 1848 ҳукумат конститутсияро интишор намуд, ки он озодии шаҳрвандӣ ва таъсиси парламенти дупалатагиро расман эълон кард (дар асл ҳукуматро император ва палатаи болоӣ, ки аз тарафи ӯ таъйин шуда буд, роҳбарӣ мекарданд). 11 май қонуни интихобот нашр шуд, ки шумораи интихобкунандагонро бо меъёри баланди моликиятдорӣ маҳдуд кард. Конститутсия ва қонуни интихобот табақаҳои васеи ҷомеаи Австрияро ба ғазаб овард, 15–16 май эътирозҳои зиддиҳукуматии аҳолии Вена оғоз ёфтанд. Ҳукуматдорон маҷбур шуданд, ки гузашт кунанд. 16 май император қарор дар бораи таъсиси парламенти интихоботии якпалатагӣ (рейхстаг) ва 1 июн қонуни нави интихоботиро нашр кард (10 июн комил карда шуд), ки ба ҳамаи мардони синни 24-сола ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ дод. Қонеъ гардондани талаботи умумии доираҳои либералии Австрия ба тадриҷан канорагирии онҳо аз ҳаракатҳои инқилобӣ оварда расонд. Ҷудоии қатъӣ дар миёни қувваҳои либералӣ ва радикалии инқилоби Австрия зери таъсири шӯришҳои июнӣ дар Порис, Берлин ва Прага ба вуҷуд омад. 22.7.1848 дар Вена рейхстаги интихобшуда ба кори худ оғоз кард. Он масъалаҳои марбут ба омодасозии конститутсияи нав ва бекор кардани уҳдадориҳои феодалии деҳқононро дар назар дошт. 7.9.1848 қонуни аграрӣ қабул шуд, ки бепардохт бекор кардани уҳдадориҳои шахсии деҳқононро пешбинӣ кард; баршина (меҳнати бемузди маҷбурии деҳқонон ба фоидаи помешик) ва оброк (андози молӣ ё пулӣ дар замони крепостноӣ) бо додани фидия иваз карда шуданд. Қабули қонуни аграрӣ яке аз дастовардҳои муҳимми инқилоби Австрия буд. Аввали октябр Ҳукумати Австрия дар бораи фиристодани қисмҳои гарнизони Вена барои саркӯб кардани ҳаракатҳои инқилобӣ дар Маҷористон қарор қабул кард. Ҷавобан ба ин 6-уми октябр дар Вена шӯриш сар зад, ки иштирокчиёни он коргарон, косибон, донишҷӯён ва намояндагони зиёиён буданд. Шӯришгарон вазири ҷангро дастгир карда, ба қатл расонданд ва шаҳрро зери назорат гирифтанд. Император ва аҳли дарбор ба Олмютс (ҳоло Оломоутс, Чехия) фирор карданд, рейхстаг маҷлисҳои худро ба Кремзир (ҳоло Кромержиж, Чехия) интиқол дод. Ҳукумат сипоҳиёнро зери фармондеҳии фелдмаршал княз А. Виндишгретс ва ҳоким (бан)-и хорватӣ граф Й. Елачич барои пахш кардани шӯриш равон кард. Аз 26 октябр барои бозпас гирифтани шаҳр задухӯрдҳо шурӯъ шуданд, ки дар рафти он тақрибан 2 ҳазор шӯришгар ҳалок шуд. 31 октябр Вена гирифта шуд, роҳбарон ва шӯришгарони фаъол дастгир ва парронда шуданд. Шӯриши октябрӣ дар Вена нуқтаи авҷи инқилоби солҳои 1848–49 дар Австрия буд. Мағлубияти он маънои анҷоми онро дошт. Ноябри 1848 ҳукумати нав бо роҳбарии княз Ф. Шварсенберг ташкил шуд, ки ба он намояндагони доираҳои мутлақият дохил шуданд. Зери фишори Шварсенберг император Фердинанди I, ки аз бемории рӯҳӣ (эпилепсия) азоб мекашид, 02.12.1848 ба фоидаи бародарзодаи худ Франс (дар Олмютс бо номи Франс Иосифи I тоҷ бар сар ниҳод) аз тахт даст кашид. 4.3.1849 императори нав ба Австрия конститутсияро «бахшид», ки ваколатҳои мутлақи ӯро тасдиқ ва рейхстагро пароканда кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилоб]] jijo0s27yktpk6ul3y2kgscx96a6b68 1491591 1491590 2026-10-29T04:46:51Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491591 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1848–49 дар Австрия — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои австриягии Ҳабсбургҳо, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи мутлақ ва ҷорӣ кардани шакли идоракунии конститутсионӣ буд. Инқилоби Австрия бо инқилобҳои 1848–49 дар Олмон, 1848–49 дар Маҷористон, 1848 дар Италия ва 1848 дар Фаронса иртиботи наздик дорад. Боқимондаҳои сохти феодалӣ ва ихтилофҳои шадиди байни миллатҳо ба тараққиёти Австрия монеъ шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар Империяи Австрия буҳрони сиёсӣ авҷ гирифт, ки баъд аз расидани хабари воқеаҳои Фаронса ва Олмон ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб табақаҳои васеи аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, косибон, коргарон, деҳқонон, зиёиён буданд. Донишҷӯён низ дар ин воқеаҳо нақши фаъол доштанд. 13.3.1848 дар Вена шӯриши халқӣ ба амал омад. Он канслер княз Меттернихро маҷбур кард, ки истеъфо диҳад ва мамлакатро тарк кунад. 17 март император Фердинанди I (1835–48) ҳукумати навро тасдиқ кард, ки ба он намояндагони дворянҳо ва доираҳои либералӣ (то тирамоҳи соли 1848 ҳайати он якчанд бор тағйир ёфт) дохил шуданд, даъвати маҷлиси намояндагонро эълон ва конститутсияро ваъда кард. 25.4. 1848 ҳукумат конститутсияро интишор намуд, ки он озодии шаҳрвандӣ ва таъсиси парламенти дупалатагиро расман эълон кард (дар асл ҳукуматро император ва палатаи болоӣ, ки аз тарафи ӯ таъйин шуда буд, роҳбарӣ мекарданд). 11 май қонуни интихобот нашр шуд, ки шумораи интихобкунандагонро бо меъёри баланди моликиятдорӣ маҳдуд кард. Конститутсия ва қонуни интихобот табақаҳои васеи ҷомеаи Австрияро ба ғазаб овард, 15–16 май эътирозҳои зиддиҳукуматии аҳолии Вена оғоз ёфтанд. Ҳукуматдорон маҷбур шуданд, ки гузашт кунанд. 16 май император қарор дар бораи таъсиси парламенти интихоботии якпалатагӣ (рейхстаг) ва 1 июн қонуни нави интихоботиро нашр кард (10 июн комил карда шуд), ки ба ҳамаи мардони синни 24-сола ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ дод. Қонеъ гардондани талаботи умумии доираҳои либералии Австрия ба тадриҷан канорагирии онҳо аз ҳаракатҳои инқилобӣ оварда расонд. Ҷудоии қатъӣ дар миёни қувваҳои либералӣ ва радикалии инқилоби Австрия зери таъсири шӯришҳои июнӣ дар Порис, Берлин ва Прага ба вуҷуд омад. 22.7.1848 дар Вена рейхстаги интихобшуда ба кори худ оғоз кард. Он масъалаҳои марбут ба омодасозии конститутсияи нав ва бекор кардани уҳдадориҳои феодалии деҳқононро дар назар дошт. 7.9.1848 қонуни аграрӣ қабул шуд, ки бепардохт бекор кардани уҳдадориҳои шахсии деҳқононро пешбинӣ кард; баршина (меҳнати бемузди маҷбурии деҳқонон ба фоидаи помешик) ва оброк (андози молӣ ё пулӣ дар замони крепостноӣ) бо додани фидия иваз карда шуданд. Қабули қонуни аграрӣ яке аз дастовардҳои муҳимми инқилоби Австрия буд. Аввали октябр Ҳукумати Австрия дар бораи фиристодани қисмҳои гарнизони Вена барои саркӯб кардани ҳаракатҳои инқилобӣ дар Маҷористон қарор қабул кард. Ҷавобан ба ин 6-уми октябр дар Вена шӯриш сар зад, ки иштирокчиёни он коргарон, косибон, донишҷӯён ва намояндагони зиёиён буданд. Шӯришгарон вазири ҷангро дастгир карда, ба қатл расонданд ва шаҳрро зери назорат гирифтанд. Император ва аҳли дарбор ба Олмютс (ҳоло Оломоутс, Чехия) фирор карданд, рейхстаг маҷлисҳои худро ба Кремзир (ҳоло Кромержиж, Чехия) интиқол дод. Ҳукумат сипоҳиёнро зери фармондеҳии фелдмаршал княз А. Виндишгретс ва ҳоким (бан)-и хорватӣ граф Й. Елачич барои пахш кардани шӯриш равон кард. Аз 26 октябр барои бозпас гирифтани шаҳр задухӯрдҳо шурӯъ шуданд, ки дар рафти он тақрибан 2 ҳазор шӯришгар ҳалок шуд. 31 октябр Вена гирифта шуд, роҳбарон ва шӯришгарони фаъол дастгир ва парронда шуданд. Шӯриши октябрӣ дар Вена нуқтаи авҷи инқилоби солҳои 1848–49 дар Австрия буд. Мағлубияти он маънои анҷоми онро дошт. Ноябри 1848 ҳукумати нав бо роҳбарии княз Ф. Шварсенберг ташкил шуд, ки ба он намояндагони доираҳои мутлақият дохил шуданд. Зери фишори Шварсенберг император Фердинанди I, ки аз бемории рӯҳӣ (эпилепсия) азоб мекашид, 02.12.1848 ба фоидаи бародарзодаи худ Франс (дар Олмютс бо номи Франс Иосифи I тоҷ бар сар ниҳод) аз тахт даст кашид. 4.3.1849 императори нав ба Австрия конститутсияро «бахшид», ки ваколатҳои мутлақи ӯро тасдиқ ва рейхстагро пароканда кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилоб]] 8ik5aalughcv3tkr5b3k7t2poc01ykd 1491592 1491591 2026-10-29T04:56:27Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491592 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Австрия''' — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои австриягии Ҳабсбургҳо, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи мутлақ ва ҷорӣ кардани шакли идоракунии конститутсионӣ буд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби Австрия бо инқилобҳои 1848–49 дар Олмон, 1848–49 дар Маҷористон, 1848 дар Италия ва 1848 дар Фаронса иртиботи наздик дорад. Боқимондаҳои сохти феодалӣ ва ихтилофҳои шадиди байни миллатҳо ба тараққиёти Австрия монеъ шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар Империяи Австрия буҳрони сиёсӣ авҷ гирифт, ки баъд аз расидани хабари воқеаҳои Фаронса ва Олмон ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб табақаҳои васеи аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, косибон, коргарон, деҳқонон, зиёиён буданд. Донишҷӯён низ дар ин воқеаҳо нақши фаъол доштанд. 13.3.1848 дар Вена шӯриши халқӣ ба амал омад. Он канслер княз Меттернихро маҷбур кард, ки истеъфо диҳад ва мамлакатро тарк кунад. 17 март император Фердинанди I (1835–48) ҳукумати навро тасдиқ кард, ки ба он намояндагони дворянҳо ва доираҳои либералӣ (то тирамоҳи соли 1848 ҳайати он якчанд бор тағйир ёфт) дохил шуданд, даъвати маҷлиси намояндагонро эълон ва конститутсияро ваъда кард. 25.4. 1848 ҳукумат конститутсияро интишор намуд, ки он озодии шаҳрвандӣ ва таъсиси парламенти дупалатагиро расман эълон кард (дар асл ҳукуматро император ва палатаи болоӣ, ки аз тарафи ӯ таъйин шуда буд, роҳбарӣ мекарданд). 11 май қонуни интихобот нашр шуд, ки шумораи интихобкунандагонро бо меъёри баланди моликиятдорӣ маҳдуд кард. Конститутсия ва қонуни интихобот табақаҳои васеи ҷомеаи Австрияро ба ғазаб овард, 15–16 май эътирозҳои зиддиҳукуматии аҳолии Вена оғоз ёфтанд. Ҳукуматдорон маҷбур шуданд, ки гузашт кунанд. 16 май император қарор дар бораи таъсиси парламенти интихоботии якпалатагӣ (рейхстаг) ва 1 июн қонуни нави интихоботиро нашр кард (10 июн комил карда шуд), ки ба ҳамаи мардони синни 24-сола ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ дод. Қонеъ гардондани талаботи умумии доираҳои либералии Австрия ба тадриҷан канорагирии онҳо аз ҳаракатҳои инқилобӣ оварда расонд. Ҷудоии қатъӣ дар миёни қувваҳои либералӣ ва радикалии инқилоби Австрия зери таъсири шӯришҳои июнӣ дар Порис, Берлин ва Прага ба вуҷуд омад. 22.7.1848 дар Вена рейхстаги интихобшуда ба кори худ оғоз кард. Он масъалаҳои марбут ба омодасозии конститутсияи нав ва бекор кардани уҳдадориҳои феодалии деҳқононро дар назар дошт. 7.9.1848 қонуни аграрӣ қабул шуд, ки бепардохт бекор кардани уҳдадориҳои шахсии деҳқононро пешбинӣ кард; баршина (меҳнати бемузди маҷбурии деҳқонон ба фоидаи помешик) ва оброк (андози молӣ ё пулӣ дар замони крепостноӣ) бо додани фидия иваз карда шуданд. Қабули қонуни аграрӣ яке аз дастовардҳои муҳимми инқилоби Австрия буд. [[Акс:Barricade bei der Universität am 26ten Mai 1848 in Wien.jpg|thumb|400px|Вена в мае 1848 года]] == Шӯриши Вена == Аввали октябр Ҳукумати Австрия дар бораи фиристодани қисмҳои гарнизони Вена барои саркӯб кардани ҳаракатҳои инқилобӣ дар Маҷористон қарор қабул кард. Ҷавобан ба ин 6-уми октябр дар Вена шӯриш сар зад, ки иштирокчиёни он коргарон, косибон, донишҷӯён ва намояндагони зиёиён буданд. Шӯришгарон вазири ҷангро дастгир карда, ба қатл расонданд ва шаҳрро зери назорат гирифтанд. Император ва аҳли дарбор ба Олмютс (ҳоло Оломоутс, Чехия) фирор карданд, рейхстаг маҷлисҳои худро ба Кремзир (ҳоло Кромержиж, Чехия) интиқол дод. Ҳукумат сипоҳиёнро зери фармондеҳии фелдмаршал княз А. Виндишгретс ва ҳоким (бан)-и хорватӣ граф Й. Елачич барои пахш кардани шӯриш равон кард. Аз 26 октябр барои бозпас гирифтани шаҳр задухӯрдҳо шурӯъ шуданд, ки дар рафти он тақрибан 2 ҳазор шӯришгар ҳалок шуд. 31 октябр Вена гирифта шуд, роҳбарон ва шӯришгарони фаъол дастгир ва парронда шуданд. Шӯриши октябрӣ дар Вена нуқтаи авҷи инқилоби солҳои 1848–49 дар Австрия буд. Мағлубияти он маънои анҷоми онро дошт. Ноябри 1848 ҳукумати нав бо роҳбарии княз Ф. Шварсенберг ташкил шуд, ки ба он намояндагони доираҳои мутлақият дохил шуданд. Зери фишори Шварсенберг император Фердинанди I, ки аз бемории рӯҳӣ (эпилепсия) азоб мекашид, 02.12.1848 ба фоидаи бародарзодаи худ Франс (дар Олмютс бо номи Франс Иосифи I тоҷ бар сар ниҳод) аз тахт даст кашид. 4.3.1849 императори нав ба Австрия конститутсияро «бахшид», ки ваколатҳои мутлақи ӯро тасдиқ ва рейхстагро пароканда кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилоб]] [[Гурӯҳ:Австрия]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] jf75t4tw6pzb4fm641252xg2gj77h87 1491593 1491592 2026-10-29T04:57:40Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491593 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Австрия''' — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои австриягии Ҳабсбургҳо, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи мутлақ ва ҷорӣ кардани шакли идоракунии конститутсионӣ буд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби Австрия бо инқилобҳои 1848–49 дар Олмон, 1848–49 дар Маҷористон, 1848 дар Италия ва 1848 дар Фаронса иртиботи наздик дорад. Боқимондаҳои сохти феодалӣ ва ихтилофҳои шадиди байни миллатҳо ба тараққиёти Австрия монеъ шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар Империяи Австрия буҳрони сиёсӣ авҷ гирифт, ки баъд аз расидани хабари воқеаҳои Фаронса ва Олмон ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб табақаҳои васеи аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, косибон, коргарон, деҳқонон, зиёиён буданд. Донишҷӯён низ дар ин воқеаҳо нақши фаъол доштанд. 13.3.1848 дар Вена шӯриши халқӣ ба амал омад. Он канслер княз Меттернихро маҷбур кард, ки истеъфо диҳад ва мамлакатро тарк кунад. 17 март император Фердинанди I (1835–48) ҳукумати навро тасдиқ кард, ки ба он намояндагони дворянҳо ва доираҳои либералӣ (то тирамоҳи соли 1848 ҳайати он якчанд бор тағйир ёфт) дохил шуданд, даъвати маҷлиси намояндагонро эълон ва конститутсияро ваъда кард. 25.4. 1848 ҳукумат конститутсияро интишор намуд, ки он озодии шаҳрвандӣ ва таъсиси парламенти дупалатагиро расман эълон кард (дар асл ҳукуматро император ва палатаи болоӣ, ки аз тарафи ӯ таъйин шуда буд, роҳбарӣ мекарданд). 11 май қонуни интихобот нашр шуд, ки шумораи интихобкунандагонро бо меъёри баланди моликиятдорӣ маҳдуд кард. Конститутсия ва қонуни интихобот табақаҳои васеи ҷомеаи Австрияро ба ғазаб овард, 15–16 май эътирозҳои зиддиҳукуматии аҳолии Вена оғоз ёфтанд. Ҳукуматдорон маҷбур шуданд, ки гузашт кунанд. 16 май император қарор дар бораи таъсиси парламенти интихоботии якпалатагӣ (рейхстаг) ва 1 июн қонуни нави интихоботиро нашр кард (10 июн комил карда шуд), ки ба ҳамаи мардони синни 24-сола ҳуқуқи фаъоли интихоботӣ дод. Қонеъ гардондани талаботи умумии доираҳои либералии Австрия ба тадриҷан канорагирии онҳо аз ҳаракатҳои инқилобӣ оварда расонд. Ҷудоии қатъӣ дар миёни қувваҳои либералӣ ва радикалии инқилоби Австрия зери таъсири шӯришҳои июнӣ дар Порис, Берлин ва Прага ба вуҷуд омад. 22.7.1848 дар Вена рейхстаги интихобшуда ба кори худ оғоз кард. Он масъалаҳои марбут ба омодасозии конститутсияи нав ва бекор кардани уҳдадориҳои феодалии деҳқононро дар назар дошт. 7.9.1848 қонуни аграрӣ қабул шуд, ки бепардохт бекор кардани уҳдадориҳои шахсии деҳқононро пешбинӣ кард; баршина (меҳнати бемузди маҷбурии деҳқонон ба фоидаи помешик) ва оброк (андози молӣ ё пулӣ дар замони крепостноӣ) бо додани фидия иваз карда шуданд. Қабули қонуни аграрӣ яке аз дастовардҳои муҳимми инқилоби Австрия буд. [[Акс:Barricade bei der Universität am 26ten Mai 1848 in Wien.jpg|thumb|400px|Моҳи майи соли 1848 Вена]] == Шӯриши Вена == Аввали октябр Ҳукумати Австрия дар бораи фиристодани қисмҳои гарнизони Вена барои саркӯб кардани ҳаракатҳои инқилобӣ дар Маҷористон қарор қабул кард. Ҷавобан ба ин 6-уми октябр дар Вена шӯриш сар зад, ки иштирокчиёни он коргарон, косибон, донишҷӯён ва намояндагони зиёиён буданд. Шӯришгарон вазири ҷангро дастгир карда, ба қатл расонданд ва шаҳрро зери назорат гирифтанд. Император ва аҳли дарбор ба Олмютс (ҳоло Оломоутс, Чехия) фирор карданд, рейхстаг маҷлисҳои худро ба Кремзир (ҳоло Кромержиж, Чехия) интиқол дод. Ҳукумат сипоҳиёнро зери фармондеҳии фелдмаршал княз А. Виндишгретс ва ҳоким (бан)-и хорватӣ граф Й. Елачич барои пахш кардани шӯриш равон кард. Аз 26 октябр барои бозпас гирифтани шаҳр задухӯрдҳо шурӯъ шуданд, ки дар рафти он тақрибан 2 ҳазор шӯришгар ҳалок шуд. 31 октябр Вена гирифта шуд, роҳбарон ва шӯришгарони фаъол дастгир ва парронда шуданд. Шӯриши октябрӣ дар Вена нуқтаи авҷи инқилоби солҳои 1848–49 дар Австрия буд. Мағлубияти он маънои анҷоми онро дошт. Ноябри 1848 ҳукумати нав бо роҳбарии княз Ф. Шварсенберг ташкил шуд, ки ба он намояндагони доираҳои мутлақият дохил шуданд. Зери фишори Шварсенберг император Фердинанди I, ки аз бемории рӯҳӣ (эпилепсия) азоб мекашид, 02.12.1848 ба фоидаи бародарзодаи худ Франс (дар Олмютс бо номи Франс Иосифи I тоҷ бар сар ниҳод) аз тахт даст кашид. 4.3.1849 императори нав ба Австрия конститутсияро «бахшид», ки ваколатҳои мутлақи ӯро тасдиқ ва рейхстагро пароканда кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилоб]] [[Гурӯҳ:Австрия]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] f55ynq4ytwz4ni4hgi5jxjmbmqxb6w3 Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон 0 334631 1491594 2026-10-29T05:07:47Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои маҷории Ҳабсбургҳо. Инқилоб дар натиҷаи сиёсати ҷазодиҳии дарбори австриягӣ, масъалаҳои асосии ҳалношудаи рушди Маҷористон (озод кардани деҳқонон, тағйири низоми муносибат... 1491594 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар мулкҳои маҷории Ҳабсбургҳо. Инқилоб дар натиҷаи сиёсати ҷазодиҳии дарбори австриягӣ, масъалаҳои асосии ҳалношудаи рушди Маҷористон (озод кардани деҳқонон, тағйири низоми муносибатҳо бо ҳокимияти Вена ва ғ.) ва буҳрони иқтисодии соли 1847 ба миён омад. Вазифаи асосии инқилоб анҷом додани ислоҳоти амиқи иҷтимоӣ-иқтисодӣ, сиёсӣ ва таъмини истиқлоли миллии Маҷористон буд. Инқилобҳои 1848 дар Фаронса, 1848–49 дар Австрия ва 1848 дар Италия ба ҳодисаҳои инқилобӣ дар Маҷористон таъсири бузург расонданд. Дар шароити болоравии ҳаракатҳои инқилобӣ дар мамлакатҳои Аврупо 3.3.1848 бо ташаббуси Л. Кошут барномаи ислоҳот дар Маҷористон (ташаккули ҳокимияти мустақили Маҷористон, қабули конститутсия ва ғ.) таҳия шуд. Аз ҷониби дарбори австриягӣ рад шудани ин талабот ва хабари ҳаракатҳои инқилобӣ дар Вена 15.3.1848 боиси шӯриш дар Пешт шуд. Таҳти роҳбарии пешвоёни шӯриш (Ш. Петёфи, П. Вашвари ва дигарон) барномаи инқилобӣ («12 банд»: таъмини озодии сухан, ташкили вазорати масъули маҷорӣ, даъвати ҳарсолаи Маҷлиси давлатии Маҷористон, баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун, озодии деҳқонон, аз ҳудуди Маҷористон баровардани қӯшунҳои императорӣ ва ғ.) тартиб дода шуд. Ризоияти императори Австрия Фердинанди I рӯзи 17.3.1848 дар бораи ташкили ҳукумати масъули маҷорӣ бо роҳбарии Л. Баттяни имкон дод, ки маҷлиси давлатӣ дар моҳҳои март – апрел якчанд қонунро барои татбиқи «12 банд» қабул ва истиқлоли Маҷористонро аз Австрия дар муносибатҳои молиявӣ ва ҳарбӣ бо маҳфуз доштани тоҷи маҷории Ҳабсбургҳо эълон кунад. Роҳбарони инқилоб натавонистанд, ки бо намояндагони ҳаракати миллӣ-озодихоҳии дигар халқҳои Империяи Австрия аҳду паймон кунанд, чунки нигарон буданд, ки амалӣ кардани талаботи сиёсии онҳо ба ягонагии сарзамини Маҷористони шоҳӣ таҳдид мекунад. Ин ба таври ҷиддӣ ҳаракати инқилобиро дар Маҷористон заиф кард. Онро танҳо Банат (вилояти таърихӣ дар Аврупои Марказӣ, ки байни Сербия, Руминия ва Маҷористон тақсим шудааст)-и руминиягӣ ва қисми словакҳо ҷонибдорӣ карданд. Тобистони соли 1848 дар лашкаргоҳи инқилобӣ зиддият авҷ гирифта, 15.9.1848 ҷудоӣ ба вуҷуд омад: ҳукумати Баттяни ба истеъфо рафт, ҳокимият ба Кумитаи ҳифзи ватан бо роҳбарии Кошут гузашт. Аз июли 1848 лашкари миллии маҷории ҳонведҳо бо даста (отряд)-ҳои сербиягӣ дар ҷануби Маҷористон ва сентябри 1848 бо сипоҳиёни ҳоким (бан)-и хорватиягӣ Й. Елачич, ки ба шимоли кишвар ҳуҷум карда буд, вориди ҷанг шуд. Қувваҳои инқилобӣ дар Маҷористон ба иштибоҳи ҷиддӣ роҳ доданд, аз муваффақиятҳои ҷангие, ки тирамоҳи 1848 ба даст оварда буданд (29 сентябр шикасти сипоҳиёни хорватиягӣ дар назди деҳаи Пакозд ва ғ.), барои ҳуҷум ба тарафдории шӯриши нави дар Вена оғозшуда (6.10.1484) истифода набурданд. Дар охири соли 1848 – ибтидои соли 1849 лашкари инқилобӣ якчанд бор шикаст хӯрд. 5.1.1849 лашкариёни австриягӣ таҳти фармондеҳии фелдмаршал А. Виндишгрс Пештро забт карданд, ҳокимияти Маҷористон ва Маҷлиси давлатӣ ба ш. Дебретсен кӯчид. Шикаст роҳбарони инқилобро маҷбур кард, ки барои мустаҳкам кардани лашкар чораҳо андешанд. Марти 1849 генерал А. Гёргей сардори лашкар таъйин шуд, апрели 1849 ба ҳокимияти инқилобӣ муяссар гардид, ки қариб тамоми ҳудуди Маҷористонро зери назорат гирад. Дар ҷавоб ба сиёсати золимонаи Ҳукумати Австрия 4.3. 1849 эъломия (манифест)-и Оломоус қабул гардид, ки қонунҳои қаблан қабулкардаи маҷориҳоро бекор кард, Маҷлиси давлатӣ бо ташаббуси Кошут 14.4.1849 «Баёния (декларатсия) дар бораи истиқлоли Маҷористон» ва қарори аз тоҷи маҷорӣ маҳрум кардани Ҳабсбургҳоро қабул кард. Ин қадами қатъӣ ҳавасмандии раванди инқилобро пурзӯр ва дар роҳбарияти он мавқеи тарафдорони созишнома бо Вена (роҳбарияти нави ҳукумат Б. Семере, Гёргей ва дигарон)-ро мустаҳкам кард. 21.4.(3.5). 1849 императори Австрия Франс Иосифи I ба императори рус Николайи I бо хоҳиши кумак дар мубориза бар зидди инқилоби Маҷористон муроҷиат кард. Дар натиҷаи ҳуҷум (поход)-и маҷории лашкариёни рус (1849) инқилоби Маҷористон сарнагун шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] rgnszjqp6unipxfrmexueuk936hb2ia 1491595 1491594 2026-10-29T05:21:47Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491595 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон''' — [[инқилоби буржуазӣ-демократӣ]] дар мулкҳои маҷории Ҳабсбургҳо. Инқилоб дар натиҷаи сиёсати ҷазодиҳии дарбори австриягӣ, масъалаҳои асосии ҳалношудаи рушди Маҷористон (озод кардани деҳқонон, тағйири низоми муносибатҳо бо ҳокимияти Вена ва ғ.) ва буҳрони иқтисодии соли 1847 ба миён омад. Вазифаи асосии инқилоб анҷом додани [[Ислоҳот|ислоҳоти]] амиқи иҷтимоӣ-иқтисодӣ, сиёсӣ ва таъмини истиқлоли миллии Маҷористон буд. == Ислоҳоти сиёсӣ == Инқилобҳои 1848 дар Фаронса, 1848–49 дар Австрия ва 1848 дар Италия ба ҳодисаҳои инқилобӣ дар Маҷористон таъсири бузург расонданд. Дар шароити болоравии ҳаракатҳои инқилобӣ дар мамлакатҳои Аврупо 3.3.1848 бо ташаббуси Л. Кошут барномаи ислоҳот дар Маҷористон (ташаккули ҳокимияти мустақили Маҷористон, қабули конститутсия ва ғ.) таҳия шуд. Аз ҷониби дарбори австриягӣ рад шудани ин талабот ва хабари ҳаракатҳои инқилобӣ дар Вена 15.3.1848 боиси шӯриш дар Пешт шуд. Таҳти роҳбарии пешвоёни шӯриш (Ш. Петёфи, П. Вашвари ва дигарон) барномаи инқилобӣ («12 банд»: таъмини озодии сухан, ташкили вазорати масъули маҷорӣ, даъвати ҳарсолаи Маҷлиси давлатии Маҷористон, баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун, озодии деҳқонон, аз ҳудуди Маҷористон баровардани қӯшунҳои императорӣ ва ғ.) тартиб дода шуд. Ризоияти императори Австрия Фердинанди I рӯзи 17.3.1848 дар бораи ташкили ҳукумати масъули маҷорӣ бо роҳбарии Л. Баттяни имкон дод, ки маҷлиси давлатӣ дар моҳҳои март – апрел якчанд қонунро барои татбиқи «12 банд» қабул ва истиқлоли Маҷористонро аз Австрия дар муносибатҳои молиявӣ ва ҳарбӣ бо маҳфуз доштани тоҷи маҷории Ҳабсбургҳо эълон кунад. Роҳбарони инқилоб натавонистанд, ки бо намояндагони ҳаракати миллӣ-озодихоҳии дигар халқҳои Империяи Австрия аҳду паймон кунанд, чунки нигарон буданд, ки амалӣ кардани талаботи сиёсии онҳо ба ягонагии сарзамини Маҷористони шоҳӣ таҳдид мекунад. Ин ба таври ҷиддӣ ҳаракати инқилобиро дар Маҷористон заиф кард. Онро танҳо Банат (вилояти таърихӣ дар Аврупои Марказӣ, ки байни Сербия, Руминия ва Маҷористон тақсим шудааст)-и руминиягӣ ва қисми словакҳо ҷонибдорӣ карданд. Тобистони соли 1848 дар лашкаргоҳи инқилобӣ зиддият авҷ гирифта, 15.9.1848 ҷудоӣ ба вуҷуд омад: ҳукумати Баттяни ба истеъфо рафт, ҳокимият ба Кумитаи ҳифзи ватан бо роҳбарии Кошут гузашт. Аз июли 1848 лашкари миллии маҷории ҳонведҳо бо даста (отряд)-ҳои сербиягӣ дар ҷануби Маҷористон ва сентябри 1848 бо сипоҳиёни ҳоким (бан)-и хорватиягӣ Й. Елачич, ки ба шимоли кишвар ҳуҷум карда буд, вориди ҷанг шуд. == Қабули эъломияи Оломоус == Қувваҳои инқилобӣ дар Маҷористон ба иштибоҳи ҷиддӣ роҳ доданд, аз муваффақиятҳои ҷангие, ки тирамоҳи 1848 ба даст оварда буданд (29 сентябр шикасти сипоҳиёни хорватиягӣ дар назди деҳаи Пакозд ва ғ.), барои ҳуҷум ба тарафдории шӯриши нави дар Вена оғозшуда (6.10.1484) истифода набурданд. Дар охири соли 1848 – ибтидои соли 1849 лашкари инқилобӣ якчанд бор шикаст хӯрд. 5.1.1849 лашкариёни австриягӣ таҳти фармондеҳии фелдмаршал А. Виндишгрс Пештро забт карданд, ҳокимияти Маҷористон ва Маҷлиси давлатӣ ба ш. Дебретсен кӯчид. Шикаст роҳбарони инқилобро маҷбур кард, ки барои мустаҳкам кардани лашкар чораҳо андешанд. Марти 1849 генерал А. Гёргей сардори лашкар таъйин шуд, апрели 1849 ба ҳокимияти инқилобӣ муяссар гардид, ки қариб тамоми ҳудуди Маҷористонро зери назорат гирад. Дар ҷавоб ба сиёсати золимонаи Ҳукумати Австрия 4.3. 1849 [[Эъломия|эъломия (]]<nowiki/>манифест)-и Оломоус қабул гардид, ки қонунҳои қаблан қабулкардаи маҷориҳоро бекор кард, Маҷлиси давлатӣ бо ташаббуси Кошут 14.4.1849 «Баёния (декларатсия) дар бораи истиқлоли Маҷористон» ва қарори аз тоҷи маҷорӣ маҳрум кардани Ҳабсбургҳоро қабул кард. Ин қадами қатъӣ ҳавасмандии раванди инқилобро пурзӯр ва дар роҳбарияти он мавқеи тарафдорони созишнома бо Вена (роҳбарияти нави ҳукумат Б. Семере, Гёргей ва дигарон)-ро мустаҳкам кард. 21.4.(3.5). 1849 императори Австрия Франс Иосифи I ба императори рус Николайи I бо хоҳиши кумак дар мубориза бар зидди инқилоби Маҷористон муроҷиат кард. Дар натиҷаи ҳуҷум (поход)-и маҷории лашкариёни рус (1849) инқилоби Маҷористон сарнагун шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Маҷористон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] tsjrvagjyn4v0ybsz4syewur07udv2z Инқилоби 1848–49 дар Олмон 0 334632 1491596 2026-10-29T05:28:15Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби 1848–49 дар Олмон, инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки ҳадафи асосиаш барҳамдиҳии тартиботи мутлақи феодалӣ ва ташкили давлати ягонаи миллии Олмон буд. Парокандагии сиёсӣ ва боқимондаҳои сохти феодалӣ ба рушди Олмон, ки табаддулоти саноатиро... 1491596 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1848–49 дар Олмон, инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки ҳадафи асосиаш барҳамдиҳии тартиботи мутлақи феодалӣ ва ташкили давлати ягонаи миллии Олмон буд. Парокандагии сиёсӣ ва боқимондаҳои сохти феодалӣ ба рушди Олмон, ки табаддулоти саноатиро аз сар гузаронида буд, монеа шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар давлатҳои олмонӣ буҳрони сиёсӣ авҷ гирифта, пас аз ҷумҳурӣ эълон шудани Фаронса он (25.2.1948) ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб қишрҳои гуногуни аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, ҳунармандон, коргарон, деҳқонон ва зиёиён буданд. Инқилоб 27.2.1848 бо ҳамоишҳои оммавӣ дар Баден сар шуд. Ибтидои моҳи март ошӯбҳо дигар давлатҳои Олмони Ғарбӣ ва Ҷанубу Ғарбиро фаро гирифтанд. Намоишҳо дар Берлин 6 март сар шуда, 18 март ба шӯриши мусаллаҳ табдил ёфтанд. Кӯшиши пахш кардани шӯриш аз ҷониби Ҳукумати Пруссия ба нокомӣ анҷом ёфт. 20 март шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми IV маҷбур шуд, ки лашкарро аз пойтахт барорад ва 29 март давлати либералиро бо роҳбарии А. Г. Кампҳаузен (июли 1848 ӯро Д. Ю. Л. Ҳанземан иваз кард) ташкил кунад, интихоботро ба Маҷлиси миллии Пруссия таъйин намояд. Марти 1848 ҳайат (кабинет)-ҳои либералӣ ба сари ҳокимият ва дигар давлатҳои олмонӣ оварда шуданд (дар таърих бо номи «вазирони мартӣ» маълуманд). Гурӯҳҳои либералии ба сари Ҳукумати Пруссия омада бо мутлақият созиш карда, зидди идома ёфтани инқилоб баромаданд. Март – майи 1848 Ҳукумати Пруссия шӯриши миллӣ-озодихоҳии Познанро пахш кард, моҳи апрел дар саркӯб намудани шӯриши Баден ёрӣ расонд, ки ширкатдоронаш эълон кардани ҷумҳуриро талаб доштанд ва ҳамзамон барои забт кардани Шлезвиг ва Ҳолштейн ҷангро муқобили Дания сар кард. 22.5.1848 Маҷлиси миллии Пруссия кори худро оғоз кард. Дар он аксариятро либералҳо ташкил карданд, гурӯҳҳои демократӣ низ нуфузи муайян доштанд. Вакилон лоиҳаи конститутсияро омода карданд, ки он ҳокимияти шоҳро маҳдуд карда, таъсиси маҷлиси дупалатагиро, ки ҳукумат дар назди он масъул аст, дар назар дошт. Қаноти демократии Маҷлиси миллӣ ин лоиҳаро танқид карда, талаб намуд, ки ба шакли идораи ҷумҳурӣ гузаранд ва лашкар таҳти назорати Маҷлиси миллӣ бошад. 14.6.1848 таҳти роҳбарии он анбори аслиҳаи Берлин гирифта ва аслиҳа ба мардум тақсим карда шуд, аммо ин тазоҳурот ба шикаст дучор гардид. Октябри 1848 ҳаракати навбатии қувваҳои инқилобӣ дар Берлин, ки Венаи баошӯбомадаро дастгирӣ карданӣ буд, ба нокомӣ анҷом ёфт. Мустаҳкам намудани мавқеи гурӯҳи зиддиинқилобӣ имкон дод, ки шоҳи Пруссия ибтидои ноябри 1848 ҳукумати навро таҳти роҳбарии Фридрих Вилҳелм графи Бранденбургӣ таъйин кунад. Он асосан аз намояндагони ашроф иборат буд. Пас аз ин 6.12.1848 Маҷлиси миллӣ пароканда ва конститутсияи аз боло «бахшидашуда» интишор шуд, ки роҳро барои барқарор кардани тартиботи мутлақ дар Пруссия кушод. Инқилоб дар Пруссия бо мағлубият анҷом ёфт, ки шикасти қувваҳои инқилобиро дар дигар давлатҳои Олмон муайян кард. Дар рӯйдодҳои инқилобии Олмон ҷои махсус ба Маҷлиси миллии Франкфурт (1848-49) тааллуқ дошт, ки дар он намояндагони ҳамаи давлатҳои олмонӣ (585 нафар) иштирок доштанд. 18.5.1848 маҷлис кори худро оғоз кард. Ба мухолифати шадиди байни намояндагонаш нигоҳ накарда, маҷлис 18.3.1849 конститутсияи империяро қабул кард, ки мувофиқи он Олмон федератсияи мутлақияти конститутсионӣ эълон шуд ва онро ҳокими мутлақи конститутсионӣ идора мекард. Конститутсия ташкили парламенти умумиолмониро дар назар дошт, ки палатаи поёнии он бо роҳи интихобот ташкил шуда, палатаи болоиаш аз намояндагони маҷлисҳо ва ҳукумати замин иборат буд. Дар бахши махсуси конститутсия ҳуқуқу озодиҳои асосии шаҳрвандони Олмон кафолат дода шуда буданд. Аксарияти давлатҳои олмонӣ дар бораи эътироф кардани конститутсияи умумиолмонӣ ризояти худро изҳор намуданд, вале давлатҳои асосии олмонӣ – Империяи Австрия, Шоҳии Пруссия, Бавария, Саксония ва Ҳанновер онро рад карданд. Фридрих Вилҳелми IV пешниҳоди гирифтани тоҷи императориро аз дасти вакилони маҷлиси миллии Франкфурт рад кард. Дар шӯриши майи 1849 дар Дрезден ва моҳҳои май – июли ҳамон сол дар Баден ва Пфалс иштирокчиёне, ки дар амал ҷорӣ кардани конститутсияи императориро талаб карданд, аз ҷониби сипоҳиёни Пруссия саркӯб карда шуданд. 18.6.1849 Маҷлиси миллии Франкфурт, ки кори худро ба Штутгарт интиқол дода буд, пароканда шуд. Инқилоби 1848–49 дар Олмон аксари вазифаҳои дар наздаш гузоштаро ҳал карда натавонист. Мағлубияти он барои муттаҳидшавии Олмон дар атрофи Пруссия имкон фароҳам овард. Бо вуҷуди ин, инқилоб барои Олмон бетаъсир нагузашт: он барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҳизбҳои сиёсии Олмон таконе буд ва буржуазияро ҳамчун қувваи мустақил ба саҳнаи сиёсии кишвар баровард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Олмон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон,Олмон]] fwkll7io1ikyyrksmei4qgdsmqp47fs 1491597 1491596 2026-10-29T05:31:22Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491597 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Олмон''', инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки ҳадафи асосиаш барҳамдиҳии тартиботи мутлақи феодалӣ ва ташкили давлати ягонаи миллии Олмон буд. Парокандагии сиёсӣ ва боқимондаҳои сохти феодалӣ ба рушди Олмон, ки табаддулоти саноатиро аз сар гузаронида буд, монеа шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар давлатҳои олмонӣ буҳрони сиёсӣ авҷ гирифта, пас аз ҷумҳурӣ эълон шудани Фаронса он (25.2.1948) ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб қишрҳои гуногуни аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, ҳунармандон, коргарон, деҳқонон ва зиёиён буданд. Инқилоб 27.2.1848 бо ҳамоишҳои оммавӣ дар Баден сар шуд. Ибтидои моҳи март ошӯбҳо дигар давлатҳои Олмони Ғарбӣ ва Ҷанубу Ғарбиро фаро гирифтанд. Намоишҳо дар Берлин 6 март сар шуда, 18 март ба шӯриши мусаллаҳ табдил ёфтанд. Кӯшиши пахш кардани шӯриш аз ҷониби Ҳукумати Пруссия ба нокомӣ анҷом ёфт. 20 март шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми IV маҷбур шуд, ки лашкарро аз пойтахт барорад ва 29 март давлати либералиро бо роҳбарии А. Г. Кампҳаузен (июли 1848 ӯро Д. Ю. Л. Ҳанземан иваз кард) ташкил кунад, интихоботро ба Маҷлиси миллии Пруссия таъйин намояд. Марти 1848 ҳайат (кабинет)-ҳои либералӣ ба сари ҳокимият ва дигар давлатҳои олмонӣ оварда шуданд (дар таърих бо номи «вазирони мартӣ» маълуманд). Гурӯҳҳои либералии ба сари Ҳукумати Пруссия омада бо мутлақият созиш карда, зидди идома ёфтани инқилоб баромаданд. Март – майи 1848 Ҳукумати Пруссия шӯриши миллӣ-озодихоҳии Познанро пахш кард, моҳи апрел дар саркӯб намудани шӯриши Баден ёрӣ расонд, ки ширкатдоронаш эълон кардани ҷумҳуриро талаб доштанд ва ҳамзамон барои забт кардани Шлезвиг ва Ҳолштейн ҷангро муқобили Дания сар кард. 22.5.1848 Маҷлиси миллии Пруссия кори худро оғоз кард. Дар он аксариятро либералҳо ташкил карданд, гурӯҳҳои демократӣ низ нуфузи муайян доштанд. Вакилон лоиҳаи конститутсияро омода карданд, ки он ҳокимияти шоҳро маҳдуд карда, таъсиси маҷлиси дупалатагиро, ки ҳукумат дар назди он масъул аст, дар назар дошт. Қаноти демократии Маҷлиси миллӣ ин лоиҳаро танқид карда, талаб намуд, ки ба шакли идораи ҷумҳурӣ гузаранд ва лашкар таҳти назорати Маҷлиси миллӣ бошад. 14.6.1848 таҳти роҳбарии он анбори аслиҳаи Берлин гирифта ва аслиҳа ба мардум тақсим карда шуд, аммо ин тазоҳурот ба шикаст дучор гардид. Октябри 1848 ҳаракати навбатии қувваҳои инқилобӣ дар Берлин, ки Венаи баошӯбомадаро дастгирӣ карданӣ буд, ба нокомӣ анҷом ёфт. Мустаҳкам намудани мавқеи гурӯҳи зиддиинқилобӣ имкон дод, ки шоҳи Пруссия ибтидои ноябри 1848 ҳукумати навро таҳти роҳбарии Фридрих Вилҳелм графи Бранденбургӣ таъйин кунад. Он асосан аз намояндагони ашроф иборат буд. Пас аз ин 6.12.1848 Маҷлиси миллӣ пароканда ва конститутсияи аз боло «бахшидашуда» интишор шуд, ки роҳро барои барқарор кардани тартиботи мутлақ дар Пруссия кушод. Инқилоб дар Пруссия бо мағлубият анҷом ёфт, ки шикасти қувваҳои инқилобиро дар дигар давлатҳои Олмон муайян кард. Дар рӯйдодҳои инқилобии Олмон ҷои махсус ба Маҷлиси миллии Франкфурт (1848-49) тааллуқ дошт, ки дар он намояндагони ҳамаи давлатҳои олмонӣ (585 нафар) иштирок доштанд. 18.5.1848 маҷлис кори худро оғоз кард. Ба мухолифати шадиди байни намояндагонаш нигоҳ накарда, маҷлис 18.3.1849 конститутсияи империяро қабул кард, ки мувофиқи он Олмон федератсияи мутлақияти конститутсионӣ эълон шуд ва онро ҳокими мутлақи конститутсионӣ идора мекард. Конститутсия ташкили парламенти умумиолмониро дар назар дошт, ки палатаи поёнии он бо роҳи интихобот ташкил шуда, палатаи болоиаш аз намояндагони маҷлисҳо ва ҳукумати замин иборат буд. Дар бахши махсуси конститутсия ҳуқуқу озодиҳои асосии шаҳрвандони Олмон кафолат дода шуда буданд. Аксарияти давлатҳои олмонӣ дар бораи эътироф кардани конститутсияи умумиолмонӣ ризояти худро изҳор намуданд, вале давлатҳои асосии олмонӣ – Империяи Австрия, Шоҳии Пруссия, Бавария, Саксония ва Ҳанновер онро рад карданд. Фридрих Вилҳелми IV пешниҳоди гирифтани тоҷи императориро аз дасти вакилони маҷлиси миллии Франкфурт рад кард. Дар шӯриши майи 1849 дар Дрезден ва моҳҳои май – июли ҳамон сол дар Баден ва Пфалс иштирокчиёне, ки дар амал ҷорӣ кардани конститутсияи императориро талаб карданд, аз ҷониби сипоҳиёни Пруссия саркӯб карда шуданд. 18.6.1849 Маҷлиси миллии Франкфурт, ки кори худро ба Штутгарт интиқол дода буд, пароканда шуд. Инқилоби 1848–49 дар Олмон аксари вазифаҳои дар наздаш гузоштаро ҳал карда натавонист. Мағлубияти он барои муттаҳидшавии Олмон дар атрофи Пруссия имкон фароҳам овард. Бо вуҷуди ин, инқилоб барои Олмон бетаъсир нагузашт: он барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҳизбҳои сиёсии Олмон таконе буд ва буржуазияро ҳамчун қувваи мустақил ба саҳнаи сиёсии кишвар баровард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Олмон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олмон]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] chxj4hjqzqwve7dn81bcg4qsqyigy2n 1491598 1491597 2026-10-29T05:31:53Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491598 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Олмон''' — инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки ҳадафи асосиаш барҳамдиҳии тартиботи мутлақи феодалӣ ва ташкили давлати ягонаи миллии Олмон буд. Парокандагии сиёсӣ ва боқимондаҳои сохти феодалӣ ба рушди Олмон, ки табаддулоти саноатиро аз сар гузаронида буд, монеа шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар давлатҳои олмонӣ буҳрони сиёсӣ авҷ гирифта, пас аз ҷумҳурӣ эълон шудани Фаронса он (25.2.1948) ба инқилоб табдил ёфт. Қувваи асосии инқилоб қишрҳои гуногуни аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, ҳунармандон, коргарон, деҳқонон ва зиёиён буданд. Инқилоб 27.2.1848 бо ҳамоишҳои оммавӣ дар Баден сар шуд. Ибтидои моҳи март ошӯбҳо дигар давлатҳои Олмони Ғарбӣ ва Ҷанубу Ғарбиро фаро гирифтанд. Намоишҳо дар Берлин 6 март сар шуда, 18 март ба шӯриши мусаллаҳ табдил ёфтанд. Кӯшиши пахш кардани шӯриш аз ҷониби Ҳукумати Пруссия ба нокомӣ анҷом ёфт. 20 март шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми IV маҷбур шуд, ки лашкарро аз пойтахт барорад ва 29 март давлати либералиро бо роҳбарии А. Г. Кампҳаузен (июли 1848 ӯро Д. Ю. Л. Ҳанземан иваз кард) ташкил кунад, интихоботро ба Маҷлиси миллии Пруссия таъйин намояд. Марти 1848 ҳайат (кабинет)-ҳои либералӣ ба сари ҳокимият ва дигар давлатҳои олмонӣ оварда шуданд (дар таърих бо номи «вазирони мартӣ» маълуманд). Гурӯҳҳои либералии ба сари Ҳукумати Пруссия омада бо мутлақият созиш карда, зидди идома ёфтани инқилоб баромаданд. Март – майи 1848 Ҳукумати Пруссия шӯриши миллӣ-озодихоҳии Познанро пахш кард, моҳи апрел дар саркӯб намудани шӯриши Баден ёрӣ расонд, ки ширкатдоронаш эълон кардани ҷумҳуриро талаб доштанд ва ҳамзамон барои забт кардани Шлезвиг ва Ҳолштейн ҷангро муқобили Дания сар кард. 22.5.1848 Маҷлиси миллии Пруссия кори худро оғоз кард. Дар он аксариятро либералҳо ташкил карданд, гурӯҳҳои демократӣ низ нуфузи муайян доштанд. Вакилон лоиҳаи конститутсияро омода карданд, ки он ҳокимияти шоҳро маҳдуд карда, таъсиси маҷлиси дупалатагиро, ки ҳукумат дар назди он масъул аст, дар назар дошт. Қаноти демократии Маҷлиси миллӣ ин лоиҳаро танқид карда, талаб намуд, ки ба шакли идораи ҷумҳурӣ гузаранд ва лашкар таҳти назорати Маҷлиси миллӣ бошад. 14.6.1848 таҳти роҳбарии он анбори аслиҳаи Берлин гирифта ва аслиҳа ба мардум тақсим карда шуд, аммо ин тазоҳурот ба шикаст дучор гардид. Октябри 1848 ҳаракати навбатии қувваҳои инқилобӣ дар Берлин, ки Венаи баошӯбомадаро дастгирӣ карданӣ буд, ба нокомӣ анҷом ёфт. Мустаҳкам намудани мавқеи гурӯҳи зиддиинқилобӣ имкон дод, ки шоҳи Пруссия ибтидои ноябри 1848 ҳукумати навро таҳти роҳбарии Фридрих Вилҳелм графи Бранденбургӣ таъйин кунад. Он асосан аз намояндагони ашроф иборат буд. Пас аз ин 6.12.1848 Маҷлиси миллӣ пароканда ва конститутсияи аз боло «бахшидашуда» интишор шуд, ки роҳро барои барқарор кардани тартиботи мутлақ дар Пруссия кушод. Инқилоб дар Пруссия бо мағлубият анҷом ёфт, ки шикасти қувваҳои инқилобиро дар дигар давлатҳои Олмон муайян кард. Дар рӯйдодҳои инқилобии Олмон ҷои махсус ба Маҷлиси миллии Франкфурт (1848-49) тааллуқ дошт, ки дар он намояндагони ҳамаи давлатҳои олмонӣ (585 нафар) иштирок доштанд. 18.5.1848 маҷлис кори худро оғоз кард. Ба мухолифати шадиди байни намояндагонаш нигоҳ накарда, маҷлис 18.3.1849 конститутсияи империяро қабул кард, ки мувофиқи он Олмон федератсияи мутлақияти конститутсионӣ эълон шуд ва онро ҳокими мутлақи конститутсионӣ идора мекард. Конститутсия ташкили парламенти умумиолмониро дар назар дошт, ки палатаи поёнии он бо роҳи интихобот ташкил шуда, палатаи болоиаш аз намояндагони маҷлисҳо ва ҳукумати замин иборат буд. Дар бахши махсуси конститутсия ҳуқуқу озодиҳои асосии шаҳрвандони Олмон кафолат дода шуда буданд. Аксарияти давлатҳои олмонӣ дар бораи эътироф кардани конститутсияи умумиолмонӣ ризояти худро изҳор намуданд, вале давлатҳои асосии олмонӣ – Империяи Австрия, Шоҳии Пруссия, Бавария, Саксония ва Ҳанновер онро рад карданд. Фридрих Вилҳелми IV пешниҳоди гирифтани тоҷи императориро аз дасти вакилони маҷлиси миллии Франкфурт рад кард. Дар шӯриши майи 1849 дар Дрезден ва моҳҳои май – июли ҳамон сол дар Баден ва Пфалс иштирокчиёне, ки дар амал ҷорӣ кардани конститутсияи императориро талаб карданд, аз ҷониби сипоҳиёни Пруссия саркӯб карда шуданд. 18.6.1849 Маҷлиси миллии Франкфурт, ки кори худро ба Штутгарт интиқол дода буд, пароканда шуд. Инқилоби 1848–49 дар Олмон аксари вазифаҳои дар наздаш гузоштаро ҳал карда натавонист. Мағлубияти он барои муттаҳидшавии Олмон дар атрофи Пруссия имкон фароҳам овард. Бо вуҷуди ин, инқилоб барои Олмон бетаъсир нагузашт: он барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҳизбҳои сиёсии Олмон таконе буд ва буржуазияро ҳамчун қувваи мустақил ба саҳнаи сиёсии кишвар баровард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Олмон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олмон]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] 8f855c8ka5wcxhtqg8cpc6z064twmfp 1491599 1491598 2026-10-29T05:40:14Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491599 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848–49 дар Олмон''' — инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки ҳадафи асосиаш барҳамдиҳии тартиботи мутлақи феодалӣ ва ташкили давлати ягонаи миллии Олмон буд. [[Парокандагии сиёсӣ]] ва боқимондаҳои сохти феодалӣ ба рушди Олмон, ки табаддулоти саноатиро аз сар гузаронида буд, монеа шуданд. Қаҳтии солҳои 1845–46 ва буҳрони иқтисодии соли 1847 вазъиятро боз ҳам мураккабтар кард. Дар давлатҳои олмонӣ [[буҳрони сиёсӣ]] авҷ гирифта, пас аз ҷумҳурӣ эълон шудани Фаронса он (25.2.1948) ба инқилоб табдил ёфт. == Оғози инқилоб == Қувваи асосии инқилоб қишрҳои гуногуни аҳолӣ – буржуазияи либералӣ, ҳунармандон, коргарон, деҳқонон ва зиёиён буданд. Инқилоб 27.2.1848 бо ҳамоишҳои оммавӣ дар Баден сар шуд. Ибтидои моҳи март ошӯбҳо дигар давлатҳои Олмони Ғарбӣ ва Ҷанубу Ғарбиро фаро гирифтанд. Намоишҳо дар Берлин 6 март сар шуда, 18 март ба шӯриши мусаллаҳ табдил ёфтанд. Кӯшиши пахш кардани шӯриш аз ҷониби Ҳукумати Пруссия ба нокомӣ анҷом ёфт. 20 март шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми IV маҷбур шуд, ки лашкарро аз пойтахт барорад ва 29 март давлати либералиро бо роҳбарии А. Г. Кампҳаузен (июли 1848 ӯро Д. Ю. Л. Ҳанземан иваз кард) ташкил кунад, интихоботро ба Маҷлиси миллии Пруссия таъйин намояд. Марти 1848 ҳайат (кабинет)-ҳои либералӣ ба сари ҳокимият ва дигар давлатҳои олмонӣ оварда шуданд (дар таърих бо номи «вазирони мартӣ» маълуманд). Гурӯҳҳои либералии ба сари Ҳукумати Пруссия омада бо мутлақият созиш карда, зидди идома ёфтани инқилоб баромаданд. Март – майи 1848 Ҳукумати Пруссия шӯриши миллӣ-озодихоҳии Познанро пахш кард, моҳи апрел дар саркӯб намудани шӯриши Баден ёрӣ расонд, ки ширкатдоронаш эълон кардани ҷумҳуриро талаб доштанд ва ҳамзамон барои забт кардани Шлезвиг ва Ҳолштейн ҷангро муқобили Дания сар кард. 22.5.1848 Маҷлиси миллии Пруссия кори худро оғоз кард. Дар он аксариятро либералҳо ташкил карданд, гурӯҳҳои демократӣ низ нуфузи муайян доштанд. Вакилон лоиҳаи конститутсияро омода карданд, ки он ҳокимияти шоҳро маҳдуд карда, таъсиси маҷлиси дупалатагиро, ки ҳукумат дар назди он масъул аст, дар назар дошт. Қаноти демократии Маҷлиси миллӣ ин лоиҳаро танқид карда, талаб намуд, ки ба шакли идораи ҷумҳурӣ гузаранд ва лашкар таҳти назорати Маҷлиси миллӣ бошад. 14.6.1848 таҳти роҳбарии он анбори аслиҳаи Берлин гирифта ва аслиҳа ба мардум тақсим карда шуд, аммо ин тазоҳурот ба шикаст дучор гардид. Октябри 1848 ҳаракати навбатии қувваҳои инқилобӣ дар Берлин, ки Венаи баошӯбомадаро дастгирӣ карданӣ буд, ба нокомӣ анҷом ёфт. Мустаҳкам намудани мавқеи гурӯҳи зиддиинқилобӣ имкон дод, ки шоҳи Пруссия ибтидои ноябри 1848 ҳукумати навро таҳти роҳбарии Фридрих Вилҳелм графи Бранденбургӣ таъйин кунад. Он асосан аз намояндагони ашроф иборат буд. Пас аз ин 6.12.1848 Маҷлиси миллӣ пароканда ва конститутсияи аз боло «бахшидашуда» интишор шуд, ки роҳро барои барқарор кардани тартиботи мутлақ дар Пруссия кушод. Инқилоб дар Пруссия бо мағлубият анҷом ёфт, ки шикасти қувваҳои инқилобиро дар дигар давлатҳои Олмон муайян кард. == Тайғири шакли идоракунӣ == Дар рӯйдодҳои инқилобии Олмон ҷои махсус ба Маҷлиси миллии Франкфурт (1848-49) тааллуқ дошт, ки дар он намояндагони ҳамаи давлатҳои олмонӣ (585 нафар) иштирок доштанд. 18.5.1848 маҷлис кори худро оғоз кард. Ба мухолифати шадиди байни намояндагонаш нигоҳ накарда, маҷлис 18.3.1849 конститутсияи империяро қабул кард, ки мувофиқи он Олмон федератсияи мутлақияти конститутсионӣ эълон шуд ва онро ҳокими мутлақи конститутсионӣ идора мекард. Конститутсия ташкили парламенти умумиолмониро дар назар дошт, ки палатаи поёнии он бо роҳи интихобот ташкил шуда, палатаи болоиаш аз намояндагони маҷлисҳо ва ҳукумати замин иборат буд. Дар бахши махсуси конститутсия ҳуқуқу озодиҳои асосии шаҳрвандони Олмон кафолат дода шуда буданд. Аксарияти давлатҳои олмонӣ дар бораи эътироф кардани конститутсияи умумиолмонӣ ризояти худро изҳор намуданд, вале давлатҳои асосии олмонӣ – Империяи Австрия, Шоҳии Пруссия, Бавария, Саксония ва Ҳанновер онро рад карданд. Фридрих Вилҳелми IV пешниҳоди гирифтани тоҷи императориро аз дасти вакилони маҷлиси миллии Франкфурт рад кард. Дар шӯриши майи 1849 дар Дрезден ва моҳҳои май – июли ҳамон сол дар Баден ва Пфалс иштирокчиёне, ки дар амал ҷорӣ кардани конститутсияи императориро талаб карданд, аз ҷониби сипоҳиёни Пруссия саркӯб карда шуданд. 18.6.1849 Маҷлиси миллии Франкфурт, ки кори худро ба Штутгарт интиқол дода буд, пароканда шуд. == Паёмадҳои нохуби инқилоб == Инқилоби 1848–49 дар Олмон аксари вазифаҳои дар наздаш гузоштаро ҳал карда натавонист. Мағлубияти он барои муттаҳидшавии Олмон дар атрофи Пруссия имкон фароҳам овард. Бо вуҷуди ин, инқилоб барои Олмон бетаъсир нагузашт: он барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҳизбҳои сиёсии Олмон таконе буд ва буржуазияро ҳамчун қувваи мустақил ба саҳнаи сиёсии кишвар баровард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848–49 дар Олмон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олмон]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] o9zlwd271zwsg8l2xjl41sg9vsm6b1o Инқилоби 1918–19 дар Австрия 0 334633 1491600 2026-10-29T05:53:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби 1918–19 дар Австрия — инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки боиси сарнагун гардидани Ҳабсбургҳо, заволи империяи Австро-Венгрия ва дар ҳудуди он таъсис ёфтани якчанд давлати мустақил шуд. Ҷанги якуми ҷаҳонӣ мухолифати иҷтимоӣ ва миллиро дар мут... 1491600 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1918–19 дар Австрия — инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки боиси сарнагун гардидани Ҳабсбургҳо, заволи империяи Австро-Венгрия ва дар ҳудуди он таъсис ёфтани якчанд давлати мустақил шуд. Ҷанги якуми ҷаҳонӣ мухолифати иҷтимоӣ ва миллиро дар мутлақияти Австро-Венгрия тезутунд кард. Вазнинии ҷанг боиси авҷ гирифтани эътироз гардид. Корпартоиҳои зуд-зуд рухдиҳанда, ҳаракатҳои деҳқонӣ, фирори сарбозон ва ошӯбҳо дар лашкар вазъи сиёсии дохили мамлакатро ноустувор карданд. 10.4.1918 дар ш. Рум Конгресси мардуми Австро-Венгрия баргузор шуд, ки дар он дар бораи баромадани онҳо аз зери ҳокимияти Ҳабсбургҳо ва таъсис додани давлатҳои миллӣ қарор қабул карда шуд. Қарори конгрессро Антанта тарафдорӣ кард. 14 октябр дар Чехия корпартоии умумии сиёсӣ сар шуд. Бо мақсади пешгирӣ кардани заволи мутлақияти Австро-Венгрия 16 октябр император Карли I манифест нашр кард, ки дар он ба тамоми мардуми империя истиқлолро ваъда дод, вале ин иқдом вазъиятро тағйир дода натавонист. 21 октябр вакилони олмонизабони рейхстаг (парламент) худро Маҷлиси миллии муваққатии Австрияи олмонӣ эълон карданд. 28 октябр дар Прага Ҷумҳурии Чехословакия эълон карда шуд. Худи ҳамон рӯз аз империяи Австрияву Маҷористон заминҳои лаҳистониҳо ҷудо шуданд. 29 октябр Вече (маҷлис)-и халқӣ дар Загреб дар бораи аз мутлақияти Ҳабсбургҳо ҷудо шудани Хорватия, Словения, Босния ва Ҳерсеговина, Далматсия ва Воеводина хабар дод, ки 1.12.1918 бо Сербия ва Черногория дар Шоҳии сербҳо, хорватҳо ва словенҳо муттаҳид шуданд. 30 октябр дар Будапешт ошӯбгарон ҳокимиятро ба даст гирифтанд. 1 ноябр дар Галитсия таъсиси Ҷумҳурии Халқии Мустақили Украинаи Ғарбӣ эълон шуд. 3 ноябр Вечеи халқӣ дар ш. Черновси дар бораи баромадани Буковинаи Шимолӣ аз ҳайати империяи Австро-Венгрия хабар дод. Зери таъсири қувваҳои инқилобӣ ва ҳаракати миллӣ 11.11.1918 Карли I маҷбур карда шуд, ки манифестро дар бораи даст кашидан аз ҳокимият дар Австрия имзо кунад. 12 ноябр Маҷлиси миллии муваққатӣ Ҷумҳурии Демократии Австрияи Олмониро, ки бояд қисми Ҷумҳурии Олмон мешуд, эълон кард. 16 ноябр Ҷумҳурии соҳибихтиёри Маҷористон эълон шуд (1.12.1918 аз он Транселвания ҷудо карда шуд, ки хоҳиши ворид шудан ба ҳайати Руминияро дошт). Империяи Австро-Венгрия барҳам хӯрд, Ҳабсбургҳо дар саросари мулкҳои худ ҳокимиятро аз даст доданд. 22.4.1919 дар Конференсияи сулҳи Порис солҳои 1919–20 давлатҳои ғолиб дар бораи ғайриимкон будани ҳамроҳ шудани Австрия ба Олмон ва таъсиси Ҷумҳурии Муттаҳидаи Олмон арза доштанд. Ин ҳолат дар моддаи 88-и Шартномаи сулҳи Сен-Жермен (1919) қайд шудааст. Баъди тасдиқи ин шартнома Маҷлиси муассисони австриягӣ Австрияи Олмониро 21.10.1919 Ҷумҳурии Австрия ном гузошт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1918–19 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Австрия]] mmnq3yakcophnfv2f0zhlgoljqgjm51 1491601 1491600 2026-10-29T06:04:40Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491601 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1918–19 дар Австрия''' — инқилоби буржуазӣ-демократӣ, ки боиси сарнагун гардидани Ҳабсбургҳо, заволи [[империяи Австро-Венгрия]] ва дар ҳудуди он таъсис ёфтани якчанд давлати мустақил шуд. == Буҳрони сиёсӣ == [[Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] мухолифати иҷтимоӣ ва миллиро дар мутлақияти Австро-Венгрия тезутунд кард. Вазнинии ҷанг боиси авҷ гирифтани эътироз гардид. Корпартоиҳои зуд-зуд рухдиҳанда, ҳаракатҳои деҳқонӣ, фирори сарбозон ва ошӯбҳо дар лашкар вазъи сиёсии дохили мамлакатро ноустувор карданд. 10.4.1918 дар ш. Рум Конгресси мардуми Австро-Венгрия баргузор шуд, ки дар он дар бораи баромадани онҳо аз зери ҳокимияти Ҳабсбургҳо ва таъсис додани давлатҳои миллӣ қарор қабул карда шуд. Қарори конгрессро Антанта тарафдорӣ кард. 14 октябр дар Чехия корпартоии умумии сиёсӣ сар шуд. == Барҳамхурии империяи Австро-Венгрия == Бо мақсади пешгирӣ кардани заволи мутлақияти Австро-Венгрия 16 октябр император Карли I манифест нашр кард, ки дар он ба тамоми мардуми империя истиқлолро ваъда дод, вале ин иқдом вазъиятро тағйир дода натавонист. 21 октябр вакилони олмонизабони рейхстаг (парламент) худро Маҷлиси миллии муваққатии Австрияи олмонӣ эълон карданд. 28 октябр дар Прага Ҷумҳурии Чехословакия эълон карда шуд. Худи ҳамон рӯз аз империяи Австрияву Маҷористон заминҳои лаҳистониҳо ҷудо шуданд. 29 октябр Вече (маҷлис)-и халқӣ дар Загреб дар бораи аз мутлақияти Ҳабсбургҳо ҷудо шудани Хорватия, Словения, Босния ва Ҳерсеговина, Далматсия ва Воеводина хабар дод, ки 1.12.1918 бо Сербия ва Черногория дар Шоҳии сербҳо, хорватҳо ва словенҳо муттаҳид шуданд. 30 октябр дар Будапешт ошӯбгарон ҳокимиятро ба даст гирифтанд. 1 ноябр дар Галитсия таъсиси Ҷумҳурии Халқии Мустақили Украинаи Ғарбӣ эълон шуд. 3 ноябр Вечеи халқӣ дар ш. Черновси дар бораи баромадани Буковинаи Шимолӣ аз ҳайати империяи Австро-Венгрия хабар дод. Зери таъсири қувваҳои инқилобӣ ва ҳаракати миллӣ 11.11.1918 Карли I маҷбур карда шуд, ки манифестро дар бораи даст кашидан аз ҳокимият дар Австрия имзо кунад. 12 ноябр Маҷлиси миллии муваққатӣ Ҷумҳурии Демократии Австрияи Олмониро, ки бояд қисми Ҷумҳурии Олмон мешуд, эълон кард. 16 ноябр Ҷумҳурии соҳибихтиёри Маҷористон эълон шуд (1.12.1918 аз он Транселвания ҷудо карда шуд, ки хоҳиши ворид шудан ба ҳайати Руминияро дошт). Империяи Австро-Венгрия барҳам хӯрд, Ҳабсбургҳо дар саросари мулкҳои худ ҳокимиятро аз даст доданд. 22.4.1919 дар Конференсияи сулҳи Порис солҳои 1919–20 давлатҳои ғолиб дар бораи ғайриимкон будани ҳамроҳ шудани Австрия ба Олмон ва таъсиси Ҷумҳурии Муттаҳидаи Олмон арза доштанд. Ин ҳолат дар моддаи 88-и Шартномаи сулҳи Сен-Жермен (1919) қайд шудааст. Баъди тасдиқи ин шартнома Маҷлиси муассисони австриягӣ Австрияи Олмониро 21.10.1919 Ҷумҳурии Австрия ном гузошт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1918–19 дар Австрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Австрия]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] n1qxbdogrg0huvnfnagr3zav744lzow Инқилоби 1925–27 дар Хитой 0 334634 1491602 2026-10-29T06:17:36Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби 1925–27 дар Хитой — инқилоби нотамом, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи нимфеодалӣ, ҳукмронии гурӯҳҳои милитаристӣ, тобеияти Хитой аз давлатҳои хориҷӣ ва зери роҳбарии ҳукумати демократӣ муттаҳид кардани мамлакат буд. Ибтидои соли 1920 та... 1491602 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1925–27 дар Хитой — инқилоби нотамом, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи нимфеодалӣ, ҳукмронии гурӯҳҳои милитаристӣ, тобеияти Хитой аз давлатҳои хориҷӣ ва зери роҳбарии ҳукумати демократӣ муттаҳид кардани мамлакат буд. Ибтидои соли 1920 таҷзияи сиёсии Хитой пурзӯр гардид. Ҳокимияти шимолӣ (Пекин), ки вазифаи ҳокимияти марказиро иҷро мекард, пурра тобеи гурӯҳҳои милитаристии хитойӣ ва ҳукуматҳои ИМА, Британияи Кабир ва Ҷопон шуда, сиёсатеро пеш бурд, ки мухолифи манфиатҳои миллӣ буд. Ҷангҳои байниҳамдигарии милитаристон вазъиятро боз ҳам пуршиддат карданд. Дар Хитой вазъи инқилобӣ ба вуҷуд омад. Январи 1924 дар ш. Гуанчжоу (Кантон, музофоти Гуандун), ки аз соли 1917 зери назорати Ҳукумати Хитойи Ҷанубӣ (солҳои 1923–25 зери роҳбарии Сун Ят-сен) буд, Куминтонг (Ҳизби халқӣ-демократии Хитой) ва Ҳизби коммунистии Хитой (ҲКХ) оид ба ташкили ҷабҳаи миллии ягона ба созиш омаданд, ки бояд такягоҳи Ҳукумати Ҷанубӣ – пешвои мубориза барои ягонагӣ ва истиқлоли мамлакат шавад. Ҳукумати Ҷанубӣ бо ИҶШС муносибати дӯстона барқарор карда, хоҳиш намуд, ки мушовирони сиёсию ҳарбӣ ва яроқ фиристад ва ҳамзамон дар таъсиси Лашкари миллӣ-инқилобӣ (ЛМИ) ёрӣ расонад. Доираҳои ҳукмрони Пекин ба афзоиши таъсири сиёсии Ҳукумати Ҷанубӣ муқобил баромада, ба сиёсати ошкори ҷазодиҳӣ гузаштанд. Баҳонаи саршавии инқилоб тирборон кардани намоиши ватандӯстонаи хитойиҳо аз ҷониби политсияи британиягӣ 30.5.1925 дар Шонгҳой гардид. Ҷавобан, дар аксари шаҳрҳои мамлакат намоишҳои сиёсӣ баргузор шуданд. Моҳи июн корпартоии умумӣ дар Шонгҳой (то сентябри 1925 идома дошт) ва корпартоии Сянган-Гуанчжоу (1925–26) оғоз шуданд. 1.7.1925 Ҳукумати Ҷанубӣ ба Ҳукумати Миллии Ҷумҳурии Хитой табдил дода шуда, ҳокимияти он бо ёрии ЛМИ то ибтидои соли 1926 ба музофотҳои Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу ва қисми ҷанубии музофоти Хунан паҳн шуд, ки барои юриш (поход)-и шимолии инқилобиён (1926–27) баҳри бартараф кардани гурӯҳҳои милитаристӣ аз ҳокимият заминаҳо ба вуҷуд овард. 9.7.1926 ЛМИ аз музофотҳои Гуандун ва Гуанси ба ҳуҷум гузашта, охири соли 1926 музофотҳои Хубэй, Сзянси, Футсзян ва шимоли музофоти Хунанро озод карданд. Дар ҳудуди озодшуда дигаргуниҳои демократӣ ва ислоҳоти аграрӣ оғоз шуданд. Ҳукумати миллӣ ва Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг аз Гуанчжоу ба ш. Учан (ҳоло дар ҳайати ш. Уҳан) кӯчонда шуд. Марти 1927 коргарони ошӯбгар Шанхайро озод карданд. Пас аз ин ЛМИ ш. Нанкинро гирифт. Ҷавобан киштиҳои ҳарбии ИМА, Британияи Кабир, Фаронса ва Ҷопон Нанкинро тирборон карданд. Васеъ паҳн шудани ҳаракати инқилобӣ ба ҲКХ имкон дод, ки шиори табдил ёфтани инқилоби демократӣ ба инқилоби сотсиалистиро пешниҳод кунад. Ҳамчунин, пас аз ҳодисаи Нанкин таҳдиди рӯирости мудохила (интервенсия)-и ҳарбии давлатҳои Ғарб ошкор шуд ва боиси аз инқилоб дур шудани буржуазияи миллии Хитой гардид. 12.4.1927 қаноти рости Куминтонг зери роҳбарии сарфармондеҳи ЛМИ Чан Кайши дар Шонгҳой ва Нанкин табаддулот анҷом дода, ҳокимиятро ғасб кард. Пас аз ин, дар Гуанчжоу табаддулот ба амал омад. 18.4.1927 Чан Кайши дар Нанкин дар баробари Ҳукумати куминтонгии чап (дар Учан) аз ҷонибдорони худ Ҳукумати нави миллӣ таъсис дод. Дар вазъияти тағйирёфта Ҳукумати Уҳан ноустувории худро зоҳир кард. 15.7.1927 Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг дар Уҳан бо роҳбарии Ван Сзинвэй аз иттифоқи сиёсӣ бо ҲКХ даст кашида, пас аз чанд вақт ба тарафи Чан Кайши гузашт. ҲКХ ғайриқонунӣ эълон шуда, иттифоқҳои касаба ва деҳқонон пароканда шуданд. Дар мамлакат таъқиби коммунистон ва ҷонибдорони онҳо оғоз шуд (дар рафти ҷазодиҳиҳои гоминданӣ аз апрели 1927 то июли 1928 дар Хитой 337 ҳазор нафар ба ҳалокат расид). Инқилоби солҳои 1925–27 шикаст хӯрд, вале як қисми вазифаҳои дар пеш гузоштааш иҷро шуданд: дар Хитойи Ҷанубӣ ва Марказӣ ҳокимияти гурӯҳҳои милитаристӣ барҳам дода шуд, дар ҳукумат мавқеи буржуазияи маҳаллӣ, ки ба суботкорона ҳимоя кардани манфиатҳои мамлакат омода буд, тақвият ёфт. Ҳизби Каммунистии Хитой дар рафти воқеаҳои инқилобии солҳои 1925–27 ба ҳизби оммавӣ табдил ёфт ва нишон дод, ки дар мубориза барои дигаргунсозиҳои демократӣ ҳамчун қувваи сиёсии мустақил ва пешсаф баромад карда метавонад. Коммунистони хитойӣ таҷрибаи муҳимми амалии муборизаи инқилобиро ба даст оварданд, ки дар давраҳои баъдӣ бомуваффақият истифода бурданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1925–27 дар Хитой|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] oirg4ss676abguipakh7jtuysj3i2z2 1491603 1491602 2026-10-29T06:19:03Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491603 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:May_30th_Movement_Propaganda_Poster.png|мини|Пропагандистский плакат с изображением западного буржуя и китайского милитариста, пытающих протестующего]] Инқилоби 1925–27 дар Хитой — инқилоби нотамом, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи нимфеодалӣ, ҳукмронии гурӯҳҳои милитаристӣ, тобеияти Хитой аз давлатҳои хориҷӣ ва зери роҳбарии ҳукумати демократӣ муттаҳид кардани мамлакат буд. Ибтидои соли 1920 таҷзияи сиёсии Хитой пурзӯр гардид. Ҳокимияти шимолӣ (Пекин), ки вазифаи ҳокимияти марказиро иҷро мекард, пурра тобеи гурӯҳҳои милитаристии хитойӣ ва ҳукуматҳои ИМА, Британияи Кабир ва Ҷопон шуда, сиёсатеро пеш бурд, ки мухолифи манфиатҳои миллӣ буд. Ҷангҳои байниҳамдигарии милитаристон вазъиятро боз ҳам пуршиддат карданд. Дар Хитой вазъи инқилобӣ ба вуҷуд омад. Январи 1924 дар ш. Гуанчжоу (Кантон, музофоти Гуандун), ки аз соли 1917 зери назорати Ҳукумати Хитойи Ҷанубӣ (солҳои 1923–25 зери роҳбарии Сун Ят-сен) буд, Куминтонг (Ҳизби халқӣ-демократии Хитой) ва Ҳизби коммунистии Хитой (ҲКХ) оид ба ташкили ҷабҳаи миллии ягона ба созиш омаданд, ки бояд такягоҳи Ҳукумати Ҷанубӣ – пешвои мубориза барои ягонагӣ ва истиқлоли мамлакат шавад. Ҳукумати Ҷанубӣ бо ИҶШС муносибати дӯстона барқарор карда, хоҳиш намуд, ки мушовирони сиёсию ҳарбӣ ва яроқ фиристад ва ҳамзамон дар таъсиси Лашкари миллӣ-инқилобӣ (ЛМИ) ёрӣ расонад. Доираҳои ҳукмрони Пекин ба афзоиши таъсири сиёсии Ҳукумати Ҷанубӣ муқобил баромада, ба сиёсати ошкори ҷазодиҳӣ гузаштанд. Баҳонаи саршавии инқилоб тирборон кардани намоиши ватандӯстонаи хитойиҳо аз ҷониби политсияи британиягӣ 30.5.1925 дар Шонгҳой гардид. Ҷавобан, дар аксари шаҳрҳои мамлакат намоишҳои сиёсӣ баргузор шуданд. Моҳи июн корпартоии умумӣ дар Шонгҳой (то сентябри 1925 идома дошт) ва корпартоии Сянган-Гуанчжоу (1925–26) оғоз шуданд. 1.7.1925 Ҳукумати Ҷанубӣ ба Ҳукумати Миллии Ҷумҳурии Хитой табдил дода шуда, ҳокимияти он бо ёрии ЛМИ то ибтидои соли 1926 ба музофотҳои Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу ва қисми ҷанубии музофоти Хунан паҳн шуд, ки барои юриш (поход)-и шимолии инқилобиён (1926–27) баҳри бартараф кардани гурӯҳҳои милитаристӣ аз ҳокимият заминаҳо ба вуҷуд овард. 9.7.1926 ЛМИ аз музофотҳои Гуандун ва Гуанси ба ҳуҷум гузашта, охири соли 1926 музофотҳои Хубэй, Сзянси, Футсзян ва шимоли музофоти Хунанро озод карданд. Дар ҳудуди озодшуда дигаргуниҳои демократӣ ва ислоҳоти аграрӣ оғоз шуданд. Ҳукумати миллӣ ва Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг аз Гуанчжоу ба ш. Учан (ҳоло дар ҳайати ш. Уҳан) кӯчонда шуд. Марти 1927 коргарони ошӯбгар Шанхайро озод карданд. Пас аз ин ЛМИ ш. Нанкинро гирифт. Ҷавобан киштиҳои ҳарбии ИМА, Британияи Кабир, Фаронса ва Ҷопон Нанкинро тирборон карданд. Васеъ паҳн шудани ҳаракати инқилобӣ ба ҲКХ имкон дод, ки шиори табдил ёфтани инқилоби демократӣ ба инқилоби сотсиалистиро пешниҳод кунад. Ҳамчунин, пас аз ҳодисаи Нанкин таҳдиди рӯирости мудохила (интервенсия)-и ҳарбии давлатҳои Ғарб ошкор шуд ва боиси аз инқилоб дур шудани буржуазияи миллии Хитой гардид. 12.4.1927 қаноти рости Куминтонг зери роҳбарии сарфармондеҳи ЛМИ Чан Кайши дар Шонгҳой ва Нанкин табаддулот анҷом дода, ҳокимиятро ғасб кард. Пас аз ин, дар Гуанчжоу табаддулот ба амал омад. 18.4.1927 Чан Кайши дар Нанкин дар баробари Ҳукумати куминтонгии чап (дар Учан) аз ҷонибдорони худ Ҳукумати нави миллӣ таъсис дод. Дар вазъияти тағйирёфта Ҳукумати Уҳан ноустувории худро зоҳир кард. 15.7.1927 Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг дар Уҳан бо роҳбарии Ван Сзинвэй аз иттифоқи сиёсӣ бо ҲКХ даст кашида, пас аз чанд вақт ба тарафи Чан Кайши гузашт. ҲКХ ғайриқонунӣ эълон шуда, иттифоқҳои касаба ва деҳқонон пароканда шуданд. Дар мамлакат таъқиби коммунистон ва ҷонибдорони онҳо оғоз шуд (дар рафти ҷазодиҳиҳои гоминданӣ аз апрели 1927 то июли 1928 дар Хитой 337 ҳазор нафар ба ҳалокат расид). Инқилоби солҳои 1925–27 шикаст хӯрд, вале як қисми вазифаҳои дар пеш гузоштааш иҷро шуданд: дар Хитойи Ҷанубӣ ва Марказӣ ҳокимияти гурӯҳҳои милитаристӣ барҳам дода шуд, дар ҳукумат мавқеи буржуазияи маҳаллӣ, ки ба суботкорона ҳимоя кардани манфиатҳои мамлакат омода буд, тақвият ёфт. Ҳизби Каммунистии Хитой дар рафти воқеаҳои инқилобии солҳои 1925–27 ба ҳизби оммавӣ табдил ёфт ва нишон дод, ки дар мубориза барои дигаргунсозиҳои демократӣ ҳамчун қувваи сиёсии мустақил ва пешсаф баромад карда метавонад. Коммунистони хитойӣ таҷрибаи муҳимми амалии муборизаи инқилобиро ба даст оварданд, ки дар давраҳои баъдӣ бомуваффақият истифода бурданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1925–27 дар Хитой|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] cftnyje6pep8jg3e3c2o1zwyp5q6pq1 1491604 1491603 2026-10-29T06:30:43Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491604 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:May_30th_Movement_Propaganda_Poster.png|мини|Плакати таблиғотӣ, ки як буржуаи ғарбӣ ва як сарбози чиниро дар ҳоли сӯҳбат бо як эътирозгар тасвир мекунад.]] '''Инқилоби 1925–27 дар Хитой''' — инқилоби нотамом, ки мақсадаш барҳам додани тартиботи нимфеодалӣ, ҳукмронии гурӯҳҳои милитаристӣ, тобеияти Хитой аз давлатҳои хориҷӣ ва зери роҳбарии ҳукумати демократӣ муттаҳид кардани мамлакат буд. == Буҳрони сиёсӣ == Ибтидои соли 1920 таҷзияи сиёсии Хитой пурзӯр гардид. Ҳокимияти шимолӣ (Пекин), ки вазифаи ҳокимияти марказиро иҷро мекард, пурра тобеи гурӯҳҳои милитаристии хитойӣ ва ҳукуматҳои ИМА, Британияи Кабир ва Ҷопон шуда, сиёсатеро пеш бурд, ки мухолифи [[манфиатҳои миллӣ]] буд. Ҷангҳои байниҳамдигарии милитаристон вазъиятро боз ҳам пуршиддат карданд. Дар Хитой вазъи инқилобӣ ба вуҷуд омад. Январи 1924 дар ш. Гуанчжоу (Кантон, музофоти Гуандун), ки аз соли 1917 зери назорати Ҳукумати Хитойи Ҷанубӣ (солҳои 1923–25 зери роҳбарии Сун Ят-сен) буд, Куминтонг (Ҳизби халқӣ-демократии Хитой) ва Ҳизби коммунистии Хитой (ҲКХ) оид ба ташкили ҷабҳаи миллии ягона ба созиш омаданд, ки бояд такягоҳи Ҳукумати Ҷанубӣ – пешвои мубориза барои ягонагӣ ва истиқлоли мамлакат шавад. Ҳукумати Ҷанубӣ бо ИҶШС муносибати дӯстона барқарор карда, хоҳиш намуд, ки мушовирони сиёсию ҳарбӣ ва яроқ фиристад ва ҳамзамон дар таъсиси Лашкари миллӣ-инқилобӣ (ЛМИ) ёрӣ расонад. Доираҳои ҳукмрони Пекин ба афзоиши таъсири сиёсии Ҳукумати Ҷанубӣ муқобил баромада, ба сиёсати ошкори ҷазодиҳӣ гузаштанд. Баҳонаи саршавии инқилоб тирборон кардани намоиши ватандӯстонаи хитойиҳо аз ҷониби политсияи британиягӣ 30.5.1925 дар Шонгҳой гардид. Ҷавобан, дар аксари шаҳрҳои мамлакат [[намоишҳои сиёсӣ]] баргузор шуданд. Моҳи июн корпартоии умумӣ дар Шонгҳой (то сентябри 1925 идома дошт) ва корпартоии Сянган-Гуанчжоу (1925–26) оғоз шуданд. 1.7.1925 Ҳукумати Ҷанубӣ ба Ҳукумати Миллии Ҷумҳурии Хитой табдил дода шуда, ҳокимияти он бо ёрии ЛМИ то ибтидои соли 1926 ба музофотҳои Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу ва қисми ҷанубии музофоти Хунан паҳн шуд, ки барои юриш (поход)-и шимолии инқилобиён (1926–27) баҳри бартараф кардани гурӯҳҳои милитаристӣ аз ҳокимият заминаҳо ба вуҷуд овард. == Ислоҳоти аграрӣ == 09.07.1926 ЛМИ аз музофотҳои Гуандун ва Гуанси ба ҳуҷум гузашта, охири соли 1926 музофотҳои Хубэй, Сзянси, Футсзян ва шимоли музофоти Хунанро озод карданд. Дар ҳудуди озодшуда дигаргуниҳои демократӣ ва ислоҳоти аграрӣ оғоз шуданд. Ҳукумати миллӣ ва Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг аз Гуанчжоу ба ш. Учан (ҳоло дар ҳайати ш. Уҳан) кӯчонда шуд. Марти 1927 коргарони ошӯбгар Шанхайро озод карданд. Пас аз ин ЛМИ ш. Нанкинро гирифт. Ҷавобан киштиҳои ҳарбии ИМА, Британияи Кабир, Фаронса ва Ҷопон Нанкинро тирборон карданд. Васеъ паҳн шудани ҳаракати инқилобӣ ба ҲКХ имкон дод, ки шиори табдил ёфтани инқилоби демократӣ ба инқилоби сотсиалистиро пешниҳод кунад. Ҳамчунин, пас аз ҳодисаи Нанкин таҳдиди рӯирости мудохила (интервенсия)-и ҳарбии давлатҳои Ғарб ошкор шуд ва боиси аз инқилоб дур шудани буржуазияи миллии Хитой гардид. 12.4.1927 қаноти рости Куминтонг зери роҳбарии сарфармондеҳи ЛМИ Чан Кайши дар Шонгҳой ва Нанкин табаддулот анҷом дода, ҳокимиятро ғасб кард. Пас аз ин, дар Гуанчжоу табаддулот ба амал омад. 18.4.1927 Чан Кайши дар Нанкин дар баробари Ҳукумати куминтонгии чап (дар Учан) аз ҷонибдорони худ Ҳукумати нави миллӣ таъсис дод. Дар вазъияти тағйирёфта Ҳукумати Уҳан ноустувории худро зоҳир кард. 15.7.1927 Кумитаи иҷроияи марказии Куминтонг дар Уҳан бо роҳбарии Ван Сзинвэй аз иттифоқи сиёсӣ бо ҲКХ даст кашида, пас аз чанд вақт ба тарафи Чан Кайши гузашт. ҲКХ ғайриқонунӣ эълон шуда, иттифоқҳои касаба ва деҳқонон пароканда шуданд. Дар мамлакат таъқиби коммунистон ва ҷонибдорони онҳо оғоз шуд (дар рафти ҷазодиҳиҳои гоминданӣ аз апрели 1927 то июли 1928 дар Хитой 337 ҳазор нафар ба ҳалокат расид). == Аҳаммияти инқилоб == Инқилоби солҳои 1925–27 шикаст хӯрд, вале як қисми вазифаҳои дар пеш гузоштааш иҷро шуданд: дар Хитойи Ҷанубӣ ва Марказӣ ҳокимияти гурӯҳҳои милитаристӣ барҳам дода шуд, дар ҳукумат мавқеи буржуазияи маҳаллӣ, ки ба суботкорона ҳимоя кардани манфиатҳои мамлакат омода буд, тақвият ёфт. Ҳизби Каммунистии Хитой дар рафти воқеаҳои инқилобии солҳои 1925–27 ба ҳизби оммавӣ табдил ёфт ва нишон дод, ки дар мубориза барои дигаргунсозиҳои демократӣ ҳамчун қувваи сиёсии мустақил ва пешсаф баромад карда метавонад. Коммунистони хитойӣ таҷрибаи муҳимми амалии муборизаи инқилобиро ба даст оварданд, ки дар давраҳои баъдӣ бомуваффақият истифода бурданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1925–27 дар Хитой|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] 7vgg8psrk32a3070vju3bj73h39d2d6 Иннӣ 0 334635 1491606 2026-10-29T06:44:26Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Иннӣ انیّ ({{lang-ar| اِنَّ }} – ҳамоно, ҳақиқатан), бурҳони иннӣ — яке аз бурҳонҳои илми мантиқ, дар баробари «бурҳони лиммӣ». Бурҳони «иннӣ»-ро аз он ҷиҳат чунин номгузорӣ кардаанд, ки «лиммӣ»-ят (сабабият)-ро хориҷ аз зеҳн ифода накарда, танҳо «иннӣ»-ят (субут)-и ҳу... 1491606 wikitext text/x-wiki Иннӣ انیّ ({{lang-ar| اِنَّ }} – ҳамоно, ҳақиқатан), бурҳони иннӣ — яке аз бурҳонҳои илми мантиқ, дар баробари «бурҳони лиммӣ». Бурҳони «иннӣ»-ро аз он ҷиҳат чунин номгузорӣ кардаанд, ки «лиммӣ»-ят (сабабият)-ро хориҷ аз зеҳн ифода накарда, танҳо «иннӣ»-ят (субут)-и ҳукмро дар хориҷ мерасонад. Пас, номгузории бурҳони «лиммӣ» ва «иннӣ» бар асоси фоидае аст, ки дар хориҷ аз зеҳн барои нисбат ва ҳукм доранд, ки яке иллати ҳукмро дар хориҷ ва дигаре танҳо «инният»-и онро мерасонад. Бархе гуфтаанд: «Аз он ҷо ки ин бурҳон танҳо «инният»-и ҳукмро дар доираи зеҳн мерасонад, «иннӣ» номида шудааст, зеро вожаи «инна» ба маънои таҳқиқест, ки иборат аз илм аст ва «бурҳони иннӣ» илм ба маълулро дар зеҳн ифода мекунад, на дар хориҷ. Мувофиқи ин назария мақсад аз «инният» ҳукм дар зеҳн ва расидан ба маълул дар зеҳн, «лиммият» дар тасдиқ аст, ки дар ҳар бурҳоне ҳаст. Бархеи дигар гуфтаанд, ки ин номгузорӣ ба он сабаб аст, ки «инна» ба маънои субут ва вуҷуд аст ва ин бурҳон вуҷуд ва «инният»-и ҳукмро дар зеҳн мерасонад. Аз «бурҳони иннӣ» бо чунин номҳо ёд кардаанд: бурҳони вуҷуд ё ҳастӣ, бурҳони иктишоф, қиёси далолат, бурҳоне, ки ҳадди васати он танҳо иллати ростии даъворо мерасонад, илм аз маълул ба иллат ва истидлол аз асар ба муассир. Вале аксари муҳаққиқон ду қисми дар охир зикршударо хосси «бурҳони иннӣ» намедонанд. Бурҳони «иннӣ» аз якчанд қисм иборат аст: 1. Ҳадди васат маълули натиҷа аст, ки нисбати акбар ба асғар мебошад. Ба таъбири дигар, ҳадди васат маълули вуҷуди робити акбар (алоқадиҳандаи бузург) аст. Ин навъи «бурҳони иннӣ» аз дигар навъҳои он маъруфу машҳур буда, бештар мавриди истифода аст ва онро «далел» меноманд. Масалан «Ин оҳан васеъ гаштааст. Ҳар оҳане, ки васеъ гардад, ҳарораташ баланд шудааст. Пас, ҳарорати ин оҳан баланд шудааст». 2. Ҳадди васат ва нисбат, ҳар ду маълули як чизанд. Яъне ҳар ду мулозими якдигаранд, бе тақаддум (пешӣ) ё тааххури (пасӣ) яке бар дигаре, зеро ки дар ин сурат ҳадди васат на иллати нисбат аст ва на маълули он. Масалан «Инсон хандон аст. Ҳар хандоне котиб аст. Пас, инсон котиб аст». Ин навъ «бурҳони иннӣ» ва навъҳои боқимонда номи махсус надоранд. 3. Ҳадди васат ва нисбат ҳамдигарро пурра (мутазоиф) мекунанд. Дар ин ҷо иллат ва маълуле вуҷуд надорад. Вале азбаски мутазоифанд, бо якдигар алоқамандӣ доранд. Ба тавре ки агар яке мавҷуд бошад, дигараш низ мавҷуд аст. Аз вуҷуди яке ба вуҷуди дигарӣ пай бурдан мумкин аст. Масалан «Ин шахс падар аст. Ҳар падаре фарзанде дорад. Пас ин шахс фарзанд дорад». 4. Ҳадди васат ва нисбат бо ҳам ҳамроҳӣ (маъият) доранд, бе он ки байни ҳар дуи онҳо тазоуф бошад ё ҳар ду маълули амри воҳиде бошанд. Ин қисм дар каломи Ибни Сино пешниҳод шудааст, бе он ки мисоле оварда шавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иннӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Илми мантиқ]] 0miooeo0cpuda6ojdfxly81qi501u8d 1491607 1491606 2026-10-29T06:59:51Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491607 wikitext text/x-wiki '''Иннӣ''' انیّ ({{lang-ar| اِنَّ }} – ҳамоно, ҳақиқатан), бурҳони иннӣ — яке аз бурҳонҳои илми мантиқ, дар баробари «[[бурҳони лиммӣ]]». Бурҳони «иннӣ»-ро аз он ҷиҳат чунин номгузорӣ кардаанд, ки «лиммӣ»-ят (сабабият)-ро хориҷ аз зеҳн ифода накарда, танҳо «иннӣ»-ят (субут)-и ҳукмро дар хориҷ мерасонад. Пас, номгузории бурҳони «лиммӣ» ва «иннӣ» бар асоси фоидае аст, ки дар хориҷ аз зеҳн барои нисбат ва ҳукм доранд, ки яке иллати ҳукмро дар хориҷ ва дигаре танҳо «инният»-и онро мерасонад. Бархе гуфтаанд: «Аз он ҷо ки ин бурҳон танҳо «инният»-и ҳукмро дар доираи зеҳн мерасонад, «иннӣ» номида шудааст, зеро вожаи «инна» ба маънои таҳқиқест, ки иборат аз илм аст ва «бурҳони иннӣ» илм ба маълулро дар зеҳн ифода мекунад, на дар хориҷ. Мувофиқи ин назария мақсад аз «инният» ҳукм дар зеҳн ва расидан ба маълул дар зеҳн, «лиммият» дар тасдиқ аст, ки дар ҳар бурҳоне ҳаст. Бархеи дигар гуфтаанд, ки ин номгузорӣ ба он сабаб аст, ки «инна» ба маънои субут ва вуҷуд аст ва ин бурҳон вуҷуд ва «инният»-и ҳукмро дар зеҳн мерасонад. Аз «бурҳони иннӣ» бо чунин номҳо ёд кардаанд: бурҳони вуҷуд ё ҳастӣ, бурҳони иктишоф, қиёси далолат, бурҳоне, ки ҳадди васати он танҳо иллати ростии даъворо мерасонад, илм аз маълул ба иллат ва истидлол аз асар ба муассир. Вале аксари муҳаққиқон ду қисми дар охир зикршударо хосси «бурҳони иннӣ» намедонанд. == Қисматҳои буҳрони иннӣ == Бурҳони «иннӣ» аз якчанд қисм иборат аст: 1. Ҳадди васат маълули натиҷа аст, ки нисбати акбар ба асғар мебошад. Ба таъбири дигар, ҳадди васат маълули вуҷуди робити акбар (алоқадиҳандаи бузург) аст. Ин навъи «бурҳони иннӣ» аз дигар навъҳои он маъруфу машҳур буда, бештар мавриди истифода аст ва онро «далел» меноманд. Масалан «Ин оҳан васеъ гаштааст. Ҳар оҳане, ки васеъ гардад, ҳарораташ баланд шудааст. Пас, ҳарорати ин оҳан баланд шудааст». 2. Ҳадди васат ва нисбат, ҳар ду маълули як чизанд. Яъне ҳар ду мулозими якдигаранд, бе тақаддум (пешӣ) ё тааххури (пасӣ) яке бар дигаре, зеро ки дар ин сурат ҳадди васат на иллати нисбат аст ва на маълули он. Масалан «Инсон хандон аст. Ҳар хандоне котиб аст. Пас, инсон котиб аст». Ин навъ «бурҳони иннӣ» ва навъҳои боқимонда номи махсус надоранд. 3. Ҳадди васат ва нисбат ҳамдигарро пурра (мутазоиф) мекунанд. Дар ин ҷо иллат ва маълуле вуҷуд надорад. Вале азбаски мутазоифанд, бо якдигар алоқамандӣ доранд. Ба тавре ки агар яке мавҷуд бошад, дигараш низ мавҷуд аст. Аз вуҷуди яке ба вуҷуди дигарӣ пай бурдан мумкин аст. Масалан «Ин шахс падар аст. Ҳар падаре фарзанде дорад. Пас ин шахс фарзанд дорад». 4. Ҳадди васат ва нисбат бо ҳам ҳамроҳӣ (маъият) доранд, бе он ки байни ҳар дуи онҳо тазоуф бошад ё ҳар ду маълули амри воҳиде бошанд. Ин қисм дар каломи Ибни Сино пешниҳод шудааст, бе он ки мисоле оварда шавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иннӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Мантиқ]] [[Гурӯҳ:Мантиқи фалсафӣ]] 2ftvtj5mjd98cxq04t1q3wgf5ih94w5 Интрузия 0 334636 1491609 2026-10-29T09:10:18Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интрузия''' ({{lang-la|қадим}} intrusio, {{lang-la|intrudio}} – тела медиҳам), истилоҳи геологӣ. == Маъноҳои истифодашаванда == Бо ду маъно истифода мешавад: 1) раванди дохилшавии тафта (магма) ба қабати ҷинсҳои кӯҳӣ, ки қишри заминро ташкил медиҳад; сахтшавии чунин тафта боиси та... 1491609 wikitext text/x-wiki '''Интрузия''' ({{lang-la|қадим}} intrusio, {{lang-la|intrudio}} – тела медиҳам), истилоҳи геологӣ. == Маъноҳои истифодашаванда == Бо ду маъно истифода мешавад: 1) раванди дохилшавии тафта (магма) ба қабати ҷинсҳои кӯҳӣ, ки қишри заминро ташкил медиҳад; сахтшавии чунин тафта боиси ташаккули ҷинсҳои кӯҳии интрузивӣ мешавад; 2) Интрузияи ҷисми геологии аз ҷинсҳои тафтавӣ бавуҷудомада ва гудохтаи тафтавии дар раванди дохилшавӣ ва сахтшавӣ дар қишри замин ҳосилшуда (ҷисми интрузивӣ, плутон) ба вуҷуд омадааст. Аз рӯи сохтори ҷинсҳои таркибӣ Интрузияи мувофиқ ва ғайримувофиқро фарқ мекунанд. Ба гурӯҳи якум Интрузияи қабат ба қабат, лакколитҳо, лополитҳо ва ғайра, ба гурӯҳи дуввум батолитҳо, штокҳо, дайкаҳо ва ғайра дохил мешаванд. Аз рӯи умқе, ки ба он тафта ворид шудааст, Интрузияи амиқ (абиссалӣ) ва Интрузияи умқҳои хурд (гипабиссалӣ)-ро фарқ мекунанд. Дар айни замон шароити сахтшавии тафта ва таъсири он ба ҷинсҳои атроф хеле фарқ мекунанд: дар умқҳои хурд сахтшавӣ хеле зуд бо ташаккулёбии ҷинсҳои кристаллҳои нозук ё порфирӣ ба амал меояд, аммо тағйироти тамосӣ масоҳатҳои хурди ҷинсҳои дохилшавандаро ишғол мекунад; барои умқҳои бузург ҷинсҳои миёнадона, бузургдона, инчунин дигаргуниҳои хеле қавии ҷинсҳои атроф хос мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интрузия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Геология]] 893rvptwek0bwk684blr62q9y3d432r Интубатсияи трахея 0 334637 1491610 2026-10-29T09:22:42Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интубатсия''' (аз лот in – ба ва tuba – ғулба, найча), танбиб, бо мақсади кушодани роҳи нафас аз [[даҳон]] ба ҳанҷара ворид кардани найчаи махсус. Интубатсияро дар мавриди сӯхтагӣ, баъзе намуди осебҳо, ташаннуҷи вазнини ҳанҷара, гулӯзиндонак ва варами зуд рушдёба... 1491610 wikitext text/x-wiki '''Интубатсия''' (аз лот in – ба ва tuba – ғулба, найча), танбиб, бо мақсади кушодани роҳи нафас аз [[даҳон]] ба ҳанҷара ворид кардани найчаи махсус. Интубатсияро дар мавриди сӯхтагӣ, баъзе намуди осебҳо, ташаннуҷи вазнини ҳанҷара, гулӯзиндонак ва варами зуд рушдёбандаи он (мас., варамҳои гармбодӣ) анҷом медиҳанд. Баъди аз байн рафтани хатари нафасгир шудан, маъмулан, найчаро берун меоранд ва бемор мустақил нафас мегирад. Гоҳо ба ивази Интубатсия аз усули дигар – трахеотомия истифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интубатсия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Анестезиология]] otzdldclzloztc45hgmtt520zab74zg 1491611 1491610 2026-10-29T09:25:50Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491611 wikitext text/x-wiki '''Интубатсия''' ({{lang-la|in – ба ва tuba}} – ғулба, найча), танбиб, бо мақсади кушодани роҳи нафас аз [[даҳон]] ба ҳанҷара ворид кардани найчаи махсус. Интубатсияро дар мавриди сӯхтагӣ, баъзе намуди осебҳо, ташаннуҷи вазнини ҳанҷара, гулӯзиндонак ва варами зуд рушдёбандаи он (мас., варамҳои гармбодӣ) анҷом медиҳанд. Баъди аз байн рафтани хатари нафасгир шудан, маъмулан, найчаро берун меоранд ва бемор мустақил нафас мегирад. Гоҳо ба ивази Интубатсия аз усули дигар – трахеотомия истифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интубатсия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Анестезиология]] ehjod8xgc5qldce5fctsrsqhz5aaxu6 1491614 1491611 2026-10-29T09:36:59Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491614 wikitext text/x-wiki '''Интубатсия''' ({{lang-la|in – ба ва tuba}} – ғулба, найча) — танбиб, бо мақсади кушодани роҳи нафас аз [[даҳон]] ба ҳанҷара ворид кардани найчаи махсус. Интубатсияро дар мавриди сӯхтагӣ, баъзе намуди осебҳо, ташаннуҷи вазнини ҳанҷара, гулӯзиндонак ва варами зуд рушдёбандаи он (мас., варамҳои гармбодӣ) анҷом медиҳанд. Баъди аз байн рафтани хатари нафасгир шудан, маъмулан, найчаро берун меоранд ва бемор мустақил нафас мегирад. Гоҳо ба ивази Интубатсия аз усули дигар – трахеотомия истифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интубатсия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Анестезиология]] lj4fwesacxlcni5idx0jhpdjk65lgdj Имутуитивизм 0 334638 1491612 2026-10-29T09:33:43Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интуитивизм''' '''—''' ҷараёни идеалистӣ дар [[фалсафа]], ки ҳадсро ягона воситаи дарёфти шинохти дуруст мепиндорад. == Таърих == Ҳарчанд тамоюли ҳадсӣ ба бисёр файласуфону равияҳои фалсафии пешин хос аст, вале ҳамчун ҷараёни махсус Имутуитивизм дар асрҳои XIX–... 1491612 wikitext text/x-wiki '''Интуитивизм''' '''—''' ҷараёни идеалистӣ дар [[фалсафа]], ки ҳадсро ягона воситаи дарёфти шинохти дуруст мепиндорад. == Таърих == Ҳарчанд тамоюли ҳадсӣ ба бисёр файласуфону равияҳои фалсафии пешин хос аст, вале ҳамчун ҷараёни махсус Имутуитивизм дар асрҳои XIX–XX зуҳур кард ва дар интишори тафаккури мантиқӣ ва илмгароӣ (scientism) як навъ вокунише гардид. Барои Имутуитивизм муқобилгузории ҳадсу хирад хос аст. Дар айни ҳол бархе тарафдорони И. барои тавъамбахшии шинохти ақлонӣ бо ҳадс кӯшиш кардаанд (мас., файласуфони рус – Н. О. Лосский, С. Л. Франк, Е. Н. Трубетской, неотомистони фаронсавӣ – Э. Жилсон, Ж. Маритен, то андозае Ҳуссерл ва мактаби феноменологии Шелер, Н. Ҳартман ва дигарон). Бергсон ба ҳадси мубоҳисавӣ тафаккури мантиқию донишҳои ақлониро муқобил гузошта, онро ҳамчун омезиши бевоситаи мудрик бо мудрак ва бартарафкунии зиддиятҳои байни онҳо тафсир кардааст. Дар қаринаҳои биологии фалсафаи ҳаёт (масалан, дар таълимоти файласуфи олмонӣ Л. Клагес) Имутуитивизм бо ғариза (инстинкт) наздикӣ дорад, ки дар бораи ашё ё мавзӯи мушаххас дониши бевосита медиҳад. Ангезаҳои Имутуитивизм инчунин ба бархе аз намояндагони равияи фалсафии вуҷудӣ (масалан, файласуфи олмонӣ Г. Марсел) хос мебошанд, ки талош доранд аз доираи ҳисси мустақими таҷрибӣ фаротар раванд. Онҳо ба фалсафа пешниҳод мекунанд, ки ба таҷрибаи навъи махсус – «таҷриба»-и маънавиёт (аз ҷумла, ба дину ирфон) такя дошта бошад. Нигар ''Интуитсия'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Имутуитивизм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Самтҳо ва мактабҳои фалсафӣ]] [[Гурӯҳ:Маърифатшиносӣ]] enhtduy890tcmmrg5zoix4s8d03mqns 1491613 1491612 2026-10-29T09:34:48Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491613 wikitext text/x-wiki '''Интуитивизм''' '''—''' ҷараёни идеалистӣ дар [[фалсафа]], ки ҳадсро ягона воситаи дарёфти шинохти дуруст мепиндорад. == Таърих == Ҳарчанд тамоюли ҳадсӣ ба бисёр файласуфону равияҳои фалсафии пешин хос аст, вале ҳамчун ҷараёни махсус Имутуитивизм дар асрҳои XIX–XX зуҳур кард ва дар интишори тафаккури мантиқӣ ва илмгароӣ (scientism) як навъ вокунише гардид. Барои Имутуитивизм муқобилгузории ҳадсу хирад хос аст. Дар айни ҳол бархе тарафдорони И. барои тавъамбахшии шинохти ақлонӣ бо ҳадс кӯшиш кардаанд (мас., файласуфони рус – Н. О. Лосский, С. Л. Франк, Е. Н. Трубетской, неотомистони фаронсавӣ – Э. Жилсон, Ж. Маритен, то андозае Ҳуссерл ва мактаби феноменологии Шелер, Н. Ҳартман ва дигарон). Бергсон ба ҳадси мубоҳисавӣ тафаккури мантиқию донишҳои ақлониро муқобил гузошта, онро ҳамчун омезиши бевоситаи мудрик бо мудрак ва бартарафкунии зиддиятҳои байни онҳо тафсир кардааст. Дар қаринаҳои биологии фалсафаи ҳаёт (масалан, дар таълимоти файласуфи олмонӣ Л. Клагес) Имутуитивизм бо ғариза (инстинкт) наздикӣ дорад, ки дар бораи ашё ё мавзӯи мушаххас дониши бевосита медиҳад. Ангезаҳои Имутуитивизм инчунин ба бархе аз намояндагони равияи фалсафии вуҷудӣ (масалан, файласуфи олмонӣ Г. Марсел) хос мебошанд, ки талош доранд аз доираи ҳисси мустақими таҷрибӣ фаротар раванд. Онҳо ба фалсафа пешниҳод мекунанд, ки ба таҷрибаи навъи махсус – «таҷриба»-и маънавиёт (аз ҷумла, ба дину ирфон) такя дошта бошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Имутуитивизм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Самтҳо ва мактабҳои фалсафӣ]] [[Гурӯҳ:Маърифатшиносӣ]] 8xg0087vzyn7ir4em3pb33rsmxl4adr Интуитсионизм 0 334639 1491615 2026-10-29T10:02:54Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интуитсионизм''' '''—''' равияи асосноккунии илмҳои [[риёзиёт]] ва [[мантиқ]], ки мувофиқи он меъёри ниҳоии қобили қабул будани равишҳо ва натиҷагириҳои ин илмҳо ҳадс (интуитсия)-и аёниву мазмунӣ мебошад; маҷмӯи андешаҳои [[Фалсафа|фалсафӣ]] ва риёзӣ, ки ҳукмҳои р... 1491615 wikitext text/x-wiki '''Интуитсионизм''' '''—''' равияи асосноккунии илмҳои [[риёзиёт]] ва [[мантиқ]], ки мувофиқи он меъёри ниҳоии қобили қабул будани равишҳо ва натиҷагириҳои ин илмҳо ҳадс (интуитсия)-и аёниву мазмунӣ мебошад; маҷмӯи андешаҳои [[Фалсафа|фалсафӣ]] ва риёзӣ, ки ҳукмҳои риёзиро аз дидгоҳи «ҳадси боэътимод» баррасӣ мекунанд. == Таъбирҳо == Ду таъбири Интуитсионизм вуҷуд дорад: 1. Ҳадси боэътимод, ки бо масъалаи вуҷуди мудрак иртиботе надорад. 2. Эътимоди возеҳи ақлонӣ. Дар ҳадси риёзӣ ҳукм ҳамон гоҳ дуруст дониста мешавад, ки агар он бо баъзе «озмоишҳои фикрӣ» собит шуда бошад. Мувофиқи таълимоти Интуитсионизм риёзиёт бояд ба тасаввуроти ҳадсии қатори ададҳои натуралӣ ва усули индуксияи риёзӣ такя намояд. Асосгузори Интуитсионизм файласуф ва риёзидони ҳолландӣ Л. Э. Брауэр (1881–1966) дониста мешавад. Ӯ дар ибтидои асри XX барномаи тағйири куллии илми риёзиётро пешниҳод кард, ки мувофиқи он илми риёзӣ ба мантиқ (логисизм) ва тавассути забони рамзӣ (формализм) маънидод кардан эҳтиёҷ надорад. Ба ақидаи намояндагони Интуитсионизм риёзиёт соф фаъолнокии фикриест, ки ба забони мудраки он вобаста нест. Забон фақат барои иттилои ғояҳои риёзӣ хидмат мекунад ва риёзиётро ҳамчун забони махсус таъбир кардан мумкин нест. Мавзӯи таҳқиқи мантиқи риёзӣ забони риёзиест, ки то як андоза мудракҳои риёзиро ифода менамояд. Мантиқ дар муқоиса бо риёзиёт дуюмдараҷа аст. Аз ин рӯ, риёзиётро тавассути мантиқ асоснок кардан мумкин нест. Қазияи асосии намояндагони Интуитсионизм маънои вуҷуд доштан дар риёзиёт ё конструктивӣ будан, яъне бунёд кардан аст. Аз вуҷуд доштани мудраки риёзӣ безиддиятнокии он бармеояд, лекин на баръакс, яъне на ҳамаи мудраки безиддият вуҷуд дорад. Сохтан ё бунёд кардан ягона воситаи асосноккунӣ дар илми риёзиёт ба шумор меравад. Ҳадсгароён (интуитсиониҳо) қонуни истиснои солис, қонуни бартараф кардани инкори дукарата ва чанде аз қонунҳои мантиқи классикиро сахт танқид кардаанд. Ба ақидаи Л. Брауэр қонунҳои мантиқ ҳақиқати мутлақ нестанд. Онҳо вобаста ба соҳаи татбиқашон тағйир меёбанд. Қонуни ''истиснои солис'' танҳо дар ҳудуди риёзиёти охирдор амал мекунад, вале дар мулоҳизаву муҳокимарониҳо дар бораи маҷмӯъҳои беохир татбиқ намешавад. Аз тарафи Интуитсионизм танқид шудани мантиқи классикӣ барои пайдоиши равияи нав дар мантиқ – мантиқи ҳадсӣ (интуитсионӣ) мусоидат кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интуитсионизм|8|муаллиф=Н. Сайфуллоев.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мантиқ]] 273nf68fqfzqeeh9hb174zxmvmh8hoz Инулин 0 334640 1491616 2026-10-29T10:11:20Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инулин''' — полисахариди захиравии [[Гиёҳ|рустаниҳо]]. == Мафҳум == Бори аввал соли 1804 аз решаи ''росан'' ҷудо карда шудааст. Инулин моддаи беранги аморфӣ буда, дар натиҷаи гарм кардан дар об ҳал ва дар асидҳои омехта деполимеризатсия мешавад. Молекулааш аз боқи... 1491616 wikitext text/x-wiki '''Инулин''' — полисахариди захиравии [[Гиёҳ|рустаниҳо]]. == Мафҳум == Бори аввал соли 1804 аз решаи ''росан'' ҷудо карда шудааст. Инулин моддаи беранги аморфӣ буда, дар натиҷаи гарм кардан дар об ҳал ва дар асидҳои омехта деполимеризатсия мешавад. Молекулааш аз боқимондаи (2→1)-пайвасти (маъмулан 30–50, баъзан 100) β-D-фруктофураноза ва як боқимондаи ɑ-D-глюкопираноза таркиб ёфтааст. Бо роҳи пайвастшавии ферментативии пайдарҳами боқимондаҳои фруктоза бо молекулаи сахароза ҳосил мешавад. Инулин дар вакуолаи ҳуҷайраҳои рустаниҳои олиташаккул, хосса мураккабгулҳо ҷамъ мешавад. Он мисли сахароза рустаниҳоро ба беобиву сармо устувор мекунад. Инулини калонмолекула дар андомгони одам гувориш намеёбад, вале ба воситаи бифидобактерияҳои флораи рӯда хориҷ мешавад. Инулинро аз маводди наботие, ки дар таркиби массаи хушки онҳо зиёда аз 50% вуҷуд дорад (бехи картошкагул ва решаи коснӣ), ҳосил мекунанд. Дар натиҷаи ҳидролизи асидии нарм аз Инулин ҷузвҳои олигосахаридӣ ва фруктоза ба даст меоранд, ки таъми ширин дошта, ивазкунандаи қанд мебошанд. Дар тиб Инулинро барои ташхиси амалкарди полоишии гурдаҳо истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инулин|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Химия]] nks8z1tq3h4rs0jn5j04dsr2062sylh Инфантилизм 0 334641 1491617 2026-10-29T10:22:36Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфантилизм''' ({{lang-la|infantilis}} – кӯдакона), кӯдакмонандӣ, тифлсифатӣ, ҳолатест, ки ҳангоми он дар одами калонсол хислатҳои тифл ё кӯдакони синни балоғат маҳфуз монда, рушди ҷисмониву рӯҳии онҳо ба таъхир меафтад; хӯйи кӯдакона дар одами болиғ. == Таърихи пешни... 1491617 wikitext text/x-wiki '''Инфантилизм''' ({{lang-la|infantilis}} – кӯдакона), кӯдакмонандӣ, тифлсифатӣ, ҳолатест, ки ҳангоми он дар одами калонсол хислатҳои тифл ё кӯдакони синни балоғат маҳфуз монда, рушди ҷисмониву рӯҳии онҳо ба таъхир меафтад; хӯйи кӯдакона дар одами болиғ. == Таърихи пешниҳодшавӣ == Истилоҳи Инфантилизмро соли 1864 асабшиноси фаронсавӣ Э. Ш. Ласегом пешниҳод кардааст. Инфантилизм шояд дар тамоми андомгон ё бахшҳои алоҳидаи он ба мушоҳида расад. Сабаби асосии Инфантилизм ихтилоли рушди дохилибатнӣ ва бемории ғадудҳои дарунрез мебошад. Бемориҳои музмини синни кӯдакӣ – амрози рӯда (остеодистрофияи рӯда), гурда (рушди ноқиси гурдаҳо) ва ҷигар (рахити ҷигар), заҳролудии музмини волидайн (масалан, майзадагӣ), камбуди ғизо, норасоии витаминҳо дар айёми хурдсолӣ ва ғ. низ ба пайдоиши И. мусоидат мекунанд. Инфантилизм плюригландулавӣ (бино бар иллати чанд ғадуди усораи дохилӣ пайдо мешавад), ҳипофизӣ (ҳангоми норасоии ҳиссаи пеши ҳипофиз паканагӣ ба вуҷуд меояд), тиреогенӣ (ҳангоми ҳипотиреоз), ҷинсӣ ва ғадудӣ (дар натиҷаи берушдӣ ё бемории ғадуди болои гурда) мешавад. == Инфантилизми рӯҳӣ == Дар ибтидо ҳамчун аломати таъхири рушди рӯҳӣ (''олигофрения'') шарҳ меёфт, батадриҷ маънии нисбатан васеъ касб карда, ҳатто ба ашхоси ақлашон солим ҳам нисбат дода мешуд. Ҳангоми Инфантилизми умумӣ бештар рушди сусти эҳсосоту ирода ба мушоҳида мерасад. Муҳокимаронии бемор заифу сатҳӣ буда, гуфтор ва рафтору кирдораш низ берабт мебошанд. Инфантилизми рӯҳӣ, маъмулан, хосси рӯҳбеморӣ аст. Он ҳамчунин ҳангоми бемории ғадудҳои дарунрез, осеби мағзи сар, маҷзубият (шизофрения) ба мушоҳида мерасад. Шахсони гирифтори Инфантилизми рӯҳӣ талқинпазир ва ноустувор буда, ба дастгирии дигарон ниёз доранд. Дар натиҷаи тарбияи нодуруст дар онҳо мумкин аст хислатҳои манфӣ – худбинӣ, ноуҳдабароӣ, нотавонӣ падид оянд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ||8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Асабшиносӣ]] cmbtpi4k0k6caexvu0y1xqmnj2zdofq Инфаркт 0 334642 1491618 2026-10-29T10:41:34Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфаркт''' (аз лот. infarctus – саршор, пур), мавти ягон қисми узв ё бофта бино бар ногаҳон халал ёфтани ҳаракати хун дар он. == Боисшавӣ == Ба Инфаркт суддабандӣ, эмболия, ташаннуҷи бардавоми шараён, фаъолияти барзиёди узв дар шароити ҳипоксия ва ғайра боис мешаван... 1491618 wikitext text/x-wiki '''Инфаркт''' (аз лот. infarctus – саршор, пур), мавти ягон қисми узв ё бофта бино бар ногаҳон халал ёфтани ҳаракати хун дар он. == Боисшавӣ == Ба Инфаркт суддабандӣ, эмболия, ташаннуҷи бардавоми шараён, фаъолияти барзиёди узв дар шароити ҳипоксия ва ғайра боис мешаванд. Инфаркт фонашакл (дар испурч, гурда, шуш) ва бешакл (дил, мағзи сар), аз рӯи ранг сафед (испурч, мағзи сар), сафед бо тоҷаки хуншор (дил, гурда) ва сурх (хунрез) мешавад. Сабаби ранги сурх гирифтани Инфаркт хунро ҷаббидани бофтаҳои фавтида (масалан, Инфаркти шуш дар мавриди пурхунии музмини варид) мебошад. Дар ин миён Инфарктҳои мушаки дил Инфаркти мағзи сар, қишри гурда ва ғадудҳои болои гурда, ки мумкин аст бо марг анҷом ёбанд, муҳиммияти бештари клиникӣ доранд. Зардоб ё чирк гирифтани узви мавтшуда эҳтимол сабаби густариши сироят ва уфунат гардад. Фаъолияти узви зарардида вобаста ба мавқеъ, андоза ва хусусияти Инфаркт мумкин аст заиф ё куллан нест шавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфаркт|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:тиб]] rpelbya5kogavscyeoonptbn49gs1d0 1491619 1491618 2026-10-29T10:46:03Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491619 wikitext text/x-wiki '''Инфаркт''' ( {{lang-la|infarctus}} – саршор, пур), мавти ягон қисми узв ё бофта бино бар ногаҳон халал ёфтани ҳаракати хун дар он. == Боисшавӣ == Ба Инфаркт суддабандӣ, эмболия, ташаннуҷи бардавоми шараён, фаъолияти барзиёди узв дар шароити ҳипоксия ва ғайра боис мешаванд. Инфаркт фонашакл (дар испурч, гурда, шуш) ва бешакл (дил, мағзи сар), аз рӯи ранг сафед (испурч, мағзи сар), сафед бо тоҷаки хуншор (дил, гурда) ва сурх (хунрез) мешавад. Сабаби ранги сурх гирифтани Инфаркт хунро ҷаббидани бофтаҳои фавтида (масалан, Инфаркти шуш дар мавриди пурхунии музмини варид) мебошад. Дар ин миён Инфарктҳои мушаки дил Инфаркти мағзи сар, қишри гурда ва ғадудҳои болои гурда, ки мумкин аст бо марг анҷом ёбанд, муҳиммияти бештари клиникӣ доранд. Зардоб ё чирк гирифтани узви мавтшуда эҳтимол сабаби густариши сироят ва уфунат гардад. Фаъолияти узви зарардида вобаста ба мавқеъ, андоза ва хусусияти Инфаркт мумкин аст заиф ё куллан нест шавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфаркт|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:тиб]] 5pg5besqqqo4ofyfg1ocnkdu7xrss61 Инфауна 0 334643 1491620 2026-10-29T11:23:55Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфауна''' ({{lang-la|in}} – дар, дохил ва ''фауна''), ҳайвоноти қаъри об, ки дар қабати гил зиндагӣ ва дар рӯи он озод ҳаракат мекунанд. Ба Инфауна бисёр нармбаданҳо, кирмҳои гуногун, баъзе харчангшаклон, хорпуштҳои баҳрӣ, ситораҳои баҳрӣ, голотурияҳо, офиурияҳо, кир... 1491620 wikitext text/x-wiki '''Инфауна''' ({{lang-la|in}} – дар, дохил ва ''фауна''), ҳайвоноти қаъри об, ки дар қабати гил зиндагӣ ва дар рӯи он озод ҳаракат мекунанд. Ба Инфауна бисёр нармбаданҳо, кирмҳои гуногун, баъзе харчангшаклон, хорпуштҳои баҳрӣ, ситораҳои баҳрӣ, голотурияҳо, офиурияҳо, кирминаи баъзе ҳашарот мансубанд. Вобаста ба муҳити зист Инфаунаҳо лойқадӯст, регдӯст, сангдӯст ва гилдӯст мешаванд. Ғизои бисёр Инфаунаҳо детритҳоанд. Баъзе Инфаунаҳо дар тӯли шаборӯз ё мавсим ба таври амудӣ ҷой иваз мекунанд. Инфауна манбаи ғизои моҳиёни қаъри об (бентосҳо) мебошанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфауна|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳайвонот]] lvbimc2xedustvcwvnvc91v6i2n49u5 Инфикс 0 334644 1491622 2026-10-29T11:27:41Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфикс''' ({{lang-la|infixus}} – гузошташуда, дохил кардашуда). Воситае алоқа – аффиксе, ки дар калимасозӣ байни ду реша гузошта мешавад: гун о гун – гуногун, дав о дав – даводав, зан о занӣ – занозанӣ; гуфт у гӯ – гуфтугӯ, пурс у ҷӯ – пурсуҷӯ, мош у биринҷ – мошубирин... 1491622 wikitext text/x-wiki '''Инфикс''' ({{lang-la|infixus}} – гузошташуда, дохил кардашуда). Воситае алоқа – аффиксе, ки дар калимасозӣ байни ду реша гузошта мешавад: гун о гун – гуногун, дав о дав – даводав, зан о занӣ – занозанӣ; гуфт у гӯ – гуфтугӯ, пурс у ҷӯ – пурсуҷӯ, мош у биринҷ – мошубиринҷ: Мавҷ и гул – Мавҷигул, мард и кор – мардикор ва ғайра == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфикс|8|муаллиф= }} i30463y09mr1ezynjfn19j2agi2olsr 1491623 1491622 2026-10-29T11:28:23Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491623 wikitext text/x-wiki '''Инфикс''' ({{lang-la|infixus}} – гузошташуда, дохил кардашуда). Воситае алоқа – аффиксе, ки дар калимасозӣ байни ду реша гузошта мешавад: гун о гун – гуногун, дав о дав – даводав, зан о занӣ – занозанӣ; гуфт у гӯ – гуфтугӯ, пурс у ҷӯ – пурсуҷӯ, мош у биринҷ – мошубиринҷ: Мавҷ и гул – Мавҷигул, мард и кор – мардикор ва ғайра == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфикс|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Алоқа]] sfiukyvmdqy01baz9tcj6qzzz19l0xr