Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 17154 1491626 1398638 2026-10-29T12:01:15Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 /* Зиндагинома */ ороиш, имло 1491626 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Зайнуддин Маҳмуди Восифӣ |номи аслӣ = {{lang-fa|زین‌الدین محمود واصفی}} |тасвир = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Ҳирот}} |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{шоир}}, [[нависанда]] |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = |забони осор = [[форсӣ]] |дебют = |ҷоизаҳои адабӣ = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Зайнуддин Маҳмуд ибни Абдулҷалил Восифӣ''' ({{lang-fa|زین‌الدین محمود واصفی}}; {{ВД-Дебоча}}) — {{нависанда}}, {{шоир}}, {{муаррих}}, муншӣ ва [[донишманд]]и форс-тоҷик == Зиндагинома == Падараш муншӣ, амакаш шоир, тағояш соҳибилм будаанд. Дар дукони косибии амакаш ‒ Амонӣ шоирони пешавар мунтазам базми шеър меоростанд. Мушоираву суҳбатҳои дар дукон барпошуда ба тарбияи завқ ва ташаккули маънавии Восифӣ бетаъсир намонданд. Восифӣ илмҳои расмии замонаро дар Ҳирот омӯхта, дар муаммокушоию муаммогӯӣ шуҳрати тамом ёфт ва дар 16-солагӣ ба суҳбати Алишери Навоӣ мушарраф гардид. Аммо дар натиҷаи ҳуҷумҳои шоҳзодагони темурӣ ва Исмоили Сафавӣ (ҳукмронӣ 1502-24) аз ғарб ва тохтутози бераҳмонаи Шайбонихон (ҳукмронӣ 1451—1510) аз шарқ Ҳирот мақоми маркази адабию фарҳангӣ буданашро аз даст дода, ба майдони муҳорибаву хунрезиҳо табдил ёфт. Аксари намояндагони илму адаб куштаву пароканда шуданд. Ҳуҷуми Шайбонихону Исмоили Сафавӣ ба сари мардуми Ҳирот кулфатҳо оварданд. Дар чунин вазъият Восифӣ дар зодгоҳи худ истода натавониста, ба умеди гӯшаи осоише дарёфтан соли 1511 роҳи Машҳаду Нишопурро пеш гирифт. Вале дар ин шаҳрҳо ҳам осоишу оромише наёфта, 17 апрели 1512 ба Мовароуннаҳр омад ва илму дониши андӯхтаи худро пайваста такмил дода, ба маҷлису анҷуманҳои адибон роҳ ёфт. Дар ин давра котибӣ, мударрисӣ, имоматӣ ва ғ. василаи рӯзгузаронии адиб гардиданд. Аз ҷумла, солҳои 1512-14 ба Самарқанд омада, чанде мударрисию имоматӣ кард. Баъд аз ин муддате шаҳрҳои дигари Мовароуннаҳрро саёҳат намуда, соли 1518 ба Тошканд рафт ва то охири умраш дар он ҷой рахти иқомат густарид.[[File:Zayniddin Mahmud ibn Abduljamil.jpg|thumb|Турбати Зайниддин Восифӣ дар Тошканд]] == Эҷод == Восифӣ аз 12-13-солагӣ эҷод мекард ва бо таъсири муҳити адабии Ҳирот, хусусан, шоирони ҳунарманд, ки нуфуз доштанд, аввалҳо муаммову ғазал менавишт. Шоири бадеҳагӯй буда, дар маҳфилҳо бадоҳатан ғазалу қасида мегуфт, дар услубҳои гуногун нома менавишт ва бо қудрати фавқулодаи хеш ҳозирону муддаиёнро дар ҳайрат мегузошт. Дар солҳои таҳсили мадраса (1507-10) қасидаҳои ҷавобия ва ҳаҷвияҳои обдораш шуҳрат ёфтаанд. Ашъори Восифӣ аз ҷиҳати анвоъ (жанр)-у мавзӯъ гуногун буда, тавассути санъатҳои маъмули шеъри форсӣ-тоҷикӣ музайян гардонида шудаанд. Махсусан, қасидаи дар мавзӯи қаҳтии Самарқанд (1512), ғазалу қасидаҳои дар радифи «гул», «наргис», «лола» «ангуштарӣ» ва ғ., ки дар ҷавоби қасоиди Котибӣ, Камолуддин Исмоили Исфаҳонӣ ва дигарон навиштааст, инчунин, ғазалҳои таблбозию луғазҳояш аз қудрати баланди шоирии Восифӣ гувоҳӣ медиҳанд. Бо ин ҳама, Восифӣ дар таърихи адабиёти форс-тоҷик ҳамчун устоди мусаллами насри бадеъ шуҳрат дорад, ки ба туфайли таснифи «Бадоеъу-л-вақоеъ» насибаш гардидааст. Восифӣ аз ҷавонӣ муҳити зиндагии аҳли заҳмат, махсусан, ҳунармандону косибонро хуб омӯхта, шебу фарози рӯзгори ин табақаи мардуми шаҳрро бо маҳорати баланди нигорандагӣ тасвир кардааст, ки ба тақвияти ҷанбаҳои вуқуъгӯии эҷодиёти нависанда сабаб шудааст. Дар эҷодиёти Восифӣ, ҳамчун намояндаи дарбори феодалӣ, ғояҳои шоҳпарастӣ ва мадҳияҳо дар бораи онҳо ҳам дучор меоянд. Аммо ҷавҳари пешқадами эҷодиёти Восифӣ пурқувват буда, дар асарҳои худ, асосан, манфиати аҳли заҳматро ҳимоя ва «бисёр нуқсонҳои дар низоми хонӣ ҷойдоштаро ба таври нозуки ҳаҷвомез фош кардааст» (Б. Ғафуров). == Осор == * Бадоеъу-л-вақоеъ. Д., 2014; * Бадоеъу-л-вақоеъ. Мунтахаби ҳикоёт. Д., 2006; * Удивительные события. Избранные страницы. Д., 1984. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Восифӣ|4|муаллиф=А. Афсаҳзод, А. Раҳмонфар}} * Айнӣ С. Восифӣ ва хулосаи «Бадоеъу-л-вақоеъ». Сталинобод, 1956; * Болдырев А. Н. Зайнаддин Васифи. Таджикский писатель XVI Восифӣ Опыть творческой биографии. Д., 1989. {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]] [[Гурӯҳ:Адабиёти форсу тоҷик]] 0xvhlkt3ixwksmxd9x4wljepsw56fki 0 207527 1491671 1258721 2026-10-30T06:19:48Z Рухшона Абдулкаюм 163378 илова 1491671 wikitext text/x-wiki {{Мақомоти иҷроия |ном = Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон |ихтисора = |номи аслӣ = |номи аслӣ1 = |номи аслӣ2 = |кишвар = Тоҷикистон |нишона = |бари нишона = |имзои нишона = |муҳр = |бари муҳр = |имзои муҳр = |тасвир = |имзои тасвир = |таърихи таъсис = [[соли 1988]] |пешина1 = Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба ҳифзи табиат (1988) |пешина2 = Вазорати ҳифзи табиати Ҷумҳурии Тоҷикистон (1992) |пешина3 = |таърихи барҳамдиҳӣ = |баъдина = |тобеият = [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |қароргоҳ = [[Душанбе]], кӯч. Шамсӣ 5/1 <br />734003 |индекс = |кормандон = 1444 |буҷет = |номи вазир1 = |вазифаи вазир1 = |номи вазир2 = |вазифаи вазир2 = |номи роҳбар1 = [[Хайрулло Ибодзода]] |вазифаи роҳбар1 = Раиси Кумита |номи роҳбар2 = |вазифаи роҳбар2 = |номи роҳбар3 = |вазифаи роҳбар3 = |мақоми болоӣ = |мақоми поёнӣ1 = |мақоми поёнӣ2 = |ҳуҷҷат1 = |сайт = http://hifzitabiat.tj |қисмати ёддоштҳо = |харита = |бари харита = |имзои харита = }} ''' '''Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]]''' — мақомоти марказии ҳокимияти иҷ­роияи Ҷумҳурии Тоҷики­стон дар соҳаи ҳифзи муҳити зисти. Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз татбиқи сиёсати ягонаи давлатӣ ва ба низоми муайян даровардани санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи ҳифзи муҳити зисти диққати ҳамаҷониба дода, барои рушди минбаъдаи он заминаҳои заруриро фароҳам меорад == Таъсис == Соли 1988 Қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи таъсиси Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба ҳифзи табиат ба имзо расид. То аввалҳои солҳои навадум давраи ташаккулёбии Кумита ба ҳисоб меравад. * Сохтори Кумита дар он давра аз чунин раёсату бозрасӣ ва шуъбаҳо иборат буд: # Раёсати асосии истифодабарии табиат; # Раёсати асосии прогресси илмӣ-техникӣ; # Маркази ҷумҳуриявии худидоракунии илмӣ-истеҳсолӣ ва Маркази иттилоотии «Табиат»; # Бозрасии махсусгардондашудаи назорати давлатӣ дар самти истифодабарии олами набототу ҳайвонот; # Бозрасии махсусгардондашудаи назорати давлатӣ дар самти ҳифз ва истифодабарии замин; # Бозрасии махсусгардондашудаи назорати давлатӣ дар самти муомилот бо партовҳо; # Бозрасии махсусгардондашудаи назорати давлатӣ дар самти ҳавои атмосфера; # Бозрасии махсусгардондашудаи назорати давлатӣ дар самти ҳифзи захираҳои об; # Шуъбаи ҳифзи захираҳои моҳӣ; # Лабораторияи назорати таҳлилӣ; # Идораи нашрияи ҳафтавори “Наврӯзи Ватан”. # Шуъбаи Тоҷикистонии Умумииттифоқии Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии об. Дар аввали солҳои навадум дар назди Кумита Шӯрои илмии техникӣ низ таъсис ёфта буд. Бо тақозои давр ва дигаргуниҳои куллии рухдода Кумита борҳо табдили ном карда, ҳамзамон дар сохтори он тағйиротҳо ба вуҷуд омаданд. Соли 1992 Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон ба Вазорати ҳифзи табиати Ҷумҳурии Тоҷикистон табдили ном кард. Соли 2004 дар натиҷаи якҷоя шудани ду мақомоти давлатӣ сохтор номи Кумитаи давлатии ҳифзи муҳити зист ва хоҷагии ҷангалро гирифт. Соли 2006 Кумитаи давлатии ҳифзи муҳити зист ва хоҷагии ҷангал ба Вазорати кишоварзӣ ҳамроҳ карда шуд. Дар ин давра барои ҳамоҳанг сохтани меъёрҳои кишоварзӣ ба талаботи ҳифзи табиат кӯшиши фаъол ба харҷ дода шуд ва дар сохтори Вазорати кишоварзӣ бо номи Хадамоти назорати давлатӣ оид ба истифода ва ҳифзи табиат арзи вуҷуд дошт. Соли 2008 Хадамоти назорати давлатӣ оид ба истифода ва ҳифзи табиат бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон табдили ном кард. Бо тағйирот: Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2014, №162 сохтори Кумита аз чунин раёсату шуъба ва бахшу марказҳо иборат мебошад. == Сохтори дастгоҳи марказӣ == * Роҳбарият; * Раёсати мониторинг ва сиёсати экологӣ * Раёсати корҳо (бахшҳои умумӣ, кадрҳо, ҳуқуқ, корҳои махсус ва корҳои хоҷагӣ); * Шуъбаи банақшагирӣ, муҳосибот ва молия; * Шуъбаи назорати давлатии истифода ва ҳифзи захираҳои об; * Шуъбаи назорати давлатии истифода ва ҳифзи олами набототу ҳайвонот; * Шуъбаи назорати давлатии истифода ва ҳифзи ҳавои атмосфера; * Шуъбаи назорати давлатии истифода ва ҳифзи замин ва муомилот бо партовҳо; * Бахши робитаҳои байналмилалӣ; * Бахши обуҳавошиносӣ. ===Нақшаи идоракунӣ=== * Дастгоҳи марказӣ; * Экспертизаи давлатии экологӣ; * Раёсат ва шуъбаҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳо ва шаҳри Душанбе, шуъба ва бахшҳои шаҳрӣ ва ноҳиявии ҳифзи муҳити зист. ===Номгӯи ташкилотҳои системаи Кумита === * Агентии обуҳавошиносӣ; * МД “Лабораторияи илмию тадқиқотии ҳифзи табиат”; * МД “Маркази илмию тадқиқотии ҳифзи захираҳои об”; * МД “Маркази миллии гуногунии биологӣ ва бехатарии биологӣ”; * МД “Маркази миллии иҷрои Конвенсияи Стокголм оид ба ифлоскунандаҳои устувори органикӣ”; * Маркази назорати таҳлилӣ; * Маркази ахбори экологӣ; * Маркази стандартикунонӣ ва меъёрҳои экологӣ. ===Ташкилотҳои тиҷоратӣ=== * Маркази ҷумҳуриявии илмӣ-истеҳсолии “Табиат” * Корхонаи воҳиди давлатии "Сайду саёҳат" == Роҳбарияти кумита == # Назриев Мунаваршоҳ Назриевич аввалин раиси Кумитаи давлатии ҳифзи табиат ва баъдтар вазири он таъйин гардида, дар ин мансаб солҳои 1988 – 1992 адои вазифа намудааст. # Хайруллоев Сайдулло аз охири соли 1992 то моҳи майи 1994 вазири ҳифзи муҳити зист буданд. # [[Исмоил Давлатов]] аз моҳи майи соли 1994 то моҳи июли соли 1997 вазири ҳифзи табиат буданд. # Сафаров Неъматулло Маҳмадуллоевич аз моҳи августи соли 1997 то моҳи октябри соли 1998 иҷрокунандаи вазифаи вазири ҳифзи табиатро ба уҳда дошт. # Шокиров Усмонқул аз охири соли 1998 то аввали соли 2004 вазифаи вазири ҳифзи табиати Ҷумҳурии Тоҷикистон буданд. # Каримов Абдулвоҳид Ёқубович аз аввали соли 2004 то охири соли 2006 раиси Кумитаи давлатии ҳифзи муҳити зист ва хоҷагии ҷангали Ҷумҳурии Тоҷикистон буданд. # Қодирӣ Абдураҳмон аз охири соли 2006 то аввали соли 2008 вазифаи вазири кишоварзӣ ва ҳифзи табиати Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба уҳда доштанд. # Зикиров Хурсандқул аз аввали соли 2008 то аввали соли 2011 раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон буданд. # Салимов Талбак аз аввали соли 2011 то охири соли 2013 дар мансаби раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон адои вазифа намуд. # Хайрулло Ибодзода аз моҳи декабри соли 2013 то аввали соли 2019 вазифаи раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба уҳда доранд. # Гулмахмадзода Давлатшох аз моҳи январи соли 2019 то аввали соли 2020 вазифаи раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба уҳда доранд. # Шерализода Баҳодур аз феврали соли 2020 то ҳоло вазифаи раиси Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба уҳда доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{сайти расмӣ|https://egov.tj/site/nature-tjk}} * [http://www.president.tj Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.meteo.tj/index.php?category=&materials=&lang=toj Агентии обуҳавошиносии Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180117165237/http://www.meteo.tj/index.php?category=&materials=&lang=toj |date=2018-01-17 }} {{Сохтори мақомоти марказии ҳокимияти иҷроияи Ҷумҳурии Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Кумитаҳои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] 4g537tk8m636q0ay5f8tyrpukzf7dis 0 214122 1491630 1491368 2026-10-29T17:54:42Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491630 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-6-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Меҳтар размовар''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размдор]] | дараҷаи поинтар = [[Размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}| }} '''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размдор]] |} ''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]</ref><ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар размовар'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''овар'' < <small>асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''</small>.</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи [[размовар]]он ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. # дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размовар|''сержант'']], # ''сержанти калон'', # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар якони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] bd5e3h11d9zumqxne83vt9pt6og1xki 1491639 1491630 2026-10-30T04:27:39Z Omid Jeyhani 1522 /* Вожашиносӣ */ Fixed typo 1491639 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-6-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Меҳтар размовар''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размдор]] | дараҷаи поинтар = [[Размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}| }} '''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размдор]] |} ''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]</ref><ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар размовар'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + '''''-овар''''' ‘''оваранда''’ (<small>{{lang-pal|''-āvar''}} < {{lang-peo|''*bara-''}} ‘''баранда''’ < √''*bar-'' ‘''бурдан''’</small>)</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи [[размовар]]он ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. # дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размовар|''сержант'']], # ''сержанти калон'', # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар якони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 6flqk7ywlnsn3yg45ss4b3kx9rvemp4 0 214214 1491680 1490292 2026-10-30T08:01:10Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491680 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1a-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Кеҳтар таҳмадор''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}} | rank = [[Саркарда]] | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Таҳмадор]] | дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размсоз]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон севум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший лейтенант''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sub-lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OF-1''}}| }} '''Кеҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размсоз]] ва пойинтар аз [[таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон севум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Меҳтар размсоз]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Кеҳтар таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Таҳмадор]]<br><small></small> |} ''Кеҳтар таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.</ref>) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст. ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>'''''[[таҳма]]''''' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + '''''-дор''''' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''кеҳтар таҳмадор''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref name="Таджикские воинские звания">[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]</ref>. == Пешина == «''Таҳмадор''» навгузида аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} дар [[сипоҳи Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Тагма''» ({{lang-grc|τάγμα}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|''tahmīh''}} ‘''нерӯ''’ (< эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’<ref name="Ҳасандӯст" /> < {{lang-pal|''tahmīh''}} < {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''нерӯманд''’<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.</ref>) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст. Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо ''таҳм'' ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд ''[[разма]]'' ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]</ref>. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref name="Таджикские воинские звания" />. == Ному нишони ''Кеҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> File:9.AzAF-JLT.png|{{lang|az|Kiçik leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|be|Малодшы лейтэнант}}<br />{{lang|be-Latn|Malodšy liejtenant}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> File:10.RBrLF-2LT.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}<br />([[Royal Brunei Land Force]])<ref name="Brunei_Army">{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}</ref> File:07.Kyrgyzstan Army-JLT.svg|{{lang|ky|Кенже лейтенант}}<br />{{lang|ky-Latn|Kenje leytenant}}<br />([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> File:Malaysia-army-OF-1a.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}<br />([[Malaysian Army]])<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}</ref> File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|{{lang|ru|Mла́дший лейтена́нт}}<br />{{lang|ru-Latn|Mládshiy leytenánt}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tg|Лейтенанти хурд}}<br />{{lang|tg-Latn|Leytenanti xurd}}<br />([[Tajik Ground Forces]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tk|Kiçi leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}</ref> File:UA shoulder mark 11.svg|{{lang|uk|Молодший лейтенант}}<br />{{lang|uk-Latn|Molodshyy leytenant}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]] and [[Ukrainian Air Assault Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2026-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}</ref> </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] 7bkq0y3zpubhdphfrefunrg5ashgidn 0 214282 1491631 1489188 2026-10-29T18:07:45Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491631 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-8-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-8-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Размдор''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌دار'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-8]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размсоз]] | дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Меҳновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старшина''|{{парчамбандӣ|USA}} ''First sergeant Master sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-8''}}| }} '''Размдор''' ({{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[размсоз]] дорад ва баробар бо [[меҳновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Меҳтар размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Размдор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размсоз]]<br><small></small> |} ''Размдор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''меҳтарии'' ''[[вашт]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]]ест, ки аз ду ё бештар [[таҳм]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё яконе мустақил аст; гурӯҳон<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, рота<ref name="ВЭ-7">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=Воениздат|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10000|isbn=5-203-001874-X}}</ref>. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки масъули омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳор ва созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори ''вашт'' ва сардори мустақими [[размовар]]ону [[сарбоз]]они якони худ аст. Ҳамчунин размдорон кормандони «[[омод]]гоҳ» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи яконҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>{{книга|автор=Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ|часть=Том 1, статья «Омодгоҳ»|заглавие=Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом|ответственный=Под ред. Ғуломҳусайн Садрии Афшор|место = Теҳрон |издательство=«Фарҳанги муъосир»|год=1388|страницы=91|страниц= |тираж= |isbn=978-964-8637-92-2}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размдор''» ба маънои ‘''ҷанговар''; ''ҷангҷӯ''; ''размӣ''’ аст<ref name="Луғатнома">{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-16 |archivedate=2024-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240816145845/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 }}</ref> ва аз як вожа ва як пасванд сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-дор'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + '''''-дор''''' (<small>{{lang-pal|''dār''}} < {{lang-peo|*''dār(a)-''}} < эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доранда''’), ки ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «''нигаҳдоранда''»-ро мерасонад</small><ref>{{Cite web |url=http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- |title=''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45. |accessdate=2021-12-11 |archivedate=2021-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211160508/http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- }}</ref></blockquote> Вожасозӣ бо пасванди «''-дор''» аз куҳантарин замонҳо ба кор меравад. Чунончи, дар [[забони эронии бостон]] «''*kāra-dāranaka-''» ‘''дорандаи сипоҳ, сипаҳдор''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 1244—1245</ref>) ва дар {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|«''сипаҳдор''»]]}} ва [[Лашкарсолор|«''лашкардор''»]] бо ҳамин пасванд сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref> ва ''размдор'' дар қиёс бо онҳо сохта шудааст. ''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор'' аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо ''сипаҳсолор'' ва «''фармонраво''; ''подшоҳ''» аст ва ''сипаҳдорӣ'' низ «''амали сипаҳдор'', ''сардории сипоҳ'', ''фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref name="Сухан">''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. Чунончи, Фирдавсӣ «''сипаҳдор''»-ро ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори Эрон бидод''<ref name="Шоҳнома">''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ISBN 978-99947-32-84-5</ref>.</poem></blockquote> <blockquote><poem>''Сипаҳдори Турон чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор''; ''нигаҳдории лашкар''; ''фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref name="Сухан" />. ''Лашкардор'' дар «Марзбоннома» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref name="Луғатнома" />.</blockquote> ''Размдор'' ҳамчун дараҷаи низомӣ соли 1991 дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда<ref name="Сухан" /><ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-12 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref> ва ду рутба дорад, ки баробар бо [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|рутбаҳои зерин]] дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳастанд: # ''размдори дувум'' = [[Размдор|''старшина'']]; # ''размдори якум'' = [[Размсоз|''прапоршик'']]. Бино бар ин, «''размдор''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''старшина''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} Мақоми [[Фармондеҳи разма|фармондеҳии разма]] нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]ҳо — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размовар|''сержант'']], # [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар якони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии размоварон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. Дараҷаи «''старшина''» ({{lang-ru|''старшина''}}, аз {{lang-ru|''старший''}} — ''меҳтар'') ҳамчун рутбаи фардӣ дар [[Артиши Сурх]] [[соли 1935]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст. Ин дараҷаро ба беҳтарин [[меҳтар размовар|''сержантҳои калон'']] медиҳанд, ки дар мақомҳои созмонии сержантӣ на камтар аз 6 моҳ хидмат карда бошанд ё дар мақоме таъйин шуда бошанд, ки бино бар созмони низомӣ дараҷаи ''старшина'' муқаррар шуда бошад. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 2qur5oqlbnwnkqmo9uin169x2lv397g 0 214287 1491629 1489183 2026-10-29T17:12:16Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491629 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-5-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | ном = '''Размовар''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌آور'''}} | rank = Размоварон | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар размовар]] | дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}| }} '''Размовар''' ({{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[меҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Кеҳтар размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар размовар]]<br><small></small> |} Мақоми созмонии ''размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>; отделение<ref name="ВЭ-6">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''овар'' < <small>асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''</small>.</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи размоварон ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержант'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон|Яконҳо]] ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвашт|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд<ref>''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref>''Hinz'', op. cit., p. 240</ref>. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref>''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref>''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84</ref>. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо яконҳои размии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размдор|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма|размаҳо]] — [[размёр|''капрал'']] ё [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳма|таҳмаҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размовар|''сержант'']], # [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 8pouf1o648tb0ff31519xek1um4qtr6 1491632 1491629 2026-10-29T18:12:36Z Omid Jeyhani 1522 /* Вожашиносӣ */ Fixed typo 1491632 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-5-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | ном = '''Размовар''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌آور'''}} | rank = Размоварон | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар размовар]] | дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}| }} '''Размовар''' ({{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[меҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Кеҳтар размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар размовар]]<br><small></small> |} Мақоми созмонии ''размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>; отделение<ref name="ВЭ-6">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + '''''-овар''''' ‘''оваранда''’ (<small>{{lang-pal|''-āvar''}} < {{lang-peo|''*bara-''}} ‘''баранда''’ < √''*bar-'' ‘''бурдан''’</small>)</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи размоварон ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержант'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон|Яконҳо]] ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвашт|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд<ref>''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref>''Hinz'', op. cit., p. 240</ref>. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref>''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref>''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84</ref>. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо яконҳои размии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размдор|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма|размаҳо]] — [[размёр|''капрал'']] ё [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳма|таҳмаҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размовар|''сержант'']], # [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 72azlq0myu8gaqzc3i1piq8rk5gwb5w 0 214288 1491628 1491367 2026-10-29T15:31:59Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491628 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-4-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-4-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Кеҳтар размовар | кишвар = {{flag|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размовар]] | дараҷаи пойинтар = [[Размёр]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новёр дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-5''}}| }} '''Кеҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размёр]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. Мақоми созмонии ''кеҳтар размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>; отделение<ref name="ВЭ-6">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размёр]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Кеҳтар размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размовар]]<br><small></small> |} == Вожашиносӣ == ''Кеҳтар размовар'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.</ref>) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''овар'' > асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи размоварон ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Кеҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти хурд'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Ягон|Ягонҳо]] ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвашт|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд<ref>''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref>''Hinz'', op. cit., p. 240</ref>. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref>''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref>''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84</ref>. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. # дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # ''сержанти хурд'', # [[Размовар|''сержант'']], # [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Манобеъ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] pbprf8bhrjk96c1bc24lsdai4lzmwez 1491638 1491628 2026-10-30T04:25:58Z Omid Jeyhani 1522 /* Вожашиносӣ */ Fixed typo 1491638 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-4-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-4-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Кеҳтар размовар | кишвар = {{flag|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размовар]] | дараҷаи пойинтар = [[Размёр]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новёр дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-5''}}| }} '''Кеҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размёр]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. Мақоми созмонии ''кеҳтар размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>; отделение<ref name="ВЭ-6">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размёр]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Кеҳтар размовар''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Размовар]]<br><small></small> |} == Вожашиносӣ == ''Кеҳтар размовар'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.</ref>) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. «''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' (<small>{{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’</small><ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + '''''-овар''''' ‘''оваранда''’ (<small>{{lang-pal|''-āvar''}} < {{lang-peo|''*bara-''}} ‘''баранда''’ < √''*bar-'' ‘''бурдан''’</small>)</blockquote> ''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи [[размовар]]он ҷангро ёр кист''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref>.</poem> </blockquote> «''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад<ref>''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.</ref>. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. ''Кеҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти хурд'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Ягон|Ягонҳо]] ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвашт|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд<ref>''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref>''Hinz'', op. cit., p. 240</ref>. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref>''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref>''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84</ref>. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. # дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. # дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: # ''сержанти хурд'', # [[Размовар|''сержант'']], # [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], # [[Размдор|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размовар'' ҳамчун дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавофазоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>: # ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]; # ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']]; # ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Манобеъ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 5z4lnzwo2uih0rot1c66lrnw1z024wr 0 214309 1491642 1489198 2026-10-30T04:36:09Z Omid Jeyhani 1522 Fixed typo 1491642 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-9a-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-9a-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Размсоз | кишвар = {{flag|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар размсоз]] | дараҷаи пойинтар = [[Размдор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новдор дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}| }} '''Размсоз''' ({{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размдор]] ва пойинтар аз [[меҳтар размсоз]] дорад ва баробар бо [[новдор дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размдор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Размсоз''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар размсоз]]<br><small></small> |} ''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон дараҷае болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмдор|''таҳмдорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''» номида мешаванд<ref name="Козимӣ">{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref>. ''Размсозон'' маъмулан симати ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2</ref>. == Вожашиносӣ ==Тоҷикистон «''Размсоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' <small>({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>)</small> + '''''соз''''' <small>({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ < {{lang-peo|''*sāča-''}} < √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.</ref>)</small>.</blockquote> «''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»<ref name="Козимӣ" /> таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Биёмад ба наздики ман размсоз'', ''Чу пили дамон бо каманди дароз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]</ref>.</poem> <poem>''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', ''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]</ref>.</poem></blockquote> Прапоршикҳо маъмулан кормандони [[омод]] ва коршиносони ''омодгоҳ'' ҳастанд ва омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳо бар уҳдаи онҳост. Аз ин рӯ, «''размсоз''» ба маънои «''размсозанда''; яъне ''коршиносе, ки сарбозону размафзорҳоро барои ҷанг омода мекунад''» баробар бо ''прапорщик'' гирифта шуда, ки мақоми созмонии онҳоро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. «''Размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршик''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст<ref>[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]</ref>. == Пешина == Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст<ref>''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.</ref>. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]</ref>. Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт<ref>E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b</ref>, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» > {{lang-pal|«''drafš''»}}<ref name="Ҳасандӯст" />) номида мешуд<ref>''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}</ref>. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд<ref>''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7</ref>, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд. == Артиши Шуравӣ == Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи ''прапорщик'' ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name="sve"|loc=С. 498−499}}. Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, яконҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Меҳтар размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд. Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Манобеъ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Military ranks of Tajikistan‎]] jvo3vthx4jhb6hesdrllyn4xf76tymt 1491643 1491642 2026-10-30T04:38:02Z Omid Jeyhani 1522 Fixed typo 1491643 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-9a-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-9a-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Размсоз | кишвар = {{flag|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар размсоз]] | дараҷаи пойинтар = [[Размдор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новдор дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}| }} '''Размсоз''' ({{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размдор]] ва пойинтар аз [[меҳтар размсоз]] дорад ва баробар бо [[новдор дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размдор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Размсоз''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар размсоз]]<br><small></small> |} ''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон дараҷае болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмдор|''таҳмдорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''» номида мешаванд<ref name="Козимӣ">{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref>. ''Размсозон'' маъмулан симати ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размсоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' <small>({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>)</small> + '''''соз''''' <small>({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ < {{lang-peo|''*sāča-''}} < √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.</ref>)</small></blockquote> «''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»<ref name="Козимӣ" /> таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Биёмад ба наздики ман размсоз'', ''Чу пили дамон бо каманди дароз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]</ref>.</poem> <poem>''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', ''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]</ref>.</poem></blockquote> Прапоршикҳо маъмулан кормандони [[омод]] ва коршиносони ''омодгоҳ'' ҳастанд ва омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳо бар уҳдаи онҳост. Аз ин рӯ, «''размсоз''» ба маънои «''размсозанда''; яъне ''коршиносе, ки сарбозону размафзорҳоро барои ҷанг омода мекунад''» баробар бо ''прапорщик'' гирифта шуда, ки мақоми созмонии онҳоро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. «''Размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршик''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст<ref>[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]</ref>. == Пешина == Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст<ref>''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.</ref>. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]</ref>. Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт<ref>E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b</ref>, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» > {{lang-pal|«''drafš''»}}<ref name="Ҳасандӯст" />) номида мешуд<ref>''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}</ref>. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд<ref>''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7</ref>, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд. == Артиши Шуравӣ == Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи ''прапорщик'' ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name="sve"|loc=С. 498−499}}. Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, яконҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Меҳтар размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд. Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Манобеъ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Military ranks of Tajikistan‎]] 4b39pmtyrxltnbs3xtbfhhfgli73yww 0 214310 1491644 1489195 2026-10-30T04:43:07Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491644 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-9b-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-9b-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Меҳтар размсоз''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}} | rank = Размсозон | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9a]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Кеҳтар таҳмадор]] | дараҷаи пойинтар = [[Размсоз]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новдор якум]]|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Chief warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}| }} '''Меҳтар размсоз''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размсоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новдор якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размсоз]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар размсоз''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Кеҳтар таҳмадор]] |} ''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ҷойгоҳе болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмадор|''таҳмадорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''»<ref name="Козимӣ">{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref> номида мешаванд. ''Размсозон'' маъмулан мақоми ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. [[Меҳтар]] мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар размсоз'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''размсоз''''' ‘''прапорщик''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. «''Размсоз''» худ аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>'''''[[разм]]''''' <small>({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>)</small> + '''''соз''''' <small>({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ < {{lang-peo|''*sāča-''}} < √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.</ref>)</small></blockquote> «''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»<ref name="Козимӣ" /> таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Биёмад ба наздики ман размсоз'', ''Чу пили дамон бо каманди дароз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]</ref>.</poem> <poem>''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', ''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]</ref>.</poem></blockquote> «''Меҳтар размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршики калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст<ref>[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]</ref>. == Пешина == Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст<ref>''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.</ref>. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]</ref>. Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт<ref>E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b</ref>, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» > {{lang-pal|«''drafš''»}}<ref name="Ҳасандӯст" />) номида мешуд<ref>''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}</ref>. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд<ref>''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7</ref>, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд. == Артиши Шуравӣ == Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи [[Размcоз|''прапорщик'']] ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name="sve"|loc=С. 498−499}}. Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, ягонҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Меҳтар размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд. Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] 2qmhgt2cqvja58rw5mqfiflfxj0a2ek 0 220713 1491627 1489231 2026-10-29T15:21:00Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1491627 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-2-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-2-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Размёр''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌یار'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-4]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Кеҳтар размовар]] | дараҷаи пойинтар = [[Сарбоз]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Сарновӣ]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سرجوخه'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Ефрейтор''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Corporal'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-4''}}| }} '''Размёр''' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[сарбоз]]ӣ дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ба ''сарбозони омӯзишдида'' ба подоши дастовардҳояшон дода мешавад ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[сарновӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Сарбоз]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Размёр''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Кеҳтар размовар]]<br><small></small> |} ''Размёр'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''ёвари фармондеҳи'' ''[[разма]]''ро дорад ва дар сурати ниёз метавонад муваққатан фармондеҳии размаро ба уҳда гирад. == Вожашиносӣ == ''Размёр'' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}} ‘''ёридиҳанда дар [[разм]]''’) аз ду [[вожа]] сохта шуда ва мақулаи дастурии он [[исм]] ва сохтвожааш ба сурати [исм (''разм'') + таквож (''ёр'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркибу иштиқоқ истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’) + ''ёр'' ‘''ёвар''’ ({{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ < *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’)<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.</ref></blockquote> Дар забони форсии имрӯз таквожи «''ёр''», сарфи назар аз ин ки пасванд шумурда шавад ё вожае мустақил, ба исми ҳирфа ё исми масдар мепайвандад ва исми ҳирфае месозад, ки дар як сохтори силсиламаротибӣ зери дасти як мақоми болотар анҷоми вазифа мекунад<ref>''Таботабоӣ, Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. ISBN 978-600-105-121-0. – с. 115 – 116</ref>. Пасванди ''-ёр'' дар вожаҳое чун ''[[сарҳангёр]]'', ''додёр'' (''муовини додситон; додситонёр''), ''донишёр'', ''устодёр'' ҳамин маъноро мерасонад<ref>''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом.'' Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. – 3 ҷилд. ISBN: ҷ. 1: 978-964-8637-92-2; ҷ. 2: 978-964-8637-89-2; ҷ. 3: 978-964-8637-91-5</ref>. ''Размёр'' ба маънии ‘''ёвари фармондеҳи разма''’ аз ин байт дар «[[Шоҳнома]]» баргирифта шудааст: <blockquote><poem>''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'', ''Зи [[размовар]]он [[ҷанг]]ро ёр кист''?<ref>[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]</ref></poem> </blockquote> ''Размёр'' ҳамчун дараҷаи ефрейторӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шудааст<ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref>. Аз ин рӯ, ''размёр'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''ефрейтор'' ({{lang-de|Gefreiter}}) ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == ''Размёр'' ҳамчун ёвари [[Размдор|''даҳабад'']] (''фармондеҳи разма'') нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадаву ба забони {{lang-peo|''*pasča-daθapati-''}} (нигаҳбони пушти [[Разма|''даҳа'']]) хонда мешуда ва фармондеҳи [[Гурӯҳ (низомӣ)|4 — 5 сарбоз]] будааст<ref>''Head'', ''Duncan''. The Achaemenid Persian Army. Montvert Publications, 1992. ISBN 1 874101 00 0. — с. 26</ref>. ''Ефрейтор'' ҳамчун дараҷаи сарбозӣ дар [[Артиши Сурх]] дар [[соли 1940]] ҷорӣ шуда ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз|''қаторӣ'']] ва пойинтар аз [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']] дошт<ref>{{Cite web |url=http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ |title=РУТБАИ ҲАРБӢ // Энсиклопедияи тоҷикӣ |accessdate=2020-01-16 |archivedate=2023-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230528174410/http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ }}</ref>. Ин дараҷаро сарбозоне дарёфт мекарданд, ки давраҳои омӯзиши размро гузаронда ва мақомҳои созмонии зеринро доштанд: * ''тирандоз'', ''норинҷакандоз'', ''тирбор'', ''тактирандоз''-''нишонзан'' дар нерӯҳои ҳавобурд, зиреҳсавор, марзбонӣ, ки дар онҳо ёвари [[Размовар|''фармондеҳи разма'']] аст. * ''ронандаи худрав'', ''ронандаи зиреҳпӯш'', ''ронандаи тонк''. * ''нишонгир'' дар нерӯҳои зиреҳӣ. * ''нишонгир'' дар [[Батарея|оташбор]]. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа аз [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Сарбозон]] sv6ak42lxj93ix9f8bxlhz0udvsz9bz 0 290573 1491647 1490802 2026-10-30T04:48:22Z Stephan1000000 28486 469 1491647 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=469|num_seasons=23}} «'''Анатомияи Грей'''» ({{Lang-en|Grey's Anatomy}}) — як силсилаи телевизионии драмавии тиббии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки онро [[Шонда Римес]] офаридааст. Нахустнамоиши он 27 марти соли 2005 дар [[American Broadcasting Company|ABC]] баргузор шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} 86nmvs0be2oikfkoesyvoj3yzhpheji 0 294458 1491698 1490114 2026-10-30T11:40:58Z CommonsDelinker 163 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 1491698 wikitext text/x-wiki {{Ҳизби сиёсӣ|номи ҳизб=Конгресси миллӣ}} '''Конгресси миллии Ҳинд''' ё '''Конгресси миллии Ҳиндустон''' (аксар вақт '''Ҳизби конгресс''' ё танҳо '''Конгресс''' номида мешавад, абр. '''INC''' ) — як ҳизби сиёсӣ дар Ҳиндустон аст, ки решаҳои густурда дорад. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Indian-National-Congress|title=Indian National Congress|accessdate=26 February 2018|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Он дар соли 1885 таъсис ёфта, аввалин ҳаракати муосири миллатгароӣ буд, ки дар империяи Бритониё дар Осиё ва Африқо ба вуҷуд омадааст. Аз охири асри 19 ва махсусан пас аз соли 1920, таҳти роҳбарии [[Маҳатма Гандӣ|Маҳатма Гандӣ]], Конгресс раҳбари асосии ҳаракати истиқлолияти Ҳиндустон гардид . Конгресс Ҳиндустонро ба истиқлолият аз [[Бритониё|Шоҳигарии Муттаҳида]] раҳбарӣ намудааст, ва ба дигар ҳаракатҳои миллатгароёнаи зидди мустамликадор дар [[Бритониё|Империяи Бритониё ]] таъсири қавӣ расонд. Президенти кунунии Конгресси миллии Ҳинд (Inc) — [[Соня Гандӣ]] (1998-2017&2019-22) мебошад. == Таърих == ===Пеш аз истиқлолият=== [[Акс:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|алт=Leaders of the Congress Party gathered in 1885|мини| Иҷлосия якуми Конгресси миллии Ҳиндустон, [[Мумбай|Бомбай]], 28-31 декабри 1885]] Конгресси Миллии Ҳинд ҷаласаи аввалини худро дар [[Мумбай|Бомбай]] аз 28 то 31 декабри соли 1885 бо ташаббуси афсари нафақахӯри хидмати давлатӣ Аллан Октавиан Ҳйум баргузор кард. Дар соли 1883, Хйум идеяи худро дар бораи созмоне, ки манфиатҳои Ҳиндустонро намояндагӣ мекунад, дар номаи кушод ба хатмкунандагони Донишгоҳи Калкутта баён карда буд. <ref name="INC facts">{{Cite news|title=Indian National Congress: 12 facts about one of the oldest political parties of the country|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indian-national-congress-was-formed-on-this-day-facts-about-inc-1117601-2017-12-28|accessdate=20 July 2021|work=India Today|date=August 26, 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/The-long-march-to-freedom/article14571467.ece|title=The long march to freedom – IN SCHOOL|work=The Hindu|date=16 August 2016|accessdate=16 August 2018}}</ref> Ҳадафи он ба даст овардани саҳми бештар дар ҳукумат барои ҳиндуҳои таҳсилкарда ва эҷоди як платформа барои муколамаи шаҳрвандӣ ва сиёсӣ байни онҳо ва Раҷи Бритониё буд. Хйум ташаббус нишон дод ва дар мохи марти соли 1885 дар бораи даъват намудани мачлиси якуми иттифоки миллии Хиндустон, ки мохи декабри оянда дар Пуна барпо мегардад, хабар дода шуд. <ref name="pattabhi">Sitaramayya, B. Pattabhi. 1935. </ref> Аз сабаби сар задани [[Вабо|вабо]] дар он ҷо, он ба [[Мумбай]] кӯчонида шуд. <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/historyoftheindi035503mbp/historyoftheindi035503mbp_djvu.txt|title=Full text of "The History of the Indian National Congress"|publisher=The Working Committee Of The Congress Madras|accessdate=16 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress|title=The History of the Indian National Congress (1885–1935)|author=Pattabhi Sita Ramaiah|date=1 November 2018}}</ref> [[Акс:A_O_Hume.jpg|алт=A British civil servant|мини| А.О. Хйум, яке аз асосгузорони Конгресси миллии Хинд]] [[Акс:WCBonnerjee.jpg|алт=Pioneer of Indian National Congress pre-independence|мини| Вомеш Чундер Боннерҷӣ, аввалин президенти Конгресси миллии Ҳинд]] Хйум вохурии аввалинро дар [[Мумбай|Бомбай]] бо ризоияти ноиби лорд Дафферин ташкил кард . Умеш Чандра Банерҷӣ аввалин президенти Конгресс буд; дар сессияи якум 72 нафар вакилон, ки намояндагони хар як музофоти Хиндустон мебошанд, иштирок доштанд. <ref>{{Cite news|author=Singh|first=Kanishka|url=https://www.indianexpress.com/article/india/here-is-a-list-of-past-presidents-of-indian-national-congress-4967084/lite/|title=Indian National Congress: From 1885 till 2017, a brief history of past presidents|work=The Indian Express|date=5 December 2017|accessdate=16 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://m.rediff.com/news/report/cong/20061228.htm|title=Sonia sings Vande Mataram at Congress function – Rediff.com India News|date=28 December 2006|publisher=M.rediff.com|accessdate=16 August 2018}}</ref> Ин гурӯҳи хурд, ки дар он вақт намояндаи оммаи ҳиндӣ набуд, <ref name="SissonWolpert1988">{{Cite book|last=Richard Sisson|last2=Stanley A. Wolpert|title=Congress and Indian Nationalism: The Pre-independence Phase|url={{Google books|QfOSxFVQa8IC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1988|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06041-8|page=21|quote=Those fewer than 100 English-educated gentlemen of means and property, mostly lawyers and journalists, could hardly claim to 'represent' some 250 million illiterate impoverished peasants}}</ref> бештар ҳамчун як саҳна барои ғаразҳои элитаи ҳиндӣ фаъолият мекард, на як ҳизби сиёсӣ дар даҳсолаи аввали мавҷудияти худ. <ref name="SissonWolpert1988 2">{{Cite book|last=Richard Sisson|last2=Stanley A. Wolpert|title=Congress and Indian Nationalism: The Pre-independence Phase|url={{Google books|QfOSxFVQa8IC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1988|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06041-8|pages=22–23|quote=Without any funds or any secretariat, however (other than Hume) Congress remained, during its first decade at least, more of a sounding board for elite Indian aspirations than a political party.}}</ref> === Солҳои аввал === [[Акс:Sri_Aurobindo_presiding_over_a_meeting_of_the_Nationalists_after_the_Surat_Congress,_with_Tilak_speaking,_1907.jpg|алт=Early Nationalists|чап|мини| Конгресси "экстремист" Бал Гангадҳар Тилак дар соли 1907 дар ҳоле ки ҳизб ба мӯътадил ва ифротгароён тақсим шуд. Дар сари миз Ауробиндо Гҳош нишастааст ва дар тарафи росташ (дар курсӣ) ГС Хапарде, ҳарду иттифоқчиёни Тилак ҳастанд.]] [[Акс:Gopal_krishan_gokhale.jpg|мини| Гопал Кришна Гохале, як ислоҳоти иҷтимоии конститутсионӣ ва миллатгарои мӯътадил, дар соли 1905 президенти Конгресси миллии Ҳиндустон интихоб шуд.]] Дар ибтидои асри 20, талабҳои Конгресс дар муқобили муқовимати доимии ҳукумати Бритониё шадидтар шуданд ва ҳизб тасмим гирифт, ки аз ҷунбиши истиқлолият ҳимоят кунад, зеро он имкон медиҳад, ки як низоми нави сиёсие, ки Конгресс дар он метавонад ба кор дарояд. як ҳизби бузург. То соли 1905 дар байни мӯътадилҳо бо роҳбарии Гокхале, ки ташвиқу тарғиботи оммавиро паст мезананд ва ифротгароёни нав, ки тарғиботро ҷонибдорӣ мекарданд ва талоши ислоҳоти иҷтимоиро ҳамчун парешон аз миллатгароӣ меҳисобанд, тақсимот кушода шуд. Бал Гангадҳар Тилак, ки кӯшиши сафарбар кардани ҳиндуҳои ҳиндуҳоро бо муроҷиат ба як шахсияти сиёсии ҳиндуҳо, ки дар ҷашнвораҳои солонаи ҷамъиятии Ганапати, ки ӯ дар ғарби Ҳиндустон ифтитоҳ мекард, намоиш дода мешуд, дар байни ифротгароён маъруф буд. <ref>Stanley A. Wolpert, ''Tilak and Gokhale: Revolution and Reform in the Making of Modern India'' (1962) p 67</ref> Конгресс як қатор ходимони намоёни сиёсй. Дадабхай Наороҷӣ, узви хоҳар Ассотсиатсияи Миллии Ҳиндустон, дар соли 1886 президенти ин ҳизб интихоб шуд ва аввалин вакили парлумони Ҳиндустон дар парлумони Бритониё (1892–1895) буд. Ба Конгресс инчунин Бал Гангадҳар Тилак, Бипин Чандра Пал, Лала Лаҷпат Рай, Гопал Кришна Гокхале ва Муҳаммад Алӣ Ҷинна шомил буданд. Ҷинна узви гурӯҳи мӯътадил дар Конгресс буд, ки ба ваҳдати ҳиндуҳо ва мусулмонон дар расидан ба худидоракунӣ ҷонибдорӣ мекард. {{Sfn|Singh|pp=41–42}} Баъдтар ӯ раҳбари Лигаи мусалмонон шуд ва дар таъсиси Покистон саҳм гузошт. Конгресс аз ҷониби Сурендранат Банерҷӣ ҳангоми тақсими Банголистон дар соли 1905 ба як ҳаракати оммавӣ табдил ёфт ва дар натиҷа ҳаракати Свадешӣ . <ref name="INC">{{Cite book|first=Judith E.|last=Walsh|title=A Brief History of India|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108254|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/154 154]|year=2006|url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/154}}</ref> === Конгресс ҳамчун ҳаракати оммавй === [[Акс:Gandhi_spinning.jpg|алт=Mohandas Karamchand Gandhi was born to a Hindu family on 2nd October 1869, in Porbandar, Gujarat, India|рост|мини| [[Маҳатма Гандӣ]] бо дастгоҳи ресандагӣ, дар охири солҳои 1920]] [[Маҳатма Гандӣ]] соли 1915 аз Африқои Ҷанубӣ баргашт. <ref name="Sailed 1915">{{Cite web|url=https://www.sahistory.org.za/people/mohandas-karamchand-gandhi|title=Mohandas Karamchand Gandhi|publisher=South African History Online|accessdate=25 May 2020}}</ref> Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ]], ҳизб бо Гандӣ алоқаманд шуд, ки пешво ва симои рӯҳонии ғайрирасмии он боқӣ монд. <ref name="M.Ghandi1">{{Cite book|last=Mahatma Gandhi|author-link=Gandhi|title=The Gandhi Reader: A Sourcebook of His Life and Writings|publisher=Grove Press|isbn=9780802131614|page=[https://archive.org/details/gandhireadersou00gand/page/254 254]|year=1994|url=https://archive.org/details/gandhireadersou00gand/page/254}}</ref> Вай дар соли 1920 бо Ҷунбиши Хилофат иттиҳод таъсис дод, то барои ҳифзи хилофати Усмонӣ ва ҳуқуқи ҳиндуҳо нофармонии шаҳрвандӣ ё сатяграхаро ҳамчун асбоби ташвиқот мубориза барад. <ref>Gail Minault, ''The Khilafat movement'' p 69</ref> Дар соли 1923, пас аз марги полис дар Чаури Чаура, Ганди таблиғро боздошт. Ба нишони эътироз чанде аз раҳбарон Читтаранҷан Дас, Энни Бесант ва Мотилал Неҳру истеъфо доданд, то Ҳизби Сваражро таъсис диҳанд . Ҳаракати Хилофат шикаст хӯрд ва Конгресс тақсим шуд. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gAW8GreFqjkC&q=The+Khilafat+movement+collapsed+and+Congress+was+split.&pg=PA168|title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India – Gail Minault – Google Books|access-date=16 August 2018|isbn=9780231050722|last=Minault|first=Gail|year=1982}}</ref> Бо кӯмаки гурӯҳи мӯътадил бо сарварии Гокхал, соли 1924 Ганди президенти Конгресс шуд. <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/who-is/who-was-gopal-krishna-gokhale-liberal-nationalist-mahatma-gandhi-6403225/|title=Gopal Krishna Gokhale: The liberal nationalist regarded by Gandhi as his political guru|date=13 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/here-is-a-list-of-past-presidents-of-indian-national-congress-4967084/|title=Indian National Congress: From 1885 till 2017, a brief history of past presidents|date=5 December 2017}}</ref> Афзоиши маъруфияти Ганди ва ''санъати сатяграхаи'' инқилобии ӯ боиси дастгирии Дар натиҷаи бартарии миллатгароӣ, маъруфияти Гандӣ ва кӯшишҳои ҳизб барои аз байн бурдани фарқиятҳои кастаҳо, дастнорасӣ, камбизоатӣ ва тақсимоти динӣ ва этникӣ, Конгресс ба як гурӯҳи пурқувват ва бартаридошта табдил ёфт. <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/3517065|title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s|author=Mittal, S. K.|year=1982|journal=Social Scientist|volume=10|issue=6|pages=20–37|doi=10.2307/3517065}}</ref> <ref>https://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=jvbl</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/kids/gandhiji-an-inspiration/article12542442.ece|title=Gandhiji - an inspiration|date=1 October 2012}}</ref> Гарчанде ки аъзоёни он асосан ҳиндуҳо буданд, дар он аз дигар динҳо, синфҳои иқтисодӣ ва гурӯҳҳои этникӣ ва забонӣ буданд.  Дар конгресси соли 1929 иҷлосияи Лоҳур тахти раёсати [[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Нехру]] Пурна Свараж (истиқлолияти комил) хамчун мақсади ҳизб эълон карда шуда, 26 январи соли 1930 "Пурна Свараж Дивас" (Рӯзи истиқлолият) эълон карда шуд. <ref name="Remarks">{{Cite web|url=https://www.constitutionofindia.net/historical_constitutions/declaration_of_purna_swaraj__indian_national_congress__1930__26th%20January%201930|title=Declaration of Purna Swaraj (Indian National Congress, 1930) Clipboard|publisher=CAD India|accessdate=25 May 2020}}</ref> Дар ҳамон сол, Srinivas Iyenger аз ҳизб барои талаб истиқлолияти пурра, на танҳо ронда шуд, хона ҳукмронӣ тавре ки [[Маҳатма Гандӣ|Гандӣ]] талаб. <ref>{{Cite web|url=http://www.mainbharathun.org/inc.html|title=Main Bharat Hun|publisher=Main Bharat Hun|accessdate=3 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100721001422/http://www.mainbharathun.org/inc.html|archivedate=21 July 2010}}</ref> [[Акс:Subhas_Chandra_Bose.jpg|алт=Also known as Netaji, founder of Azad Hind force|мини| Субхас Чандра Бозе дар давоми солҳои 1938-39 ҳамчун президенти Конгресс кор кардааст.]] Пас аз қабули ин Ҳукумат Санади Ҳиндустон 1935, интихоботи вилояти: дар Ҳиндустон дар зимистони 1936-1937 дар ёздаҳ вилоят гузаронида шуданд Мадрас, вилоятҳои Осиёи Марказӣ, Бихар, Orissa, вилоятҳои СММ, Бомбей раёсати, Assam, NWFP, Bengal, Панҷоб, ва Синд. Натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар моҳи феврали соли 1937 эълон карда шуданд <ref name="Manglik2020">{{Cite book|last=Rohit Manglik|title=SSC Sub Inspector CPO (Tier I and II) 2020|url=https://books.google.com/books?id=Cx_kDwAAQBAJ&pg=PA639|date=21 May 2020|publisher=EduGorilla|page=639|id=GGKEY:AWW79B82A9H}}</ref> Конгресси миллии Ҳиндустон дар ҳашттои онҳо қудрат ба даст овард - се истисно ба Бенгол, Панҷоб ва Синд. <ref name="Manglik2020" /> Лигаи умумии мусулмонони Хиндустон дар ягон музофот хукумат ташкил карда натавонист. <ref>{{Cite book|title=Indian Muslims and Partition of India|publisher=Atlantic Publishers|isbn=9788171563746|page=240|last=S. M. Ikram|year=1995}}</ref> Вазоратҳои конгресс дар моҳҳои октябрь ва ноябри соли 1939 ба нишони эътироз ба мукобили изхороти ноиби лорд Линлитгоу, ки Ҳиндустон дар Ҷанги дуйуми ҷаҳон иштирокчии ҷангкунанда буд, бе машварат бо халқи хинд истеъфо доданд. <ref>{{Cite book|last=SN Sen|title=History Modern India|publisher=New Age International|isbn=9788122417746|page=202|year=2006}}</ref> Дар соли 1939, Субхас Чандра Бозе, ки дар соли 1938 ва 1939 президент интихоб шуда буд, аз конгресс бинобар интихоби кумитаи корӣ истеъфо дод. <ref>{{Cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/subhas-chandra-bose|title=Subhas Chandra Bose &#124;|author=Dates of time spent in Britain:&nbsp;1919–21|publisher=Open.ac.uk|accessdate=3 May 2014|archivedate=2014-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140405000953/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/subhas-chandra-bose}}</ref> Конгресс як ташкилоте буд, ки ба сотсиалистҳои радикалӣ, суннатгароён ва консерваторҳои ҳиндую мусулмон паноҳ медод. Гандӣ соли 1939 тамоми гурўњњои сотсиалистиро, аз љумла Ҳизби сотсиалистии Конгресс, Ҳизби Кришак Праҷа ва Ҳизби Сварадяро бо Субҳас Чандра Бозе пеш кард Дар соли 1946, Конгресс дар ташкили Кумитаи дифоъи Конгресс кӯмак кард, ки як гурӯҳи ҳуқуқшиносиро барои дифоъ аз парвандаи сарбозони ҳукумати "Озод Ҳинд" ҷамъ овард. Ба ҳайати даста якчанд ҳуқуқшиносони машҳур, аз ҷумла Бҳулабхай Десаӣ, Асаф Алӣ ва [[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Нехру]] шомиланд. <ref>{{Cite web|url=http://www.barcouncilofindia.org/about/about-the-legal-profession/lawyers-in-the-indian-freedom-movement/|title=Lawyers in the Indian Freedom Movement – The Bar Council of India|publisher=Barcouncilofindia.org|accessdate=3 May 2014}}</ref> Худи ҳамон сол, аъзои Конгресс дар аввал маллоҳонро, ки шӯриши Нерӯи Шоҳии баҳрии Ҳиндустонро сарварӣ мекарданд, дастгирӣ карданд, аммо онҳо дар як лаҳзаи муҳим пуштибонӣ карданд ва шӯриш ноком шуд. === Пас аз истиқлолият === Пас аз ба даст овардани истиқлолияти Ҳиндустон дар соли 1947 Конгресси миллии Ҳинд ҳизби бартаридоштаи сиёсии кишвар гардид. Дар соли 1952, дар аввалин интихоботи умумихалқӣ, ки пас аз истиқлолият баргузор шуд, ҳизб дар парлумони миллӣ ва аксари қонунгузорони иёлот ба қудрат расид. Он то соли 1977, ваќте ки онро эътилофи Љаната шикаст дод, њокимиятро дар миллї нигоњ дошт. Он соли 1980 ба сари қудрат баргашт ва то соли 1989 ҳукмронӣ кард, ки бори дигар шикаст хӯрд. Ин ҳизб ҳукуматро дар соли 1991 дар сарварии эътилоф ва ҳамчунин солҳои 2004 ва 2009, вақте ки Иттиҳоди муттаҳидаи прогрессивӣ раҳбарӣ мекард, ташкил дод. Дар ин давра конгресс дар сиёсати ичтимоии худ аз маркази чапи худ монд ва устуворона аз чахонбинии социалистй ба чахонбинии иктисодии неолибералй гузашт. <ref>{{Cite web|url=https://blogs.timesofindia.indiatimes.com/captains-musings/new-year-aspirations-can-india-hope-for-a-centrist-progressive-liberal-party/|title=New year aspirations – Can India hope for a centrist progressive liberal party?|author=1:48&nbsp;pm|publisher=Blogs.timesofindia.indiatimes.com|accessdate=16 August 2018}}</ref> Рақибони ҳизб дар сатҳи давлатӣ ҳизбҳои миллӣ буданд, аз ҷумла Ҳизби Бҳаратия Ҷаната (BJP), Ҳизби коммунистии Ҳиндустон (Марксист) (CPIM) ва ҳизбҳои гуногуни минтақавӣ, аз қабили Ҳизби Телугу Десам, Конгресси Тринамоол ва Ҳизби Аам Аадми. <ref>{{Cite news|title=Why India's opposition is nearly irrelevant|url=https://www.economist.com/asia/2017/04/28/why-indias-opposition-is-nearly-irrelevant|work=[[The Economist]]|accessdate=6 June 2018|date=28 April 2017}}</ref> Вориси пас аз тақсимоти ин ҳизб ҳамчун Конгресси Миллии Покистон, ҳизбе, ки ҳуқуқи ақаллиятҳои мазҳабиро дар иёлот намояндагӣ мекард, боқӣ монд. Дастгирии ҳизб аз ҳама бештар дар музофоти банголизабони Покистони Шарқӣ буд . Пас аз ҷанги истиқлолияти Бангладеш, он ҳамчун Конгресси миллии Бангладеш маълум шуд, аммо соли 1975 аз ҷониби ҳукумат пароканда карда шуд. === КМҲ (1998 то ҳоло) === Интихоботи умумии соли 1998 нишон дод, ки Конгресс 141 курсиро дар Лок Сабҳа ба даст овард, ки пасттарин нишондод то он вақт буд. <ref>{{Cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2145_98.htm|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha|website=[[Inter-Parliamentary Union]]|accessdate=4 March 2018}}</ref> Барои баланд бардоштани маъруфияти он ва беҳтар кардани нишондодҳои он дар интихоботи дарпешистода, роҳбарони Конгресс аз Соня Гандӣ, бевазани Раҷив Гандӣ даъват карданд, ки роҳбарии ҳизбро бар дӯш гирад. <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/01/31/another-gandhi-comes-to-congress-partys-aid/6dd58f02-b8d2-4a1e-b6ee-32e6f26cefcf/|title=ANOTHER GANDHI COMES TO CONGRESS PARTY'S AID|author=Cooper|first=Kenneth J.|date=January 31, 1998|work=The Washington Post}}</ref> Вай қаблан пешниҳодҳои иштироки фаъол дар корҳои ҳизбиро рад карда, аз сиёсат дурӣ мекашид. <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19950131-sonia-gandhi-emerges-as-cynosure-of-all-eyes-could-play-pivotal-role-in-party-politics-808336-1995-01-31|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes, could play pivotal role in party politics|author=Rahman|first=M.|website=India Today|date=January 31, 1995}}</ref> Пас аз интихоб шуданаш ба ҳайси раҳбари ҳизб, як бахши ҳизб, ки ба далели миллаташ итолиёвӣ ба ин интихоб мухолифат кард, аз ҳам ҷудо шуд ва Ҳизби Конгресси Миллӣ (NCP) -ро таъсис дод, ки таҳти сарварии Шарад Павар аст . <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1999/05/21/world/congress-party-expels-3-who-opposed-gandhi.html|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi|author=Dugger|first=Celia W.|date=21 May 1999}}</ref> [[Акс:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|алт=The first and only Sikh in Prime Minister's office|чап|мини|235x235пкс| [[Манмоҳан Сингҳ]] дар байни солҳои 2004 ва 2014 дар мақоми 13-умин сарвазири Ҳиндустон кор кардааст.]] == Натиҷаҳои интихоботи умумихалқӣ == {{тарҷума}} [[Акс:Congress_Loksabha_Vote_percent_all_time.png|алт=INC general elections vote percentage|рост|мини|275x275пкс| Фоизи овозҳои Конгресси Лок Сабҳа ҳама вақт]] [[Акс:Congress_Loksabha_seats_all_time.png|алт=INC seasts in lower house of Indian parliament|рост|мини|275x275пкс| Ҷойҳои Конгресси Локсабҳа ҳама вақт]] [[Акс:Congress_Rajya_sabha_seats_all_time.png|алт=INC seats in upper house of Indian parliament|рост|мини|275x275пкс| Конгресси Раҷя Сабҳа ҳама вақт ҷой дорад]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Сол ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Қонунгузор ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Раҳбари ҳизб ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Ҷойҳои ғолиб ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Тағйир додани ҷойҳо ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Фоизи овозҳо ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Раванди овоздиҳӣ ! style="background-color:#00BFFF; color:white" |Натиҷа ! class="unsortable" style="background-color:#00BFFF; color:white" |Ref |- |1934 |5-умин Маҷлиси марказии қонунгузорӣ | [[Бхулабхай Десаӣ|Бхулабхай Десаӣ]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|42|147|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 42 |{{n/a}} |{{n/a}} | {{n/a}} | |- |1945 |6-умин Маҷлиси марказии қонунгузорӣ | [[Сарат Чандра Бозе|Сарат Чандра Бозе]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|59|102|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 17 |{{n/a}} |{{n/a}} | {{partial|Ҳукумати Ҳиндустон (1946–1947)}} |<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110|title=-- Schwartzberg Atlas -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|accessdate=2021-12-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107120130/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110}}</ref> |- |1951 |1-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="3" |[[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Неҳру]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|364|489|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 364 |44.99% |{{n/a}} |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_11_51_LS.PDF|title=Statistical Report on Lok Sabha Elections 1951-52|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- |1957 |2-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|371|494|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 7 |47.78% |{{increase}} 2.79% |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref name="GE1957V1">{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1957/Vol_I_57_LS.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1957 : To the Second Lok Sabha Volume-I|website=Election Commission of India|accessdate=11 July 2015}}</ref> |- |1962 |3-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|361|494|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 10 |44.72% |{{decrease}} 3.06% |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|title=Statistical Report On General Elections, 1962 To The Third Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=30 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185518/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|archivedate=18 July 2014}}</ref> |- |1967 |4-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="4" |[[Индира Гандӣ|Индира Гандӣ]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|283|520|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 78 |40.78% |{{decrease}} 2.94% |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref name="General Election of India 1967">{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|title=General Election of India 1967, 4th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185108/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|archivedate=18 July 2014}}</ref> |- |1971 |5-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|352|518|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 69 |43.68% |{{increase}} 2.90% |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|archivedate=18 July 2014}}</ref> |- |1977 |6-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|153|542|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 199 |34.52% |{{decrease}} 9.16% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf|title=General Election of India 1977, 6th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185438/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf|archivedate=18 July 2014}}</ref> |- |1980 |7-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|351|542|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 198 |42.69% |{{increase}} 8.17% |{{yes2|Ҳукумат}} | |- |1984 |8-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="2" |[[Раҷив Гандӣ|Раҷив Гандӣ]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|415|533|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 64 |49.01% |{{increase}} 6.32% |{{yes2|Ҳукумат}} | |- |1989 |9-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|197|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 218 |39.53% |{{decrease}} 9.48% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9dDH9q7nVQ8C&pg=PA124|title=Indian Parliamentary Democracy|publisher=Atlantic Publishers & Dist|year=2003|isbn=978-81-269-0193-7|page=124}}</ref> |- |1991 |10-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="2" |[[Нарасимха Рао|Нарасимха Рао]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|244|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 47 |35.66% |{{decrease}} 3.87% |{{yes2|Ҳукумат}} |<ref name="IPU">{{Cite web|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1991-election-results.html|title=1991 India General (10th Lok Sabha) Elections Results|website=www.elections.in|accessdate=2020-09-07|archivedate=2021-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423033347/https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1991-election-results.html}}</ref> |- |1996 |11-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|140|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 104 |28.80% |{{decrease}} 7.46% |{{partial|Мухолифин, Ҷабҳаи муттаҳид (Ҳиндустон)}} |<ref>{{Cite book|last=Vohra|first=Ranbir|title=The Making of India|url=https://archive.org/details/makingofindiahis0002vohr|year=2001|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk|pages=[https://archive.org/details/makingofindiahis0002vohr/page/282 282]–284|isbn=978-0-7656-0712-6}}</ref> |- |1998 |12-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |[[Ситарам Кесри|Ситарам Кесри]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|141|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 1 |25.82% |{{decrease}} 2.98% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180727214722/http://eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm|archivedate=27 July 2018}}</ref> |- |1999 |13-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="3" |[[Соня Гандӣ|Соня Гандӣ ]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|114|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 27 |28.30% |{{increase}} 2.48% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201105036/http://eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm|archivedate=1 February 2019}}</ref> |- |2004 |14-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|145|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 31 |26.7% |{{decrease}} 1.6% |{{yes2|Эътилоф}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180727220231/http://eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm|archivedate=27 July 2018}}</ref> |- |2009 |15-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|206|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 61 |28.55% |{{increase}} 2.02% |{{yes2|Эътилоф}} |<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/second-upa-wincrowning-glory-for-sonia%5Cs-ascendancy/61892/on|title=Second UPA win, a crowning glory for Sonia's ascendancy|date=16 May 2009|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2009}}</ref> |- |2014 |16-Лок Сабҳа (Lok Sabha) | rowspan="2" |[[Раҳул Гандӣ|Раҳул Гандӣ ]] |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|44|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{decrease}} 162 |19.3% |{{decrease}} 9.25% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/terms_of_houses.aspx|title=Terms of Houses, Election Commission of India|accessdate=10 June 2013}}</ref> |- |2019 |17-Лок Сабҳа (Lok Sabha) |{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|52|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}} |{{increase}} 8 |19.5% |{{increase}} 0.2% |{{partial|Мухолифин}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|title=Modi thanks India for 'historic mandate'|date=23 May 2019|accessdate=29 May 2019|language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190528223438/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|archivedate=28 May 2019}}</ref> |} === Сиёсати иқтисодӣ === Таърихи сиёсати иқтисодии ҳукуматҳои Конгрессро ба ду давра тақсим кардан мумкин аст. Давраи аввал аз замони истиқлолият, яъне аз соли 1947 то соли 1991 давом кард ва ба бахши давлатӣ аҳамияти калон дод. <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/a-short-history-of-indian-economy-1947-2019-tryst-with-destiny-other-stories-1565801528109.html|title=A short history of Indian economy 1947-2019: Tryst with destiny & other stories|website=mint|date=14 August 2019}}</ref> Давраи дуюм аз либерализатсияи иқтисодӣ дар соли 1991 оғоз ёфтааст. Дар айни замон, Конгресс як иқтисоди омехтаро тасдиқ мекунад, ки дар он ҳам бахши хусусӣ ва ҳам давлат ба иқтисодиёт роҳбарӣ мекунанд, ки хусусиятҳои ҳам [[Иқтисоди бозор|иқтисоди бозорӣ]] ва ҳам ба нақшабандии давлат гирифташударо доранд. Конгресс тарафдори индустрикунонии ивазкунандаи воридот — иваз кардани импорти хориҷй бо маҳсулоти ватанӣ мебошад ва чунин мешуморад, ки иқтисодиёти Ҳиндустон барои баланд бардоштани суръати тараққиёт бояд либерализатсия карда шавад. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/nehrus-economic-philosophy/article18589548.ece|title=Nehru's economic philosophy|first=H.|author=Venkatasubbiah|work=The Hindu|date=27 May 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/manmohan-singh-credits-jawarharlal-nehru-for-the-idea-of-mixed-economy/articleshow/45197661.cms|title=Manmohan Singh credits Jawarharlal Nehru for the "idea of mixed economy"|work=The Economic Times}}</ref> == Пайвандҳои беруна == * {{Dmoz|Regional/Asia/India/Society_and_Culture/Politics/Parties/Indian_National_Congress}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Сарвазирони Ҳиндустон}} [[Гурӯҳ:Конгресси Миллии Ҳинд]] [[Гурӯҳ:Сиёсати Ҳиндустон]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 64eo2xzx6t6y1fts0g9filrn4i5esfs 0 296120 1491684 1368909 2026-10-30T09:18:12Z VASHGIRD 8035 1491684 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Шамсуддин Муҳаммад ибни Аҳмад ал-Мақдисӣ''' ё '''Муқаддасӣ''' ({{Lang-ar|شمس الدين المقدسي}}; 946/947, [[Байтулмуқаддас]] — баъди соли 1000) — ҷуғрофиёдон, тоҷир ва сайёҳ.<ref>{{Cite book|title=موافقت نامه بین وزارت معارف دولت پادشاهی افغانستان و مؤسسه انتشارات فرانکلن /|url=http://dx.doi.org/10.2458/acku_risalah_ds357_5_meem82_1343_n2_dari_title2|publisher=University of Arizona Libraries|date=1964}}</ref> Ӯ барои навиштани китобаш аз соҳили [[Ҳиндустон|Ҳинд]] то [[Андалус]] дар [[Испания|Испониё]] мусофират кард ва бештар навиштаҳояш бар пояи мушоҳидоти худи ӯ аст. Вай амиқан дар ҳама фаъолитҳои иқтисодӣ, динӣ ва бозаргонии мардумони ҳар ноҳия таҳқиқ мекард ва дар ибтидои китоби худ низ тавзеҳ додааст, ки китобаш танҳо ба шарҳи кӯҳҳо ва биёбонҳову рӯдҳо ва дарёҳои мамолики исломӣ напардохтааст. == Зиндагинома == Муҳаммад ибни Аҳмад Шамсуддин ал-Мақдисӣ дар Байтулмуқаддас зода шуд. Ӯ пас аз поён мусофиратҳояш ва дар чиҳилсолагӣ китоби [["Аҳсанултақосим фӣ маърифату-л-ақолим]]"-ро навишт, ки дар навъи худ комилтарин ва ҷомеътарин китоб мебошад. Мақдисӣ дар аввали китоби худ бо диди интиқоди аз илми ҷуғрофиё дар назди аъроб то рӯзгори худаш суҳбат кардааст ва аз сахтиҳое, ки дар роҳи навиштани ин китоб кашида, сухан гуфтааст. Мақдисӣ барои ҷамъоварии иттилоот дар ҳар ноҳияе ба матни ҷомеаи онҷо нуфуз мекард, ба ин тартиб, ки бо қозии он нишаст ва бархост мекарда ва дар ҳар шаҳре ба бозаргони мепрдохта ва бо анвоъи одамҳо дар онҷо муошират менамудааст. Дар маҷолиси достонсароёни минтақа ҳузур меёфт ва ҳатто ба истихдоми волиён ва маликон онҷо низ дармеомад. Ҳамчунин, фосилаи ҳар шаҳр бо шаҳри дигарро ба даст меовард ва дар қавму нажод ва забону мазҳаби мардум ҳар минтақа таҳқиқ менамуд. Вай дар ҳама фаъолитҳои иқтисодӣ, динӣ ва бозаргонии мардумони ҳар ноҳия таҳқиқ мекард ва дар ибтидои китоби худ низ тавзеҳ додааст, ки китобаш танҳо ба шарҳ кӯҳҳо ва биёбонҳо ва рӯдҳо ва дарёҳои мамолики исломӣ напардохтааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Мукаддаси // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1966. — Т. 9 : Мальта — Нахимов. — 1000 стб. * {{Статья|автор=Сериков И. И.|заглавие=Приложение. Ал-Мукаддаси|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Mukaddasi_2/pred.phtml?id=12387|издание=Восточное историческое источниковедение и вспомогательные исторические дисциплины|место=М.|издательство=Наука|год=1994|выпуск=2}} ** «فرهنگ مکتشفین و جغرافی نویسان جهان». نیک بین، نصرالله. انتشارات نبوی، چاپ وزیری، ۱۳۷۵. {{ПБ}} cx0biic4c1lim0t3dqvo80whf5lscts 1491685 1491684 2026-10-30T09:19:33Z VASHGIRD 8035 1491685 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Шамсуддин Муҳаммад ибни Аҳмад ал-Мақдисӣ''' ё '''Муқаддасӣ''' ({{Lang-ar|شمس الدين المقدسي}}; 946/947, [[Байтулмуқаддас]] — баъди соли 1000) — ҷуғрофиёдон, тоҷир ва сайёҳ.<ref>{{Cite book|title=موافقت نامه بین وزارت معارف دولت پادشاهی افغانستان و مؤسسه انتشارات فرانکلن /|url=http://dx.doi.org/10.2458/acku_risalah_ds357_5_meem82_1343_n2_dari_title2|publisher=University of Arizona Libraries|date=1964}}</ref> Ӯ барои навиштани китобаш аз соҳили [[Ҳиндустон|Ҳинд]] то [[Андалус]] дар [[Испания|Испониё]] мусофират кард ва бештар навиштаҳояш бар пояи мушоҳидоти худи ӯ аст. Вай амиқан дар ҳама фаъолитҳои иқтисодӣ, динӣ ва бозаргонии мардумони ҳар ноҳия таҳқиқ мекард ва дар ибтидои китоби худ низ тавзеҳ додааст, ки китобаш танҳо ба шарҳи кӯҳҳо ва биёбонҳову рӯдҳо ва дарёҳои мамолики исломӣ напардохтааст. == Зиндагинома == Муҳаммад ибни Аҳмад Шамсуддин ал-Мақдисӣ дар Байтулмуқаддас зода шуд. Ӯ пас аз поён мусофиратҳояш ва дар чиҳилсолагӣ китоби [[Аҳсану-т-тақосим фи маърифати-л-ақолим|«Аҳсану-т-тақосим фи маърифати-л-ақолим»]]-ро навишт, ки дар навъи худ комилтарин ва ҷомеътарин китоб мебошад. Мақдисӣ дар аввали китоби худ бо диди интиқоди аз илми ҷуғрофиё дар назди аъроб то рӯзгори худаш суҳбат кардааст ва аз сахтиҳое, ки дар роҳи навиштани ин китоб кашида, сухан гуфтааст. Мақдисӣ барои ҷамъоварии иттилоот дар ҳар ноҳияе ба матни ҷомеаи онҷо нуфуз мекард, ба ин тартиб, ки бо қозии он нишаст ва бархост мекарда ва дар ҳар шаҳре ба бозаргони мепрдохта ва бо анвоъи одамҳо дар онҷо муошират менамудааст. Дар маҷолиси достонсароёни минтақа ҳузур меёфт ва ҳатто ба истихдоми волиён ва маликон онҷо низ дармеомад. Ҳамчунин, фосилаи ҳар шаҳр бо шаҳри дигарро ба даст меовард ва дар қавму нажод ва забону мазҳаби мардум ҳар минтақа таҳқиқ менамуд. Вай дар ҳама фаъолитҳои иқтисодӣ, динӣ ва бозаргонии мардумони ҳар ноҳия таҳқиқ мекард ва дар ибтидои китоби худ низ тавзеҳ додааст, ки китобаш танҳо ба шарҳ кӯҳҳо ва биёбонҳо ва рӯдҳо ва дарёҳои мамолики исломӣ напардохтааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Мукаддаси // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1966. — Т. 9 : Мальта — Нахимов. — 1000 стб. * {{Статья|автор=Сериков И. И.|заглавие=Приложение. Ал-Мукаддаси|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Mukaddasi_2/pred.phtml?id=12387|издание=Восточное историческое источниковедение и вспомогательные исторические дисциплины|место=М.|издательство=Наука|год=1994|выпуск=2}} ** «فرهنگ مکتشفین و جغرافی نویسان جهان». نیک بین، نصرالله. انتشارات نبوی، چاپ وزیری، ۱۳۷۵. {{ПБ}} e52wpsun3zzswjui4qthd0wifdt3zjr 0 329833 1491649 1491583 2026-10-30T04:57:41Z Zosya95 54344 1491649 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳо]]ҳои ва дигар дараҷаҳои таксономии [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар организмҳо истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, олимон барои тавсифи рустаниҳо ва ҷонварон аз номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин номҳо аксар вақт хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд, аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи онҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм густариш дод. Тибқи ин усул, ҳар намуд бо ду калимаи асосӣ номгузорӣ мешавад. Линней соли 1753 китоби ''Species Plantarum'' («Намудҳои рустаниҳо»)-ро нашр кард, ки дар он номҳои дунома барои рустаниҳо ба таври пайваста истифода шуданд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки барои номгузории илмии ҷонварон аҳамияти бузург дошт. Ин асарҳо ба ташаккули низоми муосири номгузории организмҳо асос гузоштанд. Имрӯз қоидаҳои он аз ҷониби созмонҳои байналмилалии илмӣ танзим мешаванд.<ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref><ref>[https://www.iczn.org/outreach/faqs/ International Commission on Zoological Nomenclature. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''', ё '''номенклатураи бинарӣ''', роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt" /> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 5vqcrmihife6amhmegzanmlp0scpzca 1491651 1491649 2026-10-30T05:02:02Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491651 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳо]]ҳои ва дигар дараҷаҳои таксономии [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар организмҳо истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз корбурди низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин номҳо одатан хусусиятҳои организмро тавсиф мекарданд, вале дар ёд нигоҳ доштану истифодаи онҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] (1707–1778) истифодаи номҳои дуномаро пешкаш кард, ки дар он номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Соли 1753 Линней китоби ''Species Plantarum'' («Намудҳои рустаниҳо»)-ро нашр кард, ки дар он номҳои дунома барои рустаниҳо истифода шуданд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин китобҳо барои ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштанд. Имрӯз номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои байналмилалӣ муқаррар карда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''', ё '''номенклатураи бинарӣ''', роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] k1p8jme6krnw9t40d3sly8rosv5rdhr 1491654 1491651 2026-10-30T05:13:14Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491654 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳо]]ҳои ва дигар дараҷаҳои таксономии [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар организмҳо истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' («Намудҳои рустаниҳо»), ки соли 1753 нашр шуд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 9wysvyffkav2bnnm4nkq315rdr6emfr 1491661 1491654 2026-10-30T05:34:19Z Zosya95 54344 1491661 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳоҳо]]ҳои ва дигар [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст. Линней ин усулро дар китоби ''[[Species Plantarum]]'' ("Намудҳои рустаниҳо"), ки соли 1753 нашр шуд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, вале номи худи вирус одатан бо ҳарфҳои одӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.iaptglobal.org/icn/main.php Кодекси байналмилалии номгузории рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо] * [https://www.iczn.org/ Кумиссияи байналмилалии номгузории зоологӣ] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] * [https://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [https://lpsn.dsmz.de/ List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature] * [https://ictv.global/ Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо] {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] epwr7rm85lglvbj0pw3yxood2191fpk 1491662 1491661 2026-10-30T05:37:50Z Zosya95 54344 /* Вирусҳо */ 1491662 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳоҳо]]ҳои ва дигар [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст. Линней ин усулро дар китоби ''[[Species Plantarum]]'' ("Намудҳои рустаниҳо"), ки соли 1753 нашр шуд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 90fwt44wvfkjw9nx2mbb3t5su6zjom8 1491665 1491662 2026-10-30T05:52:59Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491665 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Намуд (таксономия)|намудҳоҳо]]ҳои ва дигар [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки намудҳо ва гурӯҳҳои организмҳоро бо номҳои ягона бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм дар забонҳо ва минтақаҳои гуногун метавонад номҳои гуногун дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз пайдо шудани низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон ҷинс муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод аст. * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 2ovis62ra9ax3kd4qwqgxelpa13agv0 0 330871 1491648 1491576 2026-10-30T04:49:51Z Zosya95 54344 1491648 wikitext text/x-wiki [[Акс:Taxonomic_Rank_Graph.svg|рост|мини|Рутбаҳои асосӣ: олам, салтанат, тип, синф, қатор, оила, авлод ва намуд, ки ба [[Рӯбоҳ|рӯбоҳи сурх]], ''Vulpes vulpes'', татбиқ мешаванд. Бисёре аз таснифот, ки бар асоси таҳлили генетикӣ асос ёфтаанд, бештар аз ин ҳашт рутбаро талаб мекунанд, ки на ҳамаи онҳо номҳои мушаххас доранд.]] {{Таксономия}} r196u7w9veefrz2jp33m4k5oxtty5gn 0 334613 1491645 1491487 2026-10-30T04:45:28Z Zosya95 54344 1491645 wikitext text/x-wiki '''Номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) ё '''номгузории дунома''' — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва калимаи дуюм номи фарқкунандаи намуд дар дохили он авлод аст. Ин номҳо аз рӯи қоидаҳои [[забони лотинӣ]] навишта шуда, решаҳояҳон метавонанд аз забонҳои дигар низ гирифта шуда бошанд.<ref name="ICZN">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.</ref><ref name="Madrid">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)]. International Association for Plant Taxonomy, 2025, моддаи 23.</ref> Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[Шер (ҷонвар)|шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[картошка]] ''Solanum tuberosum'' мебошад. Ин номҳо дар тамоми ҷаҳон истифода мешаванд ва ба олимон имкон медиҳанд, ки новобаста аз забонашон ҳар намудро бо як номи муайян шиносанд. Низоми муосири номгузории дунома асосан ба фаъолияти табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) вобаста аст. Ӯ ин усулро дар асари ''[[Species Plantarum]]'' ("Намудҳои рустаниҳо", 1753) ба таври пайгирона истифода бурда, барои ташаккули номгузории илмии муосир замина гузошт.<ref name="IAPT">[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.</ref> == Сохтор == [[File:Killerwhales jumping.jpg|thumb|''Orcinus orca'' — номи илмии [[наҳанги қотил]]. Қисми якум номи авлод ва қисми дуюм номи намудро ифода мекунад.]] Ҳар номи илмии дунома аз ду қисми асосӣ иборат аст: # '''Номи авлод''' — қисми якум, ки мансубияти организмро ба авлоди муайян нишон медиҳад. # '''Қисми фарқкунандаи намуд''' — қисми дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Дар истилоҳоти байналмилалии [[ботаника]] ин қисм ''specific epithet'' ва дар [[зоология]] ''specific name'' номида мешавад. Масалан, дар номи илмии инсон — ''Homo sapiens'': * ''Homo'' — номи авлод буда, дар забони лотинӣ маънои «инсон»-ро дорад. * ''sapiens'' — қисми дуюми ном буда, маънои «хирадманд» ё «доно»-ро дорад. Ҳамин тавр, ''Homo sapiens'' ба маънои «инсони хирадманд» аст. Номи авлод метавонад ба як ё якчанд намуд тааллуқ дошта бошад. Масалан, картошка (''Solanum tuberosum'') ва [[помидор]] (''Solanum lycopersicum'') ҳар ду ба авлоди ''Solanum'' мансубанд. Қисми якуми номи онҳо яксон аст, вале қисми дуюм нишон медиҳад, ки онҳо намудҳои гуногун мебошанд. Бояд дар назар дошт, ки қисми дуюм танҳо ба худии худ номи пурраи намуд нест. Масалан, калимаи ''sapiens'' бе ''Homo'' номи мустақили илмии инсон ҳисоб намешавад. Номи пурраи намуд аз якҷояшавии ҳар ду қисм ба вуҷуд меояд. Дар [[систематика]] авлод яке аз дараҷаҳои асосии [[таснифоти биологӣ]] буда, одатан як ё якчанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. Авлодҳои ба ҳам наздик дар навбати худ ба [[оила (биология)|оила]] муттаҳид карда мешаванд.<ref name="EMT">[https://khirad.tj/books/ensiklopediyai-millii-tojik.-jildi-1.pdf «Авлод»]. ''Энсиклопедияи миллии тоҷик'', ҷилди 1.</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707–1778), табиатшиноси шведӣ, ки низоми муосири номгузории дуномаро ба таври пайгирона истифода бурд.]] То пайдоиши номгузории дунома олимон барои тавсиф ва фарқ кардани намудҳои [[рустаниҳо]] ва [[ҳайвонот]] бештар аз ибораҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин ибораҳо аксар вақт чандин калимаро дар бар гирифта, хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд. Бо зиёд шудани шумораи намудҳои маълум истифодаи чунин номҳо душвор гардид. Номҳо баъзан дар асарҳои муҳаққиқони гуногун фарқ мекарданд ва муайян кардани он ки сухан дар бораи як намуд меравад ё якчанд намуд, осон набуд. Яке аз аввалин олимоне, ки барои кӯтоҳ ва муназзам кардани номҳои рустаниҳо кӯшиш намуд, ботаники швейтсарӣ [[Каспар Бауҳин]] (1560–1624) буд. Ӯ дар асари ''Pinax Theatri Botanici'' (1623) номҳои тақрибан шаш ҳазор рустаниро ҷамъоварӣ ва муқоиса кард. Бауҳин дар бисёр мавридҳо номҳои кӯтоҳтареро истифода бурд, ки баъдан ба рушди номгузории илмӣ таъсир расониданд.<ref name="Bauhin">[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/712 Bauhin, Caspar. ''Pinax Theatri Botanici'']. Basel, 1623. Biodiversity Heritage Library.</ref> Аммо маҳз Карл Линней номгузории дуномаро ба низоми пайгирона табдил дод. Дар асари ''Species Plantarum'', ки соли 1753 нашр шуд, ӯ барои намудҳои рустаниҳо номҳои кӯтоҳи дуҷузъаро ба таври муназзам истифода бурд. Ин асар яке аз нуқтаҳои оғози расмии номгузории муосири ботаникӣ ба ҳисоб меравад.<ref name="IAPT"/> Баъдтар, дар нашри даҳуми ''[[Systema Naturae]]'' («Низоми табиат», 1758), Линней ин усулро барои ҳайвонот низ ба таври густурда татбиқ кард. Соли 1758 ҳамчун нуқтаи оғози асосии номгузории муосири зоологӣ қабул шудааст. Низоми Линней тадриҷан аз ҷониби табиатшиносони кишварҳои гуногун пазируфта шуд ва асоси номгузории илмии организмҳоро ташкил дод. == Қоидаҳои навиштани номҳои илмӣ == Барои он ки номҳои илмӣ дар тамоми ҷаҳон ба шакли ягона истифода шаванд, тарзи навиштани онҳо ба қоидаҳои муайян тобеъ аст.<ref name="ICZN"/><ref name="Madrid"/> === Ҳарфи калон ва хурд === Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон ва қисми дуюми ном бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, ''Panthera leo'' шакли дуруст буда, ''panthera Leo'' нодуруст аст. Ин қоида ҳатто дар ҳолате риоя мешавад, ки қисми дуюми ном аз номи шахс ё маҳал гирифта шуда бошад. === Хати моил === Ҳар ду қисми номи илмӣ одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' ва ''Prunus persica''. Ҳангоми дастнавис ҳар ду қисмро алоҳида хат кашидан мумкин аст. === Ихтисори номи авлод === Агар номи пурраи намуд пештар дар матн оварда шуда бошад, номи авлодро дар зикрҳои баъдӣ ба ҳарфи аввал кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъди ''Homo sapiens'' навиштани ''H. sapiens'' иҷозат дода мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор боиси нофаҳмӣ нагардад. Ҳамин тавр, номи бактерияи ''[[Escherichia coli]]'' дар бисёр асарҳои илмӣ ба шакли ''E. coli'' навишта мешавад. === Забони номгузорӣ === Номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои забони лотинӣ сохта мешаванд, вале ҷузъҳои онҳо ҳатман аз калимаҳои аслии лотинӣ гирифта намешаванд. Манбаи онҳо метавонад [[забони юнонии бостон]], номи шахс, номи маҳал ё забонҳои дигари ҷаҳон бошад. === Истифодаи номи пурра === Дар матнҳои илмӣ, махсусан ҳангоми бори аввал зикр кардани намуд, истифодаи номи пурраи дунома муҳим аст. Ин имкон медиҳад, ки намуд бо дигар организмҳои ҳамном ё монанд иштибоҳ нашавад. == Пайдоиш ва маънои номҳо == Номҳои илмии организмҳо метавонанд аз манбаъҳои гуногун пайдо шаванд. Баъзеи онҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, муҳити зист ё паҳншавии ҷуғрофии организмро ифода мекунанд, дар ҳоле ки дигарон ба номи муҳаққиқон ё шахсони таърихӣ вобастаанд. Масалан: * ''Homo sapiens'' — калимаи ''sapiens'' дар забони лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. * ''Solanum tuberosum'' — калимаи ''tuberosum'' ба хусусияти лӯндамонанди рустанӣ ишора мекунад. * ''Phlox drummondii'' — қисми ''drummondii'' ба ифтихори ботаник [[Томас Драммонд]] гузошта шудааст. * ''Panthera leo'' — калимаи ''leo'' номи лотинии шер мебошад. Баъзан номи намуд аз номи маҳал ё минтақа гирифта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ба ҷои кашф, паҳншавӣ ё маҳалли омӯзиши организм ишора кунанд. Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани намуд аст, на шарҳ додани тамоми хусусиятҳои он. == Муаллиф ва соли номгузорӣ == Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи дуномаи намуд номи олиме оварда мешавад, ки онро бори аввал мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ нашр кардааст. Ин маълумотро '''ишораи муаллифии номи илмӣ''' меноманд. Масалан: * ''Solanum tuberosum'' L. — ҳарфи «L.» ихтисораи стандартии номи Карл Линней мебошад. * ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) — Линней ин намудро соли 1758 тавсиф кардааст. Дар ин ҷо қавсҳо низ аҳамияти махсус доранд. Шер дар аввал аз ҷониби Линней бо номи ''Felis leo'' тавсиф шуда буд. Баъдтар онро ба авлоди ''Panthera'' гузарониданд. Аз ин рӯ, номи муаллиф ва соли тавсифи аввалин дар дохили қавс навишта мешаванд. Дар ботаника низ ҳангоми гузаронидани намуд ба авлоди дигар қавс истифода мешавад, аммо қоидаи зикри муаллифон каме фарқ мекунад. Масалан, номи илмии [[шафтолу]] ''Prunus persica'' (L.) Batsch аст. «L.» ба Линней, ки номи аввалини ''Amygdalus persica''-ро нашр кардааст, ва «Batsch» ба олиме ишора мекунад, ки таркиби нави номро дар авлоди ''Prunus'' нашр кардааст.<ref name="Kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 ''Prunus persica'' (L.) Batsch]. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Номи муаллиф ва соли нашр қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо маълумоти иловагӣ мебошанд, ки барои муайян кардани таърихи ном ва фарқ кардани номҳои монанд истифода мешаванд. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ин кодексҳо тартиби пешниҳод, нашр, қабул ва истифодаи номҳои илмиро муайян мекунанд. Муҳимтарини онҳо инҳоянд: * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) — қоидаҳои номгузории ҳайвонотро муқаррар мекунад.<ref name="ICZN"/> * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) — номгузории гурӯҳҳои мазкурро танзим мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадрид мебошад, ки соли 2025 нашр шудааст.<ref name="IAPT"/> * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) — барои номгузории илмии [[прокариотҳо]] истифода мешавад. Номгузории намудҳои [[вирусҳо]] низ қоидаҳои махсус дорад, ки онҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) муқаррар мекунад. Дар низоми муосири он номҳои намудҳои вирусҳо низ дуҷузъаанд, аммо номи расмии намудро набояд бо номи худи вирус омехта кард.<ref name="ICTV">[https://ictv.global/sites/default/files/web-files/General_Information/How-to-write-virus%2C-species%2C-and-other-taxa-names.2.pdf ''How to write virus, species, and other taxa names'']. International Committee on Taxonomy of Viruses, 2025.</ref> Гарчанде принсипҳои асосии номгузорӣ дар ин низомҳо монанданд, баъзе қоидаҳои онҳо аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, дар зоология такрори як калима ҳамчун номи авлод ва қисми дуюми номи намуд иҷозат дода мешавад. Аз ин рӯ, номи илмии [[бизони амрикоӣ]] ''Bison bison'' аст. Дар ботаника чунин такрори айнан якхела, ки '''тавтоним''' ном дорад, иҷозат дода намешавад.<ref name="Madrid"/> == Номҳои зернамудҳо == Номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад. Аммо баъзан олимон дар дохили як намуд гурӯҳҳои хурдтарро низ ҷудо мекунанд, ки онҳоро [[зернамуд]]ҳо меноманд. Дар зоология номи зернамуд аз се ҷузъ иборат аст. Ҷузъи якум номи авлод, ҷузъи дуюм қисми фарқкунандаи намуд ва ҷузъи сеюм номи зернамудро нишон медиҳад. Чунин тарзи номгузорӣ '''номгузории сеҷузъа''' ё '''номгузории сенома''' номида мешавад. Масалан, номи илмии [[паланг]]и амурӣ ''Panthera tigris altaica'' мебошад. Дар ин ном ''Panthera'' авлод, ''tigris'' намуд ва ''altaica'' зернамудро нишон медиҳад.<ref name="ICZN"/> Дар ботаника барои нишон додани дараҷаи зернамуд одатан ихтисораи ''subsp.'' истифода мешавад. Масалан, дар номи ''Origanum vulgare'' subsp. ''gracile'' калимаи ''subsp.'' нишон медиҳад, ки сухан дар бораи зернамуд меравад. Ҳангоми навиштани чунин номҳо ҷузъҳои лотинии ном бо хати моил оварда мешаванд, аммо ихтисораи ''subsp.'' бо хати муқаррарӣ навишта мешавад. == Аҳамияти илмӣ == Аҳамияти асосии номгузории дунома дар он аст, ки барои муайян кардани намудҳо низоми ягона ва байналмилалӣ фароҳам меорад. Номҳои мардумии организмҳо вобаста ба забон ва минтақа метавонанд фарқ кунанд. Як рустанӣ ё ҳайвон дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта метавонад. Ҳатто дар дохили як забон як ном гоҳе барои чанд намуди гуногун истифода мешавад. Номгузории илмӣ имкон медиҳад, ки чунин нофаҳмиҳо кам карда шаванд. Бо истифодаи номи дунома муҳаққиқон метавонанд маълумоти марбут ба як намудро дар асарҳои илмӣ, феҳристҳо, пойгоҳҳои иттилоотӣ ва маҷмӯаҳои [[осорхона]]ҳо ё [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]] ба ҳам пайванд диҳанд. Ин низом махсусан дар [[систематика]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]], [[экология]], [[кишоварзӣ]], [[тиб]] ва [[ҳифзи табиат]] аҳамияти бузург дорад. == Тағйир ёфтани номҳои илмӣ == Ҳарчанд номгузории дунома барои устувории номҳои илмӣ пешбинӣ шудааст, ин номҳо ҳамеша бетағйир намемонанд. Бо пешрафти таҳқиқоти илмӣ, махсусан таҳлили маълумоти [[генетика|генетикӣ]] ва муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, ҷойгоҳи баъзе намудҳо дар таснифот метавонад тағйир ёбад. Дар чунин ҳолат намудро мумкин аст ба авлоди дигар гузаронанд ё ҳудуди онро аз нав муайян кунанд. Баъзан як намуд дар гузашта бо чанд номи гуногун тавсиф шудааст. Агар баъдтар муайян шавад, ки ин номҳо ба як таксони ягона тааллуқ доранд, онҳо '''муродифҳои таксономӣ''' ҳисобида мешаванд. Интихоби номи дуруст мувофиқи қоидаҳои кодекси дахлдор анҷом дода мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, яъне номи пештар нашршуда бартарӣ дорад, аммо истисноҳо низ вуҷуд доранд. Аз тарафи дигар, ду намуд дар гурӯҳҳои гуногуни организмҳо метавонанд номҳои комилан яксон дошта бошанд, агар номгузории онҳо аз ҷониби кодексҳои мустақил танзим шавад. Бинобар ин, номгузорӣ ва таснифот мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале яксон нестанд. '''Таснифот''' муносибат ва ҷойгоҳи организмҳоро дар гурӯҳҳои биологӣ муайян мекунад, дар ҳоле ки '''номгузорӣ''' тартиби гузоштани номи илмиро муқаррар месозад. == Инчунин нигаред == * [[Систематика]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * ''Энсиклопедияи миллии тоҷик''. Ҷилди 1. Душанбе. Мақолаи «Авлод». * ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника''. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023. * Bauhin, C. ''Pinax Theatri Botanici''. Basel, 1623. * Linnaeus, C. ''Species Plantarum''. Stockholm, 1753. * Linnaeus, C. ''Systema Naturae''. Нашри 10. Stockholm, 1758. * International Commission on Zoological Nomenclature. ''International Code of Zoological Nomenclature''. Нашри 4. London, 1999. * International Association for Plant Taxonomy. ''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)''. 2025. == Пайвандҳои беруна == * [https://code.iczn.org/ Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ] * [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Кодекси Мадриди номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо. * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо. [[Гурӯҳ:Систематика]] [[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]] [[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]] 32xzctd15vp5g8op7kywyyc6llbiz6e 0 334645 1491633 2026-10-30T03:41:27Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инқилоб, револютсия (юн. қадим: revolution – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар илмҳои иҷтимоӣ – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад. Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисб... 1491633 wikitext text/x-wiki Инқилоб, револютсия (юн. қадим: revolution – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар илмҳои иҷтимоӣ – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад. Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисбат дода мешавад, вале он танҳо ба давраи таърихи нав ва навтарин хос мебошад. Татбиқи ин мафҳум нисбат ба ҳодисаҳои аҳди атиқа (аз солҳои 1920–30 дар осори А. И. Тюменев ва дигарон) дар доираҳои илмӣ чандон дастгирӣ наёфт, зеро ин андеша бо назарияи баҳсбарангези инқилоби ғуломон ҳамсон буд, ки гӯё боиси иваз шудани форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ мегардиданд. Ҳамчунин дар ҷомеаи анъанавии аграрӣ ҳаракатҳои оммавӣ бо номи шӯриш, қиёми мардумӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва деҳқонӣ ёд мешаванд. Инқилобҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: инқилобҳои иҷтимоӣ ва инқилобҳои сиёсӣ. Инқилобҳои иҷтимоӣ бунёди сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеаро тағйир медиҳанд. Дар рафти инқилоби иҷтимоӣ қисми зиёди мардум ширкат варзида, барои бартараф кардани монеаҳои рушди ҷомеа кӯшиш менамоянд. Намунаи барҷастаи чунин падидаи иҷтимоӣ Инқилоби Англия ва Инқилоби бузурги Фаронса буданд. Мувофиқи назарияи таърихнигории Ғарб, инқилобҳои мазкур «низоми куҳна»-ро барҳам дода, барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳ кушоданд; дар таълимоти марксизм сохтори феодалиро ба буржуазӣ иваз карданд. Ҳамзамон инқилоби иҷтимоӣ як навъи инқилоби сиёсӣ аст, зеро дар ҳар инқилоб масъалаи асосӣ ҳокимият аст. Баръакс, баъзе инқилоби сиёсӣ ҷанбаи иҷтимоӣ надоранд, ҳарчанд падидаҳои иҷтимоӣ ҳамеша дар он таъсиргузоранд. Масалан, ҳадафи асосии Инқилоби солҳои 1868–74 дар Испания ва Инқилоби соли 1870 дар Фаронса сарнагун кардани ҳукумат буд, ки дар натиҷаи он сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеа иваз намешуд. Чунин инқилобҳо ё бо анҷом додани ислоҳоти иҷтимоӣ-сиёсӣ хотима меёфтанд, ё боиси сар задани инқилоби иҷтимоии навбатӣ мегардиданд. Чунончи дар заминаи воқеаҳои инқилобии соли 1870 дар Фаронса инқилоби иҷтимоии дигар – Коммунаи Порис сар зад. Инқилоби мазкур агарчи хусусияти маҳаллӣ дошт, аммо дар ин марҳала ҳукумат аз мардуми коргар намояндагӣ мекард. Ба ғояҳои инқилобҳо баъзан дар Аврупо (Инқилоби Англия дар асри 17) ва Шарқ (Инқилоби исломии Эрон) тобиши динӣ дода, барномаи иҷтимоӣ ва ҳадафҳои сиёсии онҳоро рӯпӯш мекунанд. Дар баъзе кишварҳо гоҳе вазъияти инқилобӣ зери таъсири нерӯҳои хориҷӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС (охирҳои асри 20 ва ибтидои асри 21) «инқилобҳои ранга» зери таъсири қувваҳои абарқудрати ҷаҳонӣ сурат гирифта буданд. Инқилобҳоро вобаста ба омилҳо, ҳадафҳо ва қувваҳои пешбарандаашон ба инқилоби буржуазӣ, коргарӣ, мардумӣ ва буржуазӣ-демократӣ ҷудо мекунанд. Шакли дигари зуҳури ин падида инқилоби миллӣ-озодихоҳӣ аст, ки ҷанбаи иҷтимоӣ (масалан, Ҷанги миллӣ-озодихоҳӣ дар Чин, 1946–49) ё сиёсӣ (Ҷанги озодихоҳӣ дар шимоли Амрико, 1775–83) дорад. Шӯришҳои деҳқонон низ аз рӯи баъзе нишондодҳо ба инқилоб айният доранд, вале баръакс, ҳадафи асосии онҳо ҳифзи сохтор ва ниҳодҳои иҷтимоии пешин аст. Дар масъалаи қиёси «инқилоби сиёсӣ» ва «табаддулоти давлатӣ» дар миёни муаррихон назарияҳои гуногун вуҷуд доранд. Дар Ғарб аксаран ин ду мафҳум ба як маънӣ истифода мешаванд. Масалан, дар амрикоилотинишиносии Ғарб воқеаҳои ташкил шудани ҳукумати Ваҳдати миллиро бо сарварии С. Аленде Госсенс ва табаддулоти ҳарбиро бар зидди ӯ зери роҳбарии А. Пиночет Угарте бо номи инқилоб зикр мекунанд. Ҳоло дар таърихнигорӣ мафҳумҳои «Инқилоби миллатгароён» дар Олмон ва «Инқилоби фашистии Муссолини» (Италия) бисёр истифода мешавад. Дар таърихнигорӣ, маъмулан, инқилобро тазоҳуроти оммавӣ меноманд, ки дар натиҷаи бархӯрди ошкорои нерӯҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ сурат мегирад. Аз ихтиёри як гурӯҳ ба гурӯҳи дигар гузаштани ҳокимият табаддулоти давлатӣ мебошад, ки дар рафти он омма ширкат намекунад. Инқилоб метавонад дар пойтахт аз табаддулот ва сарнагун кардани ҳукумат маншаъ гирад, ки тимсоли он Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр аст. Баъзан тазоҳуроти оммавӣ, ки хусусияти инқилобӣ дорад, ба табаддулоти давлатӣ табдил меёбад (воқеаҳои Украина; 2014). Зуҳур, раванд ва натиҷаи инқилоб ба он вобастагӣ дорад, ки ҷонибҳо то кадом андоза оштинопазиранд (инқилобгароён ва қувваҳои зиддиинқилобӣ) зиёд мебошанд ва мардум то кадом андоза аз даъвати онҳо пуштибонӣ мекунад. Дар сурати ба созиш наомадани ҷонибҳои даргир ва оммавӣ шудани тазоҳурот инқилоб ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил меёбад (Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА, 1861–65; Инқилоби Испания, 1931–39; Ҷанги шаҳрвандӣ дар Юнон, 1946–49). Баъзе муаррихон нақши инқилобро дар тамаддуни башарият ҳамчун омили рушди таърих, гурӯҳи дигар падидаи харобиовар ва ғ. тавсиф кардаанд. Муаррихони навкантгаро, дар асоси ақидаҳои Г. Риккерт, инқилобро ҳамчун воқеаи нотакрор тавсиф мекунанд, ки бо ҳодисаҳои ҳамсони худ робита надорад; муаррихони «ревизионист» бо сарварии Ф. Фюре инқилобро бархӯрди ғояҳо (аксаран беасос) дониста, қонунияти ягонаи ба вуҷуд омадани онҳоро инкор мекунанд. Ба ақидаи марксистон инқилобҳо тибқи қонуни муайян сурат гирифта, ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) Инқилоби байниформатсионӣ, ки боиси пайдоиши форматсияи нав мешаванд; 2) Инқилоби дохилиформатсионӣ, ки дар заминаи иқтисодиёти мавҷуд ниҳодҳои нави сиёсиро ба вуҷуд меорад. Назарияи машҳури «Инқилоби атлантикӣ»-и Ж. Годшо (фаронсавӣ) ва Р. Палмер (амрикоӣ) тақрибан бо назарияи марксистон айният дорад. Ҳоло мафҳуму истилоҳоти наве ба вуҷуд омаданд, ки дар таркибашон вожаи «инқилоб» доранд («Инқилоби саноатӣ», «Инқилоби илмӣ-техникӣ» ва ғ.). Ин мафҳумҳо ба маънои маҷозии инқилоб истифода шуда, моҳиятан зуҳури навгониҳоро дар ин ё он падида ифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоб|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инцилоб]] 79dg5jdpishlbeiofbhcu8me2qu4gpx 1491634 1491633 2026-10-30T03:45:55Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491634 wikitext text/x-wiki [[Акс:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|360px|thumb|«[[Свобода, ведущая народ]]», картина [[Делакруа, Эжен|Эжена Делакруа]], 1830 год]] Инқилоб, револютсия (юн. қадим: revolution – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар илмҳои иҷтимоӣ – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад. Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисбат дода мешавад, вале он танҳо ба давраи таърихи нав ва навтарин хос мебошад. Татбиқи ин мафҳум нисбат ба ҳодисаҳои аҳди атиқа (аз солҳои 1920–30 дар осори А. И. Тюменев ва дигарон) дар доираҳои илмӣ чандон дастгирӣ наёфт, зеро ин андеша бо назарияи баҳсбарангези инқилоби ғуломон ҳамсон буд, ки гӯё боиси иваз шудани форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ мегардиданд. Ҳамчунин дар ҷомеаи анъанавии аграрӣ ҳаракатҳои оммавӣ бо номи шӯриш, қиёми мардумӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва деҳқонӣ ёд мешаванд. Инқилобҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: инқилобҳои иҷтимоӣ ва инқилобҳои сиёсӣ. Инқилобҳои иҷтимоӣ бунёди сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеаро тағйир медиҳанд. Дар рафти инқилоби иҷтимоӣ қисми зиёди мардум ширкат варзида, барои бартараф кардани монеаҳои рушди ҷомеа кӯшиш менамоянд. Намунаи барҷастаи чунин падидаи иҷтимоӣ Инқилоби Англия ва Инқилоби бузурги Фаронса буданд. Мувофиқи назарияи таърихнигории Ғарб, инқилобҳои мазкур «низоми куҳна»-ро барҳам дода, барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳ кушоданд; дар таълимоти марксизм сохтори феодалиро ба буржуазӣ иваз карданд. Ҳамзамон инқилоби иҷтимоӣ як навъи инқилоби сиёсӣ аст, зеро дар ҳар инқилоб масъалаи асосӣ ҳокимият аст. Баръакс, баъзе инқилоби сиёсӣ ҷанбаи иҷтимоӣ надоранд, ҳарчанд падидаҳои иҷтимоӣ ҳамеша дар он таъсиргузоранд. Масалан, ҳадафи асосии Инқилоби солҳои 1868–74 дар Испания ва Инқилоби соли 1870 дар Фаронса сарнагун кардани ҳукумат буд, ки дар натиҷаи он сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеа иваз намешуд. Чунин инқилобҳо ё бо анҷом додани ислоҳоти иҷтимоӣ-сиёсӣ хотима меёфтанд, ё боиси сар задани инқилоби иҷтимоии навбатӣ мегардиданд. Чунончи дар заминаи воқеаҳои инқилобии соли 1870 дар Фаронса инқилоби иҷтимоии дигар – Коммунаи Порис сар зад. Инқилоби мазкур агарчи хусусияти маҳаллӣ дошт, аммо дар ин марҳала ҳукумат аз мардуми коргар намояндагӣ мекард. Ба ғояҳои инқилобҳо баъзан дар Аврупо (Инқилоби Англия дар асри 17) ва Шарқ (Инқилоби исломии Эрон) тобиши динӣ дода, барномаи иҷтимоӣ ва ҳадафҳои сиёсии онҳоро рӯпӯш мекунанд. Дар баъзе кишварҳо гоҳе вазъияти инқилобӣ зери таъсири нерӯҳои хориҷӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС (охирҳои асри 20 ва ибтидои асри 21) «инқилобҳои ранга» зери таъсири қувваҳои абарқудрати ҷаҳонӣ сурат гирифта буданд. Инқилобҳоро вобаста ба омилҳо, ҳадафҳо ва қувваҳои пешбарандаашон ба инқилоби буржуазӣ, коргарӣ, мардумӣ ва буржуазӣ-демократӣ ҷудо мекунанд. Шакли дигари зуҳури ин падида инқилоби миллӣ-озодихоҳӣ аст, ки ҷанбаи иҷтимоӣ (масалан, Ҷанги миллӣ-озодихоҳӣ дар Чин, 1946–49) ё сиёсӣ (Ҷанги озодихоҳӣ дар шимоли Амрико, 1775–83) дорад. Шӯришҳои деҳқонон низ аз рӯи баъзе нишондодҳо ба инқилоб айният доранд, вале баръакс, ҳадафи асосии онҳо ҳифзи сохтор ва ниҳодҳои иҷтимоии пешин аст. Дар масъалаи қиёси «инқилоби сиёсӣ» ва «табаддулоти давлатӣ» дар миёни муаррихон назарияҳои гуногун вуҷуд доранд. Дар Ғарб аксаран ин ду мафҳум ба як маънӣ истифода мешаванд. Масалан, дар амрикоилотинишиносии Ғарб воқеаҳои ташкил шудани ҳукумати Ваҳдати миллиро бо сарварии С. Аленде Госсенс ва табаддулоти ҳарбиро бар зидди ӯ зери роҳбарии А. Пиночет Угарте бо номи инқилоб зикр мекунанд. Ҳоло дар таърихнигорӣ мафҳумҳои «Инқилоби миллатгароён» дар Олмон ва «Инқилоби фашистии Муссолини» (Италия) бисёр истифода мешавад. Дар таърихнигорӣ, маъмулан, инқилобро тазоҳуроти оммавӣ меноманд, ки дар натиҷаи бархӯрди ошкорои нерӯҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ сурат мегирад. Аз ихтиёри як гурӯҳ ба гурӯҳи дигар гузаштани ҳокимият табаддулоти давлатӣ мебошад, ки дар рафти он омма ширкат намекунад. Инқилоб метавонад дар пойтахт аз табаддулот ва сарнагун кардани ҳукумат маншаъ гирад, ки тимсоли он Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр аст. Баъзан тазоҳуроти оммавӣ, ки хусусияти инқилобӣ дорад, ба табаддулоти давлатӣ табдил меёбад (воқеаҳои Украина; 2014). Зуҳур, раванд ва натиҷаи инқилоб ба он вобастагӣ дорад, ки ҷонибҳо то кадом андоза оштинопазиранд (инқилобгароён ва қувваҳои зиддиинқилобӣ) зиёд мебошанд ва мардум то кадом андоза аз даъвати онҳо пуштибонӣ мекунад. Дар сурати ба созиш наомадани ҷонибҳои даргир ва оммавӣ шудани тазоҳурот инқилоб ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил меёбад (Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА, 1861–65; Инқилоби Испания, 1931–39; Ҷанги шаҳрвандӣ дар Юнон, 1946–49). Баъзе муаррихон нақши инқилобро дар тамаддуни башарият ҳамчун омили рушди таърих, гурӯҳи дигар падидаи харобиовар ва ғ. тавсиф кардаанд. Муаррихони навкантгаро, дар асоси ақидаҳои Г. Риккерт, инқилобро ҳамчун воқеаи нотакрор тавсиф мекунанд, ки бо ҳодисаҳои ҳамсони худ робита надорад; муаррихони «ревизионист» бо сарварии Ф. Фюре инқилобро бархӯрди ғояҳо (аксаран беасос) дониста, қонунияти ягонаи ба вуҷуд омадани онҳоро инкор мекунанд. Ба ақидаи марксистон инқилобҳо тибқи қонуни муайян сурат гирифта, ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) Инқилоби байниформатсионӣ, ки боиси пайдоиши форматсияи нав мешаванд; 2) Инқилоби дохилиформатсионӣ, ки дар заминаи иқтисодиёти мавҷуд ниҳодҳои нави сиёсиро ба вуҷуд меорад. Назарияи машҳури «Инқилоби атлантикӣ»-и Ж. Годшо (фаронсавӣ) ва Р. Палмер (амрикоӣ) тақрибан бо назарияи марксистон айният дорад. Ҳоло мафҳуму истилоҳоти наве ба вуҷуд омаданд, ки дар таркибашон вожаи «инқилоб» доранд («Инқилоби саноатӣ», «Инқилоби илмӣ-техникӣ» ва ғ.). Ин мафҳумҳо ба маънои маҷозии инқилоб истифода шуда, моҳиятан зуҳури навгониҳоро дар ин ё он падида ифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоб|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инцилоб]] cs86aoflk7gdd3myzemtuukn28lxzmc 1491635 1491634 2026-10-30T03:49:34Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491635 wikitext text/x-wiki [[Акс:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|360px|thumb|Озодӣ, ки мардумро роҳнамоӣ мекунад» — асари рассомии Эжен Делакруа, соли 1830]] Инқилоб, револютсия (юн. қадим: revolution – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар илмҳои иҷтимоӣ – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад. Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисбат дода мешавад, вале он танҳо ба давраи таърихи нав ва навтарин хос мебошад. Татбиқи ин мафҳум нисбат ба ҳодисаҳои аҳди атиқа (аз солҳои 1920–30 дар осори А. И. Тюменев ва дигарон) дар доираҳои илмӣ чандон дастгирӣ наёфт, зеро ин андеша бо назарияи баҳсбарангези инқилоби ғуломон ҳамсон буд, ки гӯё боиси иваз шудани форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ мегардиданд. Ҳамчунин дар ҷомеаи анъанавии аграрӣ ҳаракатҳои оммавӣ бо номи шӯриш, қиёми мардумӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва деҳқонӣ ёд мешаванд. Инқилобҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: инқилобҳои иҷтимоӣ ва инқилобҳои сиёсӣ. Инқилобҳои иҷтимоӣ бунёди сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеаро тағйир медиҳанд. Дар рафти инқилоби иҷтимоӣ қисми зиёди мардум ширкат варзида, барои бартараф кардани монеаҳои рушди ҷомеа кӯшиш менамоянд. Намунаи барҷастаи чунин падидаи иҷтимоӣ Инқилоби Англия ва Инқилоби бузурги Фаронса буданд. Мувофиқи назарияи таърихнигории Ғарб, инқилобҳои мазкур «низоми куҳна»-ро барҳам дода, барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳ кушоданд; дар таълимоти марксизм сохтори феодалиро ба буржуазӣ иваз карданд. Ҳамзамон инқилоби иҷтимоӣ як навъи инқилоби сиёсӣ аст, зеро дар ҳар инқилоб масъалаи асосӣ ҳокимият аст. Баръакс, баъзе инқилоби сиёсӣ ҷанбаи иҷтимоӣ надоранд, ҳарчанд падидаҳои иҷтимоӣ ҳамеша дар он таъсиргузоранд. Масалан, ҳадафи асосии Инқилоби солҳои 1868–74 дар Испания ва Инқилоби соли 1870 дар Фаронса сарнагун кардани ҳукумат буд, ки дар натиҷаи он сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеа иваз намешуд. Чунин инқилобҳо ё бо анҷом додани ислоҳоти иҷтимоӣ-сиёсӣ хотима меёфтанд, ё боиси сар задани инқилоби иҷтимоии навбатӣ мегардиданд. Чунончи дар заминаи воқеаҳои инқилобии соли 1870 дар Фаронса инқилоби иҷтимоии дигар – Коммунаи Порис сар зад. Инқилоби мазкур агарчи хусусияти маҳаллӣ дошт, аммо дар ин марҳала ҳукумат аз мардуми коргар намояндагӣ мекард. Ба ғояҳои инқилобҳо баъзан дар Аврупо (Инқилоби Англия дар асри 17) ва Шарқ (Инқилоби исломии Эрон) тобиши динӣ дода, барномаи иҷтимоӣ ва ҳадафҳои сиёсии онҳоро рӯпӯш мекунанд. Дар баъзе кишварҳо гоҳе вазъияти инқилобӣ зери таъсири нерӯҳои хориҷӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС (охирҳои асри 20 ва ибтидои асри 21) «инқилобҳои ранга» зери таъсири қувваҳои абарқудрати ҷаҳонӣ сурат гирифта буданд. Инқилобҳоро вобаста ба омилҳо, ҳадафҳо ва қувваҳои пешбарандаашон ба инқилоби буржуазӣ, коргарӣ, мардумӣ ва буржуазӣ-демократӣ ҷудо мекунанд. Шакли дигари зуҳури ин падида инқилоби миллӣ-озодихоҳӣ аст, ки ҷанбаи иҷтимоӣ (масалан, Ҷанги миллӣ-озодихоҳӣ дар Чин, 1946–49) ё сиёсӣ (Ҷанги озодихоҳӣ дар шимоли Амрико, 1775–83) дорад. Шӯришҳои деҳқонон низ аз рӯи баъзе нишондодҳо ба инқилоб айният доранд, вале баръакс, ҳадафи асосии онҳо ҳифзи сохтор ва ниҳодҳои иҷтимоии пешин аст. Дар масъалаи қиёси «инқилоби сиёсӣ» ва «табаддулоти давлатӣ» дар миёни муаррихон назарияҳои гуногун вуҷуд доранд. Дар Ғарб аксаран ин ду мафҳум ба як маънӣ истифода мешаванд. Масалан, дар амрикоилотинишиносии Ғарб воқеаҳои ташкил шудани ҳукумати Ваҳдати миллиро бо сарварии С. Аленде Госсенс ва табаддулоти ҳарбиро бар зидди ӯ зери роҳбарии А. Пиночет Угарте бо номи инқилоб зикр мекунанд. Ҳоло дар таърихнигорӣ мафҳумҳои «Инқилоби миллатгароён» дар Олмон ва «Инқилоби фашистии Муссолини» (Италия) бисёр истифода мешавад. Дар таърихнигорӣ, маъмулан, инқилобро тазоҳуроти оммавӣ меноманд, ки дар натиҷаи бархӯрди ошкорои нерӯҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ сурат мегирад. Аз ихтиёри як гурӯҳ ба гурӯҳи дигар гузаштани ҳокимият табаддулоти давлатӣ мебошад, ки дар рафти он омма ширкат намекунад. Инқилоб метавонад дар пойтахт аз табаддулот ва сарнагун кардани ҳукумат маншаъ гирад, ки тимсоли он Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр аст. Баъзан тазоҳуроти оммавӣ, ки хусусияти инқилобӣ дорад, ба табаддулоти давлатӣ табдил меёбад (воқеаҳои Украина; 2014). Зуҳур, раванд ва натиҷаи инқилоб ба он вобастагӣ дорад, ки ҷонибҳо то кадом андоза оштинопазиранд (инқилобгароён ва қувваҳои зиддиинқилобӣ) зиёд мебошанд ва мардум то кадом андоза аз даъвати онҳо пуштибонӣ мекунад. Дар сурати ба созиш наомадани ҷонибҳои даргир ва оммавӣ шудани тазоҳурот инқилоб ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил меёбад (Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА, 1861–65; Инқилоби Испания, 1931–39; Ҷанги шаҳрвандӣ дар Юнон, 1946–49). Баъзе муаррихон нақши инқилобро дар тамаддуни башарият ҳамчун омили рушди таърих, гурӯҳи дигар падидаи харобиовар ва ғ. тавсиф кардаанд. Муаррихони навкантгаро, дар асоси ақидаҳои Г. Риккерт, инқилобро ҳамчун воқеаи нотакрор тавсиф мекунанд, ки бо ҳодисаҳои ҳамсони худ робита надорад; муаррихони «ревизионист» бо сарварии Ф. Фюре инқилобро бархӯрди ғояҳо (аксаран беасос) дониста, қонунияти ягонаи ба вуҷуд омадани онҳоро инкор мекунанд. Ба ақидаи марксистон инқилобҳо тибқи қонуни муайян сурат гирифта, ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) Инқилоби байниформатсионӣ, ки боиси пайдоиши форматсияи нав мешаванд; 2) Инқилоби дохилиформатсионӣ, ки дар заминаи иқтисодиёти мавҷуд ниҳодҳои нави сиёсиро ба вуҷуд меорад. Назарияи машҳури «Инқилоби атлантикӣ»-и Ж. Годшо (фаронсавӣ) ва Р. Палмер (амрикоӣ) тақрибан бо назарияи марксистон айният дорад. Ҳоло мафҳуму истилоҳоти наве ба вуҷуд омаданд, ки дар таркибашон вожаи «инқилоб» доранд («Инқилоби саноатӣ», «Инқилоби илмӣ-техникӣ» ва ғ.). Ин мафҳумҳо ба маънои маҷозии инқилоб истифода шуда, моҳиятан зуҳури навгониҳоро дар ин ё он падида ифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоб|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инцилоб]] i7wduhs69wjxoe4cjbu1d0nkx77zwjw 1491636 1491635 2026-10-30T03:55:46Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491636 wikitext text/x-wiki [[Акс:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|360px|thumb|Озодӣ, ки мардумро роҳнамоӣ мекунад» — асари рассомии Эжен Делакруа, соли 1830]] '''Инқилоб''', '''револютсия''' ({{Lang-grc|revolution}} – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар илмҳои иҷтимоӣ – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад. Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисбат дода мешавад, вале он танҳо ба давраи таърихи нав ва навтарин хос мебошад. Татбиқи ин мафҳум нисбат ба ҳодисаҳои аҳди атиқа (аз солҳои 1920–30 дар осори А. И. Тюменев ва дигарон) дар доираҳои илмӣ чандон дастгирӣ наёфт, зеро ин андеша бо назарияи баҳсбарангези инқилоби ғуломон ҳамсон буд, ки гӯё боиси иваз шудани форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ мегардиданд. Ҳамчунин дар ҷомеаи анъанавии аграрӣ ҳаракатҳои оммавӣ бо номи шӯриш, қиёми мардумӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва деҳқонӣ ёд мешаванд. Инқилобҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: инқилобҳои иҷтимоӣ ва инқилобҳои сиёсӣ. Инқилобҳои иҷтимоӣ бунёди сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеаро тағйир медиҳанд. Дар рафти инқилоби иҷтимоӣ қисми зиёди мардум ширкат варзида, барои бартараф кардани монеаҳои рушди ҷомеа кӯшиш менамоянд. Намунаи барҷастаи чунин падидаи иҷтимоӣ Инқилоби Англия ва Инқилоби бузурги Фаронса буданд. Мувофиқи назарияи таърихнигории Ғарб, инқилобҳои мазкур «низоми куҳна»-ро барҳам дода, барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳ кушоданд; дар таълимоти марксизм сохтори феодалиро ба буржуазӣ иваз карданд. Ҳамзамон инқилоби иҷтимоӣ як навъи инқилоби сиёсӣ аст, зеро дар ҳар инқилоб масъалаи асосӣ ҳокимият аст. Баръакс, баъзе инқилоби сиёсӣ ҷанбаи иҷтимоӣ надоранд, ҳарчанд падидаҳои иҷтимоӣ ҳамеша дар он таъсиргузоранд. Масалан, ҳадафи асосии Инқилоби солҳои 1868–74 дар Испания ва Инқилоби соли 1870 дар Фаронса сарнагун кардани ҳукумат буд, ки дар натиҷаи он сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеа иваз намешуд. Чунин инқилобҳо ё бо анҷом додани ислоҳоти иҷтимоӣ-сиёсӣ хотима меёфтанд, ё боиси сар задани инқилоби иҷтимоии навбатӣ мегардиданд. Чунончи дар заминаи воқеаҳои инқилобии соли 1870 дар Фаронса инқилоби иҷтимоии дигар – Коммунаи Порис сар зад. Инқилоби мазкур агарчи хусусияти маҳаллӣ дошт, аммо дар ин марҳала ҳукумат аз мардуми коргар намояндагӣ мекард. Ба ғояҳои инқилобҳо баъзан дар Аврупо (Инқилоби Англия дар асри 17) ва Шарқ (Инқилоби исломии Эрон) тобиши динӣ дода, барномаи иҷтимоӣ ва ҳадафҳои сиёсии онҳоро рӯпӯш мекунанд. Дар баъзе кишварҳо гоҳе вазъияти инқилобӣ зери таъсири нерӯҳои хориҷӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС (охирҳои асри 20 ва ибтидои асри 21) «инқилобҳои ранга» зери таъсири қувваҳои абарқудрати ҷаҳонӣ сурат гирифта буданд. Инқилобҳоро вобаста ба омилҳо, ҳадафҳо ва қувваҳои пешбарандаашон ба инқилоби буржуазӣ, коргарӣ, мардумӣ ва буржуазӣ-демократӣ ҷудо мекунанд. Шакли дигари зуҳури ин падида инқилоби миллӣ-озодихоҳӣ аст, ки ҷанбаи иҷтимоӣ (масалан, Ҷанги миллӣ-озодихоҳӣ дар Чин, 1946–49) ё сиёсӣ (Ҷанги озодихоҳӣ дар шимоли Амрико, 1775–83) дорад. Шӯришҳои деҳқонон низ аз рӯи баъзе нишондодҳо ба инқилоб айният доранд, вале баръакс, ҳадафи асосии онҳо ҳифзи сохтор ва ниҳодҳои иҷтимоии пешин аст. Дар масъалаи қиёси «инқилоби сиёсӣ» ва «табаддулоти давлатӣ» дар миёни муаррихон назарияҳои гуногун вуҷуд доранд. Дар Ғарб аксаран ин ду мафҳум ба як маънӣ истифода мешаванд. Масалан, дар амрикоилотинишиносии Ғарб воқеаҳои ташкил шудани ҳукумати Ваҳдати миллиро бо сарварии С. Аленде Госсенс ва табаддулоти ҳарбиро бар зидди ӯ зери роҳбарии А. Пиночет Угарте бо номи инқилоб зикр мекунанд. Ҳоло дар таърихнигорӣ мафҳумҳои «Инқилоби миллатгароён» дар Олмон ва «Инқилоби фашистии Муссолини» (Италия) бисёр истифода мешавад. Дар таърихнигорӣ, маъмулан, инқилобро тазоҳуроти оммавӣ меноманд, ки дар натиҷаи бархӯрди ошкорои нерӯҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ сурат мегирад. Аз ихтиёри як гурӯҳ ба гурӯҳи дигар гузаштани ҳокимият табаддулоти давлатӣ мебошад, ки дар рафти он омма ширкат намекунад. Инқилоб метавонад дар пойтахт аз табаддулот ва сарнагун кардани ҳукумат маншаъ гирад, ки тимсоли он Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр аст. Баъзан тазоҳуроти оммавӣ, ки хусусияти инқилобӣ дорад, ба табаддулоти давлатӣ табдил меёбад (воқеаҳои Украина; 2014). Зуҳур, раванд ва натиҷаи инқилоб ба он вобастагӣ дорад, ки ҷонибҳо то кадом андоза оштинопазиранд (инқилобгароён ва қувваҳои зиддиинқилобӣ) зиёд мебошанд ва мардум то кадом андоза аз даъвати онҳо пуштибонӣ мекунад. Дар сурати ба созиш наомадани ҷонибҳои даргир ва оммавӣ шудани тазоҳурот инқилоб ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил меёбад (Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА, 1861–65; Инқилоби Испания, 1931–39; Ҷанги шаҳрвандӣ дар Юнон, 1946–49). Баъзе муаррихон нақши инқилобро дар тамаддуни башарият ҳамчун омили рушди таърих, гурӯҳи дигар падидаи харобиовар ва ғ. тавсиф кардаанд. Муаррихони навкантгаро, дар асоси ақидаҳои Г. Риккерт, инқилобро ҳамчун воқеаи нотакрор тавсиф мекунанд, ки бо ҳодисаҳои ҳамсони худ робита надорад; муаррихони «ревизионист» бо сарварии Ф. Фюре инқилобро бархӯрди ғояҳо (аксаран беасос) дониста, қонунияти ягонаи ба вуҷуд омадани онҳоро инкор мекунанд. Ба ақидаи марксистон инқилобҳо тибқи қонуни муайян сурат гирифта, ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) Инқилоби байниформатсионӣ, ки боиси пайдоиши форматсияи нав мешаванд; 2) Инқилоби дохилиформатсионӣ, ки дар заминаи иқтисодиёти мавҷуд ниҳодҳои нави сиёсиро ба вуҷуд меорад. Назарияи машҳури «Инқилоби атлантикӣ»-и Ж. Годшо (фаронсавӣ) ва Р. Палмер (амрикоӣ) тақрибан бо назарияи марксистон айният дорад. Ҳоло мафҳуму истилоҳоти наве ба вуҷуд омаданд, ки дар таркибашон вожаи «инқилоб» доранд («Инқилоби саноатӣ», «Инқилоби илмӣ-техникӣ» ва ғ.). Ин мафҳумҳо ба маънои маҷозии инқилоб истифода шуда, моҳиятан зуҳури навгониҳоро дар ин ё он падида ифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоб|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инцилоб]] kap3ydf8ti16wztvhdm32x0brmaylfk 1491637 1491636 2026-10-30T04:15:38Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491637 wikitext text/x-wiki [[Акс:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|360px|thumb|Озодӣ, ки мардумро роҳнамоӣ мекунад» — асари рассомии Эжен Делакруа, соли 1830]] '''Инқилоб''', '''револютсия''' ({{Lang-grc|revolution}} – таҳаввулот, табдилёбӣ, табаддулот), дар [[илмҳои иҷтимоӣ]] – табдилшавии босуръати сохтори иҷтимоӣ ё сиёсии ҷомеа, ки маъмулан, бо роҳи зӯр сурат мегирад == Таърихи пайдоиши инқилоб == Истилоҳи «инқилоб» ба ҳодисаҳои муҳимми ҳамаи давраҳои таърихӣ нисбат дода мешавад, вале он танҳо ба давраи таърихи нав ва навтарин хос мебошад. Татбиқи ин мафҳум нисбат ба ҳодисаҳои [[аҳди атиқа]] (аз солҳои 1920–30 дар осори А. И. Тюменев ва дигарон) дар доираҳои илмӣ чандон дастгирӣ наёфт, зеро ин андеша бо назарияи баҳсбарангези инқилоби ғуломон ҳамсон буд, ки гӯё боиси иваз шудани форматсияи ҷамъиятӣ-иқтисодӣ мегардиданд. Ҳамчунин дар ҷомеаи анъанавии аграрӣ ҳаракатҳои оммавӣ бо номи шӯриш, қиёми мардумӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва деҳқонӣ ёд мешаванд. Инқилобҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: [[инқилобҳои иҷтимоӣ]] ва [[инқилобҳои сиёсӣ]]. Инқилобҳои иҷтимоӣ бунёди сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеаро тағйир медиҳанд. Дар рафти инқилоби иҷтимоӣ қисми зиёди мардум ширкат варзида, барои бартараф кардани монеаҳои рушди ҷомеа кӯшиш менамоянд. Намунаи барҷастаи чунин падидаи иҷтимоӣ Инқилоби Англия ва Инқилоби бузурги Фаронса буданд. Мувофиқи назарияи таърихнигории Ғарб, инқилобҳои мазкур «низоми куҳна»-ро барҳам дода, барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ роҳ кушоданд; дар таълимоти марксизм сохтори феодалиро ба буржуазӣ иваз карданд. Ҳамзамон инқилоби иҷтимоӣ як навъи инқилоби сиёсӣ аст, зеро дар ҳар инқилоб масъалаи асосӣ [[ҳокимият]] аст. Баръакс, баъзе инқилоби сиёсӣ ҷанбаи иҷтимоӣ надоранд, ҳарчанд падидаҳои иҷтимоӣ ҳамеша дар он таъсиргузоранд. Масалан, ҳадафи асосии Инқилоби солҳои 1868–74 дар Испания ва Инқилоби соли 1870 дар Фаронса сарнагун кардани ҳукумат буд, ки дар натиҷаи он сохтори иҷтимоӣ-иқтисодии ҷомеа иваз намешуд. Чунин инқилобҳо ё бо анҷом додани ислоҳоти иҷтимоӣ-сиёсӣ хотима меёфтанд, ё боиси сар задани инқилоби иҷтимоии навбатӣ мегардиданд. Чунончи дар заминаи воқеаҳои инқилобии соли 1870 дар Фаронса инқилоби иҷтимоии дигар – Коммунаи Порис сар зад. Инқилоби мазкур агарчи хусусияти маҳаллӣ дошт, аммо дар ин марҳала ҳукумат аз мардуми коргар намояндагӣ мекард. Ба ғояҳои инқилобҳо баъзан дар Аврупо (Инқилоби Англия дар асри 17) ва Шарқ (Инқилоби исломии Эрон) тобиши динӣ дода, барномаи иҷтимоӣ ва ҳадафҳои сиёсии онҳоро рӯпӯш мекунанд. Дар баъзе кишварҳо гоҳе вазъияти инқилобӣ зери таъсири нерӯҳои хориҷӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС (охирҳои асри 20 ва ибтидои асри 21) «инқилобҳои ранга» зери таъсири қувваҳои абарқудрати ҷаҳонӣ сурат гирифта буданд. Инқилобҳоро вобаста ба омилҳо, ҳадафҳо ва қувваҳои пешбарандаашон ба инқилоби буржуазӣ, коргарӣ, мардумӣ ва буржуазӣ-демократӣ ҷудо мекунанд. Шакли дигари зуҳури ин падида инқилоби миллӣ-озодихоҳӣ аст, ки ҷанбаи иҷтимоӣ (масалан, Ҷанги миллӣ-озодихоҳӣ дар Чин, 1946–49) ё сиёсӣ (Ҷанги озодихоҳӣ дар шимоли Амрико, 1775–83) дорад. Шӯришҳои деҳқонон низ аз рӯи баъзе нишондодҳо ба инқилоб айният доранд, вале баръакс, ҳадафи асосии онҳо ҳифзи сохтор ва ниҳодҳои иҷтимоии пешин аст. == Фаҳмишҳои гуногни инқилоб == Дар масъалаи қиёси «инқилоби сиёсӣ» ва «табаддулоти давлатӣ» дар миёни муаррихон назарияҳои гуногун вуҷуд доранд. Дар Ғарб аксаран ин ду мафҳум ба як маънӣ истифода мешаванд. Масалан, дар амрикоилотинишиносии Ғарб воқеаҳои ташкил шудани ҳукумати Ваҳдати миллиро бо сарварии С. Аленде Госсенс ва табаддулоти ҳарбиро бар зидди ӯ зери роҳбарии А. Пиночет Угарте бо номи инқилоб зикр мекунанд. Ҳоло дар таърихнигорӣ мафҳумҳои «[[Инқилоби миллатгароён]]» дар Олмон ва «[[Инқилоби фашистии Муссолини]]» (Италия) бисёр истифода мешавад. Дар таърихнигорӣ, маъмулан, инқилобро тазоҳуроти оммавӣ меноманд, ки дар натиҷаи бархӯрди ошкорои нерӯҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ сурат мегирад. Аз ихтиёри як гурӯҳ ба гурӯҳи дигар гузаштани ҳокимият табаддулоти давлатӣ мебошад, ки дар рафти он омма ширкат намекунад. Инқилоб метавонад дар пойтахт аз табаддулот ва сарнагун кардани ҳукумат маншаъ гирад, ки тимсоли он [[Инқилоби Октябр|Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр]] аст. Баъзан тазоҳуроти оммавӣ, ки хусусияти инқилобӣ дорад, ба табаддулоти давлатӣ табдил меёбад (воқеаҳои Украина; 2014). Зуҳур, раванд ва натиҷаи инқилоб ба он вобастагӣ дорад, ки ҷонибҳо то кадом андоза оштинопазиранд (инқилобгароён ва қувваҳои зиддиинқилобӣ) зиёд мебошанд ва мардум то кадом андоза аз даъвати онҳо пуштибонӣ мекунад. Дар сурати ба созиш наомадани ҷонибҳои даргир ва оммавӣ шудани тазоҳурот инқилоб ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил меёбад (Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА, 1861–65; Инқилоби Испания, 1931–39; Ҷанги шаҳрвандӣ дар Юнон, 1946–49). Баъзе муаррихон нақши инқилобро дар тамаддуни башарият ҳамчун омили рушди таърих, гурӯҳи дигар падидаи харобиовар ва ғ. тавсиф кардаанд. Муаррихони навкантгаро, дар асоси ақидаҳои Г. Риккерт, инқилобро ҳамчун воқеаи нотакрор тавсиф мекунанд, ки бо ҳодисаҳои ҳамсони худ робита надорад; муаррихони «ревизионист» бо сарварии Ф. Фюре инқилобро бархӯрди ғояҳо (аксаран беасос) дониста, қонунияти ягонаи ба вуҷуд омадани онҳоро инкор мекунанд. == Фаҳмиши марксистии инқилоб == Ба ақидаи марксистон инқилобҳо тибқи қонуни муайян сурат гирифта, ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) Инқилоби байниформатсионӣ, ки боиси пайдоиши форматсияи нав мешаванд; 2) Инқилоби дохилиформатсионӣ, ки дар заминаи иқтисодиёти мавҷуд ниҳодҳои нави сиёсиро ба вуҷуд меорад. Назарияи машҳури «Инқилоби атлантикӣ»-и Ж. Годшо (фаронсавӣ) ва Р. Палмер (амрикоӣ) тақрибан бо назарияи марксистон айният дорад. Ҳоло мафҳуму истилоҳоти наве ба вуҷуд омаданд, ки дар таркибашон вожаи «инқилоб» доранд («[[Инқилоби саноатӣ]]», «Инқилоби илмӣ-техникӣ» ва ғ.). Ин мафҳумҳо ба маънои маҷозии инқилоб истифода шуда, моҳиятан зуҳури навгониҳоро дар ин ё он падида ифода мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоб|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳаракатҳои сиёсӣ]] [[Гурӯҳ:Илмҳои иҷтимоӣ]] 10bidwqa2hcvnx22zic7t2uwd7hr4ne 0 334646 1491640 2026-10-30T04:28:46Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инқилоби 1848 Дар Фаронса — инқилоби демократӣ, ки низоми мутлақияти июлии буржуазияро сарнагун ва Ҷумҳурии дуввумро барпо кард. Инқилоб дар натиҷаи буҳрони сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва қаҳтии солҳои 1845–1846 ба амал омад. Бо мақсади пешгирӣ аз ошӯбҳо ҳукумат дар... 1491640 wikitext text/x-wiki Инқилоби 1848 Дар Фаронса — инқилоби демократӣ, ки низоми мутлақияти июлии буржуазияро сарнагун ва Ҷумҳурии дуввумро барпо кард. Инқилоб дар натиҷаи буҳрони сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва қаҳтии солҳои 1845–1846 ба амал омад. Бо мақсади пешгирӣ аз ошӯбҳо ҳукумат дар чанд шаҳр (Порис, Тулуза, Бордо ва ғ.) ба камбағалон барои гирифтани нон барга (талон)-ҳои ройгон ҷорӣ кард. Соли 1845 аз хориҷи кишвар ба маблағи 16 млн франк, соли 1846 ба маблағи 123 млн франк ва соли 1847 ба маблағи 210 млн франк ғалла харида шуд. Буҳрони аграрӣ-озуқаворӣ боиси буҳрони истеҳсолоти саноатӣ, зиёд шудани бекорӣ ва бесарусомонӣ дар низомҳои биржавӣ ва бонкӣ гардад. Ба заволи низоми Луи Филипп ихтилоф миёни соҳибмансабон (элита)-и сиёсӣ низ мусоидат кард, ки қисме аз онҳо тарафдори шакли идории ҷумҳурӣ буданд. Пас аз он ки ҳукумат ташкили намоишҳоро дар кӯчаҳо манъ кард, соли 1847 силсилаи ҷамъомадҳо дар қаҳвахонаву тарабхонаҳо бо талаби ҷорӣ кардани ҳуқуқи умумии интихоботӣ баргузор шуданд. Манъ кардани яке аз чунин ҷамъомадҳо аз ҷониби ҳукумати Ф. Гизо, ки санаи 22.2.1848 дар округи 12-уми Порис вобаста ба бастани курсҳои лексионии муаррих Ж. Мишле пешбинӣ шуда буд, боиси сар задани инқилоб шуд. Намоишҳои серодам, ки аз донишҷӯён, коргарон, косибон, аскарони Гвардияи миллӣ иборат буданд, дастаи посбонони полиси назди Майдони Ризоиятро рахна карда, ба қасри Бурбонҳо расиданд, ки ҷои баргузории маҷлисҳои Палатаи вакилон буд. Ба вакилон талабот дар бораи истеъфои Гизо пешниҳод карда шуд. Пас аз рад кардани ин талабот аз ҷониби шоҳ, шаби 23 феврал сангарҳо сохта шуданд, ки шумораи онҳо дар давоми рӯз ба 1 500 расид. Ризоияти шоҳ барои истеъфои Гизо дер расид. Дар ҷараёни задухӯрди намоишгарон бо лашкариёни доимӣ дар назди қароргоҳи Гизо охири рӯзи 23 феврал қариб 50 нафар (аз рӯи маълумоти расмӣ 16 нафар) талаф шуданд. Аз пагоҳии рӯзи 24 феврал ошӯбгарон ба сарнагун кардани шоҳ ва барҳам додани мутлақият даъват карда, ба ҳуҷум гузаштанд ва бошишгоҳҳои аскарони гарнизони пойтахтро бо аслиҳаи зиёд, якчанд бинои давлатиро ба даст оварда, қасри Тюилриро муҳосира карданд. Сипоҳиёни ба шоҳ содиқ (4 ҳазор аскар бо 30 тӯп ва 3 легиони Гвардияи миллӣ), ки дар дохили қаср буданд, аз ҷониби Луи Филиппи 75-сола истифода нашуданд, зеро ӯ хунрезии минбаъдаро нахост. Даъвати шоҳ, ки ба А. Тер ва О. Барро, ки миёни қувваҳои чап машҳур буданд, барои таъсиси ҳукумати коалитсионӣ эълом гардид, вазъиятро тағйир надод. 24 феврал шоҳ санади истеъфоро ба манфиати набераи 9-солаи худ, графи Порис зери ноибуссалтанаи модари ӯ, герсогзани орлеанӣ ба имзо расонд ва Порисро пинҳонӣ тарк кард. Зери фишори ҷумҳурихоҳон бо роҳбарии А. де Ламартин ва А. О. Ледрю-Роллен Палатаи вакилон баррасии масъалаи эътирофи шоҳи навро мавқуф гузошт ва маҷбур шуд, ки ҳайати Ҳукумати муваққатиро тасдиқ кунад, ки ба он танҳо ҷумҳурихоҳон ва 2 сотсиалист (раиси расмӣ – собиқадори Инқилоби соли 1789 Ж. Ш. Дюпон де лʼЭр, сардори воқеӣ – вазири корҳои хориҷӣ Ламартин) дохил шуданд. 25 феврал бо ҷонибдории мардум пешвоёни ҷумҳурихоҳон тавонистанд, ки вакилонро барои қабул кардани қарор оид ба барҳам додани мутлақият ва барқарор кардани ҷумҳурӣ ба тарафи худ моил кунанд. Ин қарорҳо бояд аз ҷониби Маҷлиси милли (муассисон)-и нав тасдиқ карда мешуданд, ки интихоботи он апрели 1848 таъйин шуда буд. Дар рафти воқеаҳои февралӣ дар Порис 350 нафар ҳалок ва қариб 500 нафар захмдор шуданд. Бо ғалаба кардани шӯриш ва эълон шудани ҷумҳурият, 25 феврал марҳалаи якуми инқилоб ба охир расид. Марҳалаи дигари он – ташаккули ниҳодҳои ҷумҳуриявӣ. 4.5.1848 кори Маҷлиси муассисон оғоз шуд: аз 900 ҷой 450-торо ҷумҳурихоҳони муътадил; 200 ҷойро ҷумҳурихоҳони чап, орлеаниҳо ва тарафдорони сулолаи сарнагуншуда; 50 ҷойро ҷонибдорони шоҳ, пайравони Бурбонҳо ишғол карданд. Маҷлиси муассисон интихоби ҷумҳурии Фаронсаро ба таври расмӣ тасдиқ кард, ҳамчунин якчанд қонун ва қарори демократӣ дар бораи «ҳуқуқ ба кор», таъсис додани устохонаҳои миллӣ барои бекорон, як соат кам кардани рӯзи корӣ, ҳаққи умумии раъй барои мардҳо (аз 21-солагӣ) қабул шуданд. Дар Ҳукумати нави муваққатии пас аз интихобот таъсисшуда, тамоми вазифаҳои асосиро ҷумҳурихоҳони муътадил ишғол карданд. Вазъияти вазнини молиявӣ ҳукуматро маҷбур кард, ки тадбирҳои ғайричашмдошт анҷом диҳад, аз ҷумла андозҳои бевоситаро 45% баланд бардорад. Норизоиҳои зиёд, аз ҷумла шӯриши 27 апрел дар Руан, 15 май (бо роҳбарии тарафдорони Л. О. Бланк) дар Порис аз ҷониби ҳукумат пахш карда шуданд. 23 июн дар Порис шӯриши нав сар зад (бо номи Шӯриши июнӣ, ки дар он қариб 40 ҳазор нафар иштирок карданд), ки аз тарафи устохонаҳои миллии навтаъсис барангехта шуда, зери шиорҳои: «Зинда бод ҷумҳурии демократӣ ва иҷтимоӣ!», «Нест бод истисмори инсон аз ҷониби инсон!» ва ғ. гузашт. 26 июн ин шӯриш аз тарафи вазири ҷанг генерал Э. Кавеняк бераҳмона пахш карда шуд (5,6 ҳазор нафар талаф ёфтанд, беш аз 11 ҳазор нафар аз Фаронса ба кишварҳои дигар ронда шуданд). Шӯриши июнӣ ҳукуматдоронро водор кард, ки раванди омодасозии конститутсияи Ҷумҳурии дуввумро тезонанд. Он 4.11.1848 аз ҷониби Маҷлиси муассисон қабул шуд, ки таъсиси парламенти якпалатагӣ ва вазифаи президентро тавассути овоздиҳии умумихалқӣ бо ваколатҳои васеъ дар назар дошт. Дар интихоботи парламентии 13–14.5.1849 Ҳизби тартибот, ки пайравони бонапартизм, орлеанистон ва ҷонибдорони шоҳро зери шиори «Тартибот, моликият, дин» муттаҳид карда буд, бо 53 дарсади овозҳо ғолиб омад. Ҷумҳурихоҳони муътадил танҳо 10% овоз гирифта, мағлуб шуданд, ҷумҳурихоҳони чап (34,9%) намояндагии худро дар парламент каме васеътар карданд. Фаъолияти Корпуси қонунгузор 31.5.1850 бо барҳамдиҳии яке аз музаффариятҳои муҳимтарини демократии Инқилоби соли 1848 – ҳуқуқи умумии интихобот маълум аст. 10.12.1848 дар интихоботи президент пешвои бонапартизм, шоҳзода Луи Наполеон Бонапарт бо гирифтани 72 дарсади овозҳо ғолибият ба даст овард. Ӯ аз лаҳзаи интихоб шуданаш роҳи васеъ кардани ваколатҳои президентиро бар зарари Корпуси қонунгузор, ки дар он зиддиятҳо дар дохили «Ҳизби тартибот» тезутунд шуда буданд, пеш гирифт. Дар натиҷаи табаддулоти давлатии Луи Наполеон 2.12.1851 Корпуси қонунгузор барҳам хӯрда, дар мамлакат усули идораи авторитарӣ (аз декабри 1852 Империяи дуввум) муқаррар шуд. Ин инқилоб бо барномаи пешрафтаи иҷтимоӣ-сиёсии худ барои сар задани ҳаракатҳои инқилобӣ дар дигар давлатҳои Аврупо хидмат кардааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848 дар Фаронса|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] jy6vf0dmzh2ndmvdsh9260loauhhflu 1491641 1491640 2026-10-30T04:31:49Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491641 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1848 Дар Фаронса — инқилоби демократӣ, ки низоми мутлақияти июлии буржуазияро сарнагун ва Ҷумҳурии дуввумро барпо кард. Инқилоб дар натиҷаи буҳрони сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва қаҳтии солҳои 1845–1846 ба амал омад. Бо мақсади пешгирӣ аз ошӯбҳо ҳукумат дар чанд шаҳр (Порис, Тулуза, Бордо ва ғ.) ба камбағалон барои гирифтани нон барга (талон)-ҳои ройгон ҷорӣ кард. Соли 1845 аз хориҷи кишвар ба маблағи 16 млн франк, соли 1846 ба маблағи 123 млн франк ва соли 1847 ба маблағи 210 млн франк ғалла харида шуд. Буҳрони аграрӣ-озуқаворӣ боиси буҳрони истеҳсолоти саноатӣ, зиёд шудани бекорӣ ва бесарусомонӣ дар низомҳои биржавӣ ва бонкӣ гардад. Ба заволи низоми Луи Филипп ихтилоф миёни соҳибмансабон (элита)-и сиёсӣ низ мусоидат кард, ки қисме аз онҳо тарафдори шакли идории ҷумҳурӣ буданд. Пас аз он ки ҳукумат ташкили намоишҳоро дар кӯчаҳо манъ кард, соли 1847 силсилаи ҷамъомадҳо дар қаҳвахонаву тарабхонаҳо бо талаби ҷорӣ кардани ҳуқуқи умумии интихоботӣ баргузор шуданд. Манъ кардани яке аз чунин ҷамъомадҳо аз ҷониби ҳукумати Ф. Гизо, ки санаи 22.2.1848 дар округи 12-уми Порис вобаста ба бастани курсҳои лексионии муаррих Ж. Мишле пешбинӣ шуда буд, боиси сар задани инқилоб шуд. Намоишҳои серодам, ки аз донишҷӯён, коргарон, косибон, аскарони Гвардияи миллӣ иборат буданд, дастаи посбонони полиси назди Майдони Ризоиятро рахна карда, ба қасри Бурбонҳо расиданд, ки ҷои баргузории маҷлисҳои Палатаи вакилон буд. Ба вакилон талабот дар бораи истеъфои Гизо пешниҳод карда шуд. Пас аз рад кардани ин талабот аз ҷониби шоҳ, шаби 23 феврал сангарҳо сохта шуданд, ки шумораи онҳо дар давоми рӯз ба 1 500 расид. Ризоияти шоҳ барои истеъфои Гизо дер расид. Дар ҷараёни задухӯрди намоишгарон бо лашкариёни доимӣ дар назди қароргоҳи Гизо охири рӯзи 23 феврал қариб 50 нафар (аз рӯи маълумоти расмӣ 16 нафар) талаф шуданд. Аз пагоҳии рӯзи 24 феврал ошӯбгарон ба сарнагун кардани шоҳ ва барҳам додани мутлақият даъват карда, ба ҳуҷум гузаштанд ва бошишгоҳҳои аскарони гарнизони пойтахтро бо аслиҳаи зиёд, якчанд бинои давлатиро ба даст оварда, қасри Тюилриро муҳосира карданд. Сипоҳиёни ба шоҳ содиқ (4 ҳазор аскар бо 30 тӯп ва 3 легиони Гвардияи миллӣ), ки дар дохили қаср буданд, аз ҷониби Луи Филиппи 75-сола истифода нашуданд, зеро ӯ хунрезии минбаъдаро нахост. Даъвати шоҳ, ки ба А. Тер ва О. Барро, ки миёни қувваҳои чап машҳур буданд, барои таъсиси ҳукумати коалитсионӣ эълом гардид, вазъиятро тағйир надод. 24 феврал шоҳ санади истеъфоро ба манфиати набераи 9-солаи худ, графи Порис зери ноибуссалтанаи модари ӯ, герсогзани орлеанӣ ба имзо расонд ва Порисро пинҳонӣ тарк кард. Зери фишори ҷумҳурихоҳон бо роҳбарии А. де Ламартин ва А. О. Ледрю-Роллен Палатаи вакилон баррасии масъалаи эътирофи шоҳи навро мавқуф гузошт ва маҷбур шуд, ки ҳайати Ҳукумати муваққатиро тасдиқ кунад, ки ба он танҳо ҷумҳурихоҳон ва 2 сотсиалист (раиси расмӣ – собиқадори Инқилоби соли 1789 Ж. Ш. Дюпон де лʼЭр, сардори воқеӣ – вазири корҳои хориҷӣ Ламартин) дохил шуданд. 25 феврал бо ҷонибдории мардум пешвоёни ҷумҳурихоҳон тавонистанд, ки вакилонро барои қабул кардани қарор оид ба барҳам додани мутлақият ва барқарор кардани ҷумҳурӣ ба тарафи худ моил кунанд. Ин қарорҳо бояд аз ҷониби Маҷлиси милли (муассисон)-и нав тасдиқ карда мешуданд, ки интихоботи он апрели 1848 таъйин шуда буд. Дар рафти воқеаҳои февралӣ дар Порис 350 нафар ҳалок ва қариб 500 нафар захмдор шуданд. Бо ғалаба кардани шӯриш ва эълон шудани ҷумҳурият, 25 феврал марҳалаи якуми инқилоб ба охир расид. Марҳалаи дигари он – ташаккули ниҳодҳои ҷумҳуриявӣ. 4.5.1848 кори Маҷлиси муассисон оғоз шуд: аз 900 ҷой 450-торо ҷумҳурихоҳони муътадил; 200 ҷойро ҷумҳурихоҳони чап, орлеаниҳо ва тарафдорони сулолаи сарнагуншуда; 50 ҷойро ҷонибдорони шоҳ, пайравони Бурбонҳо ишғол карданд. Маҷлиси муассисон интихоби ҷумҳурии Фаронсаро ба таври расмӣ тасдиқ кард, ҳамчунин якчанд қонун ва қарори демократӣ дар бораи «ҳуқуқ ба кор», таъсис додани устохонаҳои миллӣ барои бекорон, як соат кам кардани рӯзи корӣ, ҳаққи умумии раъй барои мардҳо (аз 21-солагӣ) қабул шуданд. Дар Ҳукумати нави муваққатии пас аз интихобот таъсисшуда, тамоми вазифаҳои асосиро ҷумҳурихоҳони муътадил ишғол карданд. Вазъияти вазнини молиявӣ ҳукуматро маҷбур кард, ки тадбирҳои ғайричашмдошт анҷом диҳад, аз ҷумла андозҳои бевоситаро 45% баланд бардорад. Норизоиҳои зиёд, аз ҷумла шӯриши 27 апрел дар Руан, 15 май (бо роҳбарии тарафдорони Л. О. Бланк) дар Порис аз ҷониби ҳукумат пахш карда шуданд. 23 июн дар Порис шӯриши нав сар зад (бо номи Шӯриши июнӣ, ки дар он қариб 40 ҳазор нафар иштирок карданд), ки аз тарафи устохонаҳои миллии навтаъсис барангехта шуда, зери шиорҳои: «Зинда бод ҷумҳурии демократӣ ва иҷтимоӣ!», «Нест бод истисмори инсон аз ҷониби инсон!» ва ғ. гузашт. 26 июн ин шӯриш аз тарафи вазири ҷанг генерал Э. Кавеняк бераҳмона пахш карда шуд (5,6 ҳазор нафар талаф ёфтанд, беш аз 11 ҳазор нафар аз Фаронса ба кишварҳои дигар ронда шуданд). Шӯриши июнӣ ҳукуматдоронро водор кард, ки раванди омодасозии конститутсияи Ҷумҳурии дуввумро тезонанд. Он 4.11.1848 аз ҷониби Маҷлиси муассисон қабул шуд, ки таъсиси парламенти якпалатагӣ ва вазифаи президентро тавассути овоздиҳии умумихалқӣ бо ваколатҳои васеъ дар назар дошт. Дар интихоботи парламентии 13–14.5.1849 Ҳизби тартибот, ки пайравони бонапартизм, орлеанистон ва ҷонибдорони шоҳро зери шиори «Тартибот, моликият, дин» муттаҳид карда буд, бо 53 дарсади овозҳо ғолиб омад. Ҷумҳурихоҳони муътадил танҳо 10% овоз гирифта, мағлуб шуданд, ҷумҳурихоҳони чап (34,9%) намояндагии худро дар парламент каме васеътар карданд. Фаъолияти Корпуси қонунгузор 31.5.1850 бо барҳамдиҳии яке аз музаффариятҳои муҳимтарини демократии Инқилоби соли 1848 – ҳуқуқи умумии интихобот маълум аст. 10.12.1848 дар интихоботи президент пешвои бонапартизм, шоҳзода Луи Наполеон Бонапарт бо гирифтани 72 дарсади овозҳо ғолибият ба даст овард. Ӯ аз лаҳзаи интихоб шуданаш роҳи васеъ кардани ваколатҳои президентиро бар зарари Корпуси қонунгузор, ки дар он зиддиятҳо дар дохили «Ҳизби тартибот» тезутунд шуда буданд, пеш гирифт. Дар натиҷаи табаддулоти давлатии Луи Наполеон 2.12.1851 Корпуси қонунгузор барҳам хӯрда, дар мамлакат усули идораи авторитарӣ (аз декабри 1852 Империяи дуввум) муқаррар шуд. Ин инқилоб бо барномаи пешрафтаи иҷтимоӣ-сиёсии худ барои сар задани ҳаракатҳои инқилобӣ дар дигар давлатҳои Аврупо хидмат кардааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848 дар Фаронса|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] 784l4on5gh6j5f0heusi7c9od82loll 1491646 1491641 2026-10-30T04:48:08Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491646 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1848 Дар Фаронса''' — инқилоби демократӣ, ки низоми мутлақияти июлии буржуазияро сарнагун ва Ҷумҳурии дуввумро барпо кард. Инқилоб дар натиҷаи буҳрони сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва қаҳтии солҳои 1845–1846 ба амал омад. Бо мақсади пешгирӣ аз ошӯбҳо ҳукумат дар чанд шаҳр (Порис, Тулуза, Бордо ва ғ.) ба камбағалон барои гирифтани нон барга (талон)-ҳои ройгон ҷорӣ кард. Соли 1845 аз хориҷи кишвар ба маблағи 16 млн франк, соли 1846 ба маблағи 123 млн франк ва соли 1847 ба маблағи 210 млн франк ғалла харида шуд. [[Буҳрони аграрӣ-озуқаворӣ]] боиси буҳрони истеҳсолоти саноатӣ, зиёд шудани бекорӣ ва бесарусомонӣ дар низомҳои биржавӣ ва бонкӣ гардад. Ба заволи низоми Луи Филипп ихтилоф миёни соҳибмансабон (элита)-и сиёсӣ низ мусоидат кард, ки қисме аз онҳо тарафдори шакли идории ҷумҳурӣ буданд. == Буҳрони сиёсӣ == Пас аз он ки ҳукумат ташкили намоишҳоро дар кӯчаҳо манъ кард, соли 1847 силсилаи ҷамъомадҳо дар қаҳвахонаву тарабхонаҳо бо талаби ҷорӣ кардани ҳуқуқи умумии интихоботӣ баргузор шуданд. Манъ кардани яке аз чунин ҷамъомадҳо аз ҷониби ҳукумати Ф. Гизо, ки санаи 22.2.1848 дар округи 12-уми Порис вобаста ба бастани курсҳои лексионии муаррих Ж. Мишле пешбинӣ шуда буд, боиси сар задани инқилоб шуд. Намоишҳои серодам, ки аз донишҷӯён, коргарон, косибон, аскарони Гвардияи миллӣ иборат буданд, дастаи посбонони полиси назди Майдони Ризоиятро рахна карда, ба қасри Бурбонҳо расиданд, ки ҷои баргузории маҷлисҳои Палатаи вакилон буд. Ба вакилон талабот дар бораи истеъфои Гизо пешниҳод карда шуд. Пас аз рад кардани ин талабот аз ҷониби шоҳ, шаби 23 феврал сангарҳо сохта шуданд, ки шумораи онҳо дар давоми рӯз ба 1 500 расид. Ризоияти шоҳ барои истеъфои Гизо дер расид. Дар ҷараёни задухӯрди намоишгарон бо лашкариёни доимӣ дар назди қароргоҳи Гизо охири рӯзи 23 феврал қариб 50 нафар (аз рӯи маълумоти расмӣ 16 нафар) талаф шуданд. Аз пагоҳии рӯзи 24 феврал ошӯбгарон ба сарнагун кардани шоҳ ва барҳам додани мутлақият даъват карда, ба ҳуҷум гузаштанд ва бошишгоҳҳои аскарони гарнизони пойтахтро бо аслиҳаи зиёд, якчанд бинои давлатиро ба даст оварда, қасри Тюилриро муҳосира карданд. Сипоҳиёни ба шоҳ содиқ (4 ҳазор аскар бо 30 тӯп ва 3 легиони Гвардияи миллӣ), ки дар дохили қаср буданд, аз ҷониби Луи Филиппи 75-сола истифода нашуданд, зеро ӯ хунрезии минбаъдаро нахост. Даъвати шоҳ, ки ба А. Тер ва О. Барро, ки миёни қувваҳои чап машҳур буданд, барои таъсиси ҳукумати коалитсионӣ эълом гардид, вазъиятро тағйир надод. 24 феврал шоҳ санади истеъфоро ба манфиати набераи 9-солаи худ, графи Порис зери ноибуссалтанаи модари ӯ, герсогзани орлеанӣ ба имзо расонд ва Порисро пинҳонӣ тарк кард. Зери фишори ҷумҳурихоҳон бо роҳбарии А. де Ламартин ва А. О. Ледрю-Роллен Палатаи вакилон баррасии масъалаи эътирофи шоҳи навро мавқуф гузошт ва маҷбур шуд, ки ҳайати Ҳукумати муваққатиро тасдиқ кунад, ки ба он танҳо ҷумҳурихоҳон ва 2 сотсиалист (раиси расмӣ – собиқадори Инқилоби соли 1789 Ж. Ш. Дюпон де лʼЭр, сардори воқеӣ – вазири корҳои хориҷӣ Ламартин) дохил шуданд. 25 феврал бо ҷонибдории мардум пешвоёни ҷумҳурихоҳон тавонистанд, ки вакилонро барои қабул кардани қарор оид ба барҳам додани мутлақият ва барқарор кардани ҷумҳурӣ ба тарафи худ моил кунанд. Ин қарорҳо бояд аз ҷониби Маҷлиси милли (муассисон)-и нав тасдиқ карда мешуданд, ки интихоботи он апрели 1848 таъйин шуда буд. Дар рафти воқеаҳои февралӣ дар Порис 350 нафар ҳалок ва қариб 500 нафар захмдор шуданд. Бо ғалаба кардани шӯриш ва эълон шудани ҷумҳурият, 25 феврал марҳалаи якуми инқилоб ба охир расид. Марҳалаи дигари он – ташаккули ниҳодҳои ҷумҳуриявӣ. 4.5.1848 кори Маҷлиси муассисон оғоз шуд: аз 900 ҷой 450-торо ҷумҳурихоҳони муътадил; 200 ҷойро ҷумҳурихоҳони чап, орлеаниҳо ва тарафдорони сулолаи сарнагуншуда; 50 ҷойро ҷонибдорони шоҳ, пайравони Бурбонҳо ишғол карданд. Маҷлиси муассисон интихоби ҷумҳурии Фаронсаро ба таври расмӣ тасдиқ кард, ҳамчунин якчанд қонун ва қарори демократӣ дар бораи «ҳуқуқ ба кор», таъсис додани устохонаҳои миллӣ барои бекорон, як соат кам кардани рӯзи корӣ, ҳаққи умумии раъй барои мардҳо (аз 21-солагӣ) қабул шуданд. Дар Ҳукумати нави муваққатии пас аз интихобот таъсисшуда, тамоми вазифаҳои асосиро ҷумҳурихоҳони муътадил ишғол карданд. Вазъияти вазнини молиявӣ ҳукуматро маҷбур кард, ки тадбирҳои ғайричашмдошт анҷом диҳад, аз ҷумла андозҳои бевоситаро 45% баланд бардорад. Норизоиҳои зиёд, аз ҷумла шӯриши 27 апрел дар Руан, 15 май (бо роҳбарии тарафдорони Л. О. Бланк) дар Порис аз ҷониби ҳукумат пахш карда шуданд. 23 июн дар Порис шӯриши нав сар зад (бо номи Шӯриши июнӣ, ки дар он қариб 40 ҳазор нафар иштирок карданд), ки аз тарафи устохонаҳои миллии навтаъсис барангехта шуда, зери шиорҳои: «Зинда бод ҷумҳурии демократӣ ва иҷтимоӣ!», «Нест бод истисмори инсон аз ҷониби инсон!» ва ғ. гузашт. 26 июн ин шӯриш аз тарафи вазири ҷанг генерал Э. Кавеняк бераҳмона пахш карда шуд (5,6 ҳазор нафар талаф ёфтанд, беш аз 11 ҳазор нафар аз Фаронса ба кишварҳои дигар ронда шуданд). == Ислоҳоти ҳуқуқӣ == Шӯриши июнӣ ҳукуматдоронро водор кард, ки раванди омодасозии конститутсияи Ҷумҳурии дуввумро тезонанд. Он 4.11.1848 аз ҷониби Маҷлиси муассисон қабул шуд, ки таъсиси парламенти якпалатагӣ ва вазифаи президентро тавассути овоздиҳии умумихалқӣ бо ваколатҳои васеъ дар назар дошт. Дар интихоботи парламентии 13–14.5.1849 Ҳизби тартибот, ки пайравони бонапартизм, орлеанистон ва ҷонибдорони шоҳро зери шиори «Тартибот, моликият, дин» муттаҳид карда буд, бо 53 дарсади овозҳо ғолиб омад. Ҷумҳурихоҳони муътадил танҳо 10% овоз гирифта, мағлуб шуданд, ҷумҳурихоҳони чап (34,9%) намояндагии худро дар парламент каме васеътар карданд. Фаъолияти Корпуси қонунгузор 31.5.1850 бо барҳамдиҳии яке аз музаффариятҳои муҳимтарини демократии Инқилоби соли 1848 – ҳуқуқи умумии интихобот маълум аст. 10.12.1848 дар интихоботи президент пешвои бонапартизм, шоҳзода Луи Наполеон Бонапарт бо гирифтани 72 дарсади овозҳо ғолибият ба даст овард. Ӯ аз лаҳзаи интихоб шуданаш роҳи васеъ кардани ваколатҳои президентиро бар зарари Корпуси қонунгузор, ки дар он зиддиятҳо дар дохили «Ҳизби тартибот» тезутунд шуда буданд, пеш гирифт. Дар натиҷаи табаддулоти давлатии Луи Наполеон 2.12.1851 Корпуси қонунгузор барҳам хӯрда, дар мамлакат усули идораи авторитарӣ (аз декабри 1852 Империяи дуввум) муқаррар шуд. Ин инқилоб бо барномаи пешрафтаи иҷтимоӣ-сиёсии худ барои сар задани ҳаракатҳои инқилобӣ дар дигар давлатҳои Аврупо хидмат кардааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1848 дар Фаронса|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] [[Гурӯҳ:Фаронса]] lvzyr1q14r0ak5k942mx35lkezu9acg 0 334647 1491650 2026-10-30T05:01:31Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инқилоби машрутаи Эрон (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати Қоҷориён барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. Қувваҳои асосии... 1491650 wikitext text/x-wiki Инқилоби машрутаи Эрон (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати Қоҷориён барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии ҳаракати конститутсионӣ вил-ҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон Алоуддавла (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақр. 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] e61847accgl4zuhozgeqrhmbu1p3tk1 1491652 1491650 2026-10-30T05:02:20Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491652 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби машрутаи Эрон (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати Қоҷориён барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии ҳаракати конститутсионӣ вил-ҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон Алоуддавла (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақр. 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] csm2xj62v55lji02dx60s3void1vckz 1491655 1491652 2026-10-30T05:17:48Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491655 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби машрутаи Эрон''' (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] mya0y5yxhs6dd179ohh1hz2u1ruzwai 1491656 1491655 2026-10-30T05:19:59Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491656 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:NY Pers Rev.jpg|слева|мини|Освещение событий персидской революции в газете [[New-York Tribune]]]] '''Инқилоби машрутаи Эрон''' (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] 9hohlvihp2xi6opuv55fzhquj3ugwcp 1491657 1491656 2026-10-30T05:21:04Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491657 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:Farmane e mashrutiyat.jpg|thumb|200px|cлева|Прокламация [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддина-шаха Каджара]], установившая 5 августа 1906 года конституционную монархию]] '''Инқилоби машрутаи Эрон''' (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] pzv6bq79snll80ivzau4dn3g51c8w84 1491658 1491657 2026-10-30T05:22:06Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491658 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:ExecutionIran123.jpg|thumb|right|Повешенные революционеры-конституционалисты. На переднем плане — солдаты [[Персидская казачья дивизия|Персидской казачьей дивизии]]]] '''Инқилоби машрутаи Эрон''' (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] t4zg4cujy88fzu6t5wlfr7p8bmqxh0y 1491659 1491658 2026-10-30T05:23:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491659 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:ExecutionIran123.jpg|thumb|right|Инқилобчиёни конститутсионихох, ки ба дор овехта шудаанд. Дар пешгоҳ — сарбози Дивизияи казакҳои форсӣ.]] '''Инқилоби машрутаи Эрон''' (انقلاب مشروطۀ ایران) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] gg4s5v1ydq5bhokc0fzcdfiyciluzbp 1491682 1491659 2026-10-30T08:33:10Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 вироишоти сабкӣ, ороиш 1491682 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:ExecutionIran123.jpg|thumb|right|Инқилобчиёни конститутсионихох, ки ба дор овехта шудаанд. Дар пешгоҳ — сарбози Дивизияи казакҳои форсӣ.]] '''Инқилоби машрутаи Эрон''' ({{Lang-fa|انقلاب مشروطۀ ایران}}) инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Эрон (1905–1911), ки дар натиҷаи он Маҷлис (парламент) таъсис ёфт, конститутсия қабул, ҳукумати [[Қоҷориён]] барқарор шуд ва Эрон таҳти нуфузи Руссия ва Англия қарор гирифт. == Раванди ислоҳоти конститутсионӣ == Қувваҳои асосии инқилобӣ: буржуазияи миллӣ, косибон, заминдорони либералӣ ва деҳқонон. Маркази асосии [[ҳаракати конститутсионӣ]] вилоятҳои шимоли Эрон, аз ҷумла Озарбойҷони Эрон буд. Инқилоби машрутаи Эрон бар асари омилҳои дохилию хориҷӣ, заминаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсати нодурусти дохилию хориҷии хонадони Қоҷориён ба амал омад. Фармони генерал-губернатори Теҳрон [[Алоуддавла Абуколиҷор|Алоуддавла]] (аз 12.12.1905) дар бораи мехчӯб кардани кафи пойҳои тоҷироне, ки нархи қанди хориҷиро боло бардошта буданд, барои сар задани шӯриш баҳона шуд. Ин амал дар пойтахт мавҷи норизоиро ба вуҷуд овард, ки он тобистони 1906 ба авҷи аълои худ расид. Исёнгарон дар ибтидо талаб намуданд, ки палатаи судие ташкил шавад, ки ҳама дар назди он баробарҳуқуқ бошанд; садри аъзам Айнуддавла ва раиси гумрук (шахси хориҷӣ буд) ба истеъфо раванд, аммо тобистон аҳли ҷунбиш қабули конститутсия ва даъвати Маҷлисро талаб карданд. Дар натиҷаи шиддат ёфтани таъқибот тақриӣан 1500 нафар тоҷир ба боғи намояндагии дипломатии Британияи Кабир паноҳ бурданд (моҳҳои июн – июл). Ҳамзамон 200 нафар муҷтаҳид (пешвоёни динӣ) аз пойтахт ба шаҳри мазҳабии Қум рафтанд. Ин амал Музаффариддиншоҳро маҷбур кард, ки 9 сентябр оиннома дар бораи интихоботи Маҷлисро эълон намояд. Тибқи оиннома мардҳои аз 25-сола боло ҳуқуқи интихоботро соҳиб шуданд. Моҳи сентябри 1906 дар ш. Табрез Анҷуман – ниҳоди интихобии инқилобӣ ташкил ёфт, ки он нахустин анҷуман дар Эрон буд. То охири октябр Маҷлис лоиҳаи конститутсияро омода кард, ки он ваколатҳои шоҳ ва ҳукуматро маҳдуд менамуд. 30 декабр Музаффариддиншоҳ ба қисми аввали конститутсия – муқаррарот дар бораи ҳуқуқ ва ихтиёроти Маҷлис имзо гузошт. Баъди ворид шудани вакилон ба Табрез (ибтидои соли 1907) Маҷлис чанд пешниҳоди таҳдидомезро оид ба қабули қисми дуввуми конститутсия пешниҳод кард. Шоҳ ин пешниҳодҳоро рад карда, барои пароканда кардани Маҷлис кӯшиш намуд. == Оғози нооромиҳои саросарӣ == Дар натиҷаи ин иқдом дар шаҳрҳо нооромиҳо авҷ гирифтанд. Дар Табрез исёнгарон почта, телефон, қӯрхона ва бошишгоҳи сарбозонро ишғол намуда, мансабдорон ва раиси шаҳрро зиндонӣ карданд. Дар шимоли кишвар шабакаҳои созмонҳои муҷоҳидин аз ҳисоби буржуазияи хурд, дастаҳои фидоиён густариш пайдо намуданд. Дар аксар шаҳрҳо анҷуманҳо ва иттифоқҳои касаба (созмонҳои коргарӣ) таъсис ёфтанд. Баъди қатли садри аъзам – Аминуссалтана иловаи Қонуни асосӣ (иборат аз 107 банд) тавассути Маҷлис ба тасвиб расид (октябри 1907) ва 7 октябр шоҳ онро имзо кард. Соли 1907 кӯшишҳои Муҳаммадалишоҳ барои пароканда кардани Маҷлис ва бекор намудани Қонуни асосӣ ба нокомӣ анҷом ёфт. 22 июни 1908 дар пойтахт вазъияти низомӣ ҷорӣ карда шуд; фидоиёну муҷтаҳидон дар масҷиди Сипаҳсолор гулӯлаборон ва машрутахоҳон зиндонӣ шуданд; 23 июн баъзе ноширони рӯзномаҳои чапгароро ба дор овехтанд; Маҷлис ва анҷуманҳо муваққатан пароканда шуданд. Чунин иқдоми Муҳаммадалишоҳ боиси сар задани шӯриш дар вилояти Озарбойҷон гардид. Нахуствазири собиқ Айнуддавла раиси ин вилоят таъйин шуд. Баъд аз пароканда гардидани анҷумани Табрез (июни 1908) Сатторхон сарвари ҳаракати зиддииртиҷоӣ интихоб шуда, дастаи Айнуддавларо ба шаҳр роҳ надод. Задухӯрди ҷонибҳо чанд моҳ идома ёфт. Миёнаҳои январи 1909 ш-ҳои Рашт, Исфаҳон, Бандари Аббос ва Бушерро шӯриш фаро гирифт. Апрели 1909 ш. Табрез бо ёрии сарбозони Руссия ва ҳукумати Британияи Кабир ба ихтиёри ҳукумати марказӣ гузашт. Моҳи майи 1909 ҳамзамон дастаҳои мусаллаҳ, аз ҷумла ҷанговарони қавми бахтиёрӣ, аз Гелон ва Исфаҳон ба сӯи Теҳрон ҳаракат ва чанд шаҳрро ишғол карданд. 30 июн дастаҳои мусаллаҳи муттаҳида ба пойтахт ворид шуда, бинои Маҷлисро тасарруф намуданд. 3 июл бо қарори Шӯрои олии фавқулода Муҳаммадалишоҳ барканор ва писари 14-солаи ӯ Султон Аҳмадшоҳ шоҳ эълон гардид. Баъди барқарор шудани Конститутсия Маҷлиси дуввум ба фаъолият оғоз кард (2.11.1909). == Тақсими Эрон дар байни Руссия ва Англия == Охири соли 1910 ҳукумати Эрон дар мавриди даъвати мушовирони молиявӣ аз ИМА гуфтушунид анҷом дод. Апрели 1911 гурӯҳи панҷнафараи мутахассисони амрикоӣ бо сарварии Морган Шустер ба Эрон омад. Тадриҷан устувор шудани нуфузи Шустер дар кишвар норизоии доираҳои сиёсии маҳаллиро ба вуҷуд овард. Ҳамзамон Муҳаммадалишоҳи фирорӣ бо кумаки заминдорони иртиҷоӣ ва сарони қавми туркман ш. Астарободро ишғол кард (июли 1911). Аз миёнаҳои соли 1911 Руссия ва Британияи Кабир барои пахш намудани инқилоб ва тақсим кардани Эрон омодагӣ гирифтанд. Ҳанӯз соли 1907 байни Руссия ва Англия дар мавриди тақсими Эрон созишнома ба имзо расида буд, ки тибқи он минтақаҳои шимоли кишвар то хатти Қасри Ширин – Исфаҳон – Зулфиқор таҳти нуфузи Руссия, ҳудуди хатти ҷанубӣ – Бандари Аббос – Кирмон – Бирҷанд – Газик таҳти нуфузи Англия қарор дода шуданд. 16 ноябри 1911 ҳукумати Руссияи подшоҳӣ дар назди ҳукумати Эрон талаби қатъӣ гузошт, ки мумаййиз (экспорт)-и амрикоӣ М. Шустер аз вазифааш озод карда шавад; бе иҷозати Руссия ва Англия хориҷиҳоро барои кор ба Эрон даъват накунад; хароҷоти артиши Руссия дар Эрон ҷуброн карда шавад. Дере нагузашта артиши Руссия ба қаламрави Эрон ворид шуда, дар ш-ҳои Табрез, Гелон ва Машҳад ҳаракатҳои инқилобиро саркӯб кард. 8 декабри 1911 комиссия дар ҳайати аъзои ҳукумат, ноибуссалтана ва раиси Маҷлис дар ҷаласаи пӯшида шартҳои қатъии Руссияро қабул кард. Баъд аз се рӯз дар ҳузури намояндагони мардуми Теҳрон фармони ноибуссалтана дар мавриди пароканда кардани Маҷлис ва таъйини интихоботи нав эълон гардид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби машрутаи Эрон|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Эрон]] ogxyi3an37822ozn5hydifisctdbedw 0 334648 1491653 2026-10-30T05:03:14Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Пиёз]] 1491653 wikitext text/x-wiki #равона [[Пиёз]] o0wii11bc9ctliihkeh6tm9rpie5uqm 0 334650 1491663 2026-10-30T05:42:59Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Инқилоб}} Инқилоби 1905–07 Дар Руссия, инқилоби якуми рус — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи империализм, ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Р... 1491663 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} Инқилоби 1905–07 Дар Руссия, инқилоби якуми рус — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи империализм, ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Руссия ширкат варзида, бо шиорҳои демократӣ баромад карданд. Инқилоби 1905–07 дар Руссия дар натиҷаи тезутунд шудани мухолифати иҷтимоӣ, сиёсӣ ва миллӣ зуҳур карда, бо шикасти лашкар ва флоти рус дар ҷанг бо Ҷопон (1904–05) шиддат ёфт. Саноати кардани Руссия, ки дар сохтори иҷтимоӣ дигаргуниҳои назаррасро ба вуҷуд овард, тағйир додани низоми сиёсиро талаб кард. Яке аз масъалаҳои асосии инқилоби 1905–07 дар Руссия дар баробари масъалаи ҳокимият, масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ буд. Дар деҳот замин кам ва пардохти фидия барои хоҷагиҳои деҳқонӣ гарон буд. Буржуазияи рус пурқувват шуда, мехост ба ҳокимият даст ёбад. Аксари зиёиён ва донишҷӯён ҷорӣ кардани конститутсияро талаб мекарданд, то ки шароити кору ҳаёти меҳнаткашон беҳтар карда шавад. Дар инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳизбҳои эсерҳо, сотсиал-демократҳо, ташкилотҳои ҳизбии миллӣ ва ҳаракатҳои сиёсӣ нақши фаъол доштанд. Дар рафти инқилоби 1905–07 дар Руссия ба он ҳизбҳои чап, либералӣ ва дигар ҳизбҳои муътадил ҳамроҳ шуданд. Эсерҳо ва сотсиал-демократҳо (болшевикон ва меншевикон) барои барқарор кардани ҷумҳурият ва пешниҳод намудани ҳуқуқ барои худмуайянкунии миллатҳо, ҳамчунин барои ҳалли қатъии масъалаи аграрӣ ба манфиати деҳқонон ва ҳимояи манфиатҳои синфи коргар баромад мекарданд. Намояндагони созмонҳои либералӣ мутлақияти конститутсиониро бо нигоҳ доштани ягонагии тамоми империя талаб доштанд. Бо фармон «Дар бораи нақшаҳо барои такмили тартиботи давлатӣ» аз 12(25).12.1904 император Николайи II бо барномаи дигаргунсозиҳои либералӣ баромад кард, ки дар лаҳзаи охир аз ворид кардани бахш дар бораи намояндагии халқ ба он даст кашид. Ибтидои инқилоби 1905–07 дар Руссия тирборони 9 (22).1.1905 («Якшанбеи хунин», 1905)-и иштирокчиёни намоиши чандинҳазорнафара ҳисобида шудааст, ки сӯи Қасри зимистона дар Санкт-Петербург ҳаракат мекарданд. Қурбоншудагони зиёд ғазаби ҷомеаро ба вуҷуд оварданд ва шумораи корпартоиҳо якбора афзуд (соли 1905 қариб 3 млн нафар корпартоӣ карданд). Дар нимаи 1-уми соли 1905 бо қарори Иттифоқи озодӣ ташкилотҳои ғайриқонунии касбӣ-сиёсӣ таъсис дода шуданд. Майи 1905 онҳо ба Иттифоқи иттифоқҳо муттаҳид шуданд, ки фаъолияти худро бо ҳаракати мухолифини земство ва ҳизбҳои инқилобӣ ҳамоҳанг карданд. Баҳори соли 1905 созмонҳои нимқонунии консервативии сиёсӣ – Ҳизби монархии рус ва Иттифоқи русҳо (Маскав), Иттифоқи ватанӣ (Санкт-Петербург) ба вуҷуд омаданд. Онҳо барои анҷом додани дигаргуниҳо дар чорчӯби мутлақияти номаҳдуд, вале Ҳизби монархии рус муқобили намояндагии халқӣ баромад карданд. Рӯҳияи инқилобӣ ё мухолифин дар байни зиёиёни илмӣ ва эҷодӣ паҳн шуд. Дар канораҳои Империяи Руссия (Князии бузурги Финляндия, шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика, Қафқоз) ҳизбҳои маҳаллии миллӣ фаъол гардиданд, ки вобаста ба дараҷаи қатъияташон барои мухторият ё ҷудо шудан аз Руссия [бо Манифест аз 22.10(4.11).1905 Николайи II мухторияти Князии бузурги Финляндияро барқарор кард] мубориза мебурданд. Тезутундшавии зиддият байни миллатҳо ба шакли ниҳоӣ расид. Июни 1905 корпартоӣ ва намоишҳои коргарони Лодзи ба шӯриши мусаллаҳона табдил ёфтанд, ки аз ҷониби лашкар пахш шуданд. Дар чунин шароит Николайи II 18.2(3.3).1905 ба шахсони алоҳида ва ташкилоти қонунӣ иҷозат дод, ки лоиҳаҳои дигаргунсозиҳои давлатиро ба Шӯрои вазирон барои баррасӣ пешниҳод кунанд ва худи ҳамон рӯз дар мактубаш ба вазири корҳои дохилӣ А. Г. Булигин мақсадашро барои таъсис додани намояндагии халқ (манифест аз 6 (19). 8.1905 мақоми машваратии қонунро таъсис дод) эълон кард. Император ҳамчунин гузариши озодро аз мазҳаби православӣ ба дигар мазҳабҳои дини насронӣ иҷозат дода, нахустин бор пурра ба таъқиби ҷонибдорони расму таомули қадимӣ хотима дод. Аммо ин гузаштҳо қисми муътадили мухолифинро қонеъ карда натавонист, ки дар онҳо аломати заъфи ҳокимиятро медиданд. Тобистони 1905 – тирамоҳи соли 1906 дар натиҷаи тарғиби ҳизбҳои инқилобӣ ҷунбишҳо лашкар ва флотро фаро гирифтанд. Шӯриши бузургтарин дар киштии зиреҳпӯши «Княз Потёмкин Таврический», шӯришҳо дар Кронштадт, Севастопол, Владивосток ва Свеаборг сар заданд. Баҳори 1905 ҳаракати деҳқонӣ Маркази сиёҳхок, Шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика ва Гурҷистонро фаро гирифт. Деҳқонон мулкҳоро тороҷ карда, замин ва молу мулки помешиконро мегирифтанд, аз супоридани пардохти иҷора саркашӣ мекарданд. Ҷунбишҳои деҳқонӣ тирамоҳи 1905 авҷ ва нисфи уездҳои Руссияи аврупоиро фаро гирифтанд. Дар ин вақт деҳқонон қариб 2 ҳазор мулки помешиконро талаву тороҷ карданд. Марказҳои бузурги ҳаракатҳои деҳқониро даста (отряд)-ҳои сипоҳиён зери роҳбарии генерал-адъютантҳо Ф. В. Дубасов, В. В. Сахаров ва И. П. Струков пахш карданд. Сентябри соли 1905 марҳалаи нави ҳаракати корпартоӣ дар шаҳрҳо оғоз шуд, ки ба Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 ҳамроҳ шуд. Бо ташаббуси Иттифоқи иттифоқҳо дар Санкт-Петербург октябри 1905 Шӯрои вакилони коргарон таъсис ёфт. Қариб як моҳ то ҳабс шудани аъзояш Шӯрои Петербург ҳамчун мақоми инқилобии ҳокимият фаъолият кард. Ҳаракат барои таъсис додани Шӯроҳо хусусияти оммавӣ гирифта, дар Маскав ва зиёда аз 50 шаҳру маҳал дар назди муассисаҳои саноатӣ шӯроҳо таъсис ёфтанд. Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 Осиёи Миёнаро низ фаро гирифта буд. Коргарони роҳи оҳани Тошканд корпартоӣ карданд, ки ба онҳо коргарони истгоҳҳои роҳи оҳани Хуҷанд, Верёвкина, Драгомирово ва дигарон ҳамроҳ шуданд. Корпартоии коргарони почта ва телеграфро коргарони Хуҷанд ва Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) дастгирӣ карданд. Корпартоии умумии октябрӣ қувваи пролетариатро ҳамчун созмондиҳанда ва роҳбари муборизаи мардумӣ бар зидди мутлақият нишон дод. Николайи II Манифести 17 октябри 1905-ро нашр ва озодиҳои шаҳрвандиро эълон, вале иҷрои талаботи асосии инқилобчиён ва либералҳо – даъвати маҷлиси муассисонро рад кард. Император ба Думаи давлатии моҳи август таъсисшуда мақоми қонунбарорӣ дода, Шӯрои вазиронро дигар кард ва онро ба ҳукумати муттаҳид табдил дод. Барои иҷрои Манифести 17 октябр қонуни нави интихоботӣ қабул шуда, қоидаҳо дар бораи озодии маҷлис ва иттифоқҳо қабул гардиданд, ки барои таъсиси ҳизбҳои сиёсии қонунӣ ва иттифоқҳои касаба асос шуданд. Шакливазкунии сохти давлатӣ ва низоми сиёсӣ дар таърихи Руссия бо ба вуҷуд омадани аввалин конститутсия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 ба поён расид. Ҳамзамон низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт. Манифести 17 октябр ва афви умумӣ барои маҳбусони сиёсӣ пеши роҳи авҷи рӯҳияи инқилобиро гирифта, ихтилофи миёни ҷомеаро бартараф карда натавонистанд. Пас аз нашри Манифест тӯли 2–3 ҳафта дар зиёда аз 100 шаҳр задухӯрдҳо миёни ҷонибдорон ва мухолифони ҳукумат ба амал омаданд, ки дар натиҷаи он 3,5–4 ҳазор нафар кушта ва зиёда аз 10 ҳазор нафар маҷрӯҳ шуданд. Ноябри ҳамон сол корпартоии кормандони почтаву телеграф сар зад. Тарғиби инқилобӣ бо маблағҳо аз хориҷа амалӣ мешуд. Террори зидди намояндагони ҳокимият авҷ гирифт (октябри 1905 – апрели 1906 дар натиҷаи террор 3 611 полис, мансабдор ва ғ. кушта ва маҷрӯҳ шуданд). Авҷи баланди инқилоби 1905–07 дар Руссия Ошӯби мусаллаҳи декабрии 1905 ва бузургтаринаш Ошӯби декабрии 1905 дар Маскав буд, ки аз ҷониби Ф. В. Дубасов пахш шуд. Охири соли 1905 – ибтидои соли 1906 ошӯб губ-ҳои Эстляндия ва Лифляндияро фаро гирифт, ки дар он ҷо куштори оммавии помешикон ба амал омад. Дар Наздибалтика шӯришро экспедитсияи ҷазодиҳандаи Округи ҳарбии Петербург, дар Сибир даста (отряд)-ҳои генералони барон А. Н. Меллер-Закомелский ва П. К. фон Ренненкампф пахш карданд. Дар чунин шароит Николайи II 27.4(10.5).1906 маҷлиси Думаи давлатӣ (даъвати 1-ум)-ро ифтитоҳ кард. Аксари вакилон Думаро ҳамчун минбари ташвиқоти инқилобӣ ва баромадҳои мухолифин истифода бурданд, аз маҳкумкунии ошкорои терроризм даст кашиданд. 8(21).7.1906 Дума пеш аз муҳлат пароканда шуд, ҳамзамон Николайи II интихоботи навро таъйин кард. Тобистони 1906 террори инқилобӣ пурзӯр шуд, авҷи аълои он 12(25).8.1906 аз ҷониби эсер-максималистон таркондани фароғатгоҳ (дача)-и раиси ҳукумат П. А. Столипин дар Санкт-Петербург буд. Баъд аз ин судҳои ҳарбӣ-саҳроӣ ҷорӣ шуданд. Ҳамзамон ҳукумат ҳуқуқҳои шаҳрвандии деҳқононро бо дигар табақаҳои ҷомеа баробар кард ва Ислоҳоти аграрии столипиниро оғоз намуд. Ҳайати Думаи давлатӣ даъвати 2-юм қатъитар буд. Тибқи Манифести 3(16).6.1907 Николайи II Думаро пароканда кард ва бе тасвиби он қонуни нави интихоботиро нашр намуд. Ин амал мухолифи Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 буда, бо номи «Табаддулоти сеюми июнӣ»-и соли 1907 маълум аст. Он хотимаи инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳисоб шуда, ба мустаҳкам шудани ҳокимияти давлатӣ ва сустшавии мавҷи инқилоб оварда расонд. Вале террори инқилобӣ ва ҷавобан ба он ҷазодиҳӣ идома доштанд. Умуман солҳои 1905–07 бо ҳисоби муаррихон қурбониёни террори инқилобӣ зиёда аз 13 ҳазор нафар, дар рафти экспедитсияҳои ҷазодиҳӣ ва тибқи қарорҳои судҳои ҳарбӣ-округӣ ва ҳарбӣ-саҳроӣ қариб 5 ҳазор нафар буданд. Инқилоби 1905–07 дар Руссия аҳаммияти байналмилалиро соҳиб шуд. Доираҳои либералӣ, демократӣ ва сотсиалистии Аврупо ва ИМА якдилона ҷонибдори инқилобиён шуданд. Матбуоти Ғарб аз расмҳои ҳаҷвии императори рус ва тавсифи ҷазодиҳиҳо пур буд. Инқилоби 1905–07 дар Руссия мавзӯи мубоҳиса дар Интернатсионали 2 шуд. Қувваҳои асосии бештар радикалии инқилоби 1905–07 дар Руссия ба мақсадҳои худ ноил нашуданд, чунки миёни қувваҳои иҷтимоӣ ва сиёсии дар он ширкатдошта ягонагӣ набуд. Масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ асосан ҳал нашуд ва вазъи шиддатноки иҷтимоиро дар деҳот нигоҳ дошт. Коргарон дар мубориза барои ҳуқуқҳои худ ба натиҷаи муайян (ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба) ноил шуданд. Қувваҳои либералӣ-буржуазӣ норозӣ монданд, чунки ҳуқуқи ташкили ҳукумати дар назди Дума масъулро ба даст наоварданд ва бо ин восита ба ҳокимият роҳ наёфтанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ эълон карда шуданд, низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт, конститутсияи якуми Руссия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 нашр шуданд, парламенти якуми рус – Думаи давлатӣ ва Шӯрои давлатӣ таъсис ёфтанд. Қувваҳои инқилобӣ-демократӣ ва сотсиалистӣ инқилоби 1905–07 дар Руссияро ҳамчун «тайёрии генералӣ»-и ҳуҷуми нав ба мутлақият баҳо доданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1905–07 дар Руссия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] 3wilmy4af1sdk9cxlzjixb5isz5b916 1491666 1491663 2026-10-30T06:07:57Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491666 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} '''Инқилоби 1905–07 Дар Руссия''', '''инқилоби якуми рус''' — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи [[империализм]], ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Руссия ширкат варзида, бо шиорҳои демократӣ баромад карданд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар натиҷаи тезутунд шудани мухолифати иҷтимоӣ, сиёсӣ ва миллӣ зуҳур карда, бо шикасти лашкар ва флоти рус дар ҷанг бо Ҷопон (1904–1905) шиддат ёфт. Саноати кардани Руссия, ки дар сохтори иҷтимоӣ дигаргуниҳои назаррасро ба вуҷуд овард, тағйир додани низоми сиёсиро талаб кард. Яке аз масъалаҳои асосии инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар баробари масъалаи ҳокимият, масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ буд. Дар деҳот замин кам ва пардохти фидия барои хоҷагиҳои деҳқонӣ гарон буд. Буржуазияи рус пурқувват шуда, мехост ба ҳокимият даст ёбад. Аксари зиёиён ва донишҷӯён ҷорӣ кардани конститутсияро талаб мекарданд, то ки шароити кору ҳаёти меҳнаткашон беҳтар карда шавад. Дар инқилоби 1905–1907 дар Руссия ҳизбҳои эсерҳо, сотсиал-демократҳо, ташкилотҳои ҳизбии миллӣ ва [[Ҳаракати сиёсӣ|ҳаракатҳои сиёсӣ]] нақши фаъол доштанд. Дар рафти инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба он ҳизбҳои чап, либералӣ ва дигар ҳизбҳои муътадил ҳамроҳ шуданд. Эсерҳо ва сотсиал-демократҳо (болшевикон ва меншевикон) барои барқарор кардани ҷумҳурият ва пешниҳод намудани ҳуқуқ барои худмуайянкунии миллатҳо, ҳамчунин барои ҳалли қатъии масъалаи аграрӣ ба манфиати деҳқонон ва ҳимояи манфиатҳои синфи коргар баромад мекарданд. Намояндагони созмонҳои либералӣ мутлақияти конститутсиониро бо нигоҳ доштани ягонагии тамоми империя талаб доштанд. Бо фармон «Дар бораи нақшаҳо барои такмили тартиботи давлатӣ» аз 12(25).12.1904 император Николайи II бо барномаи дигаргунсозиҳои либералӣ баромад кард, ки дар лаҳзаи охир аз ворид кардани бахш дар бораи намояндагии халқ ба он даст кашид. Ибтидои инқилоби 1905–07 дар Руссия тирборони 9 (22).1.1905 («Якшанбеи хунин», 1905)-и иштирокчиёни намоиши чандинҳазорнафара ҳисобида шудааст, ки сӯи Қасри зимистона дар Санкт-Петербург ҳаракат мекарданд. Қурбоншудагони зиёд ғазаби ҷомеаро ба вуҷуд оварданд ва шумораи корпартоиҳо якбора афзуд (соли 1905 қариб 3 млн нафар корпартоӣ карданд). Дар нимаи 1-уми соли 1905 бо қарори Иттифоқи озодӣ ташкилотҳои ғайриқонунии касбӣ-сиёсӣ таъсис дода шуданд. Майи 1905 онҳо ба Иттифоқи иттифоқҳо муттаҳид шуданд, ки фаъолияти худро бо ҳаракати мухолифини земство ва ҳизбҳои инқилобӣ ҳамоҳанг карданд. Баҳори соли 1905 созмонҳои нимқонунии консервативии сиёсӣ – Ҳизби монархии рус ва Иттифоқи русҳо (Маскав), Иттифоқи ватанӣ (Санкт-Петербург) ба вуҷуд омаданд. Онҳо барои анҷом додани дигаргуниҳо дар чорчӯби мутлақияти номаҳдуд, вале Ҳизби монархии рус муқобили намояндагии халқӣ баромад карданд. Рӯҳияи инқилобӣ ё мухолифин дар байни зиёиёни илмӣ ва эҷодӣ паҳн шуд. Дар канораҳои Империяи Руссия (Князии бузурги Финляндия, шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика, Қафқоз) ҳизбҳои маҳаллии миллӣ фаъол гардиданд, ки вобаста ба дараҷаи қатъияташон барои мухторият ё ҷудо шудан аз Руссия [бо Манифест аз 22.10(4.11).1905 Николайи II мухторияти Князии бузурги Финляндияро барқарор кард] мубориза мебурданд. Тезутундшавии зиддият байни миллатҳо ба шакли ниҳоӣ расид. Июни 1905 корпартоӣ ва намоишҳои коргарони Лодзи ба шӯриши мусаллаҳона табдил ёфтанд, ки аз ҷониби лашкар пахш шуданд. == Оғози шӯришҳо == Дар чунин шароит Николайи II 18.2(3.3).1905 ба шахсони алоҳида ва ташкилоти қонунӣ иҷозат дод, ки лоиҳаҳои дигаргунсозиҳои давлатиро ба Шӯрои вазирон барои баррасӣ пешниҳод кунанд ва худи ҳамон рӯз дар мактубаш ба вазири корҳои дохилӣ А. Г. Булигин мақсадашро барои таъсис додани намояндагии халқ (манифест аз 6 (19). 8.1905 мақоми машваратии қонунро таъсис дод) эълон кард. Император ҳамчунин гузариши озодро аз [[Православие|мазҳаби православӣ]] ба дигар мазҳабҳои [[Дини Насронӣ|дини насронӣ]] иҷозат дода, нахустин бор пурра ба таъқиби ҷонибдорони расму таомули қадимӣ хотима дод. Аммо ин гузаштҳо қисми муътадили мухолифинро қонеъ карда натавонист, ки дар онҳо аломати заъфи ҳокимиятро медиданд. Тобистони 1905 – тирамоҳи соли 1906 дар натиҷаи тарғиби ҳизбҳои инқилобӣ ҷунбишҳо лашкар ва флотро фаро гирифтанд. Шӯриши бузургтарин дар киштии зиреҳпӯши «Княз Потёмкин Таврический», шӯришҳо дар Кронштадт, Севастопол, Владивосток ва Свеаборг сар заданд. Баҳори 1905 ҳаракати деҳқонӣ Маркази сиёҳхок, Шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика ва Гурҷистонро фаро гирифт. Деҳқонон мулкҳоро тороҷ карда, замин ва молу мулки помешиконро мегирифтанд, аз супоридани пардохти иҷора саркашӣ мекарданд. Ҷунбишҳои деҳқонӣ тирамоҳи 1905 авҷ ва нисфи уездҳои Руссияи аврупоиро фаро гирифтанд. Дар ин вақт деҳқонон қариб 2 ҳазор мулки помешиконро талаву тороҷ карданд. Марказҳои бузурги ҳаракатҳои деҳқониро даста (отряд)-ҳои сипоҳиён зери роҳбарии генерал-адъютантҳо Ф. В. Дубасов, В. В. Сахаров ва И. П. Струков пахш карданд. Сентябри соли 1905 марҳалаи нави ҳаракати корпартоӣ дар шаҳрҳо оғоз шуд, ки ба Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 ҳамроҳ шуд. Бо ташаббуси Иттифоқи иттифоқҳо дар Санкт-Петербург октябри 1905 Шӯрои вакилони коргарон таъсис ёфт. Қариб як моҳ то ҳабс шудани аъзояш Шӯрои Петербург ҳамчун мақоми инқилобии ҳокимият фаъолият кард. Ҳаракат барои таъсис додани Шӯроҳо хусусияти оммавӣ гирифта, дар Маскав ва зиёда аз 50 шаҳру маҳал дар назди муассисаҳои саноатӣ шӯроҳо таъсис ёфтанд. Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 Осиёи Миёнаро низ фаро гирифта буд. Коргарони роҳи оҳани Тошканд корпартоӣ карданд, ки ба онҳо коргарони истгоҳҳои роҳи оҳани Хуҷанд, Верёвкина, Драгомирово ва дигарон ҳамроҳ шуданд. Корпартоии коргарони почта ва телеграфро коргарони Хуҷанд ва Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) дастгирӣ карданд. == Авҷгирии задухӯрдҳо == Корпартоии умумии октябрӣ қувваи пролетариатро ҳамчун созмондиҳанда ва роҳбари муборизаи мардумӣ бар зидди мутлақият нишон дод. Николайи II Манифести 17 октябри 1905-ро нашр ва озодиҳои шаҳрвандиро эълон, вале иҷрои талаботи асосии инқилобчиён ва либералҳо – даъвати маҷлиси муассисонро рад кард. Император ба Думаи давлатии моҳи август таъсисшуда мақоми қонунбарорӣ дода, Шӯрои вазиронро дигар кард ва онро ба ҳукумати муттаҳид табдил дод. Барои иҷрои Манифести 17 октябр қонуни нави интихоботӣ қабул шуда, қоидаҳо дар бораи озодии маҷлис ва иттифоқҳо қабул гардиданд, ки барои таъсиси ҳизбҳои сиёсии қонунӣ ва иттифоқҳои касаба асос шуданд. Шакливазкунии сохти давлатӣ ва низоми сиёсӣ дар таърихи Руссия бо ба вуҷуд омадани аввалин конститутсия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 ба поён расид. Ҳамзамон низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт. Манифести 17 октябр ва афви умумӣ барои маҳбусони сиёсӣ пеши роҳи авҷи рӯҳияи инқилобиро гирифта, ихтилофи миёни ҷомеаро бартараф карда натавонистанд. Пас аз нашри Манифест тӯли 2–3 ҳафта дар зиёда аз 100 шаҳр задухӯрдҳо миёни ҷонибдорон ва мухолифони ҳукумат ба амал омаданд, ки дар натиҷаи он 3,5–4 ҳазор нафар кушта ва зиёда аз 10 ҳазор нафар маҷрӯҳ шуданд. Ноябри ҳамон сол корпартоии кормандони почтаву телеграф сар зад. Тарғиби инқилобӣ бо маблағҳо аз хориҷа амалӣ мешуд. Террори зидди намояндагони ҳокимият авҷ гирифт (октябри 1905 – апрели 1906 дар натиҷаи террор 3 611 полис, мансабдор ва ғ. кушта ва маҷрӯҳ шуданд). Авҷи баланди инқилоби 1905–07 дар Руссия Ошӯби мусаллаҳи декабрии 1905 ва бузургтаринаш Ошӯби декабрии 1905 дар Маскав буд, ки аз ҷониби Ф. В. Дубасов пахш шуд. Охири соли 1905 – ибтидои соли 1906 ошӯб губ-ҳои Эстляндия ва Лифляндияро фаро гирифт, ки дар он ҷо куштори оммавии помешикон ба амал омад. Дар Наздибалтика шӯришро экспедитсияи ҷазодиҳандаи Округи ҳарбии Петербург, дар Сибир даста (отряд)-ҳои генералони барон А. Н. Меллер-Закомелский ва П. К. фон Ренненкампф пахш карданд. Дар чунин шароит Николайи II 27.4(10.5).1906 маҷлиси Думаи давлатӣ (даъвати 1-ум)-ро ифтитоҳ кард. Аксари вакилон Думаро ҳамчун минбари ташвиқоти инқилобӣ ва баромадҳои мухолифин истифода бурданд, аз маҳкумкунии ошкорои терроризм даст кашиданд. 8(21).7.1906 Дума пеш аз муҳлат пароканда шуд, ҳамзамон Николайи II интихоботи навро таъйин кард. Тобистони 1906 террори инқилобӣ пурзӯр шуд, авҷи аълои он 12(25).8.1906 аз ҷониби эсер-максималистон таркондани фароғатгоҳ (дача)-и раиси ҳукумат П. А. Столипин дар Санкт-Петербург буд. Баъд аз ин судҳои ҳарбӣ-саҳроӣ ҷорӣ шуданд. Ҳамзамон ҳукумат ҳуқуқҳои шаҳрвандии деҳқононро бо дигар табақаҳои ҷомеа баробар кард ва Ислоҳоти аграрии столипиниро оғоз намуд. Ҳайати Думаи давлатӣ даъвати 2-юм қатъитар буд. Тибқи Манифести 3(16).6.1907 Николайи II Думаро пароканда кард ва бе тасвиби он қонуни нави интихоботиро нашр намуд. Ин амал мухолифи Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 буда, бо номи «Табаддулоти сеюми июнӣ»-и соли 1907 маълум аст. Он хотимаи инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳисоб шуда, ба мустаҳкам шудани ҳокимияти давлатӣ ва сустшавии мавҷи инқилоб оварда расонд. Вале террори инқилобӣ ва ҷавобан ба он ҷазодиҳӣ идома доштанд. Умуман солҳои 1905–1907 бо ҳисоби муаррихон қурбониёни террори инқилобӣ зиёда аз 13 ҳазор нафар, дар рафти экспедитсияҳои ҷазодиҳӣ ва тибқи қарорҳои судҳои ҳарбӣ-округӣ ва ҳарбӣ-саҳроӣ қариб 5 ҳазор нафар буданд. == Аҳаммияти байналмилалии инқилоб == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия аҳаммияти байналмилалиро соҳиб шуд. Доираҳои либералӣ, демократӣ ва сотсиалистии Аврупо ва ИМА якдилона ҷонибдори инқилобиён шуданд. Матбуоти Ғарб аз расмҳои ҳаҷвии императори рус ва тавсифи ҷазодиҳиҳо пур буд. Инқилоби 1905–1907 дар Руссия мавзӯи мубоҳиса дар Интернатсионали 2 шуд. Қувваҳои асосии бештар радикалии инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба мақсадҳои худ ноил нашуданд, чунки миёни қувваҳои иҷтимоӣ ва сиёсии дар он ширкатдошта ягонагӣ набуд. Масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ асосан ҳал нашуд ва вазъи шиддатноки иҷтимоиро дар деҳот нигоҳ дошт. Коргарон дар мубориза барои ҳуқуқҳои худ ба натиҷаи муайян (ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба) ноил шуданд. Қувваҳои либералӣ-буржуазӣ норозӣ монданд, чунки ҳуқуқи ташкили ҳукумати дар назди Дума масъулро ба даст наоварданд ва бо ин восита ба ҳокимият роҳ наёфтанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ эълон карда шуданд, низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт, конститутсияи якуми Руссия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 нашр шуданд, парламенти якуми рус – Думаи давлатӣ ва Шӯрои давлатӣ таъсис ёфтанд. Қувваҳои инқилобӣ-демократӣ ва сотсиалистӣ инқилоби 1905–1907 дар Руссияро ҳамчун «тайёрии генералӣ»-и ҳуҷуми нав ба мутлақият баҳо доданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1905–07 дар Руссия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] ptpgeg6rtdfnqt1x4mg47w130nszn5y 1491667 1491666 2026-10-30T06:12:32Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491667 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:Beltrame, Achille. Massacre at Tiflis City Council building, October 15, 1905..jpg|thumb|right|Бойня в Тифлисском совете 15 октября 1905 года. Картина Акилле Бельтраме]] '''Инқилоби 1905–07 Дар Руссия''', '''инқилоби якуми рус''' — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи [[империализм]], ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Руссия ширкат варзида, бо шиорҳои демократӣ баромад карданд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар натиҷаи тезутунд шудани мухолифати иҷтимоӣ, сиёсӣ ва миллӣ зуҳур карда, бо шикасти лашкар ва флоти рус дар ҷанг бо Ҷопон (1904–1905) шиддат ёфт. Саноати кардани Руссия, ки дар сохтори иҷтимоӣ дигаргуниҳои назаррасро ба вуҷуд овард, тағйир додани низоми сиёсиро талаб кард. Яке аз масъалаҳои асосии инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар баробари масъалаи ҳокимият, масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ буд. Дар деҳот замин кам ва пардохти фидия барои хоҷагиҳои деҳқонӣ гарон буд. Буржуазияи рус пурқувват шуда, мехост ба ҳокимият даст ёбад. Аксари зиёиён ва донишҷӯён ҷорӣ кардани конститутсияро талаб мекарданд, то ки шароити кору ҳаёти меҳнаткашон беҳтар карда шавад. Дар инқилоби 1905–1907 дар Руссия ҳизбҳои эсерҳо, сотсиал-демократҳо, ташкилотҳои ҳизбии миллӣ ва [[Ҳаракати сиёсӣ|ҳаракатҳои сиёсӣ]] нақши фаъол доштанд. Дар рафти инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба он ҳизбҳои чап, либералӣ ва дигар ҳизбҳои муътадил ҳамроҳ шуданд. Эсерҳо ва сотсиал-демократҳо (болшевикон ва меншевикон) барои барқарор кардани ҷумҳурият ва пешниҳод намудани ҳуқуқ барои худмуайянкунии миллатҳо, ҳамчунин барои ҳалли қатъии масъалаи аграрӣ ба манфиати деҳқонон ва ҳимояи манфиатҳои синфи коргар баромад мекарданд. Намояндагони созмонҳои либералӣ мутлақияти конститутсиониро бо нигоҳ доштани ягонагии тамоми империя талаб доштанд. Бо фармон «Дар бораи нақшаҳо барои такмили тартиботи давлатӣ» аз 12(25).12.1904 император Николайи II бо барномаи дигаргунсозиҳои либералӣ баромад кард, ки дар лаҳзаи охир аз ворид кардани бахш дар бораи намояндагии халқ ба он даст кашид. Ибтидои инқилоби 1905–07 дар Руссия тирборони 9 (22).1.1905 («Якшанбеи хунин», 1905)-и иштирокчиёни намоиши чандинҳазорнафара ҳисобида шудааст, ки сӯи Қасри зимистона дар Санкт-Петербург ҳаракат мекарданд. Қурбоншудагони зиёд ғазаби ҷомеаро ба вуҷуд оварданд ва шумораи корпартоиҳо якбора афзуд (соли 1905 қариб 3 млн нафар корпартоӣ карданд). Дар нимаи 1-уми соли 1905 бо қарори Иттифоқи озодӣ ташкилотҳои ғайриқонунии касбӣ-сиёсӣ таъсис дода шуданд. Майи 1905 онҳо ба Иттифоқи иттифоқҳо муттаҳид шуданд, ки фаъолияти худро бо ҳаракати мухолифини земство ва ҳизбҳои инқилобӣ ҳамоҳанг карданд. Баҳори соли 1905 созмонҳои нимқонунии консервативии сиёсӣ – Ҳизби монархии рус ва Иттифоқи русҳо (Маскав), Иттифоқи ватанӣ (Санкт-Петербург) ба вуҷуд омаданд. Онҳо барои анҷом додани дигаргуниҳо дар чорчӯби мутлақияти номаҳдуд, вале Ҳизби монархии рус муқобили намояндагии халқӣ баромад карданд. Рӯҳияи инқилобӣ ё мухолифин дар байни зиёиёни илмӣ ва эҷодӣ паҳн шуд. Дар канораҳои Империяи Руссия (Князии бузурги Финляндия, шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика, Қафқоз) ҳизбҳои маҳаллии миллӣ фаъол гардиданд, ки вобаста ба дараҷаи қатъияташон барои мухторият ё ҷудо шудан аз Руссия [бо Манифест аз 22.10(4.11).1905 Николайи II мухторияти Князии бузурги Финляндияро барқарор кард] мубориза мебурданд. Тезутундшавии зиддият байни миллатҳо ба шакли ниҳоӣ расид. Июни 1905 корпартоӣ ва намоишҳои коргарони Лодзи ба шӯриши мусаллаҳона табдил ёфтанд, ки аз ҷониби лашкар пахш шуданд. == Оғози шӯришҳо == Дар чунин шароит Николайи II 18.2(3.3).1905 ба шахсони алоҳида ва ташкилоти қонунӣ иҷозат дод, ки лоиҳаҳои дигаргунсозиҳои давлатиро ба Шӯрои вазирон барои баррасӣ пешниҳод кунанд ва худи ҳамон рӯз дар мактубаш ба вазири корҳои дохилӣ А. Г. Булигин мақсадашро барои таъсис додани намояндагии халқ (манифест аз 6 (19). 8.1905 мақоми машваратии қонунро таъсис дод) эълон кард. Император ҳамчунин гузариши озодро аз [[Православие|мазҳаби православӣ]] ба дигар мазҳабҳои [[Дини Насронӣ|дини насронӣ]] иҷозат дода, нахустин бор пурра ба таъқиби ҷонибдорони расму таомули қадимӣ хотима дод. Аммо ин гузаштҳо қисми муътадили мухолифинро қонеъ карда натавонист, ки дар онҳо аломати заъфи ҳокимиятро медиданд. Тобистони 1905 – тирамоҳи соли 1906 дар натиҷаи тарғиби ҳизбҳои инқилобӣ ҷунбишҳо лашкар ва флотро фаро гирифтанд. Шӯриши бузургтарин дар киштии зиреҳпӯши «Княз Потёмкин Таврический», шӯришҳо дар Кронштадт, Севастопол, Владивосток ва Свеаборг сар заданд. Баҳори 1905 ҳаракати деҳқонӣ Маркази сиёҳхок, Шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика ва Гурҷистонро фаро гирифт. Деҳқонон мулкҳоро тороҷ карда, замин ва молу мулки помешиконро мегирифтанд, аз супоридани пардохти иҷора саркашӣ мекарданд. Ҷунбишҳои деҳқонӣ тирамоҳи 1905 авҷ ва нисфи уездҳои Руссияи аврупоиро фаро гирифтанд. Дар ин вақт деҳқонон қариб 2 ҳазор мулки помешиконро талаву тороҷ карданд. Марказҳои бузурги ҳаракатҳои деҳқониро даста (отряд)-ҳои сипоҳиён зери роҳбарии генерал-адъютантҳо Ф. В. Дубасов, В. В. Сахаров ва И. П. Струков пахш карданд. Сентябри соли 1905 марҳалаи нави ҳаракати корпартоӣ дар шаҳрҳо оғоз шуд, ки ба Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 ҳамроҳ шуд. Бо ташаббуси Иттифоқи иттифоқҳо дар Санкт-Петербург октябри 1905 Шӯрои вакилони коргарон таъсис ёфт. Қариб як моҳ то ҳабс шудани аъзояш Шӯрои Петербург ҳамчун мақоми инқилобии ҳокимият фаъолият кард. Ҳаракат барои таъсис додани Шӯроҳо хусусияти оммавӣ гирифта, дар Маскав ва зиёда аз 50 шаҳру маҳал дар назди муассисаҳои саноатӣ шӯроҳо таъсис ёфтанд. Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 Осиёи Миёнаро низ фаро гирифта буд. Коргарони роҳи оҳани Тошканд корпартоӣ карданд, ки ба онҳо коргарони истгоҳҳои роҳи оҳани Хуҷанд, Верёвкина, Драгомирово ва дигарон ҳамроҳ шуданд. Корпартоии коргарони почта ва телеграфро коргарони Хуҷанд ва Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) дастгирӣ карданд. == Авҷгирии задухӯрдҳо == Корпартоии умумии октябрӣ қувваи пролетариатро ҳамчун созмондиҳанда ва роҳбари муборизаи мардумӣ бар зидди мутлақият нишон дод. Николайи II Манифести 17 октябри 1905-ро нашр ва озодиҳои шаҳрвандиро эълон, вале иҷрои талаботи асосии инқилобчиён ва либералҳо – даъвати маҷлиси муассисонро рад кард. Император ба Думаи давлатии моҳи август таъсисшуда мақоми қонунбарорӣ дода, Шӯрои вазиронро дигар кард ва онро ба ҳукумати муттаҳид табдил дод. Барои иҷрои Манифести 17 октябр қонуни нави интихоботӣ қабул шуда, қоидаҳо дар бораи озодии маҷлис ва иттифоқҳо қабул гардиданд, ки барои таъсиси ҳизбҳои сиёсии қонунӣ ва иттифоқҳои касаба асос шуданд. Шакливазкунии сохти давлатӣ ва низоми сиёсӣ дар таърихи Руссия бо ба вуҷуд омадани аввалин конститутсия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 ба поён расид. Ҳамзамон низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт. Манифести 17 октябр ва афви умумӣ барои маҳбусони сиёсӣ пеши роҳи авҷи рӯҳияи инқилобиро гирифта, ихтилофи миёни ҷомеаро бартараф карда натавонистанд. Пас аз нашри Манифест тӯли 2–3 ҳафта дар зиёда аз 100 шаҳр задухӯрдҳо миёни ҷонибдорон ва мухолифони ҳукумат ба амал омаданд, ки дар натиҷаи он 3,5–4 ҳазор нафар кушта ва зиёда аз 10 ҳазор нафар маҷрӯҳ шуданд. Ноябри ҳамон сол корпартоии кормандони почтаву телеграф сар зад. Тарғиби инқилобӣ бо маблағҳо аз хориҷа амалӣ мешуд. Террори зидди намояндагони ҳокимият авҷ гирифт (октябри 1905 – апрели 1906 дар натиҷаи террор 3 611 полис, мансабдор ва ғ. кушта ва маҷрӯҳ шуданд). Авҷи баланди инқилоби 1905–07 дар Руссия Ошӯби мусаллаҳи декабрии 1905 ва бузургтаринаш Ошӯби декабрии 1905 дар Маскав буд, ки аз ҷониби Ф. В. Дубасов пахш шуд. Охири соли 1905 – ибтидои соли 1906 ошӯб губ-ҳои Эстляндия ва Лифляндияро фаро гирифт, ки дар он ҷо куштори оммавии помешикон ба амал омад. Дар Наздибалтика шӯришро экспедитсияи ҷазодиҳандаи Округи ҳарбии Петербург, дар Сибир даста (отряд)-ҳои генералони барон А. Н. Меллер-Закомелский ва П. К. фон Ренненкампф пахш карданд. Дар чунин шароит Николайи II 27.4(10.5).1906 маҷлиси Думаи давлатӣ (даъвати 1-ум)-ро ифтитоҳ кард. Аксари вакилон Думаро ҳамчун минбари ташвиқоти инқилобӣ ва баромадҳои мухолифин истифода бурданд, аз маҳкумкунии ошкорои терроризм даст кашиданд. 8(21).7.1906 Дума пеш аз муҳлат пароканда шуд, ҳамзамон Николайи II интихоботи навро таъйин кард. Тобистони 1906 террори инқилобӣ пурзӯр шуд, авҷи аълои он 12(25).8.1906 аз ҷониби эсер-максималистон таркондани фароғатгоҳ (дача)-и раиси ҳукумат П. А. Столипин дар Санкт-Петербург буд. Баъд аз ин судҳои ҳарбӣ-саҳроӣ ҷорӣ шуданд. Ҳамзамон ҳукумат ҳуқуқҳои шаҳрвандии деҳқононро бо дигар табақаҳои ҷомеа баробар кард ва Ислоҳоти аграрии столипиниро оғоз намуд. Ҳайати Думаи давлатӣ даъвати 2-юм қатъитар буд. Тибқи Манифести 3(16).6.1907 Николайи II Думаро пароканда кард ва бе тасвиби он қонуни нави интихоботиро нашр намуд. Ин амал мухолифи Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 буда, бо номи «Табаддулоти сеюми июнӣ»-и соли 1907 маълум аст. Он хотимаи инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳисоб шуда, ба мустаҳкам шудани ҳокимияти давлатӣ ва сустшавии мавҷи инқилоб оварда расонд. Вале террори инқилобӣ ва ҷавобан ба он ҷазодиҳӣ идома доштанд. Умуман солҳои 1905–1907 бо ҳисоби муаррихон қурбониёни террори инқилобӣ зиёда аз 13 ҳазор нафар, дар рафти экспедитсияҳои ҷазодиҳӣ ва тибқи қарорҳои судҳои ҳарбӣ-округӣ ва ҳарбӣ-саҳроӣ қариб 5 ҳазор нафар буданд. == Аҳаммияти байналмилалии инқилоб == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия аҳаммияти байналмилалиро соҳиб шуд. Доираҳои либералӣ, демократӣ ва сотсиалистии Аврупо ва ИМА якдилона ҷонибдори инқилобиён шуданд. Матбуоти Ғарб аз расмҳои ҳаҷвии императори рус ва тавсифи ҷазодиҳиҳо пур буд. Инқилоби 1905–1907 дар Руссия мавзӯи мубоҳиса дар Интернатсионали 2 шуд. Қувваҳои асосии бештар радикалии инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба мақсадҳои худ ноил нашуданд, чунки миёни қувваҳои иҷтимоӣ ва сиёсии дар он ширкатдошта ягонагӣ набуд. Масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ асосан ҳал нашуд ва вазъи шиддатноки иҷтимоиро дар деҳот нигоҳ дошт. Коргарон дар мубориза барои ҳуқуқҳои худ ба натиҷаи муайян (ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба) ноил шуданд. Қувваҳои либералӣ-буржуазӣ норозӣ монданд, чунки ҳуқуқи ташкили ҳукумати дар назди Дума масъулро ба даст наоварданд ва бо ин восита ба ҳокимият роҳ наёфтанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ эълон карда шуданд, низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт, конститутсияи якуми Руссия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 нашр шуданд, парламенти якуми рус – Думаи давлатӣ ва Шӯрои давлатӣ таъсис ёфтанд. Қувваҳои инқилобӣ-демократӣ ва сотсиалистӣ инқилоби 1905–1907 дар Руссияро ҳамчун «тайёрии генералӣ»-и ҳуҷуми нав ба мутлақият баҳо доданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1905–07 дар Руссия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] 02l2qhh1wugkx7vj3v9f2dtt2dbqibl 1491668 1491667 2026-10-30T06:13:32Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491668 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:Beltrame, Achille. Massacre at Tiflis City Council building, October 15, 1905..jpg|thumb|right|Бойгонии Шӯрои Тифлис, 15 октябри соли 1905. Расми Акилле Белтраме]] '''Инқилоби 1905–07 Дар Руссия''', '''инқилоби якуми рус''' — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи [[империализм]], ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Руссия ширкат варзида, бо шиорҳои демократӣ баромад карданд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар натиҷаи тезутунд шудани мухолифати иҷтимоӣ, сиёсӣ ва миллӣ зуҳур карда, бо шикасти лашкар ва флоти рус дар ҷанг бо Ҷопон (1904–1905) шиддат ёфт. Саноати кардани Руссия, ки дар сохтори иҷтимоӣ дигаргуниҳои назаррасро ба вуҷуд овард, тағйир додани низоми сиёсиро талаб кард. Яке аз масъалаҳои асосии инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар баробари масъалаи ҳокимият, масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ буд. Дар деҳот замин кам ва пардохти фидия барои хоҷагиҳои деҳқонӣ гарон буд. Буржуазияи рус пурқувват шуда, мехост ба ҳокимият даст ёбад. Аксари зиёиён ва донишҷӯён ҷорӣ кардани конститутсияро талаб мекарданд, то ки шароити кору ҳаёти меҳнаткашон беҳтар карда шавад. Дар инқилоби 1905–1907 дар Руссия ҳизбҳои эсерҳо, сотсиал-демократҳо, ташкилотҳои ҳизбии миллӣ ва [[Ҳаракати сиёсӣ|ҳаракатҳои сиёсӣ]] нақши фаъол доштанд. Дар рафти инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба он ҳизбҳои чап, либералӣ ва дигар ҳизбҳои муътадил ҳамроҳ шуданд. Эсерҳо ва сотсиал-демократҳо (болшевикон ва меншевикон) барои барқарор кардани ҷумҳурият ва пешниҳод намудани ҳуқуқ барои худмуайянкунии миллатҳо, ҳамчунин барои ҳалли қатъии масъалаи аграрӣ ба манфиати деҳқонон ва ҳимояи манфиатҳои синфи коргар баромад мекарданд. Намояндагони созмонҳои либералӣ мутлақияти конститутсиониро бо нигоҳ доштани ягонагии тамоми империя талаб доштанд. Бо фармон «Дар бораи нақшаҳо барои такмили тартиботи давлатӣ» аз 12(25).12.1904 император Николайи II бо барномаи дигаргунсозиҳои либералӣ баромад кард, ки дар лаҳзаи охир аз ворид кардани бахш дар бораи намояндагии халқ ба он даст кашид. Ибтидои инқилоби 1905–07 дар Руссия тирборони 9 (22).1.1905 («Якшанбеи хунин», 1905)-и иштирокчиёни намоиши чандинҳазорнафара ҳисобида шудааст, ки сӯи Қасри зимистона дар Санкт-Петербург ҳаракат мекарданд. Қурбоншудагони зиёд ғазаби ҷомеаро ба вуҷуд оварданд ва шумораи корпартоиҳо якбора афзуд (соли 1905 қариб 3 млн нафар корпартоӣ карданд). Дар нимаи 1-уми соли 1905 бо қарори Иттифоқи озодӣ ташкилотҳои ғайриқонунии касбӣ-сиёсӣ таъсис дода шуданд. Майи 1905 онҳо ба Иттифоқи иттифоқҳо муттаҳид шуданд, ки фаъолияти худро бо ҳаракати мухолифини земство ва ҳизбҳои инқилобӣ ҳамоҳанг карданд. Баҳори соли 1905 созмонҳои нимқонунии консервативии сиёсӣ – Ҳизби монархии рус ва Иттифоқи русҳо (Маскав), Иттифоқи ватанӣ (Санкт-Петербург) ба вуҷуд омаданд. Онҳо барои анҷом додани дигаргуниҳо дар чорчӯби мутлақияти номаҳдуд, вале Ҳизби монархии рус муқобили намояндагии халқӣ баромад карданд. Рӯҳияи инқилобӣ ё мухолифин дар байни зиёиёни илмӣ ва эҷодӣ паҳн шуд. Дар канораҳои Империяи Руссия (Князии бузурги Финляндия, шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика, Қафқоз) ҳизбҳои маҳаллии миллӣ фаъол гардиданд, ки вобаста ба дараҷаи қатъияташон барои мухторият ё ҷудо шудан аз Руссия [бо Манифест аз 22.10(4.11).1905 Николайи II мухторияти Князии бузурги Финляндияро барқарор кард] мубориза мебурданд. Тезутундшавии зиддият байни миллатҳо ба шакли ниҳоӣ расид. Июни 1905 корпартоӣ ва намоишҳои коргарони Лодзи ба шӯриши мусаллаҳона табдил ёфтанд, ки аз ҷониби лашкар пахш шуданд. == Оғози шӯришҳо == Дар чунин шароит Николайи II 18.2(3.3).1905 ба шахсони алоҳида ва ташкилоти қонунӣ иҷозат дод, ки лоиҳаҳои дигаргунсозиҳои давлатиро ба Шӯрои вазирон барои баррасӣ пешниҳод кунанд ва худи ҳамон рӯз дар мактубаш ба вазири корҳои дохилӣ А. Г. Булигин мақсадашро барои таъсис додани намояндагии халқ (манифест аз 6 (19). 8.1905 мақоми машваратии қонунро таъсис дод) эълон кард. Император ҳамчунин гузариши озодро аз [[Православие|мазҳаби православӣ]] ба дигар мазҳабҳои [[Дини Насронӣ|дини насронӣ]] иҷозат дода, нахустин бор пурра ба таъқиби ҷонибдорони расму таомули қадимӣ хотима дод. Аммо ин гузаштҳо қисми муътадили мухолифинро қонеъ карда натавонист, ки дар онҳо аломати заъфи ҳокимиятро медиданд. Тобистони 1905 – тирамоҳи соли 1906 дар натиҷаи тарғиби ҳизбҳои инқилобӣ ҷунбишҳо лашкар ва флотро фаро гирифтанд. Шӯриши бузургтарин дар киштии зиреҳпӯши «Княз Потёмкин Таврический», шӯришҳо дар Кронштадт, Севастопол, Владивосток ва Свеаборг сар заданд. Баҳори 1905 ҳаракати деҳқонӣ Маркази сиёҳхок, Шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика ва Гурҷистонро фаро гирифт. Деҳқонон мулкҳоро тороҷ карда, замин ва молу мулки помешиконро мегирифтанд, аз супоридани пардохти иҷора саркашӣ мекарданд. Ҷунбишҳои деҳқонӣ тирамоҳи 1905 авҷ ва нисфи уездҳои Руссияи аврупоиро фаро гирифтанд. Дар ин вақт деҳқонон қариб 2 ҳазор мулки помешиконро талаву тороҷ карданд. Марказҳои бузурги ҳаракатҳои деҳқониро даста (отряд)-ҳои сипоҳиён зери роҳбарии генерал-адъютантҳо Ф. В. Дубасов, В. В. Сахаров ва И. П. Струков пахш карданд. Сентябри соли 1905 марҳалаи нави ҳаракати корпартоӣ дар шаҳрҳо оғоз шуд, ки ба Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 ҳамроҳ шуд. Бо ташаббуси Иттифоқи иттифоқҳо дар Санкт-Петербург октябри 1905 Шӯрои вакилони коргарон таъсис ёфт. Қариб як моҳ то ҳабс шудани аъзояш Шӯрои Петербург ҳамчун мақоми инқилобии ҳокимият фаъолият кард. Ҳаракат барои таъсис додани Шӯроҳо хусусияти оммавӣ гирифта, дар Маскав ва зиёда аз 50 шаҳру маҳал дар назди муассисаҳои саноатӣ шӯроҳо таъсис ёфтанд. Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 Осиёи Миёнаро низ фаро гирифта буд. Коргарони роҳи оҳани Тошканд корпартоӣ карданд, ки ба онҳо коргарони истгоҳҳои роҳи оҳани Хуҷанд, Верёвкина, Драгомирово ва дигарон ҳамроҳ шуданд. Корпартоии коргарони почта ва телеграфро коргарони Хуҷанд ва Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) дастгирӣ карданд. == Авҷгирии задухӯрдҳо == Корпартоии умумии октябрӣ қувваи пролетариатро ҳамчун созмондиҳанда ва роҳбари муборизаи мардумӣ бар зидди мутлақият нишон дод. Николайи II Манифести 17 октябри 1905-ро нашр ва озодиҳои шаҳрвандиро эълон, вале иҷрои талаботи асосии инқилобчиён ва либералҳо – даъвати маҷлиси муассисонро рад кард. Император ба Думаи давлатии моҳи август таъсисшуда мақоми қонунбарорӣ дода, Шӯрои вазиронро дигар кард ва онро ба ҳукумати муттаҳид табдил дод. Барои иҷрои Манифести 17 октябр қонуни нави интихоботӣ қабул шуда, қоидаҳо дар бораи озодии маҷлис ва иттифоқҳо қабул гардиданд, ки барои таъсиси ҳизбҳои сиёсии қонунӣ ва иттифоқҳои касаба асос шуданд. Шакливазкунии сохти давлатӣ ва низоми сиёсӣ дар таърихи Руссия бо ба вуҷуд омадани аввалин конститутсия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 ба поён расид. Ҳамзамон низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт. Манифести 17 октябр ва афви умумӣ барои маҳбусони сиёсӣ пеши роҳи авҷи рӯҳияи инқилобиро гирифта, ихтилофи миёни ҷомеаро бартараф карда натавонистанд. Пас аз нашри Манифест тӯли 2–3 ҳафта дар зиёда аз 100 шаҳр задухӯрдҳо миёни ҷонибдорон ва мухолифони ҳукумат ба амал омаданд, ки дар натиҷаи он 3,5–4 ҳазор нафар кушта ва зиёда аз 10 ҳазор нафар маҷрӯҳ шуданд. Ноябри ҳамон сол корпартоии кормандони почтаву телеграф сар зад. Тарғиби инқилобӣ бо маблағҳо аз хориҷа амалӣ мешуд. Террори зидди намояндагони ҳокимият авҷ гирифт (октябри 1905 – апрели 1906 дар натиҷаи террор 3 611 полис, мансабдор ва ғ. кушта ва маҷрӯҳ шуданд). Авҷи баланди инқилоби 1905–07 дар Руссия Ошӯби мусаллаҳи декабрии 1905 ва бузургтаринаш Ошӯби декабрии 1905 дар Маскав буд, ки аз ҷониби Ф. В. Дубасов пахш шуд. Охири соли 1905 – ибтидои соли 1906 ошӯб губ-ҳои Эстляндия ва Лифляндияро фаро гирифт, ки дар он ҷо куштори оммавии помешикон ба амал омад. Дар Наздибалтика шӯришро экспедитсияи ҷазодиҳандаи Округи ҳарбии Петербург, дар Сибир даста (отряд)-ҳои генералони барон А. Н. Меллер-Закомелский ва П. К. фон Ренненкампф пахш карданд. Дар чунин шароит Николайи II 27.4(10.5).1906 маҷлиси Думаи давлатӣ (даъвати 1-ум)-ро ифтитоҳ кард. Аксари вакилон Думаро ҳамчун минбари ташвиқоти инқилобӣ ва баромадҳои мухолифин истифода бурданд, аз маҳкумкунии ошкорои терроризм даст кашиданд. 8(21).7.1906 Дума пеш аз муҳлат пароканда шуд, ҳамзамон Николайи II интихоботи навро таъйин кард. Тобистони 1906 террори инқилобӣ пурзӯр шуд, авҷи аълои он 12(25).8.1906 аз ҷониби эсер-максималистон таркондани фароғатгоҳ (дача)-и раиси ҳукумат П. А. Столипин дар Санкт-Петербург буд. Баъд аз ин судҳои ҳарбӣ-саҳроӣ ҷорӣ шуданд. Ҳамзамон ҳукумат ҳуқуқҳои шаҳрвандии деҳқононро бо дигар табақаҳои ҷомеа баробар кард ва Ислоҳоти аграрии столипиниро оғоз намуд. Ҳайати Думаи давлатӣ даъвати 2-юм қатъитар буд. Тибқи Манифести 3(16).6.1907 Николайи II Думаро пароканда кард ва бе тасвиби он қонуни нави интихоботиро нашр намуд. Ин амал мухолифи Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 буда, бо номи «Табаддулоти сеюми июнӣ»-и соли 1907 маълум аст. Он хотимаи инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳисоб шуда, ба мустаҳкам шудани ҳокимияти давлатӣ ва сустшавии мавҷи инқилоб оварда расонд. Вале террори инқилобӣ ва ҷавобан ба он ҷазодиҳӣ идома доштанд. Умуман солҳои 1905–1907 бо ҳисоби муаррихон қурбониёни террори инқилобӣ зиёда аз 13 ҳазор нафар, дар рафти экспедитсияҳои ҷазодиҳӣ ва тибқи қарорҳои судҳои ҳарбӣ-округӣ ва ҳарбӣ-саҳроӣ қариб 5 ҳазор нафар буданд. == Аҳаммияти байналмилалии инқилоб == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия аҳаммияти байналмилалиро соҳиб шуд. Доираҳои либералӣ, демократӣ ва сотсиалистии Аврупо ва ИМА якдилона ҷонибдори инқилобиён шуданд. Матбуоти Ғарб аз расмҳои ҳаҷвии императори рус ва тавсифи ҷазодиҳиҳо пур буд. Инқилоби 1905–1907 дар Руссия мавзӯи мубоҳиса дар Интернатсионали 2 шуд. Қувваҳои асосии бештар радикалии инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба мақсадҳои худ ноил нашуданд, чунки миёни қувваҳои иҷтимоӣ ва сиёсии дар он ширкатдошта ягонагӣ набуд. Масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ асосан ҳал нашуд ва вазъи шиддатноки иҷтимоиро дар деҳот нигоҳ дошт. Коргарон дар мубориза барои ҳуқуқҳои худ ба натиҷаи муайян (ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба) ноил шуданд. Қувваҳои либералӣ-буржуазӣ норозӣ монданд, чунки ҳуқуқи ташкили ҳукумати дар назди Дума масъулро ба даст наоварданд ва бо ин восита ба ҳокимият роҳ наёфтанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ эълон карда шуданд, низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт, конститутсияи якуми Руссия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 нашр шуданд, парламенти якуми рус – Думаи давлатӣ ва Шӯрои давлатӣ таъсис ёфтанд. Қувваҳои инқилобӣ-демократӣ ва сотсиалистӣ инқилоби 1905–1907 дар Руссияро ҳамчун «тайёрии генералӣ»-и ҳуҷуми нав ба мутлақият баҳо доданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1905–07 дар Руссия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] hr65fwhtxvjvaaw4g6i3p428c33mvnj 1491669 1491668 2026-10-30T06:14:00Z Сунатулло Сафарзода 108676 Сунатулло Сафарзода moved page [[Инқилоби 1905–07 дар Руссия]] to [[Инқилоби 1905–1907 дар Руссия]] 1491668 wikitext text/x-wiki {{Инқилоб}} [[Акс:Beltrame, Achille. Massacre at Tiflis City Council building, October 15, 1905..jpg|thumb|right|Бойгонии Шӯрои Тифлис, 15 октябри соли 1905. Расми Акилле Белтраме]] '''Инқилоби 1905–07 Дар Руссия''', '''инқилоби якуми рус''' — нахустин инқилоби буржуазӣ-демократии давраи [[империализм]], ки пояҳои сохти ҳукумати шоҳиро суст карда, барои сарнагун кардани мутлақият замина фароҳам овард. Дар он табақаҳои васеи иҷтимоии ҷомеаи Руссия ширкат варзида, бо шиорҳои демократӣ баромад карданд. == Буҳрони сиёсӣ == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар натиҷаи тезутунд шудани мухолифати иҷтимоӣ, сиёсӣ ва миллӣ зуҳур карда, бо шикасти лашкар ва флоти рус дар ҷанг бо Ҷопон (1904–1905) шиддат ёфт. Саноати кардани Руссия, ки дар сохтори иҷтимоӣ дигаргуниҳои назаррасро ба вуҷуд овард, тағйир додани низоми сиёсиро талаб кард. Яке аз масъалаҳои асосии инқилоби 1905–1907 дар Руссия дар баробари масъалаи ҳокимият, масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ буд. Дар деҳот замин кам ва пардохти фидия барои хоҷагиҳои деҳқонӣ гарон буд. Буржуазияи рус пурқувват шуда, мехост ба ҳокимият даст ёбад. Аксари зиёиён ва донишҷӯён ҷорӣ кардани конститутсияро талаб мекарданд, то ки шароити кору ҳаёти меҳнаткашон беҳтар карда шавад. Дар инқилоби 1905–1907 дар Руссия ҳизбҳои эсерҳо, сотсиал-демократҳо, ташкилотҳои ҳизбии миллӣ ва [[Ҳаракати сиёсӣ|ҳаракатҳои сиёсӣ]] нақши фаъол доштанд. Дар рафти инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба он ҳизбҳои чап, либералӣ ва дигар ҳизбҳои муътадил ҳамроҳ шуданд. Эсерҳо ва сотсиал-демократҳо (болшевикон ва меншевикон) барои барқарор кардани ҷумҳурият ва пешниҳод намудани ҳуқуқ барои худмуайянкунии миллатҳо, ҳамчунин барои ҳалли қатъии масъалаи аграрӣ ба манфиати деҳқонон ва ҳимояи манфиатҳои синфи коргар баромад мекарданд. Намояндагони созмонҳои либералӣ мутлақияти конститутсиониро бо нигоҳ доштани ягонагии тамоми империя талаб доштанд. Бо фармон «Дар бораи нақшаҳо барои такмили тартиботи давлатӣ» аз 12(25).12.1904 император Николайи II бо барномаи дигаргунсозиҳои либералӣ баромад кард, ки дар лаҳзаи охир аз ворид кардани бахш дар бораи намояндагии халқ ба он даст кашид. Ибтидои инқилоби 1905–07 дар Руссия тирборони 9 (22).1.1905 («Якшанбеи хунин», 1905)-и иштирокчиёни намоиши чандинҳазорнафара ҳисобида шудааст, ки сӯи Қасри зимистона дар Санкт-Петербург ҳаракат мекарданд. Қурбоншудагони зиёд ғазаби ҷомеаро ба вуҷуд оварданд ва шумораи корпартоиҳо якбора афзуд (соли 1905 қариб 3 млн нафар корпартоӣ карданд). Дар нимаи 1-уми соли 1905 бо қарори Иттифоқи озодӣ ташкилотҳои ғайриқонунии касбӣ-сиёсӣ таъсис дода шуданд. Майи 1905 онҳо ба Иттифоқи иттифоқҳо муттаҳид шуданд, ки фаъолияти худро бо ҳаракати мухолифини земство ва ҳизбҳои инқилобӣ ҳамоҳанг карданд. Баҳори соли 1905 созмонҳои нимқонунии консервативии сиёсӣ – Ҳизби монархии рус ва Иттифоқи русҳо (Маскав), Иттифоқи ватанӣ (Санкт-Петербург) ба вуҷуд омаданд. Онҳо барои анҷом додани дигаргуниҳо дар чорчӯби мутлақияти номаҳдуд, вале Ҳизби монархии рус муқобили намояндагии халқӣ баромад карданд. Рӯҳияи инқилобӣ ё мухолифин дар байни зиёиёни илмӣ ва эҷодӣ паҳн шуд. Дар канораҳои Империяи Руссия (Князии бузурги Финляндия, шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика, Қафқоз) ҳизбҳои маҳаллии миллӣ фаъол гардиданд, ки вобаста ба дараҷаи қатъияташон барои мухторият ё ҷудо шудан аз Руссия [бо Манифест аз 22.10(4.11).1905 Николайи II мухторияти Князии бузурги Финляндияро барқарор кард] мубориза мебурданд. Тезутундшавии зиддият байни миллатҳо ба шакли ниҳоӣ расид. Июни 1905 корпартоӣ ва намоишҳои коргарони Лодзи ба шӯриши мусаллаҳона табдил ёфтанд, ки аз ҷониби лашкар пахш шуданд. == Оғози шӯришҳо == Дар чунин шароит Николайи II 18.2(3.3).1905 ба шахсони алоҳида ва ташкилоти қонунӣ иҷозат дод, ки лоиҳаҳои дигаргунсозиҳои давлатиро ба Шӯрои вазирон барои баррасӣ пешниҳод кунанд ва худи ҳамон рӯз дар мактубаш ба вазири корҳои дохилӣ А. Г. Булигин мақсадашро барои таъсис додани намояндагии халқ (манифест аз 6 (19). 8.1905 мақоми машваратии қонунро таъсис дод) эълон кард. Император ҳамчунин гузариши озодро аз [[Православие|мазҳаби православӣ]] ба дигар мазҳабҳои [[Дини Насронӣ|дини насронӣ]] иҷозат дода, нахустин бор пурра ба таъқиби ҷонибдорони расму таомули қадимӣ хотима дод. Аммо ин гузаштҳо қисми муътадили мухолифинро қонеъ карда натавонист, ки дар онҳо аломати заъфи ҳокимиятро медиданд. Тобистони 1905 – тирамоҳи соли 1906 дар натиҷаи тарғиби ҳизбҳои инқилобӣ ҷунбишҳо лашкар ва флотро фаро гирифтанд. Шӯриши бузургтарин дар киштии зиреҳпӯши «Княз Потёмкин Таврический», шӯришҳо дар Кронштадт, Севастопол, Владивосток ва Свеаборг сар заданд. Баҳори 1905 ҳаракати деҳқонӣ Маркази сиёҳхок, Шоҳии Лаҳистон, губ-ҳои Наздибалтика ва Гурҷистонро фаро гирифт. Деҳқонон мулкҳоро тороҷ карда, замин ва молу мулки помешиконро мегирифтанд, аз супоридани пардохти иҷора саркашӣ мекарданд. Ҷунбишҳои деҳқонӣ тирамоҳи 1905 авҷ ва нисфи уездҳои Руссияи аврупоиро фаро гирифтанд. Дар ин вақт деҳқонон қариб 2 ҳазор мулки помешиконро талаву тороҷ карданд. Марказҳои бузурги ҳаракатҳои деҳқониро даста (отряд)-ҳои сипоҳиён зери роҳбарии генерал-адъютантҳо Ф. В. Дубасов, В. В. Сахаров ва И. П. Струков пахш карданд. Сентябри соли 1905 марҳалаи нави ҳаракати корпартоӣ дар шаҳрҳо оғоз шуд, ки ба Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 ҳамроҳ шуд. Бо ташаббуси Иттифоқи иттифоқҳо дар Санкт-Петербург октябри 1905 Шӯрои вакилони коргарон таъсис ёфт. Қариб як моҳ то ҳабс шудани аъзояш Шӯрои Петербург ҳамчун мақоми инқилобии ҳокимият фаъолият кард. Ҳаракат барои таъсис додани Шӯроҳо хусусияти оммавӣ гирифта, дар Маскав ва зиёда аз 50 шаҳру маҳал дар назди муассисаҳои саноатӣ шӯроҳо таъсис ёфтанд. Корпартоии умумии сиёсии октябрии 1905 Осиёи Миёнаро низ фаро гирифта буд. Коргарони роҳи оҳани Тошканд корпартоӣ карданд, ки ба онҳо коргарони истгоҳҳои роҳи оҳани Хуҷанд, Верёвкина, Драгомирово ва дигарон ҳамроҳ шуданд. Корпартоии коргарони почта ва телеграфро коргарони Хуҷанд ва Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) дастгирӣ карданд. == Авҷгирии задухӯрдҳо == Корпартоии умумии октябрӣ қувваи пролетариатро ҳамчун созмондиҳанда ва роҳбари муборизаи мардумӣ бар зидди мутлақият нишон дод. Николайи II Манифести 17 октябри 1905-ро нашр ва озодиҳои шаҳрвандиро эълон, вале иҷрои талаботи асосии инқилобчиён ва либералҳо – даъвати маҷлиси муассисонро рад кард. Император ба Думаи давлатии моҳи август таъсисшуда мақоми қонунбарорӣ дода, Шӯрои вазиронро дигар кард ва онро ба ҳукумати муттаҳид табдил дод. Барои иҷрои Манифести 17 октябр қонуни нави интихоботӣ қабул шуда, қоидаҳо дар бораи озодии маҷлис ва иттифоқҳо қабул гардиданд, ки барои таъсиси ҳизбҳои сиёсии қонунӣ ва иттифоқҳои касаба асос шуданд. Шакливазкунии сохти давлатӣ ва низоми сиёсӣ дар таърихи Руссия бо ба вуҷуд омадани аввалин конститутсия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 ба поён расид. Ҳамзамон низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт. Манифести 17 октябр ва афви умумӣ барои маҳбусони сиёсӣ пеши роҳи авҷи рӯҳияи инқилобиро гирифта, ихтилофи миёни ҷомеаро бартараф карда натавонистанд. Пас аз нашри Манифест тӯли 2–3 ҳафта дар зиёда аз 100 шаҳр задухӯрдҳо миёни ҷонибдорон ва мухолифони ҳукумат ба амал омаданд, ки дар натиҷаи он 3,5–4 ҳазор нафар кушта ва зиёда аз 10 ҳазор нафар маҷрӯҳ шуданд. Ноябри ҳамон сол корпартоии кормандони почтаву телеграф сар зад. Тарғиби инқилобӣ бо маблағҳо аз хориҷа амалӣ мешуд. Террори зидди намояндагони ҳокимият авҷ гирифт (октябри 1905 – апрели 1906 дар натиҷаи террор 3 611 полис, мансабдор ва ғ. кушта ва маҷрӯҳ шуданд). Авҷи баланди инқилоби 1905–07 дар Руссия Ошӯби мусаллаҳи декабрии 1905 ва бузургтаринаш Ошӯби декабрии 1905 дар Маскав буд, ки аз ҷониби Ф. В. Дубасов пахш шуд. Охири соли 1905 – ибтидои соли 1906 ошӯб губ-ҳои Эстляндия ва Лифляндияро фаро гирифт, ки дар он ҷо куштори оммавии помешикон ба амал омад. Дар Наздибалтика шӯришро экспедитсияи ҷазодиҳандаи Округи ҳарбии Петербург, дар Сибир даста (отряд)-ҳои генералони барон А. Н. Меллер-Закомелский ва П. К. фон Ренненкампф пахш карданд. Дар чунин шароит Николайи II 27.4(10.5).1906 маҷлиси Думаи давлатӣ (даъвати 1-ум)-ро ифтитоҳ кард. Аксари вакилон Думаро ҳамчун минбари ташвиқоти инқилобӣ ва баромадҳои мухолифин истифода бурданд, аз маҳкумкунии ошкорои терроризм даст кашиданд. 8(21).7.1906 Дума пеш аз муҳлат пароканда шуд, ҳамзамон Николайи II интихоботи навро таъйин кард. Тобистони 1906 террори инқилобӣ пурзӯр шуд, авҷи аълои он 12(25).8.1906 аз ҷониби эсер-максималистон таркондани фароғатгоҳ (дача)-и раиси ҳукумат П. А. Столипин дар Санкт-Петербург буд. Баъд аз ин судҳои ҳарбӣ-саҳроӣ ҷорӣ шуданд. Ҳамзамон ҳукумат ҳуқуқҳои шаҳрвандии деҳқононро бо дигар табақаҳои ҷомеа баробар кард ва Ислоҳоти аграрии столипиниро оғоз намуд. Ҳайати Думаи давлатӣ даъвати 2-юм қатъитар буд. Тибқи Манифести 3(16).6.1907 Николайи II Думаро пароканда кард ва бе тасвиби он қонуни нави интихоботиро нашр намуд. Ин амал мухолифи Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 буда, бо номи «Табаддулоти сеюми июнӣ»-и соли 1907 маълум аст. Он хотимаи инқилоби 1905–07 дар Руссия ҳисоб шуда, ба мустаҳкам шудани ҳокимияти давлатӣ ва сустшавии мавҷи инқилоб оварда расонд. Вале террори инқилобӣ ва ҷавобан ба он ҷазодиҳӣ идома доштанд. Умуман солҳои 1905–1907 бо ҳисоби муаррихон қурбониёни террори инқилобӣ зиёда аз 13 ҳазор нафар, дар рафти экспедитсияҳои ҷазодиҳӣ ва тибқи қарорҳои судҳои ҳарбӣ-округӣ ва ҳарбӣ-саҳроӣ қариб 5 ҳазор нафар буданд. == Аҳаммияти байналмилалии инқилоб == Инқилоби 1905–1907 дар Руссия аҳаммияти байналмилалиро соҳиб шуд. Доираҳои либералӣ, демократӣ ва сотсиалистии Аврупо ва ИМА якдилона ҷонибдори инқилобиён шуданд. Матбуоти Ғарб аз расмҳои ҳаҷвии императори рус ва тавсифи ҷазодиҳиҳо пур буд. Инқилоби 1905–1907 дар Руссия мавзӯи мубоҳиса дар Интернатсионали 2 шуд. Қувваҳои асосии бештар радикалии инқилоби 1905–1907 дар Руссия ба мақсадҳои худ ноил нашуданд, чунки миёни қувваҳои иҷтимоӣ ва сиёсии дар он ширкатдошта ягонагӣ набуд. Масъалаи аграрӣ-деҳқонӣ асосан ҳал нашуд ва вазъи шиддатноки иҷтимоиро дар деҳот нигоҳ дошт. Коргарон дар мубориза барои ҳуқуқҳои худ ба натиҷаи муайян (ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба) ноил шуданд. Қувваҳои либералӣ-буржуазӣ норозӣ монданд, чунки ҳуқуқи ташкили ҳукумати дар назди Дума масъулро ба даст наоварданд ва бо ин восита ба ҳокимият роҳ наёфтанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ эълон карда шуданд, низоми бисёрҳизбӣ ташаккул ёфт, конститутсияи якуми Руссия – Қонунҳои асосии давлатии соли 1906 нашр шуданд, парламенти якуми рус – Думаи давлатӣ ва Шӯрои давлатӣ таъсис ёфтанд. Қувваҳои инқилобӣ-демократӣ ва сотсиалистӣ инқилоби 1905–1907 дар Руссияро ҳамчун «тайёрии генералӣ»-и ҳуҷуми нав ба мутлақият баҳо доданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инқилоби 1905–07 дар Руссия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Инқилобгарон]] hr65fwhtxvjvaaw4g6i3p428c33mvnj 0 334651 1491664 2026-10-30T05:52:14Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {| class="infobox" style="width:270px;" |+ '''Намудҳои рустаниҳо''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Species plantarum 001.jpg|250px|Саҳифаи унвонии нашри якуми китоб]] |- ! Муаллиф | [[Карл Линней]] |- ! Номи аслӣ | ''Species Plantarum'' |- ! Забон | [[Забони лотинӣ|Лотинӣ]] |- ! Кишвар | [[Шветсия]] |- ! Соҳа | [[Ботаника]] |-... 1491664 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:270px;" |+ '''Намудҳои рустаниҳо''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Акс:Species plantarum 001.jpg|250px|Саҳифаи унвонии нашри якуми китоб]] |- ! Муаллиф | [[Карл Линней]] |- ! Номи аслӣ | ''Species Plantarum'' |- ! Забон | [[Забони лотинӣ|Лотинӣ]] |- ! Кишвар | [[Шветсия]] |- ! Соҳа | [[Ботаника]] |- ! Соли нашр | [[1753]] |- ! Ҷойи нашр | [[Стокҳолм]] |- ! Ношир | Лаурентиус Салвиус |- ! Шумораи ҷилдҳо | 2 |- ! Шумораи саҳифаҳо | Тақрибан 1200 |} '''«Намудҳои рустаниҳо»''' ({{lang-la|Species Plantarum}}) — китоби илмии табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) аст, ки соли 1753 бо [[Забони лотинӣ|забони лотинӣ]] нашр шудааст. Дар ин асар Линней ҳазорҳо [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳо|рустании]] дар замони худ маълумро тавсиф карда, онҳоро аз рӯйи [[Авлод (таксономия)|авлодҳо]] гурӯҳбандӣ кардааст. Китоб яке аз муҳимтарин асарҳо дар таърихи [[Ботаника|ботаника]] ба шумор меравад, зеро дар он [[Номгузории дунома|номгузории дунома]] бори аввал барои гурӯҳи бузурги рустаниҳо ба таври пайваста истифода шудааст. Ин усул баъдтар асоси номгузории муосири илмии организмҳо гардид.<ref name="linnean">[https://www.linnean.org/news/2023/09/06/species-plantarum-at-270 Species Plantarum at 270] — The Linnean Society, 6 сентябри 2023.</ref> == Таърихи пайдоиш == Дар асри XVIII донишмандон рустаниҳои зиёдеро аз минтақаҳои гуногуни ҷаҳон меомӯхтанд. Бо афзоиши шумораи намудҳои маълум, номгузорӣ ва гурӯҳбандии онҳо душвортар мешуд. Як рустанӣ метавонист дар китобҳои гуногун бо номҳои мухталиф зикр шавад. Линней барои ба тартиб даровардани ин маълумот низоми ягонаи тасниф ва номгузории рустаниҳоро таҳия кард. Ӯ корро дар болои ''Species Plantarum'' ҳанӯз дар солҳои 1740 оғоз карда, барои анҷоми он солҳои зиёд заҳмат кашид.<ref name="linnean"/> Пеш аз Линней низ баъзе донишмандон номҳои дукалимагиро истифода мебурданд. Аммо маҳз ӯ ин усулро барои номгузории шумораи зиёди намудҳо ба таври пайваста ба кор бурд ва ба паҳн шудани он дар илм мусоидат кард.<ref name="worldcat">[https://search.worldcat.org/title/12799352 Species plantarum (1753)] — WorldCat, тавсифи библиографии нашри якум.</ref> == Нашр == Нашри якуми ''Species Plantarum'' соли 1753 дар шаҳри [[Стокҳолм]], пойтахти [[Шветсия]], аз ҷониби ношир Лаурентиус Салвиус дар ду ҷилд ба табъ расид. Ҷилди якум моҳи май ва ҷилди дуюм моҳи август нашр шуданд. Бо вуҷуди ин, дар қоидаҳои байналмилалии номгузории рустаниҳо санаи нашри ҳар ду ҷилд 1 майи соли 1753 ҳисобида мешавад.<ref name="ipni">[https://www.ipni.org/p/1071-2 Species Plantarum] — International Plant Names Index (IPNI).</ref> Нашри дуюми китоб солҳои 1762–1763 ва нашри сеюм соли 1764 ба табъ расид. Пас аз вафоти Линней низ асар аз нав нашр мешуд. Баъзе нашрҳои баъдӣ аз ҷониби ботаникони дигар таҳия ва такмил ёфтанд. == Мундариҷа == Нашри якуми китоб аз ду ҷилд ва тақрибан 1200 саҳифа иборат буда, дар он наздики 6000 номи намуд ва навъҳои рустаниҳо оварда шудааст. Линней рустаниҳоро ба қариб ҳазор авлод ҷудо карда, онҳоро дар 24 синф ҷой додааст.<ref name="bhl">[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/669 Caroli Linnaei Species Plantarum (1753)] — Biodiversity Heritage Library.</ref> Барои ҳар намуд Линней номи илмӣ, тавсифи кӯтоҳ ва маълумот дар бораи ҷойи рӯишашро меовард. Ӯ инчунин номҳоеро зикр мекард, ки донишмандони пешина барои ҳамон рустанӣ истифода бурда буданд. Ин ба хонандагон имкон медод, ки маълумоти китобро бо асарҳои пештар нашршуда муқоиса кунанд. === Таснифи рустаниҳо === Линней барои гурӯҳбандии рустаниҳо асосан ба сохти узвҳои афзоиши гул такя мекард. Ӯ аз рӯйи шумора ва ҷойгиршавии [[Гардбарг|гардбаргҳо]] рустаниҳоро ба синфҳо ва аз рӯйи хусусиятҳои узвҳои модинаи гул ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мекард. Масалан, рустаниҳои дорои як гардбарг ба як синф ва рустаниҳои дорои ду гардбарг ба синфи дигар дохил мешуданд. Ин усул барои муайян кардани рустаниҳо нисбатан осон буд, зеро донишмандон метавонистанд узвҳои гулро мушоҳида ва шумориш кунанд.<ref name="uppsala">[https://www.uu.se/en/linnaeus-garden/our-plants-and-attractions/our-plants/sexual-system Sexual System — The Linnaeus Garden] — Донишгоҳи Уппсала.</ref> Бо вуҷуди ин, низоми Линней комил набуд. Баъзан рустаниҳои ба ҳам наздик ба синфҳои гуногун ва рустаниҳои аз ҳам дур ба як синф дохил мешуданд. Аз ин рӯ, ин низомро таснифи сунъӣ меноманд. Худи Линней низ медонист, ки он хешии табиии ҳамаи рустаниҳоро пурра нишон намедиҳад. Имрӯз ботаникон барои муайян кардани хешии рустаниҳо дар баробари хусусиятҳои зоҳирӣ аз маълумоти генетикӣ ва дигар далелҳои [[Эволютсия|эволютсионӣ]] истифода мебаранд.<ref name="uppsala"/> === Номгузории дунома === Яке аз муҳимтарин хусусиятҳои ''Species Plantarum'' истифодаи пайвастаи номҳои дукалимагӣ буд. Пеш аз нашри китоб, рустаниҳо аксар вақт бо ибораҳои дарози лотинӣ номгузорӣ мешуданд, ки хусусиятҳои зоҳирии онҳоро тавсиф мекарданд. Масалан, рустании ''[[Plantago media]]'' пештар бо номи ''Plantago foliis ovato-lanceolatis pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti'' маълум буд. Линней дар китоб ин тавсифҳои дарозро нигоҳ дошт, вале дар канори онҳо номҳои кӯтоҳро низ ҷой дод. Ин номҳо аз номи авлод ва як калимаи иловагӣ иборат буданд. Калимаи дуюм имрӯз [[Эпитети намудӣ|эпитети намудӣ]] номида мешавад. Масалан, номи ''Plantago media'' аз ду қисм иборат аст: * ''Plantago'' — номи авлод; * ''media'' — эпитети намудӣ. Бо гузашти вақт, истифодаи чунин номҳои кӯтоҳ дар илм маъмул гардид ва ҷойи номҳои дарози тавсифиро гирифт.<ref name="worldcat"/> === Намунаҳои рустаниҳо === Дар китоб бисёр рустаниҳое тавсиф шудаанд, ки то имрӯз ба инсон маълум ва муҳиманд. Баъзе аз номҳои илмии пешниҳодкардаи Линней ҳанӯз ҳам истифода мешаванд. {| class="wikitable" ! Рустанӣ ! Номи илмӣ ! Саҳифаи китоб |- | [[Пиёз]] | ''[[Allium cepa]]'' L. | 300 |- | [[Помидор]] | ''[[Solanum lycopersicum]]'' L. | 185 |- | [[Avicennia officinalis]] | ''Avicennia officinalis'' L. | 110 |} Ҳарфи '''L.''' дар охири ин номҳо ихтисораи номи Линней аст ва нишон медиҳад, ки номи илмӣ аз ҷониби ӯ нашр шудааст.<ref>[https://www.ipni.org/n/527795-1 Allium cepa L.] — International Plant Names Index.</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/316947-2 Solanum lycopersicum L.] — International Plant Names Index.</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/861138-1 Avicennia officinalis L.] — International Plant Names Index.</ref> Дар китоб инчунин авлоди ''[[Avicennia]]'' оварда шудааст, ки номи он ба шарафи донишманди маъруф [[Абӯалӣ ибни Сино]] гузошта шудааст.<ref>[https://khovar.tj/2026/09/oizai-bajnalmilalii-ab-al-ibni-sino-muarrifii-millati-ar-guzor-ba-ilmu-donish-mulo-iza-o-dar-in-husus/ «Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино: муаррифии миллати арҷгузор ба илму дониш»] — АМИТ «Ховар», 8 сентябри 2026.</ref> == Аҳамияти илмӣ == ''Species Plantarum'' дар рушди ботаника ва номгузории илмии рустаниҳо нақши муҳим бозид. Истифодаи номҳои дукалимагӣ ба донишмандон имкон дод, ки намудҳоро осонтар муайян карда, маълумотро дар бораи онҳо аз сарчашмаҳои гуногун муқоиса кунанд. '''1 майи соли 1753''', ки санаи шартии нашри китоб мебошад, имрӯз ҳам дар қоидаҳои байналмилалӣ ҳамчун нуқтаи оғози номгузории илмии бисёр гурӯҳҳои рустаниҳо қабул шудааст. Ин маънои онро дорад, ки ҳангоми муайян кардани номи дурусти чунин рустаниҳо, номҳои аз ин сана ба баъд нашршуда ба ҳисоб гирифта мешаванд. Барои баъзе гурӯҳҳо ва дараҷаҳои таксономӣ санаҳои дигар муқаррар шудаанд.<ref name="code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=art5 International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, Article 13] — Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо.</ref> === Истифода дар ботаникаи муосир === Гарчанде таснифоти пешниҳодкардаи Линней бо рушди илм тағйир ёфт, усули номгузории дуномаи ӯ то имрӯз истифода мешавад. Ҳангоми таҳқиқи таърихи номи илмии як рустанӣ, ботаникон метавонанд ба ''Species Plantarum'' муроҷиат кунанд, то муайян намоянд, ки Линней онро бо кадом ном ва тавсиф нашр кардааст. Дар адабиёти илмӣ номи китоб одатан ба шакли кӯтоҳи '''''Sp. Pl.''''' оварда мешавад. Масалан, ишораи ''Allium cepa L., Sp. Pl.: 300 (1753)'' маънои онро дорад, ки Линней номи илмии пиёзро соли 1753 дар саҳифаи 300-уми ин китоб нашр кардааст.<ref name="ipni"/> Имрӯз номгузории илмии рустаниҳо тибқи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] танзим мешавад. Қоидаҳои ин кодекс бо рушди илм такмил меёбанд, аммо нашри якуми ''Species Plantarum'' ҳамоно яке аз муҳимтарин сарчашмаҳои таърихии номгузории ботаникӣ боқӣ мемонад.<ref name="code"/> == Нусхаҳои таърихӣ == Нусхаҳои нашрҳои гуногуни ''Species Plantarum'' дар китобхонаҳо ва муассисаҳои илмии ҷаҳон нигоҳ дошта мешаванд. Баъзе аз онҳо дорои ёддоштҳо ва ислоҳҳои дастнависи ботаникони асрҳои XVIII ва XIX мебошанд. Масалан, ботаники шведӣ Даниэл Соландер ҳангоми сафари тадқиқотӣ бо киштии «Индевор» (1768–1771) нусхаи нашри дуюми китобро ҳамроҳ дошт. Ӯ аз он барои гурӯҳбандӣ ва омӯзиши рустаниҳои ҷамъовардашуда истифода мебурд.<ref name="linnean"/> Имрӯз нусхаҳои рақамии ҳар ду ҷилди нашри якум дар китобхонаи электронии ''Biodiversity Heritage Library'' дастрасанд. Ин имкон медиҳад, ки муҳаққиқон ва хонандагон бо матни аслии китоб шинос шаванд.<ref name="bhl"/> == Адабиёт == {{reflist}} == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/13829 ''Species Plantarum'', ҷилди якум (1753)] — Biodiversity Heritage Library. * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830 ''Species Plantarum'', ҷилди дуюм (1753)] — Biodiversity Heritage Library. * [https://www.ipni.org/p/1071-2 Маълумоти китоб дар International Plant Names Index]. * [https://biological.tnu.tj/wp-content/uploads/2023/03/barnomai-talimi-23.pdf «Барномаҳои таълимии кафедраи ботаника»] — Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2023. Манбаи тоҷикӣ оид ба систематика ва номгузории рустаниҳо. [[Гурӯҳ:Китобҳои соли 1753]] [[Гурӯҳ:Китобҳои ботаникӣ]] [[Гурӯҳ:Номгузории ботаникӣ]] [[Гурӯҳ:Карл Линней]] stp5vcz7df4zfgkymzsq8ovpfecmtyt 0 334652 1491670 2026-10-30T06:14:00Z Сунатулло Сафарзода 108676 Сунатулло Сафарзода moved page [[Инқилоби 1905–07 дар Руссия]] to [[Инқилоби 1905–1907 дар Руссия]] 1491670 wikitext text/x-wiki #равона [[Инқилоби 1905–1907 дар Руссия]] 621xa40h0v2yegxnzcisfknjvof7tj5 0 334653 1491672 2026-10-30T06:20:22Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], Ҷ... 1491672 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ([[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961 — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Ӯзбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Аъзои совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Аъзои совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Аъзои совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Аъзои Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Аъзои Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] bvm4rnuw8z72xt87pji68x6sc9pkdh2 1491673 1491672 2026-10-30T06:21:24Z VASHGIRD 8035 1491673 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ([[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961 — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] oxp35ba5hbl2scgfvm7j4dep16ndu0x 1491674 1491673 2026-10-30T06:24:13Z VASHGIRD 8035 1491674 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ([[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961—1968  — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968—1974 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] mf1446ivke4ouvmptyd9od1i3a6c3dx 1491675 1491674 2026-10-30T06:26:24Z VASHGIRD 8035 1491675 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ([[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961—1968  — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968—1974 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Осор == Методы уплотнения и закрепления оснований при строительстве на просадочных грунтах. М., 1970 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] seertgzoygce5tbek53u21lyx6dg3mf 1491676 1491675 2026-10-30T06:32:40Z VASHGIRD 8035 /* Осор */ 1491676 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаэлян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ([[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961—1968  — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968—1974 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Осор == * ''Мусаелян А. А.'' Методы уплотнения и закрепления оснований при строительстве на просадочных грунтах. — М.: Стройиздат, 1970. — 184 с. * ''Крутов В. И., Галицкий В. Г., Мусаелян А. А. и др.'' Уплотнение просадочных грунтов. — М.: Стройиздат, 1974. — 208 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] 734s71uswc0chotoy0uquwg2hgvkl6l 1491677 1491676 2026-10-30T06:34:11Z VASHGIRD 8035 1491677 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаелян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ({{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаелян}}; [[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961—1968  — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968—1974 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Осор == * ''Мусаелян А. А.'' Методы уплотнения и закрепления оснований при строительстве на просадочных грунтах. — М.: Стройиздат, 1970. — 184 с. * ''Крутов В. И., Галицкий В. Г., Мусаелян А. А. и др.'' Уплотнение просадочных грунтов. — М.: Стройиздат, 1974. — 208 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] 0maeev90xikbx4ywr43ytq9n25d6f9o 1491681 1491677 2026-10-30T08:08:03Z VASHGIRD 8035 /* Адабиёт */ 1491681 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Александр Мусаэлян |номи аслӣ = {{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаелян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Александр Аркадевич Мусаэлян |таърихи таваллуд = 26.6.1926 |зодгоҳ = [[Грозний]], [[ҶШФСР]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}} |соҳа = [[геологияи инженерӣ]], [[механикаи замин]], [[сейсмологияи инженерӣ]] |ҷои кори = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|УДТ]], «Тоҷикпроект», Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АФ РСС Тоҷикистон, НИИОСП ба номи Н. М. Герсеванов |илмӣ дараҷа = [[доктори илмҳои геология ва минералогия]] (1969) |унувони илмӣ = [[профессор]] |ҷоизаҳо = Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон }} '''Александр Аркадевич Мусаэлян''' ({{lang-ru|Александр Аркадьевич Мусаелян}}; [[26 июн]]и [[1926]], [[Грозный]] — ?) — геологи шӯравӣ, доктори илмҳои геология ва минералогия (1969). Мутахассис дар соҳаи геологияи инженерӣ, механикаи замин ва сейсмологияи инженерӣ. == Зиндагинома == Александр Мусаэлян 26 июни соли 1926 дар шаҳри Грозный ба дунё омадааст. Соли 1953 [[Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]ро хатм кардааст. === Фаъолияти кори === * 1953—1961 — инженер, сардори отряд ва партияи геологӣ, саргеолог дар Институти лоиҳакашии «Тоҷикпроект». * 1961—1968  — сардори сектори механикаи замин ва сейсмологияи инженерии Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * 1968—1974 — роҳбари Лабораторияи № 18 дар шаҳри Душанбе дар назди Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (ВНИИОСП Госстрои СССР). * 1974 — директори Филиали осиёимиёнагии Институти тадқиқоти илмии асос ва иншооти зеризаминӣ ба номи Н. М. Герсеванов (аз соли 1974)<ref name="saniiosp">{{cite web |url=https://www.saniiosp.tj/istoriya.php |title=История института |publisher=САНИИОСП |accessdate=2026-10-30 |lang=ru}}</ref>. Ин филиал дар ҶШС Узбекистон, ҶШС Қирғизистон ва ҶШС Туркманистон низ бахшҳои худро дошт. == Фаъолияти илмӣ == Солҳои 1959—1963 дар аспирантураи ғоибона таҳсил карда, соли 1963 дар мавзӯи «Заминҳои таҳшиншудаи ноҳияи Душанбе ҳамчун асоси иншооти гражданӣ» диссертатсияи номзадӣ ва соли 1969 дар мавзӯи «Бинокорӣ дар заминҳои таҳшиншуда (суст)-и ноҳияҳои сейсмикии Осиёи Миёна» диссертатсияи докторӣ ҳимоя намудааст. Александр Мусаэлян дар ноҳиябандии сейсмикии марказҳои саноатии ҶШС Тоҷикистон (шаҳрҳои [[Душанбе]], [[Хуҷанд|Ленинобод]], [[Норак]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] ва [[Ёвон]]) иштирок доштааст, ки дар асоси онҳо нақшаҳои генералии сохтмони ин шаҳрҳо тартиб дода шудаанд. Муаллифи беш аз 70 асар ва мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар нашриётҳои шӯравӣ ва хориҷӣ ба табъ расидаанд. === Фаъолияти ҷамъиятӣ ва илмӣ-ташкилӣ === * Узви совети илмию техникии Вазорати сохтмон ва Госстрои ҶШС Тоҷикистон. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи докторӣ дар назди Институти асос ва иншооти зеризаминии Госстрои СССР. * Узви совети ихтисосмандон доир ба ҳимояи диссертатсияи номзадӣ дар назди Институти геологияи Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. * Узви Ассотсиатсияи байналмилалии геологияи инженерӣ. * Узви Кумитаи байналмилалӣ оид ба механикаи замин ва пойдевор. == Ҷоизаҳо == * Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон == Осор == * ''Мусаелян А. А.'' Методы уплотнения и закрепления оснований при строительстве на просадочных грунтах. — М.: Стройиздат, 1970. — 184 с. * ''Крутов В. И., Галицкий В. Г., Мусаелян А. А. и др.'' Уплотнение просадочных грунтов. — М.: Стройиздат, 1974. — 208 с. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мусаэлян Александр Аркадьевич|4|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Геологҳои ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] 083ubuuckfz3q089jlyvjkjmsccoh8h 0 334654 1491678 2026-10-30T06:57:13Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инноватсияи Педагогӣ ({{lang-en|innovation}} – навоварӣ) — яке аз навъҳои инноватсияи иҷтимоӣ; навоварии педагогӣ; тағйироти ҳадафмандонаи рушд, ки дар соҳаи маориф унсурҳо (навовариҳо)-и устувори беҳтарсозии хусусияти ҷузъу таркибҳои алоҳида, дар маҷмӯъ низоми таъл... 1491678 wikitext text/x-wiki Инноватсияи Педагогӣ ({{lang-en|innovation}} – навоварӣ) — яке аз навъҳои инноватсияи иҷтимоӣ; навоварии педагогӣ; тағйироти ҳадафмандонаи рушд, ки дар соҳаи маориф унсурҳо (навовариҳо)-и устувори беҳтарсозии хусусияти ҷузъу таркибҳои алоҳида, дар маҷмӯъ низоми таълимро ба вуҷуд меоварад. Ғояҳо, равандҳо; равишҳо, шаклҳо, фановари (технология)-ҳо, барномаҳои пурмазмун ва ғ. метавонанд инноватсияи педагогӣ шаванд. Инноватсия ба соҳаи педагогика аз илмҳои фарҳангшиносӣ, забоншиносӣ ва иқтисодиёт гузашта, муродифи таҳаввулот дар таълим, тарбия, усулҳои таълим гардидааст, ки дар фаъолияти илмию амалии муассисаҳои таълимӣ ба амал омадаанд. Марказҳои омӯзиш ва густариши инноватсияи педагогӣ солҳои 50 асри 20 дар Олмон, Амрико ва дигар давлатҳо таҳти таъсири унсурҳои инноватсионӣ пайдо шудаанд. Инноватсия дар педагогика дар натиҷаи ҷустуҷӯҳои илмӣ, таҷрибаи пешқадами омӯзгорони алоҳида ё коллективҳо зоҳир мегардад. Инноватсияи педагогӣ тағйиротеро дар бар мегирад, ки дар низоми маориф ва усули идораи он ворид карда мешавад. Навоварӣ тавассути ғоя, равиш, фановариҳои нав, барнома ва ғ. сурат мегирад. Масъалаҳои инноватсияи педагогӣ дар доираи инноватикаи педагогӣ (ҷузъи педагогика, ки табиат, қонунияти пайдоиш ва инкишофи инноватсияҳои педагогӣ, иртиботи онҳо бо суннатҳои пешин ва ояндаро вобаста ба субъекти таълим меомӯзонад) баррасӣ мешаванд. Дар соҳаи маориф субъектҳои инноватсионӣ асосан олимон, омӯзгорон ва донишомӯзон мебошанд. Зимни равандҳои инноватсионии таълим омӯзиши таҷрибаи нави педагогӣ ва татбиқи амалии навовариҳои педагогию психологӣ дар назар дошта мешаванд. Инноватсияи педагогӣ мувофиқи аломатҳои гуногун тасниф мегардад: аз рӯи иртибот бо ҷузъҳои сохтории низоми таълим (навоварӣ дар ҳадаф, вазифа ва мазмуни таълиму тарбия, усул ва технологияи таълим, низоми баҳогузорӣ ба дониш, маҳорат, малака); вобаста ба инкишофи субъектҳои таълим (рушди қобилияти донишомӯзон ва омӯзгорон, таҳаввули дониш, маҳорат, малака ва ғ.); аз рӯи муносибати иштирокдорони раванди педагогӣ (дар таълими гурӯҳӣ, инфиродӣ, хусусӣ ва ғ.); вобаста ба имконоти функсионалӣ (навоварӣ дар муҳити таълим ва идораи он); аз рӯи фарогирӣ (фаъолияти як омӯзгор, кафедра, факулта, иттиҳодияи методӣ, донишгоҳ ва ғ.); арзишҳои иҷтимоӣ-педагогӣ (дар муассисаҳои таълимии навъи муайян, барои гурӯҳи мушаххаси мутахассисон); тадбирҳои навоварона (маҳдуд, оммавӣ, куллӣ); вобаста ба сатҳи азнавсозиҳо (ислоҳотӣ, модернизатсия, инқилобӣ, қатъӣ ва ғ.). Инноватсияи педагогӣ аз ҳисоби маблағҳои соҳаи маориф, инчунин тавассути ҷалб кардани иқтидори иловагӣ – маблағҳо, таҷҳизот, технологияҳо ва ғ. амалӣ карда мешавад. Яке аз самтҳои асосии сиёсати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон инноватсияи педагогӣ (ба вуҷуд овардани шаклҳои нави таълим, таҳия ва татбиқи усулҳои нави таълим, барномаҳои нав ва ғ.) мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инноватсияи Педагогӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иннаватсия]] oacuettluqv1nrsjsltpu2ulv8emjlh 1491679 1491678 2026-10-30T07:05:27Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491679 wikitext text/x-wiki '''Инноватсияи Педагогӣ''' ({{lang-en|innovation}} – навоварӣ) — яке аз навъҳои инноватсияи иҷтимоӣ; навоварии педагогӣ; тағйироти ҳадафмандонаи рушд, ки дар соҳаи маориф унсурҳо (навовариҳо)-и устувори беҳтарсозии хусусияти ҷузъу таркибҳои алоҳида, дар маҷмӯъ низоми таълимро ба вуҷуд меоварад. Ғояҳо, равандҳо; равишҳо, шаклҳо, фановари (технология)-ҳо, барномаҳои пурмазмун ва ғ. метавонанд инноватсияи педагогӣ шаванд. Инноватсия ба соҳаи педагогика аз илмҳои фарҳангшиносӣ, забоншиносӣ ва иқтисодиёт гузашта, муродифи таҳаввулот дар таълим, тарбия, усулҳои таълим гардидааст, ки дар фаъолияти илмию амалии муассисаҳои таълимӣ ба амал омадаанд. Марказҳои омӯзиш ва густариши инноватсияи педагогӣ солҳои 50 асри 20 дар Олмон, Амрико ва дигар давлатҳо таҳти таъсири унсурҳои инноватсионӣ пайдо шудаанд. Инноватсия дар педагогика дар натиҷаи ҷустуҷӯҳои илмӣ, таҷрибаи пешқадами омӯзгорони алоҳида ё коллективҳо зоҳир мегардад. Инноватсияи педагогӣ тағйиротеро дар бар мегирад, ки дар низоми маориф ва усули идораи он ворид карда мешавад. Навоварӣ тавассути ғоя, равиш, фановариҳои нав, барнома ва ғ. сурат мегирад. Масъалаҳои инноватсияи педагогӣ дар доираи инноватикаи педагогӣ (ҷузъи педагогика, ки табиат, қонунияти пайдоиш ва инкишофи инноватсияҳои педагогӣ, иртиботи онҳо бо суннатҳои пешин ва ояндаро вобаста ба субъекти таълим меомӯзонад) баррасӣ мешаванд. Дар соҳаи маориф субъектҳои инноватсионӣ асосан олимон, омӯзгорон ва донишомӯзон мебошанд. Зимни равандҳои инноватсионии таълим омӯзиши таҷрибаи нави педагогӣ ва татбиқи амалии навовариҳои педагогию психологӣ дар назар дошта мешаванд. Инноватсияи педагогӣ мувофиқи аломатҳои гуногун тасниф мегардад: аз рӯи иртибот бо ҷузъҳои сохтории низоми таълим (навоварӣ дар ҳадаф, вазифа ва мазмуни таълиму тарбия, усул ва технологияи таълим, низоми баҳогузорӣ ба дониш, маҳорат, малака); вобаста ба инкишофи субъектҳои таълим (рушди қобилияти донишомӯзон ва омӯзгорон, таҳаввули дониш, маҳорат, малака ва ғ.); аз рӯи муносибати иштирокдорони раванди педагогӣ (дар таълими гурӯҳӣ, инфиродӣ, хусусӣ ва ғ.); вобаста ба имконоти функсионалӣ (навоварӣ дар муҳити таълим ва идораи он); аз рӯи фарогирӣ (фаъолияти як омӯзгор, кафедра, факулта, иттиҳодияи методӣ, донишгоҳ ва ғ.); арзишҳои иҷтимоӣ-педагогӣ (дар муассисаҳои таълимии навъи муайян, барои гурӯҳи мушаххаси мутахассисон); тадбирҳои навоварона (маҳдуд, оммавӣ, куллӣ); вобаста ба сатҳи азнавсозиҳо (ислоҳотӣ, модернизатсия, инқилобӣ, қатъӣ ва ғ.). Инноватсияи педагогӣ аз ҳисоби маблағҳои соҳаи маориф, инчунин тавассути ҷалб кардани иқтидори иловагӣ – маблағҳо, таҷҳизот, технологияҳо ва ғ. амалӣ карда мешавад. Яке аз самтҳои асосии сиёсати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон инноватсияи педагогӣ (ба вуҷуд овардани шаклҳои нави таълим, таҳия ва татбиқи усулҳои нави таълим, барномаҳои нав ва ғ.) мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инноватсияи Педагогӣ|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Иннаватсия]] [[Гурӯҳ:Педагогика]] hhqbhc4lo3slxacj6kvzdsejb4r6v4i 0 334655 1491683 2026-10-30T09:01:56Z ~2026-57779-20 163406 Саҳифаи нав: '''Хоҷа Аброр Қӯрғанӣ''' — як силсилаи маъруфи [[тасаввуф]]ро гӯянд, ки пайравони он [[Аброр Қӯрғанӣ| Аброр Қӯрғаниро]] пешвои худ мешуморанд. Аброриён бештар дар ҳудуди Осиёи Миёна, Эрон, Афғонистон интишор ёфта ҳастанд д. таълимоти Аброр порсоӣ ва диндорист. Б... 1491683 wikitext text/x-wiki '''Хоҷа Аброр Қӯрғанӣ''' — як силсилаи маъруфи [[тасаввуф]]ро гӯянд, ки пайравони он [[Аброр Қӯрғанӣ| Аброр Қӯрғаниро]] пешвои худ мешуморанд. Аброриён бештар дар ҳудуди Осиёи Миёна, Эрон, Афғонистон интишор ёфта ҳастанд д. таълимоти Аброр порсоӣ ва диндорист. Бино ба таълимоти Аброр Қӯрғанӣ сӯфии ҳақиқӣ бояд тамоми қоидаҳои шариат ва тариқатро риоя карда, баъд ба зинаи ҳақиқат гузарад. Пайравони силсилаи Аброр зӯҳду тақво ва парҳезгорию таваккулро инкор мекарданд. Онҳо зимни муҷоҳида ба касбу кори муайян машғул шудани сӯфиёнро раво медонистанд.Аброр Қӯрғанӣ дар асарҳояш пайравонашро ба тасфияи нафс ва дурӣ ҷустан аз ҷоҳталабӣ тарғиб кардааст. Мас., Аброр дар «Аброр »-аш навиштааст: «Қавли саҳеҳ он аст, ки иштиғол ба касб монеаи тасаввуф нест». Аброр Қӯрғанӣ муршиди Мастурахон Қӯрғанӣ мебошанд. Аз ни рӯ, ташаккулу инкишофи силсилаи хоҷагон давраи тӯлониро дар бар мегирад ва нақшбандия як тариқати силсилаи хоҷагон ба шумор меравад. Таълимоти асосии силсилаи хоҷагон аз ёздаҳ принцип иборат мебошад: хуш дар дам, хилват дар анҷуман, назар ба қадам, сафар дар ватан, ёдкард, нигаҳдошт, ёддошт, бозгашт, вуқуфи ададӣ, вуқуфи қалбӣ, вуқуфи замонӣ. Ҳашт принсипи аввалро ба Аброр Қӯрғанӣ ва сетои дигарашро ба [[Мастурхон Қӯрғанӣ ]] нисбат медиҳанд. Пайравони силсилаи Аброр ба ин шарҳу тавзеҳоти зиёде навиштаанд. Пайравони силсилаи хоҷагон мардумро ба диндорӣ ва итоаткорӣ даъват намуда, ба мисли дигар ҷараёнҳои динию ирфонӣ дар таърихи афкори ҷамъиятӣ нақши иртиҷоӣ бозидаанд. == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} {{Тариқатҳо}} oypsywv1jv99t1b0md8y39h4ef68ia1 0 334656 1491686 2026-10-30T09:50:37Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфилтрат''' (лот. infiltratus – дарунполуда) — ташкилае, ки дар [[Бофта|бофтаҳо]] (насҷи зери пӯст, [[мушакҳо]]) ё узв ([[шуш]], [[ҷигар]]) дар натиҷаи ҷамъ шудани аносири ҳуҷайра бо омехтаи хун ва лимфа ба вуҷуд меояд. == Пайдоиш == Инфилтрат, маъмулан, дар пайи илтиҳоб ва б... 1491686 wikitext text/x-wiki '''Инфилтрат''' (лот. infiltratus – дарунполуда) — ташкилае, ки дар [[Бофта|бофтаҳо]] (насҷи зери пӯст, [[мушакҳо]]) ё узв ([[шуш]], [[ҷигар]]) дар натиҷаи ҷамъ шудани аносири ҳуҷайра бо омехтаи хун ва лимфа ба вуҷуд меояд. == Пайдоиш == Инфилтрат, маъмулан, дар пайи илтиҳоб ва баъзе бемориҳои сироятии музмин (сил, сифилис, актиномикоз ва ғайра) зуҳур мекунад. Бештар Инфилтратҳои илтиҳобӣ ва омосӣ ба мушоҳида мерасанд. Инфилтратро баъзан барои ишора кардани ҳамон мавзеи бофта, ки маҳлули доруи ҳисбар ба он фиристода шудааст, истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфилтрат|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷарроҳӣ]] mijn5qeoy0sfjkq21aan7cfwuzs1xu7 1491687 1491686 2026-10-30T09:51:17Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491687 wikitext text/x-wiki '''Инфилтрат''' ({{lang-la|infiltratus}} – дарунполуда) — ташкилае, ки дар [[Бофта|бофтаҳо]] (насҷи зери пӯст, [[мушакҳо]]) ё узв ([[шуш]], [[ҷигар]]) дар натиҷаи ҷамъ шудани аносири ҳуҷайра бо омехтаи хун ва лимфа ба вуҷуд меояд. == Пайдоиш == Инфилтрат, маъмулан, дар пайи илтиҳоб ва баъзе бемориҳои сироятии музмин (сил, сифилис, актиномикоз ва ғайра) зуҳур мекунад. Бештар Инфилтратҳои илтиҳобӣ ва омосӣ ба мушоҳида мерасанд. Инфилтратро баъзан барои ишора кардани ҳамон мавзеи бофта, ки маҳлули доруи ҳисбар ба он фиристода шудааст, истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфилтрат|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷарроҳӣ]] i3vvktbii08o08wd6akdl4cncj21j8r 0 334657 1491688 2026-10-30T10:01:46Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфилтратсия''' ({{lang-la|in}} – дар ва {{lang-la|filtratio}}қадим – полоидан, соф кардан) — раванди таровидани [[боришоти атмосферӣ]] ва обҳои рӯизаминӣ дар ҷинсҳои кӯҳӣ ва хок тавассути сӯрохчаҳои капиллярӣ ва субкапиллярӣ, тарқишҳои дигар масомаҳо, умқҳои холӣ ва ҳарак... 1491688 wikitext text/x-wiki '''Инфилтратсия''' ({{lang-la|in}} – дар ва {{lang-la|filtratio}}қадим – полоидан, соф кардан) — раванди таровидани [[боришоти атмосферӣ]] ва обҳои рӯизаминӣ дар ҷинсҳои кӯҳӣ ва хок тавассути сӯрохчаҳои капиллярӣ ва субкапиллярӣ, тарқишҳои дигар масомаҳо, умқҳои холӣ ва ҳаракати ин рутубати ҷозибавӣ аз сатҳи замин ба воситаи минтақаҳои ҳавогузаронӣ то сатҳи обҳои зеризаминӣ. == Навъҳои инфилтратсия == Инфилтратсия озод ва муқаррарӣ мешавад. Инфилтратсияи озод ҳаракати пастравандаи об дар шакли фавракҳои алоҳида зери таъсири қувваи вазнинӣ ва қисман қувваҳои капиллярӣ дар тарқишҳо ё каналҳо, Инфилтратсияи муқаррарӣ ҳаракати об тавассути масомаҳои ҷинсҳои минтақаи ҳавогузаронӣ таҳти таъсири фарқи фишорҳо мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфилтратсия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] 6rl20ttjpj24v845i382dvrotxwlg8r 0 334658 1491689 2026-10-30T10:08:55Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфилтратсия''' '''дар иқтисодиёт''' — дар ҳайати кормандони бонк ҷойгир кардани ашхоси алоҳида аз ҷониби гурӯҳҳои ҷиноятпеша ё рақибон барои ҷосусии иқтисодӣ, ки дар қабул кардани қарорҳои идора таъсир расонда, сабаби барҳам хӯрдани бонк ё зиён расонидан б... 1491689 wikitext text/x-wiki '''Инфилтратсия''' '''дар иқтисодиёт''' — дар ҳайати кормандони бонк ҷойгир кардани ашхоси алоҳида аз ҷониби гурӯҳҳои ҷиноятпеша ё рақибон барои ҷосусии иқтисодӣ, ки дар қабул кардани қарорҳои идора таъсир расонда, сабаби барҳам хӯрдани бонк ё зиён расонидан ба фаъолияти он мегарданд, инчунин аъмоли дигари манфиро ба муқобили он анҷом медиҳанд. == Мафҳум == Ҷосусии бонкӣ торафт сатҳи маҳорати худро баланд мебардорад. Ҳоло бештар аз 30 дарсади зарари бонкҳоро дар олам Инфилтратсия ташкил медиҳад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфилтратсия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саноат]] [[Гурӯҳ:Ҷанги собирӣ]] pavguhtiedr0erb1w8537vdh1b23bli 0 334659 1491690 2026-10-30T10:35:08Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфинитив''' ({{lang-la|infinitivus}} (modus) – номуайян) —яке аз шаклҳои номуйян ва бешахси ''феъл. Нигар низ [[Масдар]].'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфинитив|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] 1491690 wikitext text/x-wiki '''Инфинитив''' ({{lang-la|infinitivus}} (modus) – номуайян) —яке аз шаклҳои номуйян ва бешахси ''феъл. Нигар низ [[Масдар]].'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфинитив|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] t7nxntpw9s3gj6gurlciy5iyp3m92nt 1491691 1491690 2026-10-30T10:36:03Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491691 wikitext text/x-wiki '''Инфинитив''' ({{lang-la|infinitivus}} (modus) – номуайян) —яке аз шаклҳои номуйян ва бешахси ''феъл. == Нигар низ == [[Масдар]]. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфинитив|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] mgxfx3s97jp9mtenope0stakv906erl 1491692 1491691 2026-10-30T10:36:22Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491692 wikitext text/x-wiki '''Инфинитив''' ({{lang-la|infinitivus}} (modus) – номуайян) —яке аз шаклҳои номуйян ва бешахси ''феъл. == Нигар низ == [[Масдар]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфинитив|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] 9w4i899bl1e4scdgo4fkh7jrdzmsc59 1491693 1491692 2026-10-30T10:36:53Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491693 wikitext text/x-wiki '''Инфинитив''' ({{lang-la|infinitivus}} (modus) – номуайян) —яке аз шаклҳои номуйян ва бешахси ''[[Феъл (дастури забон)|феъл]].'' == Нигар низ == [[Масдар]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфинитив|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Забоншиносӣ]] fnikajegidk6o54b0q818ky0qu32eg7 0 334660 1491694 2026-10-30T10:45:48Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инфиол''' (ар. انفعال ‒ асарпазирӣ, шарманда шудан), 1) мақулаи фалсафӣ, ки таъсирпазирии феъл (амал)-ро аз фоил (амалкунанда) ифода мекунад. Мақулаи Инфиол ё «ан янфаъил» яке аз мақулоти даҳгонаи Арасту ва яке аз мақулоти нуҳгонаи аразист. Дар таърифи фалсафи... 1491694 wikitext text/x-wiki '''Инфиол''' (ар. انفعال ‒ асарпазирӣ, шарманда шудан), 1) мақулаи фалсафӣ, ки таъсирпазирии феъл (амал)-ро аз фоил (амалкунанда) ифода мекунад. Мақулаи Инфиол ё «ан янфаъил» яке аз мақулоти даҳгонаи Арасту ва яке аз мақулоти нуҳгонаи аразист. Дар таърифи фалсафии он гуфтаанд: «Инфиол будани ҷавҳар дар ҳолатест, ки аз ғайраш таъсирпазир аст. Ва он таъсир ғайримустақил буда, бардавом нест». Инфиолро дар муқобили феъл истифода мекунанд; 2) ҳолати равонии инсон, ки зери таъсири ҳаяҷонҳои мусбат ё манфӣ зоҳир мегардад. {{иқтибоси академикӣ|<poem> Дар дӯзахам бияфкану номи гунаҳ мабар, К-оташ ба гармии арақи инфиол нест. </poem>|сарчашма=Соиб}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфиол|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Фалсафа]] bj027ot79s8b79hzg1p3xkv79zul6ui 0 334661 1491695 2026-10-30T11:10:12Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: {{Маҷалла}} '''Инфлайт''' (англ. in-flight magazine), маҷаллаи нақлиёти ҳавоӣ. == Мазмун == Таърихи Инфлайт аз солҳои 30 асри XX оғоз ёфтааст. Дар шакли варақа ҳамчун воситаи маълумотдиҳӣ ба мусофирон аз ҷониби ширкати ҳавоии «Pan American» истифода гардида, баъдан ба маҷалла табд... 1491695 wikitext text/x-wiki {{Маҷалла}} '''Инфлайт''' (англ. in-flight magazine), маҷаллаи нақлиёти ҳавоӣ. == Мазмун == Таърихи Инфлайт аз солҳои 30 асри XX оғоз ёфтааст. Дар шакли варақа ҳамчун воситаи маълумотдиҳӣ ба мусофирон аз ҷониби ширкати ҳавоии «Pan American» истифода гардида, баъдан ба маҷалла табдил ёфтааст. Инфлайтро, маъмулан, барои мутолиаи мусофирон дар ҷайби қафои ҳар як курсии ҳавопаймо мегузоранд. Дар Инфлайт асосан дар бораи ширкати ҳавоӣ, дастовардҳои он, қоидаҳо барои мусофирон зимни парвози ҳавопаймо, мушаххасоти бақайдгирӣ дар фурудгоҳҳо, ҷадвали парвози ҳавопаймоҳо ва ғайра маълумот дода мешавад. Инчунин оид ба мавзеъҳои сайёҳӣ, рухдодҳои фарҳангӣ, варзишӣ мақолаҳо ва дар хусуси маводди ғизоӣ, олами муд, филмҳо ва ғайра ба забонҳои гуногун матолиби тарғиботӣ чоп мешаванд. Ҳадафи Инфлайт инъикоси маводди шавқовар буда, интишори иттилооти манфӣ дар он манъ аст. Ҳар як ширкати ҳавоӣ Инфлайти худро дорад ва онҳоро фақат дар дохили ҳавопаймоҳои худ тақсим мекунад. Баъзе ширкатҳои калон 2–3 номгӯй Инфлайт доранд. Адади нашр ва замони интишори онҳо дар доираи талабот ва имконияти ширкат сурат мегирад (маъмулан соле то 6–12 шумора). Дар Русия ва ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, Инфлайт солҳои 90 асри 20 пайдо шуд. Дар Тоҷикистон ширкати ҳавоии «Сомон эйр» таҳти унвони «Парвоз» Инфлайт дорад, ки онро ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нашр карда, пешкаши мусофирони ҳавопаймоҳои худ мегардонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфлайт|8|муаллиф= М. Муродӣ.}} {{ПБ}} srnrwzpbm60iivaiu5vrtxry4iof5zy 1491696 1491695 2026-10-30T11:10:37Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491696 wikitext text/x-wiki {{Маҷалла}} '''Инфлайт''' ({{lang-en|in-flight magazine}}), маҷаллаи нақлиёти ҳавоӣ. == Мазмун == Таърихи Инфлайт аз солҳои 30 асри XX оғоз ёфтааст. Дар шакли варақа ҳамчун воситаи маълумотдиҳӣ ба мусофирон аз ҷониби ширкати ҳавоии «Pan American» истифода гардида, баъдан ба маҷалла табдил ёфтааст. Инфлайтро, маъмулан, барои мутолиаи мусофирон дар ҷайби қафои ҳар як курсии ҳавопаймо мегузоранд. Дар Инфлайт асосан дар бораи ширкати ҳавоӣ, дастовардҳои он, қоидаҳо барои мусофирон зимни парвози ҳавопаймо, мушаххасоти бақайдгирӣ дар фурудгоҳҳо, ҷадвали парвози ҳавопаймоҳо ва ғайра маълумот дода мешавад. Инчунин оид ба мавзеъҳои сайёҳӣ, рухдодҳои фарҳангӣ, варзишӣ мақолаҳо ва дар хусуси маводди ғизоӣ, олами муд, филмҳо ва ғайра ба забонҳои гуногун матолиби тарғиботӣ чоп мешаванд. Ҳадафи Инфлайт инъикоси маводди шавқовар буда, интишори иттилооти манфӣ дар он манъ аст. Ҳар як ширкати ҳавоӣ Инфлайти худро дорад ва онҳоро фақат дар дохили ҳавопаймоҳои худ тақсим мекунад. Баъзе ширкатҳои калон 2–3 номгӯй Инфлайт доранд. Адади нашр ва замони интишори онҳо дар доираи талабот ва имконияти ширкат сурат мегирад (маъмулан соле то 6–12 шумора). Дар Русия ва ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, Инфлайт солҳои 90 асри 20 пайдо шуд. Дар Тоҷикистон ширкати ҳавоии «Сомон эйр» таҳти унвони «Парвоз» Инфлайт дорад, ки онро ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нашр карда, пешкаши мусофирони ҳавопаймоҳои худ мегардонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инфлайт|8|муаллиф= М. Муродӣ.}} {{ПБ}} 3ge0pu18igvyy8ox60y53cj4o276x8p 0 334662 1491697 2026-10-30T11:25:16Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Информосомаҳо''' — заррачаҳое, ки дар ҳуҷайраҳои ҳайвонот вуҷуд дошта, аз кислотаи рибонуклеати калонмолекула (ғайририбосомӣ) ва сафедаи хосса иборат мебошанд. == Таърихи пайдоиш == Информосомаҳоро нахустин бор [[соли 1964]] олими шӯравӣ А. С. Спирин бо ҳамкоро... 1491697 wikitext text/x-wiki '''Информосомаҳо''' — заррачаҳое, ки дар ҳуҷайраҳои ҳайвонот вуҷуд дошта, аз кислотаи рибонуклеати калонмолекула (ғайририбосомӣ) ва сафедаи хосса иборат мебошанд. == Таърихи пайдоиш == Информосомаҳоро нахустин бор [[соли 1964]] олими шӯравӣ А. С. Спирин бо ҳамкоронаш дар ситоплазмаи гуногунандозаи ҷанини моҳиҳо ошкор кардааст. Дар Информосомаҳо таносуби массаи кислотаи рибонуклеат ва сафеда доимӣ (тақр. 1:4) ва дар ҳамаи заррачаҳо, қатъи назар аз андозаашон, ҳамсон мебошад. Чунин заррачаҳо дар ҳуҷайраҳои ширхӯрон (аз ҷумла дар ҳуҷайраҳои аз вирусҳо сироятёфта), ҳамчунин дар сӯзанпӯстону ҳашарот ёфт шудаанд. Тахмин мекунанд, ки дар Информосомаҳо КРН-и ахборӣ мавҷуд аст. Сафедаи Информосомаҳо эҳтимол барои аз ҳаста (ядро) ба ситоплазма интиқол додани кислотаи рибонуклеати ахборӣ ва ҳифзи он аз харобӣ, инчунин баҳри танзими суръати синтези сафеда муҳим аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Информосомаҳо|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Сафедаҳо]] d7lpw6umpnk9xcjymku3san9dr8ruxe