Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 1996 1491715 1449075 2026-10-30T17:33:07Z ~2026-57877-03 163490 1491715 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | common_name = Kyrgyzstan | Парчам = Flag of Kyrgyzstan.svg | Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Қирғизистон | Номи аслӣ = {{lang-ky|Кыргыз Республикасы}}<br>{{lang-ru|Кыргызская Республика}} | Нишон = Emblem of Kyrgyzstan.svg | Шиор = | Номи суруди миллӣ = Суруди миллии Қирғизистон [[File:Kyrgyzstan (instrumental).ogg|center]] | Сохтори давлат = [[Низоми нимариёсатӣ]] | Дар харита = LocationKyrgyzstan.png | Забон = [[Забони қирғизӣ|қирғизӣ]] | Соҳибистиқлол аз = [[ИҶШС]] | Пойтахт = [[Бишкек]] | Шаҳри калонтарин = [[Бишкек]], [[Ӯш]], [[Ҷалолобод]], [[Қарокӯл (шаҳр) |Қарокӯл]] | Вазифаи сарварон = [[Президент]]<br/>[[Сарвазир]] | Сарварон = [[Содир Ҷабборов]]<br/>[[Улуғбек Марипов]] | Ҷой аз рӯи масоҳат = 85 | Масоҳат = 200,105 | Фоизи об = 3.6 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 110 | Аҳолӣ = 5,264,000 | Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ = | Зичии аҳолӣ = | ММД = | Соли ҳисоби ММД = | Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Пули миллӣ = соми қирғизӣ | Домен = [[.kg]] | Коди телефон = 996 | Соат = +6 | Эзоҳот = | Рӯзи истиқлолият = 31 августи 1991 }} [[Акс:Bringing the sheep home, on the southern shore of Issy-Kol. (3968109583).jpg|thumb|right|Иссиқкӯл]] [[Акс:Kyr oblasts.png|thumbnail|250px|Вилоятҳои Қирғизистон]] '''Қирғизистон''' ({{lang-ky|Кыргызстан}}, {{Audio-IPA|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|[qɯrɢɯzˈstɑn]}}) ё расман '''Ҷумҳурии Қирғизистон''' ({{lang-ky|Кыргыз Республикасы}}, {{Audio-IPA|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргыз Республикасы.wav|[qɯrˈʁɯz resˈpuˈbliˈkaˈsɯ]}}) — [[кишвар]]ест дар [[Осиёи Миёна]]. Дар шимол — бо [[Қазоқистон]], дар ғарб — бо [[Ӯзбекистон]], дар ҷанубу ғарб — бо [[Тоҷикистон]], дар ҷанубу шарқ бо [[Чин]] ҳамсарҳад аст. [[Пойтахт|Пойтахташ]] — шаҳри [[Бишкек]]. Қирғизистон узви [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|ИДМ]] (1991), [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]] (1992), САҲА (1992), [[Созмони ҳамкории иқтисодӣ]] (1992), [[Созмони ҳамкории исломӣ]] (1992), [[Сандуқи байналмилалии пул]] (1992), СҶС (1998), [[Бонки байналмилалии таҷдид ва рушд]] (1992), [[Созмони ҳамкории Шанхай]] (2001), [[Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё|Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё]] (2001) ва ғ. мебошад. == Идҳои давлатии кишвар == {| class="wikitable" |- ! Рӯз ! Ном ба зобони қирғизӣ ! Ном ба забони тоҷикӣ |- | [[1 январ]] | Жаңы жыл | [[Соли Нав|Соли нави мелодӣ]] |- | [[23 феврал]] | Ата-Журтту коргоочунун күнү | Рӯзи нигоҳдорандаҳои Ватан |- | [[8 март]] | Эл аралык аялдар күнү | [[Рӯзи байналхалқии занон]] |- | [[21 март]] | Нооруз | [[Наврӯз]] |- | [[5 май]] | Конституция күнү | Рӯзи Конститутсия |- | [[9 май]] | Жеңиш күнү | Рӯзи хотира |- | [[31 август]] | Эгемендүүлүк күнү | Рӯзи истиқлол |- | - | Орозо айт | [[Иди Рамазон]] |- | - | Курман айт | [[Иди Қурбон]] |} [[Акс:On the way to Naryn, Kyrgyzstan.jpg|мини|800x800пкс|Акси дашти [[Вилояти Нарин|Норин]]: аспҳо дар чарогоҳ]] == Сохти давлатӣ == Қирғизистон давлати унитарӣ ва ҷумҳурии президентӣ буда, конститутсияаш 5.5.1993 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шудааст (бо тағйиру иловаҳои соли 2007). Роҳбари давлат – Президент, ки дар асоси овоздиҳии мустақими пинҳонӣ (ҳуқуқи як бор аз нав интихоб шудан дорад) ба муҳлати 5 сол интихоб мешавад. Ба мақоми президентӣ шаҳрванди Қирғизистон, ки синну солаш аз 35 боло (то 65-сола) буда, забони давлатиро медонад ва 15 соли охир дар ҳудуди Қирғизистон зиндагӣ кардааст, ҳуқуқи интихоб шуданро дорад. Мақоми олии қонунгузор парламенти якпалатагӣ буда, аз 90 вакил иборат аст, ки тибқи рӯйхатти ҳизбӣ ба муҳлати 5 сол интихоб мешаванд. Мақоми олии ҳокимияти иҷроия аз ҷониби сарвазир – намояндаи ҳизби сиёсӣ, ки дар парламент зиёда аз 50%-и курсиҳоро соҳиб аст, идора карда мешавад. Дар Қирғизистон низоми бисёрҳизбӣ амал намуда, «Оқ-Жол» (Роҳи дурахшон), [[Ҳизби сотсиал-демократии Қирғизистон]] (1993) ва [[Ҳизби коммунистии Қирғизистон]] (1992) фаъолтарин ҳизбҳои мамлакат мебошанд. == Табиат. Релеф, сохти геологӣ ва сарватҳои табиӣ == 93%-и ҳудуди кишварро кӯҳҳо (88% с-кӯҳ) фаро гирифтаанд. Қирғизистон дар ҳудуди кӯҳҳои [[Тиёншон]] (дар шимолу шарқ), с-кӯҳҳои [[Ҳисору-Олой|Ҳисору Олой]] (дар ҷанубу ғарб) ва [[Помир]] ҷойгир аст. Баландиҳои бузургтар дар қисми шимол ва ҷануби мамлакат воқеанд. Тақр. 90%-и ҳудуди Қирғизистон дар баландиҳои зиёда аз 1500 м ва 40% дар баландии бештар аз 3000 м қарор дорад; 14 қуллаи баландиашон бештар аз 6000 м, аз ҷумла қ. Ғалаба (Ҷенгиш Чокусу, 7439 м) – баландтарин қулла дар Қирғизистон ва Тиёншон, қ. Хан-Тенгри (6995 м) ва қ. Ленин (7134 м, дар Помир) дорад. Дар релефи Қирғизистон табдили с-кӯҳҳои арзӣ ва зерарзии васеъшуда ва нишебиҳои амиқи байникӯҳӣ, ки миёни ҳам тавассути дараҳо (Ала-Арча, Боом, Ҷети Оғуз, Ҷаман-Дабан, Кёл-Суу) пайвастаанд, мушоҳида мешавад. С-кӯҳҳои ғарбиву шимолии Тиёншон ба шимол тӯл мекашанд: Талас Алатов (4484 м, ш. Манас), с-кӯҳи Қирғиз, ки миёни ҳам бо водию кӯҳистони Талас ҷудо шудаанд; Кюнгёй-Алатов (4771 м) ва Терскей-Алатов (5216 м), ки ҳавзаи Иссиқкӯлро аз шимол ва ҷануб иҳота кардаанд. Дар шимол, дар водии Чӯй силсилакӯҳи Қирғиз воқеъ буда, ба самти ғарб кушода аст. Қад-қади сарҳади ҷанубу шарқӣ ба самти шимолу шарқ ва ҷанубу ғарб дарозтарин с-кӯҳи Қирғизистон – Кӯкшалтов (қуллаи баландтаринаш Данков, 5982 м) тӯл кашидааст. Аз қ. Ғалаба то қ. Данков бузургтарин минтақаи яхбастаи Тиёншон (майдони умумиаш 983 км²) доман паҳн кардааст. Дар масири сарҳадди ҷанубӣ силсилакӯҳи Паси Олойи с-кӯҳи Помир ҷойгир аст. == Бахшбандии кишварӣ == {{асос|Вилоятҳои Қирғизистон}} Ба воҳидҳои маъмурии кишвар дохил мешаванд: * 498 воҳиди мунисипалӣ, аз ҷумла: ** 2 шаҳри тобеи ҷумҳурӣ, ** 7 вилоят, ** 40 ноҳия, ** 28 ҷамоати шаҳрӣ, ** 423 ҷамоати деҳотӣ (айыл өкмөтү). Қирғизистон аз 7 вилоят иборат: # [[Вилояти Бодканд]] # [[Вилояти Чуй]] # [[Вилояти Ҷалолобод]] # [[Вилояти Норин]] # [[Вилояти Ӯш]] # [[Вилояти Талас]] # [[Вилояти Иссиқкӯл]] == Иқлим == Иқлими Қирғизистон муътадили континенталӣ мебошад. Релефи кӯҳӣ ва баландиҳои мураккаби дорои фосилаҳои калон боиси гуногунии зиёд дар шароити гармӣ ва дараҷаи рутубат шудаанд. Ҳарорати миёнаи январ дар доманакӯҳҳо аз –4°С (дар ҷанубу ғарб.) то –10°С (дар шимол), дар миёнакӯҳҳо –15–20°С, дар баландкӯҳҳо то –28°С; ҳарорати миёнаи  июл мутобиқан дар доманакӯҳҳо 25–27°С, дар водиҳои миёнакӯҳ 15–17°С ва дар баландкӯҳҳо ба +5–10°С мерасад. Дар водиҳо ва ҳамвориҳои байни кӯҳҳо фарқи калони ҳарорати шабонарӯзӣ ва солона мушоҳида мешавад (дар водии Чӯй то 8°С). Рӯзҳои офтобиаш дар 1 сол тақр. 300 рӯз. Дар нишебиҳои шамолраси Тиёншони Ғарбӣ (шимол, шимолу ғарб ва ғарб) миқдори боришоти солона 1000–1500 мм, дар шимол – 400–700 мм ва дар ҳамвориҳои миёни кӯҳҳо ва доманакӯҳҳо 200–400 мм мешавад. Макони сербориши кишвар нишебиҳои ғарбии с-кӯҳҳои Фарғона ва макони хушктарин ғарби Иссиқкӯл (100–150 мм боришоти солона) мебошанд. Дар минтақаи баландкӯҳ яхбандиҳо ба таври равшан мушоҳида мешаванд. Хатти барф дар баландиҳои то 3000 м (дар шимол) ва 4000–4500 м (дар шарқ) воқеъ мебошад. Пиряхҳо (7,5 ҳазор адад) тақр. 4,1%-и масоҳати кишварро фаро гирифтаанд. Бузургтарини онҳо – Энгилчеки Ҷанубӣ (59 км), Кайингди (29 км), Мушкетов (20,5 км), Семёнов (20,2 км) дар Тиёншони Марказӣ воқеъ гардидаанд. Марказҳои яхбандӣ, ҳамчунин дар с-кӯҳҳои Кӯкшалтов, Олой ва Паси Олой (Корженевский, 19 км) низ мавҷуданд. Пиряхҳо дар ҳоли коҳишёбианд. == Обҳои дохилӣ == Дар ҳудуди мамлакат беш аз 34 ҳазор дарёи хурду бузург мавҷуд аст, ки тӯли умумии онҳо 150 ҳазор км ва ҳаҷми миёнаи солонаи обашон 48 км³ аст. Дарёҳои нисбатан бузург (беш аз 100 км) – Нарин, Қародарё, Талас, Сариҷаз, Чатқал, Чу, Сух, Кекемерен, Исфайрам-Сой мебошанд. Рӯдҳо фасли тобистон сероб мешаванд. Қирғизистон беш аз 1900 кӯл бо масоҳати 6836 км² дорад. Бузургтарин кӯлҳои пайдоишашон тектоникӣ – Сонгкӯл (270 км²), Чатиркӯл (153 км²) ва яке аз бузургтарин кӯлҳои ҷаҳон дар минтақаи баландкӯҳ – ''Иссиқкӯл'' (дарозиаш 182 км, паҳнои калонтаринаш 58 км, ҷои амиқтаринаш 702 м). Аксари кӯлҳои Қирғизистон ҷоришаванда ва дорои оби ширин мебошанд. Оби кӯлҳои ҷоринашаванда – Иссиқкӯл ва Чатиркӯл шӯр аст. Дар рӯдҳои Нарин, Чу, Талас беш аз 34 обанбор бунёд шудааст. Канали бузурги Чу ки низоми рушдкардаи обёрӣ дорад, дар д. Чу сохта шудааст. == Аҳолӣ == {{main|Аҳолии Қирғизистон}}{{Wikidata/Population}} == Хок, олами наботот ва ҳайвонот == Мавқеи дохилиқитъавӣ, дурӣ аз баҳрҳову муҷоварат бо биёбонҳои Осиёи Миёна ва Марказӣ, баландии зиёд аз с. б. ва пора-порагии ҷиддии релефи ин кишвар, сабабҳои гуногунӣ ва рангорангии табиати он гаштаанд. Таркиби олами набототи кишвар 3,5 ҳазор намудро дар бар мегирад, ки аз ¼ онҳо хосси маҳалланд. Тағйирёбии ландшафтҳо хосияти баландӣ-минтақавӣ дорад. Дар доманакӯҳҳои берунии шимоли с-кӯҳҳои Тиёншон биёбонҳои ҳамвориҳои атроф ба нимбиёбонҳо иваз шуда, дар тирахокҳои манотиқи даштӣ явшону гиёҳҳои хӯшадор ба чашм мерасанд. Дар баландиҳои 900–1200 м онҳо ба даштҳои кӯҳӣ ва марғзории (бӯймодарон, сангдаваки марғзорӣ, чанголак) дорои хокҳои дорчинрангу сиёҳ табдил мешаванд. То 2800 м – минтақаи ҷангалӣ-марғзории даштӣ воқеъ аст, ки дар қисми поинии он (1700 м) рустаниҳои буттагӣ (настаран, зирк, бодом, писта, ангат), ҷангалҳои паҳнбарг (дар шарқ асосан ларзонбедҳо) ва дар қисми болои он, дар хокҳои торику рангаи кӯҳӣ-ҷангалӣ арчазор, дар ғарб сарвзор (сарви Семёнов) вомехӯранд. Болотар – дар хокҳои кӯҳӣ-марғзорӣ алафзори субалпӣ (шемюр, кафшагул, савсан, шақоиқ) ва алпӣ (рофигул, қоқу, пирсунбули алпӣ, гули минои алпӣ, пиёзи Семёнов, барчак) мерӯянд. Дар нишебиҳои ҷануби Чаткал, ғарби с-кӯҳҳои Фарғона, кӯҳҳои ҷануби мамлакат, нимбиёбонҳо ва даштҳои кӯҳӣ, қисмҳои поинии нишебиҳо хосияти субтропикӣ дошта, биёбонҳои рустаниҳояшон  бебақо (эфемери)-ро дар ҳамвориҳои наздикӯҳӣ иваз мекунанд. Нимбиёбонҳои эфемерӣ-явшонии доманакӯҳҳо бо баландшавӣ дар нишебиҳо ба даштҳои хӯшагиёҳдор табдил мешаванд, ки дар онҳо марғ, гӯргиёҳ, ҷавпиёз ва шумори зиёди эфемерҳо мерӯянд. Олами ҳайвоноти Қирғизистон беш аз 80 ҳазор намуд ширхӯрон, 330 намуд паранда, қариб 40 намуд моҳӣ ва 30 намуд хазандаҳову обхокиҳоро дар бар мегирад. Дар биёбон ва нимбиёбонҳо асосан хазандаҳо (сангпушти даштӣ, мори печони шарқӣ, ғизол, калтакалос, сусмор, гурза, тирмор, баҳтур), хояндаҳо (юрмони зард, тавушқони калон ва хурд, рӯбоҳ, харгӯши хокӣ, хорпушт); аз парандаҳо кавкари шикамсиёҳ, севгари биёбонӣ, майнаи гулобиранг вомехӯранд. Дар даштҳо обхокиҳо бисёранд (ғуки сабз, қурбоққаи кӯлӣ), аз хазандаҳо сангпушти осиёимиёнагӣ, агама (калтакалос)-и ҳимолойӣ, мори нақшин, афъии даштӣ; аз парандаҳо чаковак, кабк, кӯкқарға, бедона, тазарв, гунҷишки даштӣ, орухӯрак, ҳудҳуд, аз парандаҳои даранда – чарғ, қирғӣ, боз, уқобҳои даштӣ зиндагӣ доранд. Аз ширхӯрон муши саҳроӣ, суғур, мири мушон, юрмони зард, тавушқон, гург, рӯбоҳ, қашқалдоқ паҳн шудаанд. Дар ҷангалҳо хирси малла, силовсин, гург, гуроз, оҳу, савсор, қоқум, гавазни сершох (марал); аз парандаҳо – титав, шоҳин, бум, эзорсурхак, булбул, фотимачумчуқи сиёҳ, таранди сабз ва ҳиндӣ, саҳраи парпоро вохӯрдан мумкин аст. Дар баландкӯҳҳо паланги барфӣ ва суғури Мензбир (ба Китоби сурхи Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат ворид шудаанд), бузи кӯҳӣ, гӯсфанди кӯҳӣ (архар), санҷоб, гуроз, оҳу; аз парандаҳо – кабки дарӣ, савсори сангӣ, уқоб, мурғи марҷони ҳиндӣ, шунқор ва каргас сукунат доранд. Дар Иссиқкӯл чебак, моҳии дучина, суфмоҳӣ, симмоҳӣ, ширмоҳӣ, зағорамоҳӣ, озодмоҳӣ парвариш мешаванд. Дар Сонгкӯл ва Чатиркӯл парандаи қадимӣ – қози кӯҳӣ зиндагӣ мекунад. Ҳудуди табиии ҳифзшаванда 15%-и масоҳати кишварро фаро гирифта, аз 7 мамнуъгоҳи давлатӣ (Иссиқкӯл, Беш-Арал, Сари-Челек, Нарин, Каратал-Жапирик, Саричат-Эрташ, Падиша-Атин) иборат аст. Ҳамчунин, дар Қирғизистон 6 боғи табиӣ ва миллӣ, аз ҷумла Ала-Арча, Чонг-Кемин, Қарокӯл, Қирғиз-Атин  мавҷуд аст. Ҳудуди мамнуъгоҳҳои Иссиқкӯл ва Сари-Челек ба рӯйхатти захираҳои биосферии ''ЮНЕСКО'' дохил карда шудаанд. == Иқтисод == Қирғизистон аз ҷумлаи кишварҳоест, ки дар ҳоли гузариш ба иқтисоди бозорӣ қарор дорад. Кишвари рӯ ба тараққӣ буда, кишоварзӣ бартарӣ дорад. ММД (аз рӯи баробарии қобилияти харидорӣ) – 11,64 млрд доллар. Сохтори ММД: кишоварзӣ  29,8%, саноат 19,7%, хидматрасонӣ 50,6%. Манбаъҳои асосии даромади буҷет – маблағҳои интиқолнамудаи муҳоҷирони корӣ аз хориҷи кишвар (асосан аз Руссия ва Қазоқистон) ва даромадҳо аз ҳисоби истихроҷу содироти тило. == Кишоварзӣ == Заминдории обӣ дар водиҳо ва воҳаҳо маъмул аст. Дар шимол асосан гандум, лаблабуи қанд, сабзавот, рустаниҳои буттамевагӣ ва равғани эфирдор; дар ҷануб шолӣ, ангур, пахта, тамоку мекоранд. Боғдорӣ, сабзавоткорӣ ва дар ҷануб асосан кирмакдорӣ маъмул аст. Парвариши чорвои маҳинпашм, дар шимол чорвои ширдеҳ, дар кӯҳҳои Тиёншон асппарварӣ ва дар Помиру Олой қутоспарварӣ ба роҳ монда шудааст. Дар Иссиққӯл моҳипарварӣ рушд кардааст. == Саноат == Суръати рушди истеҳсоли молҳои саноатӣ 10,7%. Истихроҷи ангиштсанг (Тош-Кумир, Кок-Ҷангак, Ҷергалан) ва ангишти қаҳваранг (Сулукта, Қизил-Кия, Каҷи-Сой), нафту гази табиӣ (Майлуу-Суу, Чангир-Тош), маъданҳои полиметаллӣ (Сумсар), тило (Кумтор), сурма (Қадамҷой), симоб (Ҳайдаркен, Чаувай), намаки ошӣ (Кочкор, Кетментеппа). Маъданҳои уран солҳои 1940–60 бо суръати нисбатан баланд истихроҷ мешуданд. Тавлиди неруи барқ яке аз соҳаҳои рушдкарда ва ҷалбкунандаи сармоягузорон аст. Неругоҳҳои барқи обӣ 92%-и тамоми қувваи барқро тавлид мекунанд (маҷмуи НБО дар д. Нарин – Токтогул, Курпсой, Учқурғон, Тош-Кумир, Шамалди-Сой, инчунин НБО-и Ат-Башин дар д. Ат-Баши ва 10 НБО-и хурд). Бунёди иншооти энергетикӣ дар оянда низ ба нақша гирифта шудааст. Соҳаи муҳимтарин ва содиротии саноати Қирғизистон истихроҷ ва коркарди филиззоти ранга аст. Мошинсозӣ ва истеҳсоли таҷҳизоти барқӣ (Бишкек, Ӯш, Ҷалолобод, Майлуу-Суу, Каинди, Бистровка, Кайҷи-Сой, Қаракӯл), масолеҳи бинокорӣ (Бишкек, Кант, Ак-Булак, Нарин, Талас, Ҷалолобод, Ӯш, Қизил-Кия), саноати бофандагӣ, коркарди шакар, тамоку, хӯрокворӣ равнақ доранд. Аз ҳунарҳои дастӣ дар Қирғизистон истеҳсоли зарфҳои чармӣ барои кумис, ғилоф барои косаҳо, қолинҳои намадии нақшин, кулоҳҳои намадии сафед, зарфҳо ва косаҳо, сандуқҳо ва қуттиҳои чӯбӣ, дастбандҳо ва ҳалқаҳо рушд кардаанд. == Нақлиёт == Қирғизистон-ро кӯҳҳо ба ду қисми алоҳида тақсим кардаанд: Қирғизистон-и Шимолӣ ба шабакаи нақлиёти Қазоқистон, Қирғизистон-и Ҷанубӣ – ба шабакаи нақлиёти Ӯзбекистон ва Тоҷикистон дар водии Фарғона ҳамроҳ мешавад. Намуди асосии нақлиёт – автомобил аст. Роҳҳои асосии нақлиётӣ: Луговая – Бишкек – Иссиқкӯл; шоҳроҳҳои баландкӯҳи Бишкек – Токтогул – Тош-Кумир – Ӯш, Ӯш – Сари-Тош (оғози шоҳроҳи Помир), Балиқчи – Кочкорка – Нарин – Ат-Баши; шоҳроҳи Ӯш – Қизил-Кия – Сулукта. Ҷудо будани ҳудуд ба воситаи кӯҳҳо ба рушди хатсайрҳои ҳавоӣ сабаб шудааст: фурудгоҳҳои асосӣ Бишкек (Манас), Ӯш, Чолпон-Ато, Тамчи (байналмилалӣ дар Иссиқкӯл) мебошанд. Дар қаламрави Қирғизистон шохаҳои р. о. ба Сулукта, Қизил-Кия, Ӯш, Кок-Ҷангак, Тош-Кумир, Бишкек – Балиқчи ворид мешаванд. Дарозии умумии р. о. 470 км, роҳҳои автомобилгард – 18,5 ҳазор км (аз ҷумла 16,9 ҳазор км бо сатҳи сахт ва 140 км шоҳроҳҳо), 600 км роҳҳои обӣ, лӯлаҳои газ – 367 км. == Сайёҳӣ == Соле ба Қирғизистон 2 млн (2021) сайёҳи хориҷӣ меояд. Хатсайри сайёҳии «Роҳи Абрешим» (Ӯш – Токтогул – Қарабалта – Бишкек – Балиқчи – Нарин – ағбаи Торугарт – Кошғар) тавассути Қирғизистон мегузарад. Дар Қирғизистон минтақаҳои истироҳатӣ (кӯли баландкӯҳи Иссиқкӯл бо истироҳатгоҳҳои Чолпон-Ата, Тамга, Оқсу), мавзеъҳои сайёҳии табиӣ (дараи кӯҳнавардии қ. мармарии Хан Тенгри, дараи Ала-Арча, қуллаҳои с-кӯҳи Қирғиз, Семёнов-Тяншанский, Корона, Кореяи Озод), дараҳо ва пиряхҳои Тиёншон ва Помиру Олой; шаршараҳои Арслонбобо, Абширсой, Байскаун; харсангҳои сурх дар шакли сари барзаговҳо – «Ҳафт барзагов» (Джети-Огуз), осоишгоҳҳои балнеологӣ ва ҳароратӣ дар Ҷалолобод, Иссиқ-Ато, Қизил-Булоқ, Ҷети-Оғуз, Оқсу, Олтин-Арашан дар наздикии Қаракӯл, пойгоҳҳои лижаронии назди Бишкек, рафтинг (салронӣ дар дарёҳои тези кӯҳӣ) дар дарёҳои Чу, Чон-Кемин, Кёкёмерен, Нарин; сайёҳии аспдавонӣ мавҷуданд. == Маориф ва илм == 98,7%-и аҳолии аз 15-сола боло босаводанд. Таҳсилот дар Қирғизистон дар асоси қонуни маориф сурат мегирад. Низоми муосири таълими Қирғизистон аз таҳсилоти томактабӣ, умумӣ, касбӣ ва олӣ иборат аст. Таҳсилоти миёнаи пурра – 11 сол. Таҳсилоти асосӣ аз се давра: давраи 1 – мактаби ибтидоӣ барои кӯдакони 6–7 сола (синфҳои 1-4), давраи дуюм – таҳсилоти миёнаи асосӣ (синфҳои 5–9) ва давраи таҳсилоти миёнаи пурра, ки дар ин марҳила омодагӣ барои дохил шудан ба мактабҳои олӣ дида мешавад (синфҳои 10–11 дар мактабҳои таҳсилоти умумӣ, мактабҳои миёнаи махсус, гимназияҳо, литсейҳо – ҳам дар мактабҳои давлатӣ ва ҳам хусусӣ) иборат аст. Таҳсили ибтидоӣ ва асосӣ ҳатмӣ ва ройгон аст. Таҳсилоти миёнаи умумӣ дар муассисаҳои таълимии давлатӣ ва музофотӣ низ ройгон мебошад. Дар Қирғизистон 2 ҳазор мактаби таҳсилоти умумӣ фаъолият дорад. Ба низоми таҳсилоти касбӣ муассисаҳои таълимии таҳсилоти ибтидоии касбӣ (литсейҳо, омӯзишгоҳҳо ва ғ.), ки коргарони баландихтисосро омода мекунанд, инчунин маълумоти миёнаи касбӣ (омӯзишгоҳҳо, коллеҷҳо, техникумҳо; тақрибан 80 муассисаи таълимӣ) дохил мешаванд. Ба низоми таҳсилоти олӣ донишгоҳу донишкадаҳо ва академияҳо дохиланд. Бузургтарин донишгоҳҳо дар Бишкек ҷойгиранд: Д-гоҳи миллии Қирғизистон ба номи Юсуфи Балосоғунӣ (1932), Д-гоҳи славянии Қирғизистону Руссия, Д-гоҳи амрикоии Осиёи Марказӣ, Д-гоҳи байналмилалии Қирғизистон. Ҳамчунин Д-гоҳи Иссиқкӯл ба номи К. Тинистанов (Қарокӯл, 1940), Д-гоҳи давлатии Ӯш (1951), Д-гоҳи Ӯзбекистону Қирғизистон (1994), Д-гоҳи технологии Ӯш (1996), Д-гоҳи Ҷалолобод (1993), Д-гоҳи давлатии Нарин (1996), Д-гоҳи Осиёи Марказӣ (Нарин, 2016) ва чандин донишгоҳи дигар фаъолият доранд. Муассисаи асосии илмии Қирғизистон Академияи миллии илмҳо (1934) мебошад. Он тақр. 20 институти илмиро дар ихтиёр дорад. Дар ш. Ӯш институтҳои масъалаҳои тиббӣ; илмҳои иҷтимоӣ; технологияҳои нав; дар Ҷалолобод – институтҳои биосфера; энергетика ва микроэлектроника фаъолият доранд. == Адабиёт == Адабиёти Қирғизистон асосан бо забони қирғизӣ рушд мекунад. Адабиёти хаттии қирғиз дар асоси эҷодиёти шифоҳии мардум (сурудҳои чӯпонӣ, лирикӣ, зарбулмасалҳо, мақолҳо ва ғ.) пайдо шудааст. Ҳамосаи «Манас» – достони таърихӣ-эпикӣ дар бораи корнамоиҳои барҷастаи қаҳрамони миллии қирғизҳо –  Манас дар адабиёти қирғиз мавқеи махсусро ишғол кардааст. Ғояи асосии ин ҳамосаро муборизаи тӯлонии қирғизҳо барои истиқлол ташкил медиҳад. Дар асри 19 ва ибтидои асри 20 эҷодиёти шифоҳии қирғиз таҷассуми худро дар ашъори акинҳо (достонсароёни халқӣ ва иҷрокунандагони сурудҳо) пайдо кард. Адибони машҳури он давра Токтогул Сатилганов, Тоголок Молдо, Калигул, Арстанбек, Молдо Қилич ва дигаронанд. Шеъри акинҳо ба эҷоди робитаҳои байни унсурҳои шифоҳии халқӣ ва хусусиятҳои матни хаттӣ мусоидат намуд. Дар нимаи дуюми асри 19 пас аз вуруди Қирғизистон ба ҳайати Руссия фарҳанги қирғиз зери таъсири адабиёти рус қарор гирифт. Баъди соли 1917 рушди адабиёти миллии қирғиз оғоз ёфт. Соли 1924 аввалин рӯзномаи қирғизӣ «Эркин-тоо» («Кӯҳҳои озод») ба табъ расид, соли 1926 нашриёти давлатии Қирғизистон ташкил шуд, ки асарҳои адибони ҷавонро чоп мекард. Нахустин иттиҳодияи адибони қирғиз «Қизил учкун» («Шарораи сурх») соли 1927 ва соли 1928 – маҷаллаи ҷамъиятию сиёсии «Ҷани Маданият Ҷолунда» («Роҳ ба сӯи фарҳанги нав») таъсис ёфтааст. Дар нимаи дуюми асри 20 дар бораи ҳаёти мардуми қирғиз асарҳои насрӣ: достони «Хушбахтӣ» ва романи «Дар соҳили Иссиқкӯл»-и Баялинов (ҳар ду – 1947), романҳои «Одамони рӯзҳои мо»-и Сидиқбеков (1948, Ҷоизаи давлатии ИҶШС, 1949), «Роҳ ба сӯи хушбахтӣ»-и Ш. Бейшеналиев (китобҳои 1-2, 1957–62) ва ғ. эҷод шуданд. Эҷодиёти инсонпарваронаи Нависандаи халқии Қирғизистон Ч''. Айтматов'' (повестҳои Ҷамила», 1958, «Муаллими аввалин», 1969 ва ғ.), ки мушкилоти маънавии зиндагӣ, ахлоқ ва масъулиятро ба миён гузоштаанд, ба сарвати маънавии ҷаҳонӣ мубаддал гаштаанд. Соли 1974 аз рӯи асари «Қуллаи Фудзияма»-и Ч. Айтматов дар Театри давлатии академии драмавии тоҷик ба номи Абулқосим Лоҳутӣ намоишнома ба саҳна гузошта шуд. Аксар асарҳои ӯ (аз ҷумла  «Ҷамила», «Киштии сафед» ва «Алвидоъ Гулсарӣ») ба забони тоҷикӣ тарҷума шудаанд. Солҳои 70-80 асарҳои насрӣ дар мавзуъҳои таърихӣ, фалсафӣ ва динӣ шуҳрат пайдо карданд (Қосимбеков, М. Гапаров, О. Айтимбетова, Ж. Жапиева, А. Саспаева; назми лирикии Н. Байтемиров, С. Эралиев, С. Ҷусуев, Н. Жаркинбоев ва дигарон). == ВАО == Дар Қирғизистон 140 рӯзнома нашр мешавад, ки беш аз нисфи онҳо ба забони қирғизӣ мебошанд. Аввалин рӯзнома бо забони қирғизӣ «Эркин-Тоо» «Кӯҳҳои озод» соли 1924 дар Тошканд таъсис дода шуд (аз соли 1996 ба забони русӣ нашр мешавад). Маъруфтарин рӯзномаҳо: ба забони қирғизӣ – нашрияи ҳукуматии «Кыргыз Туусу» (1924), «Агым» (1992); ба забони русӣ - нашрияи ҳукуматии «Слово Кыргызстана» (1925), «Вечерний Бишкек» (1974), «Дело №...» (1991), «Моя столица – новости» (2001) ва ғ. Рӯзномаҳои минтақавӣ, вилоятӣ, шаҳрӣ ва ноҳиявӣ (бо забонҳои русӣ, англисӣ ва қирғизӣ нашр мешаванд). Радиошунавонӣ аз соли 1931 ва барномаҳои телевизионӣ аз соли 1958 пахш мешаванд. Мақомоти идоракунии давлатӣ дар самти телевизион ва радио – Ширкати миллии телевизион ва радиои Ҷумҳурии Қирғизистон мебошад. == Пайвандҳо == *[http://www.gov.kg/ Официальный сайт Правительства Кыргызской Республики] *[http://www.kginform.com Информационный портал Кыргызстана] {{Commons|Kyrgyzstan}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} {{СҲШ}} {{ИИЕ}} {{ИДМ}} [[Гурӯҳ:Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои бе роҳи баромад ба баҳр]] rpbi21653qzkxlmct4frqlut84qy3of 0 3465 1491717 1482916 2026-10-30T18:45:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Бғалон | native_name = {{nativename|prs|ولایت بغلان}} {{nativename|ps|د بغلان ولایت}} | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 270 | image1 = Pol003.jpg | image2 = Widok na dolinę i góry - Talā - 001507s.jpg | image3 = An old pedestrian bridge in Dushi District of Baghlan province -a.jpg | image4 = | footer = Аз боло: [[Пули Хумрӣ]], [[ноҳияи Тала ва Барфак]], [[ноҳияи Души]], [[Коён, Бғалон]]}} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Baghlan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгоҳи Бғалон | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|36|N|69|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Марказ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Кишвар | subdivision_name = [[Афғонистон]] | established_title = | established_date = 30 апрели 1964 | founder = | seat_type = Марказ | seat = [[Пули Хумрӣ]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати волиёни Бғалон|Волӣ]] | leader_name = [[Мавлавӣ]] [[Абдурраҳмон Ҳаққонӣ]]<ref name="mei">{{cite web|url=https://talibantracker.mei.edu/english/taliban/leadership-tracker/Mawlawi-Abdul-Rahman-Haqqani|title=Mawlawi Abdul Rahman Haqqani – Taliban Leadership Tracker|access-date=2025-12-02|website=[[Middle East Institute]]}}</ref> | area_footnotes = | area_total_km2 = 21118 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="NSIA">{{Cite web |url=http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2022-23 |publisher=National Statistic and Information Authority Afghanistan |date=2023 |language=ps,prs,en |access-date=2025-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722180318/https://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf |archive-date=2022-07-22 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2023-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230522012216/http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf }}</ref> | population_total = {{circa|1.1 млн}} | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 52.1 | population_demonym = ''Бғалонӣ'' | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забонҳои асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Дарӣ]], [[Пашту]] | timezone1 = Вақти Афғонистон | utc_offset1 = +4:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 36xx | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BGL | website = | footnotes = }} '''Бғалон''' ({{langx|prs|ولایت بغلان|translit=Wilāyat-e Baghlān}} ва {{langx|ps|د بغلان ولایت|translit=Da Baghlān Wilāyat}}) яке аз [[вилоятҳои Афғонистон|вилоятҳои шимолии Афғонистон]] мебошад. Аз ғарб бо [[Вилояти Самангон|Самангон]], аз шимолу шарқ бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], аз шарқ бо [[Вилояти Тахор|Тахор]], аз ҷанубу ғарб бо [[Вилояти Бомиён|Бомиён]] ва аз ҷануб бо [[Вилояти Парвон|Парвон]] ва [[Вилояти Панҷшер|Панҷшер]] ҳамсарҳад аст. Маркази вилоят [[Пули Хумрӣ]] мебошад, ки ҳамчун маркази асосии маъмурӣ, иқтисодӣ ва аҳолинишини вилоят хизмат мекунад. Бғалон бо масоҳати тақрибан 21 ҳазор километри мураббаъ ва аҳолии тахминии 1,1 миллион нафар (то соли 2023) дорои географияи гуногуни табиӣ мебошад. Қисми шимолии вилоят бештар аз даштҳои ҳосилхези мувофиқ ба кишоварзии интенсиви иборат аст, дар ҳоле ки қисми ҷанубиро кӯҳсорони тӯлонии пайваст ба [[Ҳиндукуш]] ишғол кардааст. Якчанд рӯдхона ва шохобҳои мансуб ба [[Ҳавзаи рӯди Қундуз]] аз вилоят мегузаранд ва дар истеҳсоли кишоварзӣ, ҷойгиршавии маскунҳо ва идораи обҳои маҳаллӣ нақши марказӣ доранд. Таърихан, Бғалон қисме аз шабакаҳои муошират ва тиҷорати минтақавӣ буд, ки [[Осиёи Марказӣ]]-ро бо минтақаҳои дохилии Афғонистони имрӯза мепайваст. Далелҳои бостоншиносӣ ва таърихӣ аз маскуншавии дарозмуддати инсон дар ин минтақа гувоҳӣ медиҳанд. Дар асри бистум, махсусан дар давраи навсозии иқтисодии давлатӣ, Бғалон макони лоиҳаҳои саноатии калонҳаҷм гардид, аз ҷумла истеҳсоли шакар дар [[ноҳияи Бғалони Ҷадид]] ва корхонаҳои бофандагӣ ва семент дар манотиқи Пули Хумрӣ. Ин рушд ба афзоиши аҳолӣ, шаҳрнишинӣ ва тағйирот дар сохтори иқтисодии вилоят мусоидат кард. Имрӯз Бғалон бо аҳолии бештар деҳнишин дар баробари якчанд марказҳои шаҳрӣ ва нимшаҳрӣ, иқтисоди омехта, ки асосан ба кишоварзӣ ва саноат такя дорад ва ҷомеаҳои гуногунмиллат ва гуногунзабон тавсиф мешавад. Қисматҳои зиёди вилоят аз [[Ҷанги Афғонистон|даҳсолаҳои низоъ]] зарар дидаанд, ки ба рушди инфрасохтор, вазъи иқтисодӣ, идоракунӣ ва зиндагии иҷтимоӣ таъсир расонидааст. Бо вуҷуди ин мушкилот, Бғалон ҳамчунин ҳамчун минтақаи муҳими транзитӣ байни шимоли Афғонистон ва минтақаҳои марказии кишвар амал мекунад. ==Таърихи ном== Номи Бғалон эҳтимолан аз вожаи бахтрии ''bagolango'' ба маънои «маъбади тасвир» гирифта шудааст, ки аз решаи эронии бостонӣ ''baga danaka'' ({{langx|peo|𐬠𐬀𐬖𐬀-𐬛𐬁𐬥𐬀𐬑𐬀|translit=*baga-dānaka-}}) ба маънои макон ё маъбади илоҳӣ пайдо шуда, дар маъбади [[Сурх Кӯтал]] дар замони подшоҳи [[Кушониён|Кушонӣ]] [[Канишка]] дар ибтидои асри дувуми мелодӣ сабт шудааст. Ном одатан ба таври овозӣ ба Бғалон табдил ёфтааст.<ref name="Iranica-Baghlan">{{Cite encyclopedia|author1=Bivar, A. D. H. |author2=Balland, D. |author3=de Planhol, X. |title=Baḡlān |editor=Ehsan Yarshater |editor-link=Ehsan Yarshater |year=2011 |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |volume=III |publisher= The Encyclopædia Iranica Foundation (EIF) |pages=416–418 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811223105/https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan |archive-date=11 August 2017 |url-status=live }}</ref> Манбаъҳои дигар зикр мекунанд, ки роҳиби будоии чинӣ [[Сюанззан]] дар миёнаҳои асри ҳафтуми мелодӣ аз Бғалон гузашта, онро «подшоҳии ''Фо-кя-ланг''» номидааст.<ref>Xuanzang. ''[http://depts.washington.edu/silkroad/texts/xuanzang.html Record of the Western Regions]''. translated by Samuel Beal (1884) in ''Buddhist Records of the Western World'', London: Trubner & Co. Ltd., 1884</ref> ==Таърих== {{Ниг. низ|Таърихи Афғонистон}} ===Давраи бостон=== [[File:Bactrian text in square capitals, 158-159 CE, 164979.jpg|thumb|250px|Порае аз матни бахтрӣ бо ҳуруфи мураббаъ аз [[садаи II пеш аз мелод|асри II пеш аз мелод]], дар [[Сурх Кӯтал]] ёфт шудааст]] Минтақаи Бғалони имрӯза ҳадди ақал аз [[ҳазораи I пеш аз мелод]] маскун буда ва қисме аз минтақаи таърихии [[Бохтар]] буд. Далелҳои бостоншиносӣ мавҷудияти сохторҳои мураккаби маъмурӣ ва динӣ дар давраи [[Кушониён|Кушонӣ]] (асрҳои 1–3 мелодӣ) нишон медиҳанд. Ҷойгиршавии Бғалон дар роҳҳои тиҷоратӣ, ки [[Осиёи Марказӣ]]-ро бо [[нимқорраи Ҳинд]] мепайваст, ҳаракати молҳо, одамон ва расму оинҳоро осон карда, онро ба шабакаҳои васеи иқтисодӣ ва фарҳангии Бохтари бостон ҳамроҳ кардааст. Ёфтҳои бостонӣ, аз ҷумла тангаҳо, сафолҳо ва ашёи динӣ, иштироки фаъол бо анъанаҳои шаҳрӣ ва оинии Кушонӣ ва пеш аз Кушониро нишон медиҳанд. Аҳолии маҳаллӣ ба омезиши кишоварзӣ дар даштҳои ҳосилхези шимолӣ ва чорводорӣ дар теппаҳои ҷанубӣ машғул буданд, ки иқтисоди дугонаеро, ки аз ҷуғрофия ташаккул ёфтааст, инъикос мекунад. ===Давраи асрҳои миёна=== Дар давраи ибтидои асрҳои миёна, Бғалон ба империяҳо ва сулолаҳои пай дар пай, аз ҷумла [[Ҳайтолиён]] дар асрҳои 5 то 8, [[Сомониён]] дар асрҳои 9 ва 10, ва баъдтар [[Ғазнавиён]] ва [[Ғуриён]] ҳамроҳ карда шуд. Дар асри 13, гарнизони муқими муғул дар минтақаи Қундуз-Бғалон, ки аввал таҳти [[Салӣ Нӯён]] ва баъдтар авлоди ӯ буд, фраксияи [[Қароун]]-ро ташкил дод, ки то давраи [[Темурён|Темуриён]] таъсиргузор буд ва дар солҳои 1494–1495 мелодӣ ҳамчун зери ҳукми амири [[Қипчоқ]] зикр шудааст.<ref name="Manz-160">{{Cite book|last1=Manz |first1=Beatrice Forbes |year=1999 |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |pages=160–163 |isbn=9780521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}</ref><ref name="Manz-187">{{harvnb|Manz|1999|page=187}}</ref> Ҷойгоҳи минтақа дар роҳҳои пайвандкунандаи шимоли Афғонистон ба маркази кӯҳсор ва ба минтақаҳои [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон]] имрӯза онро ба роҳи муҳим барои тиҷорат, лашкаркашӣ ва мубодилаи фарҳангӣ табдил дод. Таъсири [[Фарҳанги исломӣ|исломӣ]] тадриҷан дар ин давра паҳн шуда, бунёди масоҷид, мадрасаҳо ва идораҳои маъмуриро овард, дар ҳоле ки аҳолии маҳаллӣ омезиши зиндагии кишоварзӣ ва чорводорӣ нигоҳ доштанд. Маскунҳо дар назди рӯдхонаҳо васеъ шуда, шабакаҳои обёрӣ барои дастгирии кишти зироат таҳия карда шуданд. Мавҷудияти шаҳракҳои хурд тиҷорати маҳаллӣ, истеҳсоли ҳунармандӣ ва идораи ноҳияҳои атрофро осон карда, намунаи марказҳои нимшаҳрӣ бо ҳавзаҳои кишоварзии атрофро эҷод кард. ===Давраи нав ва навтарин=== [[File:CH-NB - Afghanistan, Pol-i-Khomri (Puli Khumri, Pul-i-Kumri)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-20-138.jpg|thumb|200px|Мардони Бғалонӣ дар макони сохтмон (тақрибан соли 1939)]] Бғалон дар нимаи асри 18 ба [[Империяи Дурронӣ]] ҳамроҳ шуд ва бештар кишоварзӣ боқӣ монд, деҳаҳо дар назди рӯдхонаҳо ба монанди [[Рӯди Қундуз|Қундуз]] ва шохобҳои он ҷойгир буданд. Шаҳракҳои хурд, аз ҷумла [[Бғалони Ҷадид]] ва [[Пули Хумрӣ]], ҳамчун марказҳои маъмурӣ ва тиҷоратии маҳаллӣ хизмат мекарданд ва фаъолиятҳои аввалини саноатӣ, ба монанди истеҳсоли шакар ва коргоҳҳои бофандагӣ дар онҷо таъсис дода шуданд. Дар асри 20, вилоят тавассути лоиҳаҳои саноатӣ ва кишоварзӣ, аз ҷумла васеъшавии истеҳсоли шакар, корхонаҳои равғани растанӣ ва истихроҷи ангишт, рушди иқтисодии бештарро дид, ки ба рушди марказҳои шаҳрӣ мусоидат кард.<ref name="Clements-38">{{Cite encyclopedia|last1=Clements |first1=Frank |last2=Adamec |first2=Ludwig W. |year=2003 |title=Baghlan Province |encyclopedia=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |page=[https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA38 38] |isbn=978-1-85109-402-8 |url=https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA38 |access-date=18 June 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Asian Annual: The "Eastern World" Handbook |year=1959 |url=https://books.google.com/books?id=ITsMAQAAIAAJ&q=vegetable+oil+baghlan |access-date=18 June 2015 }}</ref><ref name="Rafferty">{{Cite encyclopedia|last1=Rafferty |first1=Kevin |last2=Marsden |first2=Peter |year=2002 |title=Afghanistan: Economy |encyclopedia=The Far East and Australasia 2003 |location=London |publisher=Europa Publications |pages=79–86, [https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&q=baghlan+coal&pg=PA85 page 85] |isbn=9781857431339 |url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA79 }}</ref> Дар соли 1964, вилояти муосири Бғалон расман аз [[Вилояти Қатағон]] ҷудо карда шуд, ки сохторҳои маъмуриро мураттаб кард ва давраи афзоиши шаҳрнишинӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ дар минтақаро нишон дод.<ref name="Iranica-Baghlan" /> ===Дар давраи ҷанг (1979–2021)=== [[File:Taliban insurgents turn themselves in to Afghan National Security Forces at a forward operating base in Puza-i-Eshan -a.jpg|thumb|250px|[[Қувваҳои амниятии миллии Афғонистон]] дар пойгоҳи пешрафта дар [[ноҳияи Бғалони Ҷадид]] (2010)]] Бғалон аз [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва даҳсолаҳои баъдӣ сахт зарар дид. Дар солҳои 1980, қисматҳои вилоят зери назорати милитсияҳои ҳамроҳ бо [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон|ҳукумати дастгиришудаи Шӯравӣ]] буданд, ки устувории маҳдуд, маъмурият, мактабҳо ва беморхонаҳоро нигоҳ медоштанд, дар ҳоле ки минтақаҳои дигар даргириҳои мусаллаҳона, ноамнӣ ва кӯчи аҳолӣ-ро аз сар гузарониданд.<ref name="BhatiaSedra2008">{{Cite book|author1=Bhatia, Michael V. |author2=Sedra, Mark |year=2008 |title=Afghanistan, arms and conflict: armed groups, disarmament and security in a post-war society |publisher=Psychology Press |pages=[https://books.google.com/books?id=YghqI97M56kC&pg=PA252 252ff.] |isbn=978-0-415-45308-0 |url=https://books.google.com/books?id=YghqI97M56kC }}</ref><ref>{{cite book|last1=Emadi |first1=Hafizullah |year=2005 |title=Culture and Customs of Afghanistan |location=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |page=[https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&q=manuchehr+baghlan&pg=PA73 73]|isbn=978-0-313-33089-6 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC }}</ref><ref name="Giustozzi-61">{{Cite book|last=Giustozzi |first=Antonio |year=2009 |title=Empires of Mud: The Neo-Taliban Insurgency in Afghanistan 2002-2007 |location=London |publisher=Hurst & Company |pages=[https://books.google.com/books?id=z2thMlBAFfcC&pg=PA61 61–62] |isbn=978-1-85065-932-7 |url=https://books.google.com/books?id=z2thMlBAFfcC }}</ref> Дар ин давра маркази вилоят аз шаҳри Бғалон ба [[Пули Хумрӣ]] кӯчонида шуд, то идоракунӣ ва дастрасӣ беҳтар гардад.<ref>Author: Hakimi, Aziz Ahmed. Title: Fighting for Patronage: American counterinsurgency and the Afghan Local Police. Publisher: University of London. Date: 23.07.2015. Access date: 04.04.2024.</ref> Пас аз [[Хуруҷи нерӯҳои Шӯравӣ аз Афғонистон]], Бғалон дар давраи [[Ҷанги шаҳрвандии Афғонистон (1989–2001)|ҷанги шаҳрвандии солҳои 1990]] ноустувориро аз сар гузаронид, зеро гурӯҳҳои мухталиф, аз ҷумла нерӯҳои ҳукуматӣ ва милитсияҳои маҳаллӣ, барои назорат рақобат мекарданд. Дар давраи [[Имороти Исломии Афғонистон (1996–2001)|ҳукмронии Толибон]] ва пас аз [[Ҳуҷуми Амрико ба Афғонистон|даҳолати НАТО дар соли 2001]], вилоят бо сабаби ҷойгиршавӣ дар роҳҳои асосии транзитӣ байни шимол ва маркази Афғонистон аҳамияти стратегӣ нигоҳ дошт. Инфрасохтор, аз ҷумла роҳҳо, корхонаҳо ва хизматрасонии давлатӣ, аз низоъи тӯлонӣ осеб дид ва бисёр ҷомеаҳо бо кӯч ва халалдоршавии иқтисодӣ рӯбарӯ шуданд. ===Имрӯз (аз соли 2021)=== Аз соли 2021, Бғалон пас аз [[Ҳуҷуми Толибон (2021)|тасарруфи саросарӣ]] зери назорати [[Толибон]] қарор дорад. Маъмурияти вилоят мувофиқи сохторҳои [[Имороти Исломии Афғонистон|Имороти Исломӣ]] аз нав ташкил карда шуда, ҷойгоҳҳои калидии маъмурии маҳаллӣ бо таъйиноти Толибон иваз карда шудаанд. Амният ҳанӯз нигаронкунанда аст, махсусан дар ноҳияҳои дурдаст, ки баъзан муқовимат аз ҷониби милитсияҳои маҳаллӣ ё гурӯҳҳои рақиб пайдо мешавад.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/taliban-arrest-uzbek-commander-clashes/31677178.html|title=Taliban's Arrest Of Ethnic Uzbek Commander Sparks Clashes In Northern Afghanistan|first=Bruce|last=Pannier|publisher=Radio Free Europe|date=January 29, 2022|accessdate=January 31, 2022}}</ref> ==Ҷуғрофия== Бғалон дар шимоли Афғонистон ҷойгир аст ва ҷойгоҳи стратегӣ дар роҳҳои асосии транзитӣ, ки маркази кӯҳсорро ба даштҳои шимолӣ мепайвандад, ишғол мекунад. Вилоят бо омезиши кӯҳҳо, водиҳои рӯдхонаҳо ва даштҳои кишоварзӣ тавсиф мешавад. Замини гуногуни он ба намунаҳои маскуншавӣ, фаъолиятҳои иқтисодӣ ва фарҳанги маҳаллӣ шакл додааст. ===Манзара=== [[File:ANA in Baghlan-2010.jpg|thumb|250px|Даштҳои ҳамвори Бғалон (2011)]] Манзараи Бғалонро силсилакӯҳҳое ишғол кардаанд, ки ба системаи [[Ҳиндукуш]] дохиланд ва масоҳати васеъ дар болои 2000 метр ҷойгир аст. Якчанд қуллаҳо аз 4000 метр боло мераванд, дар ҳоле ки водиҳои поёнтар барои кишоварзӣ ва маскуншавӣ истифода мешаванд. Вилоятро якчанд рӯдхонаҳои муҳим, аз ҷумла [[Рӯди Қундуз|рӯди Қундуз]] ба самти шимол ба [[Ҳавзаи Омударё]] ва шохобҳои он, ки водиҳои ҳосилхезро барои кишоварзӣ эҷод мекунанд ва рӯди [[Андараб]] мегузаранд. Маскунҳо одатан дар соҳилҳои рӯдхонаҳо ва террасаҳои аллювиалӣ ҷойгиранд, дар ҳоле ки бисёр минтақаҳои кӯҳӣ танҳо тавассути гузаргоҳҳо дастрасанд, ки дар зимистон ғайриқобили гузар мешаванд. ===Наботот ва ҳайвонот=== Бғалон дорои омезиши намудҳои растаниҳо, аз ҷангалҳои [[сӯзанбарг]] дар баландиҳои паст то марғзорҳои [[алпӣ]] ва [[чаманзор]]ҳо дар кӯҳҳо мебошад. Дарахтони маъмул [[қарағай]], [[арча]] ва [[тут]] мебошанд, дар ҳоле ки дарахтони мева ва чормағз монанди [[себ]], [[чормағз]] ва [[бодом]] дар водиҳои рӯдхонаҳо мерӯянд. Ҳайвоноти вилоят намудҳои мутаносиб ба муҳити кӯҳӣ, аз ҷумла [[бузҳои кӯҳӣ]], [[мархур]], [[гург]], [[паланги барфӣ]] ва [[паррандагони шикорӣ|гуногуни паррандагони шикорӣ]]-ро дар бар мегирад. Фаъолияти инсон, аз ҷумла кишоварзӣ, чорводорӣ ва шикор, ба баъзе популятсияҳо таъсир расонидааст, аммо минтақаҳои дурдаст ҳанӯз ҳам макони муҳими ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. ===Иқлим=== [[File:A new pedestrian bridge in Dushi District of Baghlan province -b.jpg|thumb|250px|Пули пиёдагарди пӯшида аз барф дар [[ноҳияи Души|Души]], Бғалон (2010)]] Бғалон иқлими [[Иқлими континенталӣ|континенталӣ]]-и [[Иқлими кӯҳсор|баландкӯҳӣ]] бо зимистонҳои сард ва тобистони гарм дорад. Минтақаҳои баландкӯҳӣ зимистонҳои дароз ва сахт, бо ҳарорати зуд-зуд ба зери -10 °C ва аксар ба -20 °C ё пасттар ва бориши зиёди барф ва водиҳо зимистонҳои кӯтоҳ ва мулоимтар доранд. Ҳарорати тобистон одатан дар минтақаҳои паст аз 20 то 30 °C ва дар баландиҳои болотар аз 10 то 20 °C мебошад. Боришот вобаста ба баландӣ тафовути зиёд дорад ва [[барф]] дар баландиҳои боло ҳукмрон аст. Ҷудошавии мавсимӣ дар минтақаҳои кӯҳӣ маъмул аст, зеро барф, [[тарма]], ва рӯдхонаҳои сероб метавонанд деҳаҳоро барои муддати тӯлонӣ буранд. ==Ҳукумат ва сиёсат== {{Ниг. низ|Сиёсати Афғонистон|Рӯйхати волиёни Бғалон}} ===Идоракунӣ=== Таърихан, Бғалон дар сатҳи маҳаллӣ аз ҷониби сохторҳои қабилавӣ ва пешвоёни ҷомеа, махсусан дар ноҳияҳои деҳотӣ ва кӯҳӣ идора мешуд. Оқсоқолон ва сардарони қабила аксар вақт дар ҳалли ихтилофот, идораи захираҳо ва намояндагӣ ба ҳокимони минтақавӣ нақши калидӣ мебозиданд. Дар давраи [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва ҷанги шаҳрвандии баъдӣ дар солҳои 1990, қисматҳои вилоят зери назорати [[Исмоилия|исмоилии]] [[Саёди Коён|дастгиришудаи Шӯравӣ]] буданд, ки мактабҳо, беморхонаҳо ва хизматрасонии маъмуриро нигоҳ медоштанд. Ҳамзамон, гурӯҳҳои [[Муҷоҳидини Афғонистон|Муҷоҳид]] ба монанди [[Ҷамъияти Исломӣ]] ва дигар ҳизбҳои [[Эътилофи Шимол]] дар ноҳияҳои дигар фаъолият мекарданд ва барои назорат ва ташаккули сиёсати маҳаллӣ рақобат мекарданд. [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Пас аз соли 2001]], идоракунии маҳаллӣ дар Бғалон бо ҳукумати марказии Афғонистон мувофиқ карда шуд, бо мансабдорони интихобшуда ва таъйиншуда идораи вилоятро назорат мекарданд, дар ҳоле ки шӯроҳои маҳаллӣ ва оқсоқолон то ҳол дар миёнаравӣ ва идораи умури иҷтимоӣ нақш доштанд. Аз соли 2021, вилоят зери назорати [[Толибон]] буда, сохторҳои маъмурии қаблиро бо модели идоракунии мутамаркази худ иваз кардаанд. Пешвоёни суннатии қабилавӣ, инчунин боқимондаҳои шабакаҳои қудратии маҳаллии қаблӣ, то ҳол дар ноҳияҳои деҳотӣ, махсусан дар ихтилофот, ҳамоҳангии амниятӣ ва идораи захираҳои маҳаллӣ ба қарорҳо таъсир мерасонанд. То декабри соли 2025, волии Бғалон [[Мавлавӣ]] [[Абдурраҳмон Ҳаққонӣ]] мебошад.<ref name="mei" /> ===Тақсимоти маъмурӣ=== [[File:Districts of Baghlan as of January 2004.png|250px|thumb|Харитаи ноҳияҳои Бғалон дар январи 2004, пеш аз аз нав кашидани марзҳои вилоятӣ ва ноҳиявӣ дар охири ҳамон сол]] Бғалон ба 15 ноҳия тақсим шудааст, ки ҳар кадомро волии ноҳия ё маъмури маҳаллӣ, ки аз ҷониби мақомоти вилоятӣ таъйин шудааст, идора мекунад. Шаҳрҳои калонтарин маркази вилоят [[Пули Хумрӣ]] ва [[Бғалон]] мебошанд. Ин марказҳои шаҳрӣ ҳамчун марказҳои маъмурӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ барои ноҳияҳои деҳотии атроф хизмат мекунанд. Тақсимоти вилоятӣ ва ноҳиявӣ ҳам марзҳои таърихии қабилавӣ ва ҳам банақшагирии муосири маъмуриро инъикос мекунад. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+ Ноҳияҳои вилояти Бғалон |- ! align="left" |Ноҳия ! align="left" |Марказ ! align="right" |Аҳолӣ<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|date=April 2021|title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|access-date=June 21, 2021|website=|publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA)|quote=|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|url-status=dead|accessdate=2026-08-05|archivedate=2021-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf}}</ref> ! align="right" |Масоҳат ! align="right" |Зичии<br />аҳолӣ !Қайдҳо |- |[[Ноҳияи Андараб|Андараб]] || || align=right| 28,830 || align=right| 807 || align=right| 36 || тоҷик |- |[[Ноҳияи Бғалони Ҷадид|Бғалони Ҷадид]] || [[Бғалон]]|| align=right| 198,382 || align=right| 1,676 || align=right| 118 ||паштун 70%, тоҷик 20%, ӯзбек 10%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Baghlan Jadid |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/baghlan/baghlan_jadeed.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20050522055904/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/baghlan/baghlan_jadeed.pdf |archive-date=22 May 2005 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Ноҳияи Бурка|Бурка]] || || align=right| 59,521 || align=right| 933 || align=right| 64 ||60% ӯзбек, 20% тоҷик, 10% ҳазора, 10% паштун<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Burka |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/burka/burka.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220326/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/burka/burka.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Даҳанаи Ғурӣ|Даҳанаи Ғурӣ]] || || align=right| 66,618 || align=right| 1,333 || align=right| 50 ||80% паштун, 10% ҳазора, 10% ӯзбек |- |- |[[Ноҳияи Деҳи Салор|Деҳи Салор]] || || align=right| 36,137 || align=right| 633 || align=right| 57 ||Соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст. Бештар тоҷик |- |[[Ноҳияи Души|Души]] || || align=right| 75,597 || align=right| 2,356 || align=right| 32 || 60% ҳазора, 39% тоҷик<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=10 April 2002 |title=District Profile: Dushi |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/dushi/dushi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027190845/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/dushi/dushi.pdf |archive-date=27 October 2005 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Ноҳияи Фаранг ва Ғару|Фаранг ва Ғару]] || || align=right| 18,733 || align=right| 244 || align=right| 77 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Хост ва Фаранг]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Гузаргоҳи Нур|Гузаргоҳи Нур]] || || align=right| 11,426 || align=right| 425 || align=right| 27 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Хост ва Фаранг]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Хинҷон|Хинҷон]] || || align=right| 34,411 || align=right| 1,017 || align=right| 34 || 85% тоҷик, 5% ҳазора, 5% паштун ва 5% дигар<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Khinjan |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/khinjan/khinjan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517061701/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/khinjan/khinjan.pdf |archive-date=17 May 2011 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Ноҳияи Хост ва Фаранг|Хост ва Фаранг]] || || align=right| 71,345 || align=right| 1,898 || align=right| 38 || Бештар тоҷик, соли 2005 тақсим карда шудааст |- |[[Ноҳияи Хоҷа Ҳиҷрон|Хоҷа Ҳиҷрон]] || || align=right| 26,971 || align=right| 659 || align=right| 41 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Наҳрин|Наҳрин]] || || align=right| 78,438 || align=right| 998 || align=right| 79 || 60% тоҷик, 35% паштун, 5% ӯзбек<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Nahrin |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/nahrin/nahrin.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191104/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/nahrin/nahrin.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Пули Ҳисор|Пули Ҳисор]] || || align=right| 31,222 || align=right| 905 || align=right| 35 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Пули Хумрӣ|Пули Хумрӣ]] ||[[Пули Хумрӣ]] || align=right| 242,859 || align=right| 664 || align=right| 366 || тоҷик 60%, ҳазора 20%, паштун 13%, ӯзбек 7%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Pul-i-Khomri |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305172824/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305172824/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archivedate=2016-03-05 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Тала ва Барфак|Тала ва Барфак]] || || align=right| 34,144 || align=right| 2,525 || align=right| 14 || ҳазора 70%, тоҷик 30%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Tala-wa-Barfak |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/tala_wa_barfak/tala_wa_barfak.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223414/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/tala_wa_barfak/tala_wa_barfak.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 }}</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Бғалон''' | | '''1,014,634''' |'''18,255''' |'''56''' |52.8% [[тоҷикон]], 25.5% [[паштунҳо]], 13.0% [[ҳазораҳо]], 8.2% [[ӯзбекҳо]], 0.2% дигар. |} {{reflist|group=note}} ===Амният=== [[File:Kuk Chenar Bridge in Baghlan Province -b.jpg|thumb|250px|Як сарбози [[Қувваҳои амниятии миллии Афғонистон|Қувваҳои амниятии миллӣ]] (акнун барҳам хӯрда) дар пуле дар Бғалон посбонӣ мекунад (2010)]] Аз соли 2021, Бғалон пас аз [[Ҳуҷуми Толибон (2021)|тасарруфи саросарӣ]] зери назорати [[Толибон]] қарор дорад. Ин гурӯҳ акнун ҳифзи қонун, идоракунии маҳаллӣ ва ҳалли ихтилофотро дар саросари вилоят назорат мекунад. Пешвоёни суннатии қабилавӣ ва оқсоқолон то ҳол дар миёнаравии ихтилофот, махсусан дар ноҳияҳои дурдаст ё деҳотӣ нақш мебозанд. Ҳарчанд марказҳои калони шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]] дар зери идораи [[Имороти Исломии Афғонистон|Имороти Исломӣ]] нисбатан устуворанд, баъзе ноҳияҳои кӯҳӣ ва ҷудогона баъзан бо сабаби даргириҳои гоҳ-гоҳ бо гурӯҳҳои муқовимати маҳаллӣ ё гурӯҳҳои мусаллаҳи рақиб шиддатнок мебошанд. Замини ноҳамвори вилоят то ҳол барои нигоҳдории амнияти устувор дар тамоми Бғалон мушкилот эҷод мекунад. ==Иқтисод== {{Ниг. низ|Иқтисоди Афғонистон}} Иқтисоди Бғалон бештар ба [[кишоварзӣ]], [[чорводорӣ]] ва [[тиҷорати минтақавӣ]] асос ёфтааст, ки якҷоя манбаи асосии даромад барои аксари хонаводаҳо мебошанд. Аҳолии деҳот ба кишоварзӣ ва чорводорӣ ҳам барои истеъмоли шахсӣ ва ҳам барои истеҳсоли бозорӣ сахт вобаста аст, дар ҳоле ки марказҳои шаҳрӣ дар маъмурият, хизматрасонӣ, саноати хурд ва тиҷорат шуғл медиҳанд. Рушди саноати маҳдуд ва ноустувории сиёсии давомдор сармоягузории хусусии васеъ ва афзоиши гуногуни иқтисодиро маҳдуд мекунад. ===Кишоварзӣ ва чорводорӣ=== Кишоварзӣ пояи иқтисодии Бғалонро ташкил медиҳад. Водиҳои ҳосилхез ва даштҳо кишти [[гандум]], [[биринҷ]], [[ҷуворӣ]] ва [[лаваб]]-ро, ки ҳам барои истеъмоли маҳаллӣ ва ҳам барои бозорҳои минтақавӣ парвариш карда мешаванд, дастгирӣ мекунанд. Истеҳсоли [[пахта]] ва [[абрешим]] дар якчанд ноҳия нақши муҳим мебозад ва анъанаҳои бостонӣ истеҳсоли нах ва фаъолиятҳои бофандагии хурдро идома медиҳад.<ref name="Clements-38" /> Боғҳои мева, ки [[ангӯр]], [[писта]] ва [[анор]] мепарваранд, дар минтақаҳои обёрӣ ва теппаҳо васеъ паҳн шудаанд. Обёрӣ барои истеҳсоли кишоварзӣ муҳим аст ва тавассути системаи каналҳо ва интиқоли рӯдхонаҳо нигоҳ дошта мешавад, ки бисёре аз онҳо наслиҳо вуҷуд доранд. Чорводорӣ ҳамчун такмили муҳими кишти зироат амал мекунад. Ҷомеаҳои деҳот [[гӯсфанди қорақул]], [[буз]], [[гов]] ва [[мурғ]]-ро парвариш мекунанд, ки [[гӯшт]], [[маҳсулоти ширӣ]], [[пашм]] ва [[ҷонварони корӣ]] таъмин мекунанд.<ref name="Clements-38" /><ref name="nps">[https://nps.edu/web/ccs/baghlan]</ref> Дар ноҳияҳои баландкӯҳ ва кӯҳӣ, [[чорводории мавсимӣ]] ва [[кучи чорпоён]] маъмул боқӣ мондааст, бо чорвоДороне, ки чорворо байни чароғгоҳҳои тобистонӣ ва зимистонӣ ҳаракат медиҳанд. [[Чорводорӣ]] инчунин ҳамчун захираи муҳим дар баробари норасоии ҳосил ва такони иқтисодӣ хизмат мекунад. ===Маъдан ва ашёи хом=== {{Ниг. низ|Маъдан дар Афғонистон}} [[File:US Navy 101123-N-6436W-070 Seabees assigned to Naval Mobile Construction Battalion (NMCB) 40 work with Afghani contractors to place concrete for he.jpg|thumb|250px|Мардони афғон дар макони сохтмон дар Бғалон (2010)]] Бғалон дорои захираҳои назарраси [[доломит]], [[селестит]], [[гил]], [[гач]] ва [[оҳаксанг]] мебошад, ки маъданро ба яке аз бахшҳои муҳими иқтисодии таърихии вилоят табдил медиҳад.<ref>[https://pubs.usgs.gov/of/2011/1204/pdf/19A.pdf]</ref> [[Истихроҷи ангишт]], махсусан дар маъданҳои ''Каркар'' ва ''Дудкош'', дар таъминоти энержии дохилии Афғонистон дар асри 20 нақши бузург дошт ва имрӯз дар миқёси кам идома дорад.<ref name="Clements-38" /> Истихроҷи [[намак]] ва [[санги маъдан]] барои сохтмон ва бозорҳои минтақавӣ дастгирӣ мекунанд. Аммо инфрасохтори маҳдуд, таҷҳизоти кӯҳна ва номуайянии сиёсӣ васеъшавии бахши маъданро маҳдуд кардаанд. ===Тиҷорат=== Инфрасохтори тиҷорат ба маҳсулоти кишоварзӣ, бозорҳои чорво ва тиҷорати транзитӣ зич алоқаманд аст. Марказҳои шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]], [[Бғалон]], [[Наҳрин]] ва [[Даҳанаи Ғурӣ]] ҳамчун марказҳои асосии тиҷоратӣ фаъолият мекунанд, ки дар онҷо [[маҳсулоти кишоварзӣ]], [[бофандагӣ]], [[ангишт]] ва молҳои истеъмолии воридотӣ мубодила мешаванд.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan/]</ref> Ҷойгиршавии Бғалон дар роҳҳои асосии транзитии шимолу ҷануб, ки [[Кобул]]-ро бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], [[Вилояти Самангон|Самангон]] ва [[Вилояти Балх|Балх]] мепайвандад, ба он ҷойгоҳи стратегӣ дар шабакаҳои тиҷорати дохилӣ медиҳад. Бозорҳои ҳарҳафтаинаи деҳот ва [[бозор]]ҳои мавсимӣ дар ҳаёти иқтисодии деҳот марказӣ боқӣ мондаанд, ки мубодилаи хӯрок, чорво, асбоб ва молҳои рӯзмарраро осон мекунанд. ===Энергия ва обёрӣ=== Таъминоти энергия ба омезиши [[нерӯи барқи обӣ]], [[сӯзишвории фосилӣ|сӯзишвориҳои фосилӣ]] ва манбаъҳои энергияи анъанавӣ асос ёфтааст. Таъсисоти хурд ва миёнаи обӣ барқро ба шаҳрҳои калон мерасонанд, дар ҳоле ки минтақаҳои деҳот ба [[ҳезум]], [[ангишт]] ва [[генератори дизелӣ]] сахт вобастаанд. Норасоии барқ ва тағйироти мавсимии об ҳам ба зиндагии хонаводаҳо ва ҳам ба истеҳсоли иқтисодӣ таъсир мерасонанд. Обёрӣ барои кишоварзӣ муҳим буда, ба системаҳои рӯдхонаҳо, каналҳо ва усулҳои анъанавии идораи об такя дорад. Ҳарчанд ин системҳо кишти интенсивиро дар водиҳо ва даштҳо имконпазир месозанд, инфрасохтори пиршавӣ ва нигоҳдории маҳдуд ба амнияти об дар дарозмуддат хавф эҷод мекунад. ===Сайёҳӣ=== Бғалон дорои [[маконҳои бостоншиносӣ|маконҳои бостонӣ]], [[хароба]]ҳои таърихӣ, [[зиёратгоҳ]]ҳои динӣ ва маскунҳои анъанавӣ, инчунин манзараҳои табиии водиҳои рӯдхонаҳо ва теппаҳо мебошад. Сайёҳии дохилӣ дар миқёси маҳдуд, махсусан ба зиёратгоҳҳо, рух медиҳад. Аммо ноамнӣ, инфрасохтори маҳдуди нақлиёт ва набудани хизматрасонии меҳмонхонаӣ то ҳол афзоиши саноати назарраси сайёҳиро пешгирӣ кардааст. ===Иртиботот=== Инфрасохтори иртиботот аз ибтидои солҳои 2000 ба таври назаррас васеъ шудааст. Дастрасии [[шабакаи мобилӣ]] ва [[интернет]] дар шаҳрҳои калон ва бисёр марказҳои ноҳия дастрас аст ва тиҷорат, маориф ва маъмуриятро осон мекунад. Бо вуҷуди ин, ноҳияҳои дурдасти кӯҳӣ то ҳол пайвасти суст ё боэътимод надоранд, ки дастрасӣ ба иттилоот, хизматрасонии молиявӣ ва бозорҳоро маҳдуд мекунад. ===Нақлиёт ва инфрасохтор=== [[File:Approaching the Salang tunnel -c.jpg|thumb|250px|Як мошини борӣ дар яке аз роҳҳои асфалтии Бғалон (2009)]] Шабакаи нақлиётии Бғалон дар атрофи [[Роҳи давлатии Афғонистон|системаи роҳҳои миллӣ]], махсусан роҳи [[Кобул]]–[[Мазори Шариф]] ки аз [[Пули Хумрӣ]] мегузарад, сохта шудааст. Ин коридор барои ҳаракати молҳо, сӯзишворӣ, маводи ғизоӣ ва мусофирон байни шимол ва маркази Афғонистон муҳим аст. Дар беруни роҳҳои асосӣ, аксари ноҳияҳо ба [[роҳи асфалтӣ|роҳҳои асфалтӣ]], [[роҳи шағал]] ва [[гузаргоҳҳои кӯҳӣ]] вобастаанд, ки аксар вақт аз барф, обхезӣ ва тарма халал мешаванд. Бғалон [[шабакаи роҳи оҳан дар Афғонистон|шабакаи роҳи оҳан]] надорад ва нақлиёти борӣ ва мусофирон комилан ба трафики роҳ такя дорад. Нақлиёти ҳавоӣ низ бисёр маҳдуд аст ва танҳо як фурудгоҳи хурд, ''Фурудгоҳи Фарми Бғалон'', барои ҳавопаймоҳои сабук ва парвозҳои гоҳ-гоҳи давлатӣ ё гуманитарӣ истифода мешавад.<ref>[https://www.pilotnav.com/airport/OABG]</ref> Пулҳо, шабакаҳои роҳҳои маҳаллӣ ва таъсисоти нақлиёт ноҳамвор таҳия шудаанд. Даҳсолаҳои низоъ, маблағгузории маҳдуд ва замини душвор инфрасохтори вилоятро дар ҳолати ноустувор боқӣ гузоштаанд, ки мустақиман ба маҳсулнокии иқтисодӣ ва дастрасӣ ба бозор таъсир мерасонад. ==Демография== ===Аҳолӣ=== [[File:Scena przed czajchoną - Talā - 001510s.jpg|thumb|250px|Мардони Бғалонӣ дар назди ''[[чойхона]]''-и анъанавӣ (1976)]] Бғалон то соли 2023 аҳолии тахминии тақрибан 1,1 миллион нафар дорад, ки дар марказҳои шаҳрӣ, шаҳракҳои хурд ва деҳаҳои сершумори деҳотӣ паҳн шудаанд.<ref name="NSIA" /> Ақаллияти аҳолӣ дар минтақаҳои шаҳрӣ, асосан дар [[Пули Хумрӣ]] (маркази вилоят) ва шаҳрҳои дигар ба монанди [[Бғалон]], [[Наҳрин]] ва [[Даҳанаи Ғурӣ]] зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки аксарият дар маскунҳои деҳотӣ дар водиҳо ва даштҳои вилоят ҷойгиранд. Камбағалӣ васеъ паҳн шудааст, махсусан дар ноҳияҳои кӯҳӣ ва дурдаст, бо индекси камбизоатии ченаки 0.299 ва 25.3% аҳолӣ дар камбизоатии шадид то соли 2023 зиндагӣ мекунанд.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> Дастрасии маҳдуд ба инфрасохтор, тандурустӣ, маориф ва шуғли устувор ба осебпазирии баланд мусоидат мекунад.<ref name="ophi" /> Халалҳои мавсимӣ аз сабаби бориши барф, обхезӣ ва тарма мунтазам деҳаҳоро ҷудо мекунанд ва шароити зиндагиро боз ҳам душвортар мекунанд. Кӯчи дохилӣ ба низоъҳои гузашта ва муҳоҷирати иқтисодӣ ба вилоятҳои дигари Афғонистон низ ба равишҳои демографии ахир шакл додааст. ===Этният, забонҳо ва дин=== {{Ниг. низ|Этният дар Афғонистон}} Тавре ки дар аксари Афғонистон, марзҳои этникӣ ва динӣ аксар вақт ғайрисақт ва ҳамҷоя буда, аз ҳамхонагӣ ва ҳувиятҳои маҳаллии муштарак шакл мегиранд. Бғалон бо таркиби гуногуни этникии худ, ки аз садсолаҳои муҳоҷират, тиҷорат ва ҳамкории минтақавӣ ташаккул ёфтааст, тавсиф мешавад. Гурӯҳҳои калонтарин [[тоҷикон]] ва [[паштунҳо]] мебошанд, бо аҳолии назарраси [[ҳазораҳо]] ва [[ӯзбекҳо]], ҳамроҳ бо ҷомеаҳои хурдтари [[тоторҳои афғон|тотор]] ва дигар ақаллиятҳо.<ref name=":0">{{Cite web|title=Provincial Development Plan, Baghlan: Provincial Profile |year=2008 |publisher=Ministry of Rural Rehabilitation and Development, Government of Afghanistan |url=http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Baghlan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703075512/http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Baghlan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-date=3 July 2009 |url-status=dead }}</ref> Ҷомеаҳои тоҷик дар саросари вилоят паҳн шудаанд, дар ҳоле ки популятсияҳои паштун ва ӯзбек дар ноҳияҳои шимолӣ ва пастбештар назаррасанд. Ҷомеаҳои ҳазора асосан дар баъзе минтақаҳои марказӣ ва кӯҳӣ макон гирифтаанд. [[Дарӣ]] ва [[пашту]] забонҳои асосӣ мебошанд ва ҳамчун забонҳои асосии муоширати рӯзмарра, маъмурият ва маориф хизмат мекунанд. [[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]] ва [[Забони туркманӣ|туркманӣ]] дар ноҳияҳои муайян истифода мешаванд, дар ҳоле ки чандзабонагӣ маъмул буда, бисёр сокинон ба ду ё зиёда забон ҳарф мезананд.<ref name=":1">{{Cite web |date=February 29, 2024 |title=Baghlan Development.pdf |url=https://nps.edu/documents/105988371/107571254/Baghlan_Development.pdf/c78f7b1a-893e-48dc-aae9-ac325aafd446#:~:text=Dari%20is%20spoken%20by%2070,numbers%20vary%20in%20different%20seasons.}}</ref> Аҳолӣ бештар [[мусулмонон|мусулмон]] мебошад. Аксарият ба [[Суннӣ]] пайравӣ мекунанд, дар ҳоле ки ақаллияти назаррас ба [[Исмоилияи шиъа]], махсусан дар ноҳияҳое, ки таърихан бо [[Саёди Коён]] алоқаманданд, пайравӣ мекунанд. Ҳувияти динӣ то ҳол дар ташкилоти иҷтимоӣ, роҳбарии маҳаллӣ ва зиндагии ҷомеа нақши муҳим мебозад. {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби этникӣ, забонӣ ва динӣ (тахмин) ! style="width:10em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Этният</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/ [[Форсизабон]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]/ [[Исмоилия|Исмоилӣ]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Паштунҳо|Паштун]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ӯзбекҳо|Ӯзбек]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоторҳо|То тор]]</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манобеъ''</small> |- ! style="width:10em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:10em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021 [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломӣ)]]</small> | style="width:4.6em;" | 50 – 59% | style="width:4.6em;" | 2 – 15% | style="width:4.6em;" | 20 – 41% | style="width:4.6em;" | 3 – 12% | style="width:4.6em;" | 1 – 3% | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[Агентии Иттиҳоди Аврупо оид ба паноҳандагӣ|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 1-ум || 3-юм || 2-юм || – || – |-style="background-color:#CCCCCC;" | 2019 [[Вазорати умури хориҷаи Олмон|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 52% || 2% || 41% || 3% || – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[СММ|СММ]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 59% || 14 – 15% || 20% || 5 – 6% || – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[Донишкадаи баҳрии ИМА|NPS]]<ref>{{Cite web |title=Baghlan - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/baghlan |access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> || 52% || 15% || 20% || 12% || 1% |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2015 [[Плани Коломбо|CP]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2025-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251219100349/https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf }}</ref> |colspan=2| 70% || 22% || ∅ || – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[Гурӯҳи аз нав сохтани вилоят|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | colspan="2"| 70% || 22%{{efn|Бе [[кӯчиён]].}} || – || – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025}}</ref> || 50% || 15% || 20% || 12% || 3% |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" | <small>'''Рамзҳо:''' <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Этният дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор нест</li> <li>'''–:''' Этният махсус зикр нашудааст</li> <li>'''Ихтисораи манобеъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манобеъи таҷрибавӣ: AA – Вазорати умури хориҷаи Олмон}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манобеъи давлатӣ: CP – Плани Коломбо, EU – Агентии Иттиҳоди Аврупо оид ба паноҳандагӣ, PRT – Гурӯҳи аз нав сохтани вилояти ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид дар Афғонистон}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манобеъи таҳрирӣ: NPS – Донишкадаи баҳрии ИМА, USA – Артиши ИМА}}.</li> </ul></small> |} ===Маориф=== [[File:Opening a new school in Jelga district, Baghlan province -d.jpg|thumb|250px|Мансабдорони Бғалон дар ифтитоҳи мактаби нав дар [[ноҳияи Хоҷа Ҳиҷрон|Ҷелга]], Бғалон (2010)]] Инфрасохтори маориф дар Бғалон ноҳамвор таҳия шудааст. Мактабҳои ибтидоӣ ва миёна дар аксари марказҳои ноҳия фаъолият мекунанд ва таҳсилоти асосиро барои кӯдакон фароҳам меоранд, гарчанде ки ҳозирӣ аксар вақт аз фишорҳои иқтисодӣ ва ноамнии гузашта таъсир мерасонад. Дастрасӣ ба маориф одатан дар минтақаҳои шаҳрӣ беҳтар аз ноҳияҳои дурдасти деҳотӣ мебошад. Пули Хумрӣ мизбони асосии муассисаҳои олӣ ва касбӣ, аз ҷумла [[Донишгоҳи Бғалон]], марказҳои омӯзиши муаллимон ва мактабҳои техникӣ мебошад, ки ба донишҷӯён аз саросари вилоят хизмат мекунанд. Аз соли 2021, системаи маориф дар зери [[Афғонистон|маъмурияти Толибон]] тағйироти сохторӣ аз сар гузаронидааст. ''[[Мадраса]]'' дар ҳам шаҳр ва ҳам деҳот васеъ шудаанд, ки аксар вақт таълимоти динӣ дар баробари саводомӯзии асосӣ ва омӯзиши касбӣ пешниҳод мекунанд. Дастрасии занон ба маорифи миёна ва олӣ ба таври шадид маҳдуд карда шудааст, ки намунаҳои номнависиро ба таври назаррас тағйир додааст. Сатҳи саводнокӣ, махсусан дар байни занон, паст боқӣ мондааст, бо охирин тахминҳои дастраси соли 2011, ки сатҳи умумии саводнокиро тақрибан 24% ва сатҳи умумии номнависи холиси синну соли мактабро тақрибан 62% нишон медиҳад, ки мушкилоти сохтории дарозмуддат дар бахши маорифро инъикос мекунад.<ref name="cimicweb.org">{{Cite web |title=Baghlan Province |publisher=NATO's Civil-Military Fusion Centre (CFC) |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531104856/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx |archive-date=31 May 2014 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2014-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531104856/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx }}</ref> ===Тандурустӣ=== Инфрасохтори тандурустӣ маҳдуд буда, дар марказҳои калони шаҳрӣ макон гирифтааст. Беморхонаи асосии вилоят [[Беморхонаи гражданӣ-Пули Хумрӣ]] мебошад ва ҳамчун муассисаи асосии интиқол, хизматрасонии умумии тиббӣ ва нигоҳубини махдуди ихтисосӣ пешниҳод мекунад. Беморхонаҳои ноҳиявӣ, клиникаҳо ва марказҳои асосии тандурустӣ дар шаҳрҳои дигари калон ва марказҳои ноҳия фаъолият мекунанд ва хизматрасониҳо ба монанди нигоҳубини модар ва кӯдак, [[ваксинатсия]] ва табобати бемориҳои маъмулро пешниҳод мекунанд. Бисёр деҳаҳои дурдаст муассисаҳои доимии тиббӣ надоранд ва ба [[гурӯҳҳои мобилии тиббӣ]], нуқтаҳои тандурустии маҳаллӣ, [[ташкилотҳои ғайридавлатӣ]] ё [[табибони анъанавӣ]] такя мекунанд. Мушкилоти саломатии ҷамъиятӣ фавти баланди [[фавти модарон|модарон]] ва [[фавти кӯдакон|кӯдакон]], [[суииғзо]], дастрасии маҳдуд ба [[оби нӯшидании пок]] ва [[беҳдошт]]-ро дар бар мегирад ва охирин тахминҳои соли 2011 нишон медиҳанд, ки 25% хонаводаҳо ба оби нӯшидании пок дастрасӣ доранд ва 22% таваллудҳо аз ҷониби мутахассиси таваллуд иштирок карда шудааст.<ref name="cimicweb.org" /> [[Ташкилотҳои байналмилалии тандурустӣ|Ташкилотҳои гуманитарии байналмилалӣ]] то ҳол дар дастгирии интиқоли тандурустӣ нақши муҳим мебозанд. Аммо инфрасохтори суст ва маҳдудиятҳои амниятӣ аксар вақт дастрасии устувор ба хизматрасонии тиббиро, махсусан дар ноҳияҳои кӯҳӣ ва дурдаст, халалдор мекунанд. ==Фарҳанг== ===Мусиқӣ ва рақсҳо=== Мусиқии анъанавӣ дар Бғалон намунаҳои васеътари фарҳангии шимоли Афғонистон, ки асосан аз таъсири тоҷикӣ, ӯзбекӣ, паштунӣ ва ҳазорагӣ ташаккул ёфтааст, инъикос мекунад. Мусиқӣ одатан дар тӯйҳо, ҷашнҳои мавсимӣ ва ҷашнвораҳои оилавӣ иҷро мешавад. Асбобҳое чун ''[[рубоб]]'', ''[[домбура]]'', ''[[табла]]'' ва ''[[ҳармоний]]'' зиёд истифода мешаванд. [[Рақсҳои фолклорӣ|Рақсҳои мардумӣ]] одатан дар шаклҳои гурӯҳӣ иҷро мешаванд ва мардон ва занон одатан дар муҳитҳои консервативии деҳот алоҳида мерақсанд. Шаклҳои маъмултарин рақсҳои даврии минтақавӣ ва рақсҳои қадамӣ, ки бо мусиқии зинда ё сабтшудаи анъанавӣ ҳамроҳӣ мекунанд, мебошанд. ===Либосҳо ва пӯшок=== [[File:Kuk Chenar Bridge in Baghlan Province -d.jpg|thumb|250px|Мард ва зани Бғалонӣ бо либоси маъмулӣ (2010)]] Анъанавӣ, либос вобаста ба пояи этникӣ, ҷинс ва тақсими деҳот-шаҳр фарқ мекунад. Мардон одатан ''[[пироҳан ва тунбон]]'' бо [[ҷома]]и боло, [[салла]] ё [[пакул]] мепӯшанд, махсусан дар ноҳияҳои деҳот. Занон одатан либосҳои дароз бо [[рӯймол]] мепӯшанд, ки аксар вақт бо [[гулдӯзӣ|гулдӯзии]] минтақавӣ, махсусан дар байни ҷомеаҳои ӯзбек ва тоҷик оро дода шудааст. Дар минтақаҳои шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]], [[либоси ғарбӣ]] бештар маъмул мешавад, ҳарчанд либоси анъанавӣ дар рӯйдодҳои динӣ ва маросими оилавӣ ҳукмрон боқӣ мондааст. ===Хӯрокшиносӣ=== Хӯроки Бғалон ба истеҳсоли [[ғалла]], маҳсулоти [[чорводорӣ]] ва меваҳои маҳаллӣ асос ёфтааст. Хӯрокҳои асосӣ [[нон]], [[биринҷ]], [[лубиё]], [[маҳсулоти ширӣ]] ва [[сабзавот]]-ро дар бар мегиранд. Таомҳои маъмул фарҳанги васеътари [[ошхонаи афғонӣ|афғониро]] инъикос мекунанд, аз ҷумла ''[[қобули палов]]'', ''[[ашак]]'', ''[[манту]]'', ''[[қурма]]'', таомҳои [[йогурт]]-асос ва [[кабоб]]. Бғалон махсусан дар саросари кишвар барои истеҳсоли [[шакар]] маъруф аст, ки ба саноати хӯрок ва тиҷорати маҳаллӣ таъсири қавӣ мерасонад. Меваҳои мавсимӣ чун [[ангӯр]], [[тут]], [[марҷӯрак]] ва [[тарбуз]] васеъ истеъмол мешаванд. ===Меъморӣ, санъат ва адабиёт=== [[File:Brama „darwoze” do zagrody zimowej „zamestan kale” w gospodarstwie arbaba Chodży-Sułtana - Marg - 001457n.jpg|thumb|200px|Дарвозаи маҳраи зимистона дар меъмории анъанавӣ (1976)]] Меъмории анъанавӣ аз иқлим ва маводҳои дастрас шакл гирифтааст, бо хонаҳои [[хишти хом]], [[санг]] ва [[чӯб]] дар минтақаҳои деҳот ҳукмронӣ мекунанд. Бомҳои ҳамвор ва деворҳои ғафс барои муқовимат бо гармо ва сардо изолятсия таъмин мекунанд. Дар ноҳияҳои кӯҳӣ, маскунҳо фишурда ва дар замини нишеб сохта шудаанд. Марказҳои шаҳрӣ омезиши тарҳи [[Меъмории Афғонистон|анъанавии афғонӣ]], сохторҳои [[Меъмории шӯравӣ дар Осиёи Марказӣ|давраи шӯравӣ]] ва [[меъмории амрикоӣ|сохтмони бетонӣ пас аз 2001]]-ро нишон медиҳанд. [[Масҷид]]ҳо ва [[зиёратгоҳ]]ҳо ҳамчун нишонаҳои калидии меъморӣ ва иҷтимоӣ хизмат мекунанд. Ифодаи ҳунарӣ бештар ба [[ҳунармандӣ]], аз ҷумла [[бофтани қолин]], [[гулдӯзӣ]], [[сафолгарӣ]], [[оҳангарӣ]] ва [[чӯбкорӣ]] пайваст аст. Ин ҳунарҳо анъанаҳои дарозмуддати минтақавиро идома медиҳанд. Фарҳанги адабӣ реша дар [[шеъри форсӣ-тоҷикӣ|шеъри дарӣ]] ва [[шеъри пашту]] ва [[ривояти шифоҳӣ]] дорад, бо пайвандҳои қавӣ ба [[Адабиёти форсӣ|анъанаи адабии форсӣ]]. Шеъри динӣ ва ривояти эпосӣ дар ҷомеаҳои деҳот муҳим боқӣ мондааст. ===Васоили ахбор, фароғат ва ҷашнҳо=== Дастрасии маҳаллӣ ба васоили ахбор асосан тавассути радио, шабакаҳои мобилӣ ва пахши маҳдуди телевизионӣ мебошад. Истгоҳҳои миллии [[Телевизион дар Афғонистон|ТВ ва радиои Афғонистон]] дар аксари минтақаҳои шаҳрӣ дастрасанд. Фароғати ҷамъиятӣ бештар дар тӯйҳо, [[идҳои динӣ]] ва ҷашнвораҳои мавсимии кишоварзӣ макон гирифтааст. Идҳои бузурги динӣ ба монанди [[Иди Рамазон]] ва [[Иди Қурбон]] бо нишастҳои дуъо, боздидҳои оилавӣ ва хӯрокҳои ҷамъиятӣ васеъ таҷлил мешаванд. Аз соли 2021, фароғати ҷамъиятӣ, махсусан дар бораи намоишҳои мусиқӣ ва чорабиниҳои омехтаи ҷинсӣ, маҳдудтар шудааст. ===Ҷойҳои диданӣ=== [[File:Surkh_Kotal_archaeological_site.jpg|thumb|250px|Харобаҳои зинапояҳои [[маъбади оташ]] дар макони бостоншиносии [[Сурх Кӯтал]]]] Бғалон дорои якчанд ёдгориҳои муҳими таърихӣ ва бостоншиносӣ мебошад. Муҳимтарин макон [[Сурх Кӯтал]] аст, як маҷмӯи бостоншиносии бузурги [[давраи Кушонӣ]], ки бо харобаҳои бостонӣ ва навиштаҷотҳо маъруф аст. Он яке аз муҳимтарин боқимондаҳои [[Меъмории Афғонистон#Меъмории пеш аз исломи будоӣ|меъмории имперовии пеш аз исломии Афғонистон]]-ро ташкил медиҳад. Дигар маконҳои назаррас қалъаҳои бостонӣ, [[пул]]ҳои таърихӣ ва зиёратгоҳҳои динӣ дар ноҳияҳо ба монанди [[Душӣ]], [[Бғалон]] ва [[Наҳрин]]-ро дар бар мегиранд. Илова ба маконҳои таърихӣ, водиҳои рӯдхонаҳо ва манзараҳои кӯҳӣ дар маҳалл барои аҳамияти манзаравӣ қадр карда мешаванд, ҳарчанд сайёҳӣ бо сабаби маҳдудиятҳои амниятӣ ва инфрасохтор то ҳол камтар таҳия шудааст. ===Варзиш=== Варзиш дар зиндагии рӯзмарра, махсусан дар байни ҷавонон, нақши муҳим мебозад. Варзишҳои анъанавӣ чун ''[[бузкашӣ]]'' мунтазам дар ҷашнвораҳои бузург ва мусобиқаҳои минтақавӣ баргузор мешаванд. Дар байни варзишҳои муосир, [[Футбол дар Афғонистон|футбол]] ва [[Крикет дар Афғонистон|крикет]] маъмултарин варзишҳои муташаккил мебошанд, ки [[волейбол]], [[гӯштин]] ва [[варзиши сабук]] пайравӣ мекунанд. Майдонҳои футболи ғайрирасмӣ дар шаҳрҳо ва деҳаҳо маъмуланд. Дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], Бғалон дар мусобиқаҳои миллии футбол тавассути [[Мавҷҳои Ому FC]] намояндагӣ карда мешуд, ки ҳамчун дастаи минтақавӣ барои Бғалон ҳамроҳ бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], [[Вилояти Тахор|Тахор]] ва [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] дар [[Лигаи олии футболи Афғонистон]] хизмат мекард. Дар мусобиқаҳои миллии крикет ба монанди [[Лигаи крикети Шпаҷи]], Бғалон ҳамчун қисми франшизаи [[Помир Залмӣ]], ки вилоятҳои шимолу шарқиро фаро мегирад, намояндагӣ карда мешавад. ==Шахсиятҳои маъруф== ===Шахсиятҳои таърихӣ=== *[[Мир Мирак Андаробӣ]], донишманди суфии асри 16 бо реша дар Бғалон *[[Салӣ Нӯён]], сардори муғули асри 13 дар минтақаи Қундуз-Бғалон зери ҳукмронии муғул, ки нерӯҳои ӯ қисми [[Қароун]] буданд ва то давраи [[Темурён|Темуриён]] таъсиргузор боқӣ монданд ===Шахсиятҳои муосир=== [[File:Fazalhaq Farooqi.jpg|thumb|200px|[[Фазлаҳ Ҳақ Фарӯқӣ]], бозигари крикет бо тақрибан 100 бозӣ барои [[дастаи миллии крикети Афғонистон|дастаи миллӣ]]]] *[[Диловар Аҳмадзой]], бозигари миллии футбол *[[Муҳаммад Осим Осим]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Бибӣ Оиша]], сарвари ҳарбии пешин, ягона зани ҷангдори маъруф дар Афғонистон *[[Муҳаммад Акбар Баракзой]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Холиқ Дод]], бозигари миллии крикет *[[Фазлаҳ Ҳақ Фарӯқӣ]], бозигари миллии крикет *[[Нангиалой Хоротӣ]], бозигари миллии крикет *[[Муншӣ Абдул Маҷид]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Яқуб Ясна]], нависанда, шоир, донишманди адабӣ *[[Абдул Малик (бозигари крикет)|Абдул Малик]], бозигари миллии крикет *[[Ваҳид Мужда]], таҳлилгари сиёсӣ ва нависанда *[[Саёди Коён]] роҳбарони рӯҳонӣ ва сиёсии ирсии [[Исмоилия|исмоилӣ]] дар [[Коён, Бғалон]] ва ноҳияҳои ҳамсоя мебошанд. Таъсири онҳо таърихан ба идораи иҷтимоӣ, миёнаравии низоъ ва маъмурияти маҳаллӣ паҳн шудааст. Шахсиятҳои калидӣ инҳоянд: **[[Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ]], асосгузори Саёди Нодирии муосир дар Коён **[[Сайид Мансур Нодирӣ]], писару ҷонишини Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ, раҳбари [[Исмоилиёни Афғонистон|ҷомеаҳои исмоилии Афғонистон]] **[[Равнақ Нодирӣ]], писари Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ, раҳбари [[Исмоилиёни Афғонистон|ҷомеаҳои исмоилии Афғонистон]]. Ӯ шоир ва нависанда буд, ки аз ҷониби маъмурияти [[Ҳафизуллоҳ Амин]] кушта шуд. **[[Сайид Ҷаъфар Нодирӣ|Сайид Ҷаъфар «Ҷеф» Нодирӣ]], писари Сайид Мансур Нодирӣ, маъруф ба «[[Ҷангдори Коён]]», сарвари ҳарбии нерӯҳои исмоилӣ дар давраи [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва волии пешин **[[Садат Мансур Нодирӣ]], писари Сайид Мансур Нодирӣ, сиёсатмадор дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], вазир ва вазири давлатӣ **[[Фархунда Заҳро Нодирӣ]], духтари Сайид Мансур Нодирӣ, сиёсатмадор дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], узви парлумони Афғонистон ва мушовири калони президент [[Ашраф Ғанӣ]]. ==Эзоҳ== {{notelist}} ==Сарчашмаҳо== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Пайвандҳои беруна== {{Commons category|Baghlan Province}} {{Geographic location |Centre = Вилояти Бғалон |North = [[Вилояти Қундуз]] |Northeast = [[Вилояти Тахор]] |East = |Southeast = [[Вилояти Панҷшер]] |South = [[Вилояти Парвон]] |Southwest = [[Вилояти Бомиён]] |West = [[Вилояти Самангон]] |Northwest = }} {{Афғонистон-ҷуғ-нопурра}} {{Вилоятҳои Афғонистон}} [[Гурӯҳ:Вилояти Бағлон]] 6irpgj0qr8v0xyjt09qb7t0cujuu3ot 0 5032 1491726 1485659 2026-10-31T02:00:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491726 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |номи_маъмулӣ = Mauritius |парчам = Flag of Mauritius.svg |номи_аслӣ = {{ubl|{{lang-fr|République de Maurice}}|{{lang-mfe|Repiblik Moris}}}} |нишон=Coat of arms of Mauritius (Original version).svg |андозаи_нишон = 90 |шиор = {{native phrase|la|Stella Clavisque Maris Indici|italics=off}}<ref>{{Cite web|title=Government Information Service – Coat of Arms|url=http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612094501/http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-date=12 June 2020|access-date=29 July 2019|publisher=govmu.org}}</ref><br />"Ситора ва калиди Уқёнуси Ҳинд" |номи_суруди_миллӣ= "[[Motherland (anthem)|Motherland]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Motherland_(instrumental).ogg]]</div> |Сохтори давлат= |Дар харита=Mauritius (orthographic projection with inset).svg |забони_расмӣ = нест (''de jure'')<br />{{nowrap|{{hlist|[[Забони англисӣ|Англисӣ]]|[[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]]}} (''de facto'')<ref>[[Конститутсияи Маврикий]] ягон забони расмиро зикр намекунад. Дар Конститутсия танҳо гуфта шудааст, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ забони англисӣ мебошад. Аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ҳангоми муроҷиат ба раиси маҷлис инчунин аз забони фаронсавӣ истифода кунад. </ref>}} |Рӯзи истиқлол= |Соҳибистиқлол аз= |пойтахт = [[Порт Луис]] |Шаҳри калонтарин= |Вазифаи сарварон= |Сарварон= |Ҷой аз рӯи масоҳат= |Масоҳат=2040 |Фоизи об= |Ҷой аз рӯи аҳолӣ= |Аҳолӣ=1200206 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ= |Зичии аҳолӣ=588.3 |ММД= |Соли ҳисоби ММД= |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД= |ММД ба сари аҳолӣ= |Пули миллӣ= |Домен= |Коди телефон= |Соат= |Эзоҳот= }} '''Маврикий''', расман '''Ҷумҳурии Маврикий''', ({{lang-fr|République de Maurice}}) як [[Давлати ҷазиравӣ|давлати ҷазиравӣ]] дар [[Уқёнуси Ҳинд|уқёнуси Ҳинд]] аст. Он тақрибан 2 000 километр дуртар аз соҳили ҷанубу шарқии [[Африқо]] ва дар шарқи ҷазираи [[Мадагаскар]] ҷойгир шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mauritius|title=Mauritius &#124; Currency, People, Language, Population, Maps, Religions, Chagos Archipelago, History, & Facts |website=Britannica.com|access-date=9 June 2026}}</ref> Ба ҳайати кишвар ҷазираи асосии Маврикий, инчунин ҷазираҳои Родригес, Агалега ва Сейнт Брендон (Каргадос Карахос) дохил мешаванд.<ref name="ICJ">{{Cite web|date=1 March 2018|title=Written Statement of the Republic of Mauritius|url=https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031708/https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-date=16 December 2018|access-date=15 December 2018|website=[[International Court of Justice]]|pages=23–24|volume=1}}</ref><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> Ҷазираҳои Маврикий ва Родригес ҳамроҳ бо ҷазираи Реюнион ([[Департаментҳои бурунмарзии Фаронса|департаменти бурунмарзии Фаронса]]) қисми гурӯҳи ҷазираҳои Маскарен ба шумор мераванд. Аксари аҳолии кишвар дар ҷазираи асосии Маврикий зиндагӣ мекунанд. Пойтахт ва калонтарин шаҳри кишвар, Порт-Луис, дар ин ҷазира низ ҷойгир шудааст. Масоҳати Ҷумҳурии Маврикий 2 040 километри мураббаъро ташкил медиҳад. [[Минтақаи истисноии иқтисодӣ|Минтақаи истисноии иқтисодии]] он бошад, тақрибан 2 миллион километри мураббаъро фаро мегирад.<ref name="EEZ 1977">{{Cite book |url=https://files.pca-cpa.org//pcadocs/mu-uk/Annexes%20to%20Memorial/MM%20Charts.pdf |title=Memorial of the Republic of Mauritius |publisher=[[Permanent Court of Arbitration]] |year=2012 |volume=IV |chapter=Figure 7: Mauritius' EEZ: 1977 |access-date=12 October 2019}}</ref><ref>{{cite conference |url=https://www.gebco.net/sites/default/files/documents/poster_internship_ldeo_portrait.pdf |title=Managing Geophysical Data in the South West Indian Ocean using GeoMapApp |last1=Runghen |first1=H. |last2=Goodwille |first2=A. |last3=Ferrini |first3=V. |last4=Wigley |first4=R. |date=2014 |conference=Challenger 2014 Conference |access-date=22 April 2025}}</ref> Аз рӯи баъзе гипотезаҳои таърихшиносон, ки дар асоси харитаи португалии Кантино (1502) пешниҳод шудаанд, гӯё дарёгардони араб наздики соли 975 якум шуда, ин ҷазираи беаҳолиро кашф карданд ва онро "Дина Аробӣ" (''Dina Arobi'') номиданд.<ref>{{Cite web|title=History|url=https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|access-date=1 August 2021|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|accessdate=2026-07-13|archivedate=2022-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_FnBwAAQBAJ&pg=PA344|title=International Education: An Encyclopedia of Contemporary Issues and Systems|date=17 March 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46751-9}}</ref> Дар харитаҳои аввали португалӣ ҷазира бо номҳои "Иля-ду-Сирне" (''Ilha do Cirne'') ё "Иля-ду-Серне" (''Ilha do Cerne'') нишон дода шудааст, чун дарёгардони португалӣ соли 1507 аз ин ҷазира омада расидаанд.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- History|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|access-date=12 March 2023|website=govmu.org|archive-date=16 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|accessdate=2026-07-13|archivedate=2016-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch}}</ref> Соли 1598, флоти [[Ҳоланд|нидерландӣ]] таҳти фармондеҳии адмирал Ван Варвейк ба маҳалли имрӯзаи Гранд-Порт мерасад ва ҷазираро аз худ карда, онро ба муносибати [[Маврис, шоҳзодаи Оранж]] номгузорӣ мекунад. Зиёда аз сад сол нидерландиҳо кӯшиш мекунанд, то дар ҷазира маҳалли истиқомати доимӣ бунёд намоянд. Сабабаш он буд, ки онҳо мехостанд аз ҷангалҳои дарахти [[Обнӯс|обнӯс]] истифода баранд ва аз [[Найшакар|найшакар]] шакару арак истеҳсол кунанд. Барои ин онҳо ниҳолҳои найшакарро аз [[Ҷава]] ва зиёда аз сесад ғуломи малагасиро ба ҷазира меоваранд. Аммо ҳамаи ин кӯшишҳояшон ноком ба анҷом мерасад.<ref>{{cite journal |last1=Allen |first1=Richard B. |title=The Mascarene Slave-Trade and Labour Migration in the Indian Ocean during the Eighteenth and Nineteenth Centuries |journal=Slavery & Abolition |date=August 2003 |volume=24 |issue=2 |pages=33–50 |doi=10.1080/01440390308559154 }}</ref> Бо оғози мустамликадории [[Фаронса]] (соли 1715), номи ин ҷазира ба "Ил дӯ Франс" иваз карда мешавад. Соли 1810 [[Британияи Кабир]] ҷазираро ишғол мекунад. Баъдтар, аз рӯи Созишномаи Париж (1814), Фаронса Маврикий ва ҷазираҳои вобастаи онро расман ба Британияи Кабир месупорад. Мустамликаи Британиявии Маврикий он замон ҷазираҳои Родригес, Агалега, Сейнт Брендон, галаҷазираи Чагос ва то соли 1906 [[Сейшел|Сейшелро]] низ дар бар мегирифт.<ref name="ICJ"/><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> == Таърих == == Ҷуғрофия == == Гуногунии муҳити зист == [[File:Dronte dodo Raphus cucullatus.jpg|thumb|upright=.8|Маврикий ягона ҷойи зисти [[додо]], парандаи бепарвози нобудшуда буд.]] [[File:Phelsuma ornata - journal.pbio.1001382.png|thumb|[[Геккони нақшдори рӯзгард]]]] Маврикий ватани баъзе аз камёбтарин рустаниву ҷонварони ҷаҳон мебошад. Аммо бо омадани одамон ба ҷазира ва ворид шудани набототу ҳайвоноти бегона, ба табиати он хатари ҷиддӣ эҷод шудааст.<ref name="BBC" /> Аз сабаби пайдоиши вулқонӣ, синну соли қадимӣ ва ҷудо буданаш аз дигар хушкиҳо, Маврикий дорои олами бойи набототу ҳайвонот мебошад. То расидани португалиҳо дар соли 1507, дар ҷазира ягон [[Ширхӯрон|ширхӯри]] хушкӣ вуҷуд надошт. Аз ҳамин сабаб дар он ҷо чандин намуди [[Парандаи бепарвоз|парандаҳои бепарвоз]] ва [[Хазандагон|хазандагони]] калонҷусса ба вуҷуд омада, рушд кардаанд. Вале бо омадани одамон, намудҳои бегонаи ҳайвонот ва наботот ба ҷазира ворид шуда, боиси тез нобуд шудани муҳити зист ва аз байн рафтани қисми зиёди рустаниву ҷонварони маҳаллии Маврикий гардидаанд. Махсусан аз байн рафтани додо — парандаи бепарвозе, ки танҳо дар Маврикий зиндагӣ мекард, имрӯз яке аз номдортарин намунаҳои аз байн рафтани ҳайвонот дар натиҷаи фаъолияти инсон ба шумор меравад.<ref>{{cite journal |last1=Shapiro |first1=Beth |last2=Sibthorpe |first2=Dean |last3=Rambaut |first3=Andrew |last4=Austin |first4=Jeremy |last5=Wragg |first5=Graham M. |last6=Bininda-Emonds |first6=Olaf R. P. |last7=Lee |first7=Patricia L. M. |last8=Cooper |first8=Alan |title=Flight of the Dodo |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1683 |journal=Science |date=March 2002 |volume=295 |issue=5560 |pages=1683 |doi=10.1126/science.295.5560.1683 |pmid=11872833 |bibcode=2002Sci...295.1683S }}</ref><ref>{{Cite book|last=Smaill|first=Belinda|url=https://books.google.com/books?id=3y8eDQAAQBAJ&dq=dodo+extinction+emblematic&pg=PA76|title=Regarding Life: Animals and the Documentary Moving Image| page= 76 |date= 2016|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6249-3}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hollars|first=B. J.|url=https://books.google.com/books?id=K94nDwAAQBAJ&dq=dodo+%22poster+child%22&pg=PA3|title=Flock Together: A Love Affair with Extinct Birds|date=1 February 2017|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-9642-8}}</ref> Додо инчунин яке аз рамзҳои миллии Маврикий аст ва ҳамчун яке аз ҷонварони нигаҳдорандаи сипари давлатии кишвар дар нишони давлатии Маврикий тасвир шудааст.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- Coat of Arms|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|access-date=27 March 2019|website=govmu.org|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx}}</ref> Ҳоло камтар аз 2%-и ҷангалҳои маҳаллии Маврикий боқӣ мондааст. Ин ҷангалҳо асосан дар Боғи миллии дараҳои Дарёи Сиёҳ дар ҷанубу ғарб, қаторкӯҳи Бамбу дар ҷанубу шарқ ва қаторкӯҳҳои Мока–Порт Луис дар шимолу ғарб ҷойгиранд. Инчунин, боқимондаҳои табиати соҳилӣ ва дохилии ҷазираро дар кӯҳҳои Кор де Гарду Ле Морн Брабант ва якчанд ҷазираҳои хурди назди соҳил дидан мумкин аст. То имрӯз зиёда аз 100 намуди наботот ва ҳайвонот нест шуда, бисёр намудҳои дигар дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. Аз солҳои 1980-ум барои ҳифзи табиат барномаҳои зиёд оғоз шуданд. Ин барномаҳо ба зиёд кардани шумораи парандаҳо ва рустаниҳои дар хатарбуда ва барқарор кардани муҳити зисти онҳо дар боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳо равона шудаанд.<ref>{{Cite book|publisher=National Parks and Conservation Services, Government of Mauritius|title=Chapter 1. Introduction to the Republic of Mauritius|access-date=22 January 2015|url=http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403104113/http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF}}</ref> Соли 2011 Вазорати муҳити зист ва рушди устувори Маврикий гузориши "Нигоҳи муҳити зисти Маврикий"-ро нашр кард. Дар он пешниҳод шуд, ки Сейнт Брендон [[Минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ|минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ]] эълон шавад.<ref>{{Cite web|title=President's Report of the Mauritian Wildlife Foundation dated March 2016|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/includes/common/download.php?type=11&record=4E911EA9-BE8F-FB3C-1025-8CFF6C9D3136|access-date=29 August 2017}}</ref> [[Рӯбоҳи паррони маврикӣ]] охирон ширхӯри бумие аст, ки танҳо дар ин ҷазира зиндагӣ мекунад. Дар солҳои охир ин ҷонвар дар хатари ҷиддии азбайнравӣ дучор шудааст. Моҳи ноябри соли 2015 ҳукумат иҷозат додааст, то қисми зиёди ин кӯршабпаракҳои мевахӯр нобуд карда шаванд, чун онҳо ба боғҳои мева зараррасон шуморида мешаванд. Пеш аз соли 2015, аз сабаби кам шудани [[Тӯфон|тӯфонҳо]], шумораи онҳо зиёд шуда буд. Аз ҳамин сабаб, соли 2014 [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат (IUCN)]] мақоми онҳоро аз нобудшаванда (EN) ба осебпазир (VU) иваз карда буд. Аммо моҳи октябри соли 2018 боз барои нобуд кардани 20%-и шумораи онҳо, тақрибан 13 ҳазор аз 65 ҳазор кӯршапараки боқимонда, иҷозат дода шуд. То он вақт, бинобар нобудкуниҳои солҳои пеш, мақоми онҳо дубора ба **«дар хатари нобудшавӣ»** баргардонида шуда буд.<ref>{{Cite web|title=Welcome to the Mauritian Wildlife Foundation (MWF) – In The Field – Mauritius – Mauritius Fruit Bat|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|access-date=22 February 2019|website=mauritian-wildlife.org|archive-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316190712/http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|accessdate=2026-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205151207/http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|archivedate=2013-12-05}}</ref> == Сиёсат ва ҳукумат == [[File:Government House Port Louis.JPG|thumb|Бинои ҳукумат, Порт Луис]] Маврикий ҷумҳурии [[Демократияи намояндагӣ|демократии намояндагии]] [[Низоми парлумонӣ|парлумонӣ]] мебошад. Президент сарвари давлат буда, сарвазир роҳбари ҳукумат мебошад ва дар иҷрои вазифаҳояш ба ӯ Шӯрои вазирон кӯмак мерасонад. Дар Маврикий низоми бисёрҳизбӣ амал мекунад. [[Ҳокимияти иҷроия]] аз ҷониби ҳукумат амалӣ мешавад. [[Ҳокимияти қонунгузор]] бошад, ба ҳукумат ва Маҷлиси миллӣ тааллуқ дорад.<ref>{{Cite web |date=2021-08-31 |title=Toward a Global Framework For Coastal Public Access |url=https://www.planetreimagined.com/coastal-public-access-paper |publisher=Planet Reimagined |website=planetreimagined.com |author1=Kira Clingen |author2=Rai Saad Khan |author3=Keoni Rodriguez |quote=When Mauritius was decolonized in 1968, the nation adopted a Westminster parliamentary system, modeled on the British system of governance, as well as significant legal frameworks from the countries that colonized the island. }}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {{main|Ҷазираҳои берунии Маврикий|Ноҳияҳои Маврикий}} {{Ноҳияҳои Маврикий|float=right}} Маврикий ҳамагӣ як воҳиди маъмурии дараҷаи якум дорад. Онро [[Ҷазираҳои берунии Маврикий]] ({{lang-fr|Îles éparses de Maurice}}) меноманд ва он аз якчанд ҷазираҳои дуртар аз [[Маврикий (ҷазира)|ҷазираи асосӣ]] ҷойгирбуда иборат аст.<ref name="gu">{{Cite web|title=Location – The territory of Mauritius|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|website=Government of Mauritius|access-date=22 January 2015|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|accessdate=2026-07-14|archivedate=2023-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx}}</ref> Гурӯҳҳои ҷазираҳои Маврикий инҳоянд: * Ҷазираи [[Маврикий (ҷазира)|Маврикий]] * Ҷазираи [[Родригес (ҷазира)|Родригес]] * Ҷазираи [[Сейнт Брендон (ҷазира)|Сейнт Брендон]] * Ҷазираи [[Агалега (ҷазира)|Агалега]] Худи ҷазираи Маврикий ба [[Ноҳияҳои Маврикий|нӯҳ ноҳия]] тақсим мешавад ва онҳо воҳидҳои маъмурии дараҷаи дуюми кишвар ба ҳисоб мераванд. == Иқтисодиёт == == Мардум == == Фарҳанг ва маданият == == Забонҳо == Дар конститутсияи Маврикий ягон забони расмӣ ёдоварӣ нашудааст.<ref>{{cite web |last1=Hein |first1=Marc |title=Is English our official language? |date=30 November 2014 |url=https://lexpress.mu/idee/255742/english-our-official-language}}</ref> Дар он танҳо гуфта мешавад, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ [[Забони инглисӣ|забони англисӣ]] мебошад; аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ба раиси он бо [[Забони фаронсавӣ|забони фаронсавӣ]] низ муроҷиат кунад.<ref name="language">{{Cite web|title=Constitution of Mauritius – 49. Official language|url=http://mauritiusassembly.govmu.org/English/constitution/Pages/Constitution-Contd1.aspx#assembly|access-date=11 November 2017|website=[[National Assembly (Mauritius)|National Assembly]]}}</ref> Забонҳои англисӣ ва фаронсавӣ одатан ҳамчун забонҳои миллии Маврикий дониста мешаванд, зеро онҳо дар идораи давлатӣ, додгоҳҳо ва фаъолияти тиҷоратӣ истифода мешаванд.<ref>{{Cite web|title=Language|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|access-date=11 November 2017|website=Government of Mauritius|archive-date=21 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521095341/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2017-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020022212/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx}}</ref> Конститутсияи Маврикий ба забони англисӣ навишта шудааст, дар ҳоле ки баъзе қонунҳо, аз ҷумла Кодекси шаҳрвандӣ ва Кодекси ҷиноятӣ, ба забони фаронсавӣ мебошанд. Дар пули Маврикий хатҳои лотинӣ, тамилӣ ва [[Девоногарӣ|девоногарӣ]] дида мешаванд. == Пайвандҳо == == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} {{Кишварҳои Африқо}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Маврикий]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] c151ml6eve247ry6arvl631iz2zhc3c 0 6080 1491740 1491047 2026-10-31T11:40:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491740 wikitext text/x-wiki {{тарҷума}} Феҳристи осорхонаҳо дар тамоми ҷаҳон '''Феҳристи осорхонаҳо''' is a link page for any [[museum]] anywhere. ''Нигаред:'' [[Осорхона]], [[Осорхонаи илмӣ]], [[Галлереяи санъат]], [[Феҳристи осорхонаҳои нақлиёт]] == [[Австралия]]== *[[Осорхонаи Австралия]], [[Сидней]] &ndash; Осорхонаи кӯҳнатарини Австралия, пештара ''Осорхонаи Сидней'' *[[Australian War Memorial]], [[Canberra]] *[[Powerhouse Museum]], Sydney &ndash; a [[science museum]] *[[National Museum of Australia]], [[Canberra]] *[[National Science and Technology Centre, Canberra|National Science and Technology Centre]], Canberra &ndash; commonly known as ''Questacon'' *[[Melbourne Museum]], [[Melbourne]] *[[National Gallery of Victoria]] (NGV), [[Melbourne]] *[[Australian Centre for the Moving Image]] [[Melbourne]] *[[Australian Centre for Contemporary Art]] [[Melbourne]]; [http://www.accaonline.org.au/ Australian Centre for Contemporary Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070403124218/http://www.accaonline.org.au/ |date=2007-04-03 }} *[[Scienceworks]], [[Melbourne]] *[[National Alpine Museum]] of Australia, [[Mount Buller]] ==[[Аргентина]]== *[[Буэнос Айрес]] **[[Осорхонаи Миллии Кабилдо]] **[[Buenos Aires Metropolitan Cathedral]] **[[Museum of Foreign Debt]] **[[Argentine National Museum of History]] **[[Argentine Museum of Natural Sciences]] **[[National Museum of Fine Arts]] * other places **[[Museo Carmen Funes]], [[Plaza Huincul]] **[[House of Tucumán]], [[House of Tucumán]] ==[[Бангладеш]]== *[[Bangladesh National Museum]], [[Dhaka]] *[[Bangladesh Liberation War Museum]], [[Dhaka]] *[[Ahsan Manjil Museum]], [[Dhaka]] *[[Osmany Museum]], [[Sylhet]] *[[Museum of Rajas']], [[Mystic Poet Hason Raja & Folk Museum]], [[Raja-Kunjo]], [[Sylhet]] *[[Borendra Museum]], [[Rajshahi]] *[[Mohasthangarh Archaeological Museum]], [[Bogra]] *[[Mainamoti Archaeological Museum]], [[Comilla]] == [[Белгия]]== *[[Groeningemuseum]], [[Bruges]] *[[Horta Museum]], [http://www.hortamuseum.be/] [[Brussels]] *[[Municipal Contemporary Art Museum]], [[Ghent]] *[[Museum of Modern Art Antwerp|Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen]], [[Antwerp]] *[[Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]] (KMSKA), [[Antwerp]] *[[National Gin Museum]], [[Hasselt]] *[[Urban Mode Museum]], [[Hasselt]] *[[Royal Museums of Fine Art of Belgium]], [[Brussels]] *[[Royal Belgian Institute of Natural Sciences]], [[Brussels]] *[[Royal Museum for Central Africa]], [[Tervuren]] *[[St-Michel's Furnace Property : Museum of Country Life in Wallonia.]] == [[Бразилия]]== * [[National History Museum]], [[Rio de Janeiro]] * [[Museu of Modern Art]], [[São Paulo]] * [[MASP]], Museum of Art of [[São Paulo]] * [[Ipiranga Museum]], [[São Paulo]] == [[Британияи Кабир]] == *[[Феҳристи осорхонаҳои Инглистон]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Ирландияи Шимолӣ]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Шотландия]] *[[Феҳристи осорхонаҳои Уелс]] *[[Феҳристи осорхонаҳои роҳи оҳани Британия]] == [[Булғористон]]== * [[Осорхонаи Таърихии Миллӣ (Булғористон)|Осорхонаи Таърихии Миллӣ]], [[София]] * [[National Transport Museum, Bulgaria|National Transport Museum]], [[Rousse]] * [[Pleven Regional Historical Museum]], [[Pleven]] * [[Etar Architectural-Ethnographic Complex]], near [[Gabrovo]] (open air) * [[History Museum, Rousse|History Museum]], [[Rousse]] ==[[Дания]] == * [[Karen Blixen Museum]], [[Rungstedlund]] * [[The National Museum of Denmark|National Museum of Denmark]], [[Copenhagen]] * [[Ny Carlsberg Glyptotek]], Copenhagen == Еритрия== * [[National Museum of Eritrea]], [[Asmara]] == [[Жопун]] == *[[Токио]] **[[Осорхонаи Миллии Токио]] **[[National Museum of Emerging Science and Innovation]] **[[National Science Museum of Japan]] **[[Edo-Tokyo Museum]] **[[Idemitsu Museum of Arts]] **[[Bridgestone Museum of Art]] **[[Suntory Museum of Art]] **[[Nezu Art Museum]] **[[New Otani Art Museum]] *Other Areas **[[Instant Ramen Museum]] **[[Ishibashi Museum of Art]], [[Kurume, Fukuoka]] **[[Kamakura National Treasure House]] **[[Kyoto National Museum]], [[Kyoto]] **[[Kyushu National Museum]], [[Kyushu]] **[[Meiji Mura|Meiji Mura Open-Air Architectural Museum]], [[Inuyama]], [[Aichi Prefecture]] **[[Miho Museum]], [[Shiga Prefecture]] **[[Nara National Museum]], [[Nara, Nara|Nara]] **[[National Museum of Ethnology]], [[Suita, Osaka]] **[[National Museum of Japanese History]], [[Sakura, Chiba]] **[[Ramen museum|Shin-Yokohama Ramen Museum]], [[Yokohama]] **[[Toshiba Science Institute]], [[Kawasaki, Kanagawa]] == [[Зеландияи Нав]] == * [[Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa]], [[Wellington]] [http://www.tepapa.govt.nz (Homepage)] * [http://www.aucklandmuseum.com/ Auckland Museum, Auckland] * '[http://www.otagomuseum.govt.nz/ Otago Museum, Dunedin] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070405202850/http://www.otagomuseum.govt.nz/ |date=2007-04-05 }} * [http://www.cadbury.co.nz/cadbury_home/index.asp Cadbury Chocolate Factory, Dunedin] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070404182638/http://www.cadbury.co.nz/cadbury_home/index.asp |date=2007-04-04 }} * [[Canterbury Museum]], [http://www.canterburymuseum.com/ Christchurch] * [[Royal New Zealand Air Force Museum]], [http://www.airforcemuseum.co.nz/ Christchurch] * [https://web.archive.org/web/20190321060035/http://www.christchurchartgallery.org.nz/ Christchurch Public Art Gallery, Christchurch] * [http://www.fencible.org.nz/index.htm/ Howick Historical Village, Auckland] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060110195535/http://www.fencible.org.nz/index.htm |date=2006-01-10 }} * [http://www.wellingtonzoo.com/ Wellington Zoo, Wellington] * [http://www.northotagomuseum.co.nz/ North Otago Museum, Oamaru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061010211816/http://www.northotagomuseum.co.nz/ |date=2006-10-10 }} == [[ИМА]] == ''Ниг: [[Феҳристи осорҳонаҳо дар ИМА]]'' == [[Индонезия]] == *[[Ҷакарта]] **[[Museum Nasional]] **[[Galeri Nasional]] **[[Museum Wayang]] **[[Museum Tekstil]] **[[Satria Mandala Museum]] **[[Jakarta History Museum]] * other places **[[Train Museum]], Ambarawa **[[Mpu Tantular Museum]], Surabaya **[[Painting Museum]], Ubud, Bali **[[Le Mayeur Museum]], Sanur, Bali **[[Adhityawarman Museum]], Padang, West Sumatra == [[Испания]] == * [[Catalonia|Catalunya/Catalonia]] ** [[Barcelona Museum of Contemporary Art|Barcelona Museum of Contemporary Art, MACBA]] ** [[Museo Picasso]], [[Barcelona]] ** [[Joan Mirò]], [[Barcelona]] ** [[Music]], [[Barcelona]] ** [[Museu Nacional d'Art de Catalunya]], [[Barcelona]], [https://web.archive.org/web/20081227000712/http://www.mnac.es/ MNAC] ** [[Teatro Museo|Teatro Museo Gala Salvador Dalí]], [[Figueres]] * [[Мадрид]] ** [http://www.mncn.csic.es/home800.php Museo Nacional de Ciencias Naturales] ** [https://web.archive.org/web/20140331122416/http://www.man.es/ Museo Arquelógico Nacional] ** [https://web.archive.org/web/20110607221905/http://mnantropologia.mcu.es/ Museo Nacional de Antropología] ** [[Museo del Prado]] ** [http://museoprado.mcu.es/cason.html Casón del Buen Retiro] ** [[Museo Thyssen Bornemisza]] ** [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia]] ** [http://museoromantico.mcu.es/ Museo Romántico] ** [http://museosorolla.mcu.es/ Museo Sorolla] ** [http://museocerralbo.mcu.es/esp/index2.html Museo Cerralbo] ** [http://www.flg.es/museo/museo.htm Museo Lázaro Galdiano] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110702090440/http://flg.es/museo/museo.htm |date=2011-07-02 }} ** [http://rabasf.insde.es/ Museo de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100105195546/http://rabasf.insde.es/ |date=2010-01-05 }} ** [http://mnartesdecorativas.mcu.es/ Museo Nacional de Artes Decorativas] ** [http://www.munimadrid.es/museoairelibre/ Museo de Escultura al Aire Libre ] ** [http://www.aire.org/museo/ Museo del Aire] ** [http://www.museonavalmadrid.com/ Museo Naval] ** [http://www.patrimonionacional.es/preal/preal.htm Armería Real] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090221181113/http://www.patrimonionacional.es/preal/preal.htm |date=2009-02-21 }} ** [http://www.museodelferrocarril.org/delicias.html Museo del Ferrocarril] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070612001615/http://www.museodelferrocarril.org/delicias.html |date=2007-06-12 }} ** [http://www.fnmt.es/es/html/sd_re.asp Museo Casa de la Moneda] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070403223031/http://www.fnmt.es/es/html/sd_re.asp |date=2007-04-03 }} ** [http://www.igme.es/museo/ Museo Geominero] ** [http://www.ucm.es/info/farmacia/Museo/El_museo_de_la_Farmacia_Hispana1.html Museo de la Farmacia Hispana] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070507103006/http://www.ucm.es/info/farmacia/Museo/El_museo_de_la_Farmacia_Hispana1.html |date=2007-05-07 }} ** [http://www.amerc.es/museos/FarmaciaMil.htm Museo de Farmacia Militar] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070609202904/http://www.amerc.es/museos/FarmaciaMil.htm |date=2007-06-09 }} ** [http://www.museoceramadrid.com/ Museo de Cera] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061004011804/http://museoceramadrid.com/ |date=2006-10-04 }} ** [http://www.madrid.org/asuntos_taurinos/museo/museo.htm Museo Taurino] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070509221913/http://www.madrid.org/asuntos_taurinos/museo/museo.htm |date=2007-05-09 }} ** [http://www.munimadrid.es/museomunicipal/ Museo Municipal] ** [https://web.archive.org/web/20110527225221/http://museodeamerica.mcu.es/ Museo de América] * Others ** [http://www.marqalicante.com/ Museo Arqueológico de Alicante] ** [http://www.museoromano.com/ Museo Nacional de Arte Romano en Mérida] ** [[Archaeological Museum of Asturias]] ** [[Diocesan Museum]], [[Oviedo]] ** [[Fine Arts Museum of Asturias]] ** [[Guggenheim Museum Bilbao]], [[Bilbao]] ** [[Bilbao Fine Arts Museum|Fine Arts Museum]], [[Bilbao]] ** [[Holy Chamber]], [[Oviedo]] ** ''[[Tabularium Artis Asturiensis]]'', [[Oviedo]] == [[Исроил]] == [http://www.ilmuseums.com] * [[Уршалим]] ** [[Yad Vashem]] **[[Israel Museum Jerusalem]] **[[Bible Lands Museum]] **[[Museum on the Seam]] **[[L.A. Mayer Museum of Islamic Art]] **[[Tower of David Museum]], Museum of the History of Jerusalem **[[Bloomfield Science Museum]] **[[The Centre for Human Dignity, Museum of Tolerance]], by [[Frank Gehry]] (Under Construction - May 2006) **[[Mount Herzl Military Cemetery]] **[[Rockefeller Archaeological Museum]] **[[Western Wall Tunnels Museum]] * [[Tel Aviv]] **Independence Hall **[[Ben Gurion Museum]] **[[Eretz Israel Museum]] formerly Haaretz Museum **[[Tel Aviv Museum of Arts]] **[[Helena Rubinstein Pavillion for Contemporary Art]] **[[Beit Hatefutsot]] / [[Diasporah Museum]] **[[Palmach]] Museum * [[Ra'anana]] ** [[Yad Labanim]] *[[Kibbutz Lohamei HaGetaot]] ([[Ghetto]] Fighters' [[Kibbutz]]) **[[The Ghetto Fighters' Museum]] *[[Latrun]] **[[Yad LeShiryon]], the armored corps memorial site and museum *[[Haifa]] **[[Tikotin Museum of Japanese Art]] **[[Haifa Art Museum]] **[[National Maritime Museum]] **[[Haifa City Museum]] **[[Israel Railway Museum]] *[[Beer Sheva]] - Hatzerim **[[Israeli Air Force Museum]] *[[Kibbutz Ein Harod]] **[[Museum of Art, Ein Harod]] - third largest art museum in [[Israel]] *Kibbutz [[Sde Boker]], [[Negev]] **[[Ben Gurion]]'s Desert Home and Burial Site *[[Eilat]] **[[Underwater Observatory - Marine Park]] *[[Kibbutz]] [[Tel Hai]] **[[Tel-Hai Museum]] == [[Итолиё]] == *[[Florence]] **[[Galleria dell'Accademia]] **[[Bargello]] **[[Pitti Palace]] **[[Galleria degli Uffizi]] **[[Palazzo Pitti]] **Vinci: [[Museo Ideale Leonardo da Vinci]] *[[Genoa]] **[[Galleria di Palazzo Bianco]] **[[Galleria di Palazzo Rosso]] **[[Museo di Palazzo Reale]] **[[Galleria Nazionale di Palazzo Spinola]] **[[Natural History Museum of Giacomo Doria]] **[[Museo d'Arte Orientale Edoardo Chiossone]] *[[Milan]] **[[Pinacoteca Ambrosiana]] **[[Galleria d'Arte Moderna]] **[[Pinacoteca di Brera]] **[[Museo Poldi-Pezzoli]] **[[Museo Nazionale della Scienza e della Tecnologia]] *[[Turin]] **[[Museo Egizio]] **[[Museum of Antiquities]] **[[Municipal Gallery of Modern and Contemporary Art]] **[[Savoy Gallery]] **[[National Museum of Cinema]] **[[The Holy Shroud History Museum]] **[[Turin Museum of Natural History]] *[[Monza]] **[[Museo Serpero]] *[[Naples]] **[[Museo Archeologico Nazionale Napoli]] **[[Museo delle Ferrovie]] **[[Museo di Capodimonte]] **[[Caserta Palace]] *[[Prato]] **[[Centro per l'arte contemporanea Luigi Pecci]] *[[Рим]] **[[Museo di arte contemporanea]] **[[Galleria Borghese]] **[[Vatican Museums]] **[[Capitoline Museums]] **[[Museum of Roman Civilization]] **[[Etruscan National Museum of Villa Giulia]] **[[Doria Pamphilj Gallery]] **[[Museum of Palazzo Venezia]] **[[Museo Napoleonico]] **[[Central Museum of Risorgimento]] *[[Priverno]], near Рим **[[Il giardino di Archimede]], ''Un museo per la matematica'' *[[Venice]] **[[Peggy Guggenheim Collection]] **[[Gallerie dell'Accademia]] **[[National Museum of Archaeology]] **[[Museum of Palazzo Ducale]] **[[The Academy Galleries]] **[[Museum of Oriental Art]] *[[Bologna]] **[[Collezioni Comunali d'Arte]] **[[Museo Civico Archeologico]] **[[Museo Civico Medievale]] **[[Pinacoteca Nazionale]] **[[Museo Morandi]] *[[Parma]] **[[Fondazione Magnani-Rocca]] **[[Galleria Nazionale di Parma]] == [[Hungary]] == * [[Hungarian National Museum]], [[Budapest]] * [[Keresztény Múzeum]], [[Esztergom]] * [[Ottó Herman Museum]], [[Miskolc]] * [[Latinovits Zoltán Museum]] :''Нигаред: [[:Category:Museums in Hungary|Museums in Hungary]]'' == [[Исландия]] == * [[Nonnahús]] * [[Húsavík Whale Museum]] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104225/www.listasafnreykjavikur.is/index.en.shtml The Reykjavik Art Museum] * [[Icelandic Phallological Museum]] == [[Ироқ]] == * [[Осорхонаи Миллии Ироқ]] == [[Ирландия]] == * ''Барои Осорхонаҳо дар [[Ҷумҳурии Ирландия]], лутфан инҷо нигаред'': [[Феҳристи осорхонаҳои Ҷумҳурии Ирландия]] * ''Барои Осорхонаҳо дар [[Ирландияи Шимолӣ]], лутфан инҷо нигаред'': [[Феҳристи осорхонаҳо дар Ирландияи Шимолӣ]] == [[Канада]] == * [http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html Canada Aviation Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928031450/http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html |date=2007-09-28 }} Photos of the Canada Aviation Museum Exhibits * [[Canada Science and Technology Museum]], [[Ottawa]], [[Ontario]], [[Canada]] * [[Canadian Centre for Architecture]], [[Montreal]] * [[Canadian Museum of Civilization]], [[Gatineau]] * [[Canadian Museum of Nature]], [[Ottawa]] * [[Canadian Railway Museum]], [[Saint-Constant, Quebec]] * [http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html Canadian War Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928031450/http://www.williammaloney.com/Aviation/CanadianWarMuseum/index.html |date=2007-09-28 }} Photos of the Canadian War Museum Exhibits * [[Elliott Avedon Museum & Archive of Games]], [[Waterloo, Ontario|Waterloo]] * [[Manitoba Museum]], [[Winnipeg]] * [[Mennonite Heritage Village]], [[Steinbach, Manitoba]] * [[Montreal Museum of Fine Arts]], [[Montreal]] * [[Musee d'art contemporain de Montréal]], [[Montreal]] ([[:fr:Musée d'art contemporain de Montréal]]) * [[Museum of Anthropology]], [[Vancouver]] * [[Museum of Archaeology and Ethnology]], [[Burnaby]] * [[National Gallery of Canada]], [[Ottawa]] * [[Pointe-à-Callière Museum]], [[Old Montreal]], [[Montreal]] * [[Port Moody Station Museum]], [[Port Moody, British Columbia]] * [[Redpath Museum]], [[McGill University]], [[Montreal]] * [[Royal Alberta Museum]], [[Edmonton, Alberta|Edmonton]] * [[Royal British Columbia Museum]], [[Victoria, British Columbia|Victoria]] * [[Royal Ontario Museum]], [[Toronto]] * [[Royal Tyrrell Museum of Palaeontology]], [[Drumheller, Alberta]] * [[Saskatchewan Railway Museum]], [[Saskatoon| Saskatoon, Saskatchewan]] * [[The Evolution of Education Museum]], [[Prince Albert, Saskatchewan|Prince Albert]] *[http://www.virtualmuseum.ca Virtual Museum of Canada] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090317074305/http://www.virtualmuseum.ca/English/Gallery/index.html |date=2009-03-17 }}, museum listings and events; image gallery; virtual exhibitions; teach ers' centre == [[Коломбия]] == *[[Gold Museum]], [[Bogotá, D.C.]] == [[Латвия]]== * [http://www.muzejs.lv Ethnographic Open-Air Museum] * [http://www.ugdd.lv/lv/muzejs Firefighting Museum of Latvia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060909052331/http://www.ugdd.lv/lv/muzejs |date=2006-09-09 }} * [http://www.archmuseum.lv Latvian Museum of Architecture] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=81685719691 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202116/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=81685719691 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.vmm.lv Latvian National Museum of Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181001063230/http://vmm.lv/ |date=2018-10-01 }} (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=65382333833 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202138/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=65382333833 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.dabasmuzejs.gov.lv Latvian Museum of Natural History] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704462291 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202220/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704462291 |date=2007-09-28 }}) * [https://web.archive.org/web/20061014092459/http://vip.latnet.lv/museums/Photo/ Latvian Museum of Photography] * [http://www.railwaymuseum.lv Latvian Railway History Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100516224050/http://www.railwaymuseum.lv/ |date=2010-05-16 }} * [http://www.karamuzejs.lv Latvian War Museum] * [http://vip.latnet.lv/museums/Riga Museum of the History of Riga and Navigation] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061015020011/http://vip.latnet.lv/museums/Riga/ |date=2006-10-15 }} * [http://www.amm.lv Museum of Foreign Art] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061004093557/http://www.amm.lv/ |date=2006-10-04 }} * [http://www.history-museum.lv National History Museum of Latvia] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704473015 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202201/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704473015 |date=2007-09-28 }}) * [http://www.occupationmuseum.lv Occupation Museum Of Latvia] (former Latvian [[Latvian Riflemen|Red Riflemen]]'s Museum) * [http://www.mvm.lv Pauls Stradins Museum of the History of Medicine]{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.motormuzejs.lv Riga Motor Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061020230239/http://www.motormuzejs.lv/ |date=2006-10-20 }} * [http://www.tukumamuzejs.lv Tukums Museum] (see also [http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704449757 www.imuseum.lv] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928202234/http://www.imuseum.lv/viewMuseum.jsp?pk=69704449757 |date=2007-09-28 }}) == [[Лаҳистон]] == * [[National Museum]] in [[Warsaw]] (''[[Muzeum Narodowe w Warszawie]]'') * [[Czartoryski Museum]] in [[Krakow]] * [[National Museum in Krakow|National Museum]] in [[Krakow]] (''[[Muzeum Narodowe w Krakowie]]'') * [[National Museum]] in [[Szczecin]] (''[[Muzeum Narodowe w Szczecinie]]'') * [[Masovian Museum]] in [[P.ock]] (''[[Muzeum Mazowieckie]]'') * Museum in [[.a.cut]] * German Nazi concentration camp [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]] Museum * [[Muzeum.up Krakowskich]] in Wiliczka * [[National Museum]] in [[Wroc.aw]] (''[[Muzeum Narodowe we Wroc.awiu]]'') * [[Muzeum Sztuki]] in [[.ód.]] * [[Cinema Museum]] in [[.ód.]] * [[Museum in Bielsko-Bia.a]] == [[Литва]]== *[[Europos Parkas|Open Air Museum of the Centre of Europe]], [[Vilnius]] *[[Grutas Park]], [[Druskininkai]] *[[Rum.i.k.s|Rum.i.k.s open air ethnographic museum]], [[Kaunas]] *[[Ninth Fort|Kaunas' 9th Fort museum]], [[Kaunas]] == [[Люксембург]]== == [[Малайзия]]== * [http://moneymuseum.bnm.gov.my/ Bank Negara Malaysia Money Museum& Art Centre] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120303155114/http://moneymuseum.bnm.gov.my/ |date=2012-03-03 }} * [http://www.museum.gov.my/english/home.htm/ Muzium Negara Malaysia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060824021818/http://www.museum.gov.my/english/home.htm |date=2006-08-24 }} == [[Mali]] == *[[National Museum of Mali]], [[Bamako]] == [[Мароккаш]] == * [[Ameziane Museum]], [[Nador]] * [[Forbes Museum of Tangier]], [[Tangier]] * [[Marrakech Museum]], [[Marrakech]] == [[Мексика]] == *[[Мехико]] **[[Castillo de Chapultepec|Museo nacional de Historia]] **Национальный антропологический музей ([[Museo de Antropologia e Historia]]) **Национальный музей пластических искусств ([[Museo de Arte Moderno]]) **[[Museo de Historia Natural]] **[[Museo Nacional de las Intervenciones]] **Музей современного искусства ([[Palacio de Bellas Artes]]) == [[Миср]] == * [[Осорхонаи Мисрӣ]], [[Қоҳира]] * [[Museum of Islamic Ceramics]], Cairo * [[Museum of Egyptian Railways]], Cairo * [[Abdeen Palace Museum]], Cairo * [[Agricultural Museum]], Cairo * [[Ahmed Shawki Museum]], Cairo * [[Al Minya Museum]], [[Al Minya]] * [[Al-Alemein War Museum]], [[Al-Alemein]] * [[Bayt al-Kritliyya]], Cairo * [[Bayt Al-Suhaymi]], Cairo * [[Beit El-Umma (House of the People)]], Cairo * [[Beshtak Palace]], Cairo * [[Carriage Museum]], Cairo * [[The Child Museum]], Cairo * [[The Coptic Museum]], Cairo * [[Denshway Museum]], [[al-Minufiyah]] * [[Gayer-Anderson Museum]], Cairo * [[Geology Museum]], Cairo * [[Gezira Center for Modern Art]], Cairo * [[The Graeco-Roman Museum]], [[Alexandria]] * [[Ismailia Museum]], [[Ismailia]] * [[Karanis Site Museum]], [[Fayoum]] * [[Kasr (Qasr) El-Gawhara (Jewel Palace)]], Cairo * [[Kharga Museum]], [[El Kharga]] * [[Library of Alexandra Museum]], Alexandria * [[Luxor Museum]], [[Luxor]] * [[Manyal Palace]], Cairo * [[Marine Museum]], [[Hurghada]] * [[Mellaoui Museum]], Al Minya * [[Military Museum]], Cairo * [[Military Museum]], [[Port Said]] * [[Mukhtar Museum]], Cairo * [[Mohamed Nagy Museum]], Cairo * [[Museum of Islamic Art]], Cairo * [[Museum of Modern Art in Egypt]], Port Said * [[Museum of Mohamed Khalil]], [[Giza]] * [[The National Museum]], Port Said * [[Nubian Museum]], [[Aswan]] * [[The Pharaonic Village]], [[Jacob Island]] * [[Postal Museum]], Cairo * [[Qasr Al-Eini Museum (Medical)]], Cairo * [[Ramses Wessa Wassef Art Center]], Cairo * [[The Royal Jewelry Museum]], Alexandria * [[Taha Hussein Museum]], Cairo == [[Монако]] == * [[Oceanographic Museum]], [[Monaco-Ville]] == [[Намибиа]]== *[[National Museum of Namibia]], [[Windhoek]] == [[Нидерланд]] == * [[Anne Frank House]], [[Amsterdam]] [http://www.annefrank.org (Homepage)] * [[Army museum]], [[Delft]] [http://www.armymuseum.nl (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130522130322/http://www.armymuseum.nl/ |date=2013-05-22 }} * [[Aviodome]] (Airplane museum), [[Lelystad]] [http://www.aviodrome.nl/english/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106123047/http://www.aviodrome.nl/english/ |date=2012-01-06 }} * [[Bonnefanten museum]], [[Maastricht]] [http://www.bonnefanten.nl/engels/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070822102502/http://www.bonnefanten.nl/engels/index.html |date=2007-08-22 }} * [[Centraal Museum]], [[Утрехт]] [http://www.centraalmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Drents Museum]], [[Assen]] [http://www.drentsmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Dutch Cavalry Museum]] (Cavaleriemuseum), [[Amersfoort]] [http://www.cavaleriemuseum.nl (Homepage)] * [[Nederlands Spoorwegmuseum|Dutch Railway Museum]], [[Утрехт]] [http://www.spoorwegmuseum.nl/en/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20101018090329/http://www.spoorwegmuseum.nl/en/index.html |date=2010-10-18 }} * [[Escher in het paleis]] [[The Hague]] [http://www.escherinhetpaleis.nl/ (Homepage)] * [[Frans Hals Museum]], [[Haarlem]] [http://www.franshalsmuseum.nl/index_en.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070819035911/http://www.franshalsmuseum.nl/index_en.html |date=2007-08-19 }} * [[Fries Museum]] [[Leeuwarden]] [http://www.friesmuseum.nl/html/pages/taal-engels.asp (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20051222025208/http://www.friesmuseum.nl/html/pages/taal-engels.asp |date=2005-12-22 }} * [[Gemeentemuseum Den Haag|Gemeentemuseum]], [[The Hague]] [http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=000001 (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120105165847/http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=000001 |date=2012-01-05 }} * [[Groninger Museum]] [[Groningen (city)|Groningen]] [http://www.groningermuseum.nl/?lan=Engels (Homepage)] * [[Het Domein]], [[Sittard]] [http://www.hetdomein.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=http://arquivo.pt/wayback/20090707110313/http%3A//www.hetdomein.nl/ |date=2009-07-07 }} * [[Kröller-Müller Museum]], [[Otterlo]] [http://www.kmm.nl (Homepage)] * [[Kunsthal]], [[Rotterdam]] [http://www.kunsthal.nl/english/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070706002654/http://www.kunsthal.nl/english/index.html |date=2007-07-06 }} * [[Maritiem Museum]], [[Rotterdam]] [http://www.maritiemmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Mauritshuis]], [[The Hague]] [http://www.mauritshuis.nl/index.aspx?siteid=54 (Homepage)] * [[Mohlmann Museum]], [[Venhuizen]] [http://www.robmohlmann.nl (Homepage)] * [[Molen de Valk]], [[Leiden]] * [[Museon]], [[The Hague]] * [[Boerhaave Museum]], [[Leiden]] * [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Rotterdam]] [http://www.boijmans.rotterdam.nl (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20040904023222/http://www.boijmans.rotterdam.nl/ |date=2004-09-04 }} * [[National Museum of Antiquities]], [[Leiden]] [http://www.rmo.nl/ (Homepage)] * [[National Museum of Ethnology]], [[Leiden]] [http://www.rmv.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106121526/http://www.rmv.nl/ |date=2012-01-06 }} * [[Naturalis]], [[Leiden]] [https://web.archive.org/web/20101214141048/http://www.naturalis.nl/asp/page.asp?alias=naturalis.en (Homepage)] * [[Nederlands Fotomuseum]] [[Rotterdam]], [https://web.archive.org/web/20041011141227/http://www.nfi.nl/home.php?taal_ID=2 (Homepage)] * [[Nemo]], [[Amsterdam]] * [[Netherlands Architecture Institute]], [[Rotterdam]] [http://www.nai.nl/e/index.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070807160725/http://www.nai.nl/e/index.html |date=2007-08-07 }} * [[Noordbrabants Museum]], [['s-Hertogenbosch]] [https://web.archive.org/web/20111214085953/http://www.noordbrabantsmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Northern Maritime Museum]] [[Groningen (city)|Groningen]] [http://www.noordelijkscheepvaartmuseum.nl/ (Homepage)] * [[Openluchtmuseum]] (historical buildings), [[Arnhem]] [http://www.openluchtmuseum.nl/entree.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120106200514/http://www.openluchtmuseum.nl/entree.html |date=2012-01-06 }} * [[Princessehof]] [[Leeuwarden]] [http://www.princessehof.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120103231540/http://www.princessehof.nl/ |date=2012-01-03 }} * [[Rembrandthuis]], [[Amsterdam]] [http://www.rembrandthuis.nl/ (Homepage)] * [[Rijksmuseum]], [[Amsterdam]] [http://www.rijksmuseum.nl/index.jsp?lang=en (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120105085130/http://www.rijksmuseum.nl/index.jsp?lang=en |date=2012-01-05 }} * [[Scheepvaartmuseum]], [[Amsterdam]] [http://www.scheepvaartmuseum.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190426223934/http://scheepvaartmuseum.nl/ |date=2019-04-26 }} * [[Stedelijk Museum]], [[Amsterdam]] [http://www.stedelijk.nl/ (Homepage)] * [[Stedelijk Museum de Lakenhal]], [[Leiden]] * [[Stedelijk Museum het Prinsenhof]], [[Delft]] * [[Teylers Museum]], [[Haarlem]] * [[Valkhof museum]], [[Nijmegen]] * [[Van Abbemuseum]], [[Eindhoven]] * [[Van Gogh Museum]], [[Amsterdam]] [http://www.vangoghmuseum.com/bisrd/top-1-2.html (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060206024624/http://www.vangoghmuseum.com/bisrd/top-1-2.html |date=2006-02-06 }} * [[Wereldmuseum]], [[Rotterdam]] [http://www.wereldmuseum.rotterdam.nl/ (Homepage)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090819061249/http://www.wereldmuseum.rotterdam.nl/ |date=2009-08-19 }} == [[Нигериа]] == * [[National Museum]], [[Lagos]] == [[Норвегия]] == * [[Salten Museum]] * [[Kunstmuseet KUBE]] in [[Ålesund]] * [[Jugenstilsenteret]] in [[Ålesund]] == [[Олмон]] == *[[Берлин]] ** [[German Museum of Technology (Berlin)]] ** [[Осорхонаи Ҳумболдт]] ** [[Осорхонаи Перғамон]] *[[Бонн]] ** [[Осорхонаи Людвиг]] *[[Вуппертал]] **[[Von der Heydt Museum]] *[[Дрезден]] ** [[Zwinger]] *[[Кёлн]] ** [[Wallraf-Richartz-Museum]] *[[Мюнхен]] ** [[Deutsches Museum]] *[[Нюремберг]] ** [[Dokumentationszentrum]] ** [[Germanisches Nationalmuseum]] *[[Франкфурт]] **[[Senckenberg Museum]] *[[Ҳанновер]] ** [[Kestner Gesellschaft]] ** [[Kestner-Museum]] ** [[Sprengel Museum]] ** [[Wilhelm-Busch-Museum]] == [[Португалия]] == * [[Casa de Serralves-Museu de Arte Contemporânea]] * [[Casa Museu Abel Salazar]] * [[Casa Museu de Camilo Castelo Branco]] * [[Museu do Cinema]] * [[Museu Botânico]] * [[Museu Calouste Gulbenkian]], [[Lisboa]] * [[Museu da Água]] * [[Museu da Marinha]] * [[Museu da Música]] * [[Museu da Ribeira Grande]], [[Açores]] * [[Museu de Angra do Heroísmo]], [[Angra do Heroísmo]] * [[Museu de Cera de Fátima]], [[Fátima]] * [[Museu de Cerâmica de Sacavém]], [[Sacavém]] * [[Museu de Ciência da Universidade de Lisboa]] * [[Museu de Conimbriga]] * [[Museu dos Jazigos Naturais Portugueses]], [[São Mamede de Infesta]] * [[Museu de Lamego]], [[Lamego]] * [[Fundação Medeiros e Almeida]], [[Lisboa]] * [[Museu de Metrologia]] * [[Museu do Ar]], [[Alverca do Ribatejo]] * [[Museu do Automóvel Antigo]], [[Oeiras]] * [[Museu do Azulejo]], [[Lisboa]] * [[Museu do Brinquedo]], [[Sintra]] * [[Museu do Carro Eléctrico]], [[Porto]] * [[Museu do Chiado]], [[Lisboa]] * [[Museu do Desporto]] * [[Museu do Douro]] * [[Museu do Mar]], [[Sesimbra]] * [[Museu do Relógio]] * [[Museu do Teatro Romano]], [[Lisboa]] * [[Museu do Traje e da Moda]], [[Lisboa]] * [[Museu do Trajo do Algarve]], [[São Brás de Alportel]] * [[Museu dos Cristos]], [[Sousel]] * [[Museu dos Transportes e Comunicações]] * [[Museu Geológico de Lisboa]] * [[Museu Militar do Porto]], [[Porto]] * [[Museu Municipal de Baião]], [[Baião]] * [[Museu Municipal de Esposende]], [[Esposende]] * [[Museu Municipal de Loures]], [[Loures]] * [[Museu Municipal de Viana do Castelo]], [[Viana do Castelo]] * [[Museu Nacional de Arqueologia]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de Arte Antiga]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de Etnologia]], [[Lisboa]] * [[Museu Nacional de História Natural]] * [[Museu Nacional de Machado de Castro]], [[Coimbra]] * [[Museu Nacional do Teatro]] * [[Museu Nacional dos Coches]] * [[Museu Nacional Soares dos Reis]], [[Porto]] * [[Museu Virtual da Imprensa]] * [[Museu Virtual da Informática]] == [[Пуерто Рико]] == * [[Ponce Museum of Art]] == [[Русия]] == * [[Санкт Петербург|Ст. Петербург]] ** [[Осорхонат Хермитаж|Осорхонаи Давлатии Хермитаж]] ** [[Галлереяи Ҳарбӣ]] ** [[Осорхонаи Русӣ]] * [[Маскав]] ** [[Kremlin Arsenal]] ** [[Tretyakov Gallery]] ** [[Pushkin Museum]] ** [[Moscow Museum of Modern Art]] ** [[Poklonnaya Hill]] ** [[Kubinka Tank Museum]] * other places ** [[Yasnaya Polyana]] ** [[Alferaki Palace]] == [[Сингапур]] == ''See: [[List of museums in Singapore]]'' == [[Тунис]]== * [[Bardo National Museum]] [[Tunis]] == [[Туркия]] == * [[Истанбул]] ** [[Ayasofya museum]] ** [[Topkapi Museum]] ** [[Dolmabahçe Palace]] ** [[Y.ld.z Palace]] ** [[Istanbul Archaeology Museum]] ** [[State Museum of Painting and Sculpture]] ** [[Turkish and Islamic Arts Museum]] ** [[Çinili Kö.k Ceramics Museum]] ** [[Museum of Military History at Harbiye]] ** [[Museum of Naval History at Be.ikta.]] ** [[Sadberk Hanim Museum]] ** [[Pera Museum]] ** [[Rahmi M. Koç Museum]] ** [[Sak.p Sabanc. Museum]] ** [[Istanbul Modern Art Museum]] ** [[Museum of Classical Ottoman Literature]] (Galata Mevlevihanesi) ** [[Ayd.nlatma ve Is.tma Araçlar. Müzesi]] *[[Анкара]] ** [[Museum of Anatolian Civilizations]] ** [[Ankara Ethnography Museum]] ** [[State Art and Sculpture Museum]] ** [[Museum of the First Turkish National Assembly]] ** [[Museum of the Second Turkish National Assembly]] ** [[Koç Museum of Technology]] ** [[The TCDD Locomotive Museum]] ** [[MTA Museum of Natural History]] *[[Konya]] ** [[Mevlana Museum]] == [[Тоҷикистон]] == • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Фархор (1992), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии шаҳри Қайроқум (1993), • Хона-музеи Мубораки Вахонӣ дар ноҳияи Ишкошим (1993), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Рўдакї (1995), • Музеи таърихии шаҳри Роғун (1995), • Музеи шарафи ҷангии шаҳри [[Душанбе]] (1995), • Хона-музеи Шоҳкамбари Офтобӣ дар ноҳияи Ишкошим (1996), • Музеи ҷумҳуриявии академик Б.Ғ. Ғафуров дар ноҳияи Бобоҷон Ғафуров (1998), • Музеи шаҳрии «Бибихонум» дар шаҳри Қурғонтеппа (1999), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Файзобод (1999), • Хона-музеи Шириншо Шотемур дар ноҳияи Шуғнон (1999), • Хона-музеи Моёншо Назаршоев дар ноҳияи Шуғнон (1999), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ба номи Иброҳим Исмоилов дар шаҳраки Ишкошим (2000), • Музеи миллии бостоншиносии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе (2001), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Мурғоб (2001), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии шаҳри Ваҳдат (2001), • Мамнунгоҳи таърихӣ-фарҳангии Хулбук дар ноҳияи Восеъ (2002), • Музеи таърихӣ-кишваршиносии ноҳияи Ховалинг (2004), • Музей-комплекси ҷумҳуриявии таърихӣ-кишваршиносӣ дар шаҳри Кулоб (2005), • Музеи мероси хаттӣ ва адабии Мир Саиди Ҳамадонӣ дар шаҳри Кулоб (2006), • Музей-мамнунгоҳи ҷумҳуриявӣ дар ноҳияи Дағара (2007), • Комплекси ҷумҳуриявии таърихӣ-фарҳангии «Панҷруд» (2008), • Музеи заминшиносии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе (2011), • Музеи вилоятии таърихӣ-кишваршиносии «Авеста» - и [[вилояти Хатлон]] дар шаҳри Қурғонтеппа • Мамнунгоҳи таърихӣ-фарҳангии ноҳияи Ҳисор == [[Фаронса]] == *[[Montpellier]] **[[Agropolis]] *[[Paris]] ** [[Galerie nationale du Jeu de Paume]] ** [[Louvre Museum]] ** [[Musée de Cluny]] ** [[Musée Jacquemart-André]] ** [[Musée du Montparnasse]] ** [[Musée National d'Art Moderne]], in the [[Centre Georges Pompidou]] ** [[Musée d'Orsay]] ** [[Musée Rodin]] ** [[Musée Picasso]] *[[Toulouse]] ** [[Cité de l'espace]] *[[Strasbourg]] ** [[Musée d'art moderne et contemporain of Strasbourg]] == [[Финляндия]] == *[[Helsinki]] **[[Amos Anderson Art Museum]] **[[Athenium Art Museum]] **[[Didrichsen Art Museum]] **[[Design Museum, Helsinki|Design Museum]] **[[Helsinki City Art Museum]] **[[Kiasma]], Museum of Contemporary Art **[[Maritime Museum, Helsinki|Maritime Museum]] **[[Museum of Finnish Archhecture]] **[[National Museum of Finland]] * other places **[[Finnish Railway Museum]], [[Hyvinkää]] == [[Ҳиндустон]] == *[[Gandhi Museum]], [[Delhi]] *[[Indian Museum]], [[Kolkata]] *[[International Dolls Museum]], Delhi *[[Library of Tibetan Works and Archives]], [[Himachal Pradesh]] *[[Nalanda Archaeological Museum]], [[Nalanda]], [[Bihar]] *[[Nehru Museum & Planetarium]], [[New Delhi]] *[[Prince of Wales Museum]], [[Mumbai]] *[[Salar Jung Museum]], [[Hyderabad, India|Hyderabad]] *[[Shankardev Kalakschetra]], [[Guwahati]] *[[Toilet Museum]], [[Delhi, India]] - not sure if still there *[[Visvesvaraya Industrial and Technological Museum]], [[Bangalore]] == [[Чехия]] == * [[Осорхонаи Миллӣ (Прага)|Осорхонаи Миллӣ дар Прага]] * [[Осорхонаи Миллии Техникӣ (Прага)|Осорхонаи Миллии Техникӣ]] * [[Осорхонаи Фарҳанги Романӣ]] == [[Чиле]]== *[[Museo Arqueológico de La Serena]] == [[Ҷумҳурии Корея]] ([[Сеул]]) == * [[Gyeongbokgung]] * [[Gyeongju National Museum]] * [[Kyujanggak]] * [[National Folk Museum of Korea]] * [[National Museum of Korea]] == [[Ҷумҳурии Халқии Чин]] (Чин) == * [[Пекин]] ** [[Palace Museum]] ** [[National Museum of China]] ** [[Natural Museum]] * other places * [[Luoyang Museum]], [[Luoyang]] * [[Nanjing Museum]], [[Nanjing]] * [[Shanghai Museum]], [[Shanghai]] * [[Shaanxi History Museum]], [[Xi'an]] * [[Stele Forest|Stele Forest Museum]], [[Xi'an]] * [[Fortaleza do Monte]], [[Macao]] For a list of the museums in the [[Hong Kong]] Special Administrative Region, see [[Museums in Hong Kong]]. == [[Чин, Ҷумҳури|Ҷумҳурии Чин]] ([[Тайван]]) == *[[Тайбей]] ** [[National Palace Museum]] ** [[Shung Ye Museum of Formosan Aborigines]] ** [[Su Ho Memorial Paper Museum]] ** [[Taipei Fine Arts Museum]] * other places ** [[Guinness World of Records Museum]], [[Taichung]] ** [[National Museum of Taiwanese Literature]], [[Tainan City|Tainan]] ** [[National Science and Technology Museum]], [[Kaohsiung]] ** [[New Era Sculpture Park]], [[Puli]] ** [[Pinglin Tea Industry Museum]], [[Pinglin]] ** [[Taiwan Provincial Handicrafts Research Institute]], [[Tsaotun]] ** [[Taiwan Theater Museum]], [[Ilan, Republic of China|Ilan]] == [[Швейтсария]] == *[[Haus Konstruktiv]], [[Zürich]] *[[Historical Museum Basel]], [[Basel]] *[[Musee Chappuis-Fanhdrich]], [[Develier]] *[[Olympic Museum]], [[Lausanne]] *[[Swiss Transport Museum]], [[Lucerne]] ''See also:'' [[Basel#Museums|Basel]], [[Berne#Museums|Berne]], [[Lausanne#Museums|Lausanne]], [[Lugano#Museums|Lugano]], [[Zurich#Museums|Zurich]] == [[Шветсия]] == *[[Swedish Museum of Architecture]] *[[Millesgården]] *[[Swedish Dance Museum]] *[[Drottningholm Theatre Museum]] *[[Kiruna Centre for Conservation of Cultural Property]] *[[Royal Swedish Armoury]] *[[Skokloster Castle]] *[[Gothenburg Museum of Art]] *[[Hallwyl Museum]] *[[Swedish Modern Museum]] *[[Swedish National Museum of Fine Arts]] *[[Waldemarsudde|Prince Eugen's Waldemarsudde]] *[[Swedish Museum of Natural History]] *[[Swedish National Museum of Cultural History]] *[[Swedish Travelling Exhibitions]] *[[Rooseum]] *[[Röhss Museum]] *[[Skansen]] *[[Swedish Army Museum]] *[[Swedish Museum of National Antiquities]] *[[Swedish National Museums of World Culture]] ** the [[Museum of World Culture]] *[[Swedish National Collections of Music]] *[[Swedish National Maritime Museums]] *[[Strindberg Museum]] *[[Swedish National Museum of Science and Technology]] *[[Thiel Gallery]] *[[Zorn Collections]] *[[Museum of Work]] *[[The Vasa Museum]] *[[Nordic Watercolour Museum]] == [[Эстония]] == *[[Harju County]]: *[[Tallinn]] **[http://www.ai.ee/?setLang=eng Archeolocigal Museum] **[http://www.kloostri.ee/?,,,2 Dominican Monastery Museum] **[https://web.archive.org/web/20061004023217/http://eam.ee/ Estonian History Museum] **[http://www.arhitektuurimuuseum.ee/eam/english/index.htm Museum of Estonian Architecture] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130123041804/http://www.arhitektuurimuuseum.ee/eam/english/index.htm |date=2013-01-23 }} **[http://www.ekm.ee/eng/ekm.php Estonian Art Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120121031804/http://www.ekm.ee/eng/ekm.php |date=2012-01-21 }} **[http://www.loodusmuuseum.ee/ Estonian Museum of Natural History] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061010124549/http://www.loodusmuuseum.ee/ |date=2006-10-10 }} **[http://www.meremuuseum.ee/ Estonian Maritime Museum] **[http://www.evm.ee/keel/eng/ Estonian Open Air Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110429180137/http://www.evm.ee/keel/eng/ |date=2011-04-29 }} **[http://www.okupatsioon.ee/english/index.htm Museum of Occupations] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090104012314/http://www.okupatsioon.ee/english/index.htm |date=2009-01-04 }} **[http://www.eestipank.info/frontpage/en/ The Bank of Estonia Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20081010003238/http://www.eestipank.info/frontpage/en/ |date=2008-10-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=22 Archival Museum of Estonian Pedagogy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091558/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=22 |date=2007-06-10 }} **[http://www.etdm.ee/en/ Estonian Museum of Applied Art and Design] **[http://www.tmm.ee/index.php?s=10203 Estonian Theatre and Music Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061014130729/http://www.tmm.ee/index.php?s=10203 |date=2006-10-14 }} **[http://www.tervishoiumuuseum.ee/index.php?keel=2 Estonian Health Care Museum] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=27 Estonian Firefighting Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091037/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=27 |date=2007-06-10 }} **[http://www.energiakeskus.ee/ The Energy Center] **[http://www.kalev.ee/?lang=en Kalev Confectionery Museum] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=31 Insurance Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091417/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=31 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=32 Museum of the History of Economy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610090713/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=32 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=33 Nõmme Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928005913/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=33 |date=2007-09-28 }} **[http://www.pol.ee/?id=111078 Police Museum]{{Пайванди мурда|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=35 President Konstantin Päts Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091215/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=35 |date=2007-06-10 }} **[http://www.tba.ee/TBGeng.htm Tallinn Botanic Gardens] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060927182546/http://www.tba.ee/TBGeng.htm |date=2006-09-27 }} **[http://www.linnamuuseum.ee Tallinn City Museum] **[http://www.loomaaed.ee/index.php?nlan=eng&index=on&ndbase=1 Tallinn Zoological Gardens] **[https://web.archive.org/web/20070101220258/http://veeb.tallinn.ee/raekoda/index.php?lang=en&PHPSESSID=0c4d247eebe8ebfe0e82dc4b33bff290 Tallinn Town Hall] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=48 Russian Museum in Estonia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928005813/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=48 |date=2007-09-28 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=49 Cooperative Tarde Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610091137/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=49 |date=2007-06-10 }} *[[Viimsi Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=55 Estonian National War Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094048/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=55 |date=2007-06-10 }} **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=63 Viimsi Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093836/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=63 |date=2007-06-10 }} * rest of Harju County **[http://www.rebala.ee/en/ Rebala Heritage Reserve and Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060720025354/http://www.rebala.ee/en/ |date=2006-07-20 }}, [[Jõelähtme Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=50 Estonian Liberation Movement Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093942/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=50 |date=2007-06-10 }}, [[Rae Commune]] **[http://www.muuseum.harju.ee/eng/index_e.php Harju County Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060721044014/http://www.muuseum.harju.ee/eng/index_e.php |date=2006-07-21 }}, [[Keila]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=53 Kolga Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093817/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=53 |date=2007-06-10 }}, [[Kuusalu Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=54 Kose Uuemõisa Local Lore Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094106/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=54 |date=2007-06-10 }}, [[Kose-Uuemõisa]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=56 Metsanurme Local Lore Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093843/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=56 |date=2007-06-10 }}, [[Saku Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=57 Motorcycle Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094056/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=57 |date=2007-06-10 }}, [[Kurtna]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=58 Padise Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093903/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=58 |date=2007-06-10 }}, [[Padise]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=59 Paldiski Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094004/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=59 |date=2007-06-10 }}, [[Paldsiki]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=60 Pikakose House Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094030/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=60 |date=2007-06-10 }}, [[Loksa Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=62 Tooman Farm Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093935/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=62 |date=2007-06-10 }}, [[Kuusalu Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=64 Viinistu Art Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610093954/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=64 |date=2007-06-10 }}, [[Loksa Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=65 Beer Museum Saku Brewery] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610094037/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=65 |date=2007-06-10 }}, [[Saku]] *[[Hiiu County]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=66 Hiiumaa Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060400/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=66 |date=2007-06-10 }}, [[Kärdla]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=67 The Exposition House of Kassari] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060632/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=67 |date=2007-06-10 }}, [[Kassari]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=68 House Museum of Rudolf Tobias] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060439/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=68 |date=2007-06-10 }}, [[Käina]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=69 Mihkli Museum at Malvaste] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060548/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=69 |date=2007-06-10 }}, [[Kõrges saare Commune]] **[http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=70 Soera Farm Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070610060618/http://www.muuseum.ee/en/muuseumid/eesti_muuseumid/by_state?action=details&museum_id=70 |date=2007-06-10 }}, [[Pühalepa Commune]] *[[Tartu]] **[http://www.ut.ee/artmuseum/eng/eng.html Art Museum of Tartu University] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061001191337/http://www.ut.ee/artmuseum/eng/eng.html |date=2006-10-01 }} **[[Estonian Museum of the Blind]] **[http://www.mm.ee/ Tartu Toy Museum] * other places *[[Narva]] **[http://www.narvamuuseum.ee/en/en_content.htm Narva Museum and Art Gallery] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060421175517/http://www.narvamuuseum.ee/en/en_content.htm |date=2006-04-21 }} *[[Kohtla-Järve]] **[[Kohtla Järve Museum Of Oil Shale]] **[http://www.kaevanduspark.ee/eng/index.htm Kohtla Mining Park Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060902210434/http://www.kaevanduspark.ee/eng/index.htm |date=2006-09-02 }}, [[Kohtla-Nõmme]] **[http://www.jaam.ee/index.php?lk=25 Estonian Railway Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110227060135/http://www.jaam.ee/index.php?lk=25 |date=2011-02-27 }}, [[Haapsalu]] **[http://www.saaremaamuuseum.ee/eng/ Saaremaa Museum] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928081644/http://www.saaremaamuuseum.ee/eng/ |date=2007-09-28 }}, [[Saare County]] **[http://www.svm.ee/index.php?l=2 Virumaa Museums], [[Lääne-Viru County]] == [[Юнон]] == ==See also== *[[List of buildings]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://vlmp.museophile.com/ Саҳифаҳои осорхонавии Китобхонаи Виртуалӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20081026162851/http://vlmp.museophile.com/ |date=2008-10-26 }} (VLmp) * [http://dmoz.org/Reference/Museums/ Феҳристи кушодӣ Dmoz] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061101235355/http://www.dmoz.org/Reference/Museums/ |date=2006-11-01 }} * [http://directory.google.com/Top/Reference/Museums/ Феҳристи Google] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061014133704/http://directory.google.com/Top/Reference/Museums/ |date=2006-10-14 }} * [http://dir.yahoo.com/Society_and_Culture/Museums_and_Exhibits/ Феҳристи Yahoo!] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070427075725/http://dir.yahoo.com/Society_and_Culture/Museums_and_Exhibits |date=2007-04-27 }} * [http://www.museumland.com/ Museum land] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070302093620/http://www.museumland.com/ |date=2007-03-02 }} * [http://www.museumnetwork.com/ MuseumNetwork.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070427034940/http://www.museumnetwork.com/ |date=2007-04-27 }} * [http://www.museumstuff.com/ MuseumStuff.com] * [http://www.amn.org/ Art Museum Network] * [http://www.insecula.com/ Инсекула] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100728234558/http://www.insecula.com/ |date=2010-07-28 }} (фаронсавӣ) * [http://it.wikipedia.org/wiki/Musei_italiani Феҳристи осорхонаҳо дар Италия] * [http://www.museionline.it/eng/default.htm Осорхонаҳои Италия (англисӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060718071405/http://www.museionline.it/eng/default.htm |date=2006-07-18 }} [[Гурӯҳ:Феҳристи осорхонаҳо|*]] 8pfoymk3d5iwmhm410ihhr3bct76aza 0 7852 1491728 1490479 2026-10-31T04:30:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491728 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | image descr = Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Meleagris | author = [[Карл Линней|Линней]] (1758) | wikispecies = Meleagris | wikicommons = Meleagris }} '''Мурғи марҷон''' ё '''бӯқаламун''' ({{lang-la|Meleagris}}) — [[Авлод (биология)|авлоди]] [[Парандагон|парандаҳои]] калону вазнин аз [[Тартиб (биология)|тартиби]] [[Мурғшаклон|мурғшаклон]] (''Galliformes'') ва [[Оила (биология)|оилаи]] [[Тазарвҳо|тазарвҳо]] (''Phasianidae'') мебошад. Ватани аслии онҳо [[Амрикои Шимолӣ]] ва қисматҳои [[Амрикои Марказӣ]] аст. Мурғҳои марҷон аз калонтарин парандаҳои минтақаҳои паҳншавии худ ва аз вазнинтарин намояндагони тартиби мурғшаклон ба шумор мераванд. [[Акс:Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ]] Имрӯз ду намуди зиндаи мурғи марҷон маълум аст: '''[[Мурғи марҷони ёбоӣ]]''' (''Meleagris gallopavo''), ки дар қисматҳои ҷанубӣ, марказӣ ва шарқии Амрикои Шимолӣ зиндагӣ мекунад, ва '''[[Мурғи марҷони чашмакдор]]''' (''Meleagris ocellata''), ки дар нимҷазираи [[Юкатан]]и [[Мексика]] ва минтақаҳои ҳамсоя вомехӯрад. Наринаҳои ҳар ду намуд дар болои нӯлашон овезаи гӯштии махсус доранд. Онҳо нисбат ба модинаҳо калонтар буда, парҳои рангинтар ва зеботар доранд. Ниёгони мурғҳои марҷон зиёда аз 20 миллион сол пеш дар Амрикои Шимолӣ пайдо шудаанд. Ин парандаҳо бо [[Тазарв|тазарвҳо]], [[Кабк|кабкҳо]] ва дигар мурғшаклон хешованданд. Мурғи марҷони хонагӣ аз мурғи марҷони ёбоии Амрикои Шимолӣ пайдо шудааст. Мардуми бумии Амрико онро тақрибан 2000 сол пеш ром карда буданд. Баъд аз кашфи Амрико аз ҷониби аврупоиён мурғи марҷони хонагӣ ба [[Аврупо]] ва дигар минтақаҳои [[Авруосиё]] паҳн шуд. == Ном == Номи англисии мурғи марҷон — ''turkey'' — таърихи ҷолиб дорад. Дар аввал англисҳо ин номро барои [[Мурғи ҳабашӣ|мурғи ҳабашӣ]], як навъи парандаи африқоӣ, истифода мекарданд. Мурғи ҳабаширо тавассути [[Империяи Усмонӣ]] ба Аврупо меоварданд ва аз ҳамин сабаб онро бо номи «мурғи туркӣ» мешинохтанд. Баъдтар ин ном ба мурғи марҷони амрикоӣ, ки зоҳиран ба он монанд буд, гузашт.<ref>{{cite OED|turkey|3192514606}}</ref> Дар баъзе забонҳо номи ин паранда бо [[Ҳиндустон]] алоқаманд аст. Масалан, дар забони [[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]] онро аввал ''poule d'Inde'' («мурғи Ҳиндустон») меномиданд, ки баъдтар ба ''dinde'' кӯтоҳ шуд.<ref>{{cite web |title=Here a Turkey, There a Dinde |url=https://www.france.fr/en/article/here-turkey-there-dinde/ |website=France.fr |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Дар забонҳои баъзе кишварҳои шимоли Аврупо, аз ҷумла [[Норвегия]], [[Шветсия]] ва [[Эстония]], номи мурғи марҷон аз номи шаҳри [[Каликут]] (ҳоло [[Кожикоде]]) дар Ҳиндустон гирифта шудааст.<ref>{{cite web |last=Kwak |first=Chaney |title=How the Turkey's Travels Influenced its Many Names |url=https://www.cntraveler.com/stories/2013-11-28/turkey-definitions-around-the-world |website=Condé Nast Traveler |date=2013-11-28 |language=en}}</ref> Соли 1550 баҳрнаварди англис [[Вилям Стрикленд]], ки ӯро яке аз аввалин воридкунандагони мурғи марҷон ба Англия мешуморанд, нишони хонаводагӣ гирифт. Дар ин нишон тасвири мурғи марҷони нарина бо парҳои кушода ҷой дошт.<ref>{{cite book |last=Boehrer |first=Bruce Thomas |title=Animal Characters: Nonhuman Beings in Early Modern Literature |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2011 |page=141 |isbn=978-0-8122-0136-9}}</ref> Нависандаи англис [[Вилям Шекспир]] низ номи ин парандаро дар намоишномаи «[[Шаби дувоздаҳум]]», ки эҳтимол солҳои 1601–1602 навишта шудааст, истифода бурдааст. Чӯҷаи мурғи марҷон дар забони англисӣ ''chick'' ё ''poult'' номида мешавад.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=39 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Авлоди ''Meleagris''-ро табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] соли 1758 дар нашри даҳуми асари ''[[Systema Naturae]]'' ба таснифоти илмӣ дохил кард.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |title=Systema Naturae |edition=10 |volume=1 |year=1758 |page=156 |doi=10.5962/bhl.title.542 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727063 |language=la}}</ref> Номи илмии ''Meleagris'' аз вожаи юнонии қадими ''μελεαγρίς'' (''meleagris'') гирифта шудааст, ки маънояш «мурғи ҳабашӣ» мебошад.<ref>{{cite book |last=Jobling |first=James A. |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |year=2010 |page=248 |isbn=978-1-4081-2501-4}}</ref> Намуди асосии ин авлод ''Meleagris gallopavo'' мебошад. Онро низ Линней соли 1758 тавсиф кардааст.<ref>{{cite book |editor-last=Peters |editor-first=James Lee |title=Check-list of Birds of the World |volume=2 |publisher=Harvard University Press |year=1934 |page=139 |doi=10.5962/bhl.title.14581}}</ref> Мурғҳои марҷон ба оилаи тазарвҳо (''Phasianidae'') дохил мешаванд. Ба ин оила тазарвҳо, кабкҳо, франколинҳо, мурғҳои ҷангалӣ ва як қатор парандаҳои дигар низ мансубанд. Таҳқиқоти генетикӣ нишон медиҳанд, ки мурғҳои марҷон ба гурӯҳи сиёҳхурӯсон наздиканд ва бо онҳо дар гурӯҳи ''Tetraonini'' ҷой мегиранд.<ref>{{cite journal |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Hosner |first2=Peter A. |last3=Braun |first3=Edward L. |title=A phylogenomic supermatrix of Galliformes (Landfowl) reveals biased branch lengths |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=158 |year=2021 |article-number=107091 |doi=10.1016/j.ympev.2021.107091}}</ref> === Намудҳои зинда === Дар авлоди ''Meleagris'' ду намуди зинда мавҷуд аст.<ref name="IOC">{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=Frank |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |title=IOC World Bird List: Pheasants, partridges, francolins |publisher=International Ornithologists' Union |year=2021 |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |language=en}}</ref> ==== Мурғи марҷони ёбоӣ ==== [[Акс:Wildturkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина]] '''''Meleagris gallopavo''''' Linnaeus, 1758 — мурғи марҷони ёбоӣ ва ниёи мурғи марҷони хонагӣ мебошад. Ин намуд дар ҷангалҳои Амрикои Шимолӣ, аз [[Мексика]] то қисматҳои марказию шарқии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ва ҷанубу шарқи [[Канада]] паҳн шудааст. Аввалин мурғҳои марҷони хонагӣ дар минтақаи Мезоамерика, аз ҷумла дар ҳудуди Мексикаи имрӯза, парвариш карда мешуданд. Дар таснифоти маъмули ин намуд шаш зернамуд ҷудо карда мешавад: * ''M. g. gallopavo'' Linnaeus, 1758 * ''M. g. silvestris'' Vieillot, 1817 * ''M. g. osceola'' Scott, 1890 * ''M. g. intermedia'' Sennett, 1879 * ''M. g. merriami'' Nelson, 1900 * ''M. g. mexicana'' Gould, 1856 Вазъи ҳифзи ин намуд дар [[Феҳристи сурхи IUCN]] «камхатар» (LC) арзёбӣ шудааст. ==== Мурғи марҷони чашмакдор ==== [[Акс:Ocellated Turkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони чашмакдор]] '''''Meleagris ocellata''''' Cuvier, 1820 — намуди дигари зиндаи мурғи марҷон аст. Он дар ҷангалҳои нимҷазираи [[Юкатан]] дар Мексика ва минтақаҳои ҳамсоя зиндагӣ мекунад. Ин паранда бо парҳои рангоранг, сари кабуд ва доғҳои чашммонанд дар парҳои думаш фарқ мекунад. Номи «чашмакдор» низ ба ҳамин доғҳо ишора дорад. Ин намуд дар Феҳристи сурхи IUCN ба гурӯҳи «наздик ба таҳдид» (NT) дохил карда шудааст. === Намудҳои нобудшуда === Аз боқимондаҳои сангшудаи мурғҳои марҷон чанд намуди нобудшуда маълуманд. Аз ҷумла: * †''Meleagris californica'' — мурғи марҷони Калифорния, ки дар ҷануби Калифорния зиндагӣ мекард. * †''Meleagris crassipes'' — мурғи марҷони ҷанубу ғарбӣ, ки боқимондаҳои он дар минтақаҳои ҷанубу ғарбии Амрикои Шимолӣ, аз ҷумла Ню-Мексико, ёфт шудаанд.<ref>{{cite journal |last=Tyrberg |first=T. |title=The Late Pleistocene continental avian extinction—An evaluation of the fossil evidence |journal=Oryctos |volume=7 |year=2008 |pages=249–269}}</ref> == Таърих == === Ром кардани мурғи марҷон === [[Акс:Animal figures in the Maya codices (Plate 16) BHL41003948.jpg|thumb|Тасвири мурғи марҷони чашмакдор дар дастнависҳои қадими майяҳо]] Мурғҳои марҷонро эҳтимол аввалин бор мардуми бумии Мексика, пеш аз омадани аврупоиён, ром карда буданд. Ин парандаҳо на танҳо манбаи хӯрок, балки ҷузъи муҳими фарҳанг ва эътиқоди мардум низ буданд.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |page=5}}</ref> Дар забони қадими [[Наҳуатл|науатл]] мурғи марҷонро ''huehxōlōtl'' меномиданд. Шакли испании он — ''guajolote'' — то имрӯз дар Мексика истифода мешавад. Дар баробари он калимаи испании ''pavo'' низ маъмул аст. Дар фарҳанги [[Майя|майяҳо]] мурғи марҷони чашмакдор аҳамияти махсус дошт. Тасвирҳои ин паранда дар дастнависҳои қадимӣ ва дигар осори онҳо ёфт шудаанд. Чунин тасвирҳо нишон медиҳанд, ки мурғи марҷон бо зиндагии ашрофон ва рӯҳониёни майяҳо алоқаманд буд. Солноманависони испанӣ, аз ҷумла [[Бернал Диас дел Кастило]] ва [[Бернардино де Саагун]], дар бораи бозорҳои бузурги шаҳри [[Теночтитлан]] навиштаанд. Дар ин бозорҳо меваю сабзавот, хӯрокҳои тайёр ва гӯшти ҳайвоноти гуногун фурӯхта мешуданд. Дар баъзе тавсифҳо аз хӯрокҳое, ба монанди [[Тамале|тамале]] бо гӯшти мурғи марҷон, низ ёд шудааст. Мурғи марҷони хонагӣ тақрибан соли 1519 ба воситаи [[Испания]] ба Аврупо оварда шуд. Он дар муддати кӯтоҳ байни хонаводаҳои сарватманду ашрофон маъруф гардид. Соли 1541 мурғи марҷон ба [[Англия]] низ расид.<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |language=en}}</ref> Баъдтар, дар асри XVII, муҳоҷирони англис мурғҳои марҷони хонагиро боз ба Амрикои Шимолӣ оварданд. === Камшавӣ ва барқароршавии саршумор дар ИМА === Дар асри XVII дар ҳудуди имрӯзаи Иёлоти Муттаҳида тақрибан 10 миллион мурғи марҷони ёбоӣ зиндагӣ мекард. Бар асари шикори зиёд ва кам шудани ҷангалҳо саршумори онҳо хеле коҳиш ёфт. То солҳои 1930 шумораи онҳо тақрибан ба 30 ҳазор сар расида буд.<ref name="Star">{{cite web |last=Stanley |first=Greg |title=The fall and rise of Minnesota's wild turkeys |url=https://www.startribune.com/wild-turkeys-minnesota-extinction-endangered-species-conservation-success/600223880/ |website=Star Tribune |year=2022 |language=en |accessdate=2026-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121192314/https://www.startribune.com/wild-turkeys-minnesota-extinction-endangered-species-conservation-success/600223880/ |archivedate=2022-11-21}}</ref> Солҳои 1960–1970 мутахассисони ҳифзи табиат ба барқарор кардани саршумори мурғҳои марҷон оғоз намуданд. Онҳо парандаҳоро аз минтақаҳое, ки ҳанӯз зинда монда буданд, гирифта, ба иёлатҳои дигар кӯчонданд. Аз ҷумла, мурғҳои марҷон аз минтақаи Озарк ва [[Ню-Йорк]] ба ҷойҳое, ба монанди [[Миннесота]] ва [[Вермонт]], оварда шуданд.<ref name="Star"/><ref name="Audubon">{{cite web |last=Abbott |first=Brianna |title=How Wild Turkeys Took Over New England |url=https://www.audubon.org/news/how-wild-turkeys-took-over-new-england |publisher=Audubon |date=2018-11-20 |language=en}}</ref> Барномаҳои кӯчондан ва ҳифзи парандаҳо ба барқарор шудани мурғҳои марҷони ёбоӣ дар бисёр минтақаҳои ИМА ёрӣ расонданд. Соли 2014 муҳаққиқон ба ҷамъоварии маълумот дар бораи шумораи мурғҳои марҷони ёбоӣ дар иёлатҳои гуногун оғоз карданд. Тибқи натиҷаҳои пурсиши соли 2019, шумораи ин парандаҳо нисбат ба соли 2014 тақрибан 3 дарсад ва шумораи шикорчиёни онҳо 18 дарсад кам шудааст. Аммо маълумоти соли 2019 пурра набуд: дар бораи саршумори парандаҳо аз 12 иёлат ва дар бораи шикорчиён аз 8 иёлат маълумот дастрас набуд.<ref>{{cite journal |last1=Chamberlain |first1=Michael J. |last2=Hatfield |first2=Mark |last3=Collier |first3=Bret A. |title=Status and distribution of wild turkeys in the United States in 2019 |journal=Wildlife Society Bulletin |volume=46 |issue=2 |year=2022 |article-number=e1287 |doi=10.1002/wsb.1287}}</ref> == Муносибат бо одамон == Мурғҳои марҷони ёбоӣ баъзан дар маҳаллаҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунанд. Онҳо метавонанд нисбат ба одамон ва ҳайвоноти хонагӣ рафтори хашмгин нишон диҳанд, махсусан дар мавсими ҷуфтшавӣ.<ref>{{cite news |last=Annear |first=Steve |title=MassWildlife warns of turkey encounters |work=The Boston Globe |date=2017-04-24}}</ref> Мурғҳои марҷон дар гурӯҳҳои худ тартиби муайяни бартарӣ доранд. Парандаҳое, ки ба ҳузури одамон одат кардаанд, метавонанд ба одамон низ мисли дигар мурғҳои марҷон муносибат кунанд. Баъзе наринаҳо кӯшиш мекунанд бартарии худро нишон диҳанд ва ба одамоне, ки аз онҳо наметарсанд, ҳамла кунанд.<ref>{{cite web |title=Preventing Conflicts with Wild Turkeys |publisher=Commonwealth of Massachusetts |date=2013-03-08 |language=en}}</ref> Дар шаҳри [[Бруклайн]]и иёлати [[Массачусетс]] мурғҳои марҷони ёбоӣ ба як қисми шинохтаи муҳити шаҳр табдил ёфтаанд. Баъзе сокинон онҳоро дӯст медоранд, аммо дигарон аз рафтори хашмгини онҳо шикоят мекунанд. Дар шаҳр ҳатто муҷассамаҳои мурғи марҷон гузошта шудаанд.<ref>{{cite web |last=D'Souza |first=Ashley |title=Brookline's turkeys, explained |url=https://brookline.news/brooklines-turkeys-explained/ |website=Brookline.News |date=2024-11-12 |language=en}}</ref> Соли 2017 мақомоти маҳаллӣ аввал ба сокинон маслиҳат доданд, ки ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо мурғҳои марҷони хашмгин садо бароранд, чатр кушоянд ё онҳоро бо ҳаракатҳои даст тарсонанд. Вале баъдтар ин тавсияҳоро тағйир доданд ва таъкид карданд, ки рафтори хашмгин нисбат ба мурғҳои марҷон мувофиқ нест.<ref>{{cite news |last=Sweeney |first=Emily |title=Brookline backs down: Don't tussle with the turkeys |work=The Boston Globe |date=2017-09-28}}</ref> == Таърихи пайдоиш ва боқимондаҳои сангшуда == Қадимтарин хешовандони мурғҳои марҷон аз давраи аввали [[Миотсен]], тақрибан 23 миллион сол пеш, маълуманд. Ба ин гурӯҳ авлодҳои нобудшудаи ''Rhegminornis'' ва ''Proagriocharis'' низ дохил мешаванд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони имрӯза хеле хурдтар буданд.<ref name="Farner">{{cite book |last1=Farner |first1=Donald Stanley |last2=King |first2=James R. |title=Avian Biology |publisher=Academic Press |year=1971 |isbn=978-0-12-249408-6}}</ref> Боқимондаҳои парандаи ба мурғи марҷон монанд аз давраи охири миотсен дар иёлати [[Вирҷиния]] низ пайдо шудаанд, аммо мансубияти дақиқи он ба авлоди ''Meleagris'' муайян нест.<ref name="Farner"/> Азбаски устухонҳои мурғҳои марҷон нисбатан мустаҳкаманд, боқимондаҳои сангшудаи онҳо дар ҷойҳои гуногун ёфт шудаанд. Дар гузашта муҳаққиқон якчанд намуди нобудшударо тавсиф карда буданд, аммо баъзе аз ин номҳо имрӯз муродифи намудҳои дигар ҳисобида мешаванд. Яке аз намудҳои хуб омӯхташуда ''Meleagris californica'' мебошад. Ин паранда дар давраи [[Плейстотсен]] дар [[Калифорния]] зиндагӣ мекард ва баъдтар нобуд шуд. Далелҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки одамони қадим онро шикор мекарданд. Эҳтимол шикор ва тағйирёбии иқлим дар охири давраи яхбандии охирин ба нобуд шудани он таъсир расондаанд.<ref>{{cite journal |last1=Bochenski |first1=Z. M. |last2=Campbell |first2=K. E. |title=The extinct California Turkey, Meleagris californica, from Rancho la Brea: Comparative osteology and systematics |journal=Contributions in Science |volume=509 |year=2006 |pages=1–92 |doi=10.5962/p.214385}}</ref> Аз боқимондаҳои сангшудаи авлоди ''Meleagris'' инҳо маълуманд: * ''Meleagris'' sp. — аввали [[Плиотсен]], минтақаи Бон-Валли, ИМА. * ''Meleagris'' sp. — охири плиотсен, минтақаи Макасфалт-Шелл-Пит, ИМА. * ''Meleagris californica'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби ИМА. * ''Meleagris crassipes'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ. Дар гузашта ''Meleagris antiquus'', ки соли 1871 аз ҷониби [[Отниел Чарлз Марш]] тавсиф шуда буд, низ ба мурғҳои марҷон нисбат дода мешуд. Аммо баъдтар онро ба авлоди ''Paracrax'' гузаронданд. Имрӯз ин парандаро ба гурӯҳи дигари парандаҳои қадимӣ, аз ҷумла оилаи ''Bathornithidae'', наздик медонанд. === Таҳқиқоти генетикӣ === Дар гузашта баъзе муҳаққиқон мурғҳои марҷонро ба оилаи алоҳидаи ''Meleagrididae'' дохил мекарданд. Аммо таҳқиқоти генетикӣ нишон доданд, ки онҳо ба оилаи ''Phasianidae'' мансубанд. Соли 2007 таҳлили унсурҳои генетикии такроршаванда, ки ''ретротранспозонҳо'' ном доранд, ин робитаи хешутабориро дастгирӣ кард.<ref>{{cite journal |title=Waves of genomic hitchhikers shed light on the evolution of gamebirds (Aves: Galliformes) |journal=BMC Evolutionary Biology |year=2007 |volume=7 |page=190 |doi=10.1186/1471-2148-7-190 |doi-access=free}}</ref> Соли 2010 гурӯҳи байналмилалии олимон нахустин тарҳи муфассали [[Геном|геноми]] мурғи марҷони хонагиро нашр кард. Ин пажӯҳиш барои омӯзиши ирсият, пайдоиш ва парвариши ин паранда аҳамияти калон дошт.<ref>{{cite journal |last1=Dalloul |first1=R. A. |last2=Long |first2=J. A. |last3=Zimin |first3=A. V. |title=Multi-Platform Next-Generation Sequencing of the Domestic Turkey (Meleagris gallopavo): Genome Assembly and Analysis |journal=PLOS Biology |volume=8 |issue=9 |year=2010 |article-number=e1000475 |doi=10.1371/journal.pbio.1000475 |doi-access=free}}</ref> Соли 2023 геноми боз ҳам мукаммалтари мурғи марҷони хонагӣ нашр гардид. Муҳаққиқон тағйироти сохтории [[Хромосома|хромосомаҳо]], аз ҷумла тағйироти калон дар хромосомаи ҷинсии Z-ро муайян карданд. Ин маълумот метавонад барои таҳқиқи ирсият ва беҳтар кардани зотҳои мурғи марҷон истифода шавад.<ref>{{cite journal |last1=Barros |first1=Carolina P. |last2=Derks |first2=Martijn F. L. |last3=Mohr |first3=Jeff |title=A new haplotype-resolved turkey genome to enable turkey genetics and genomics research |journal=GigaScience |volume=12 |year=2023 |article-number=giad051 |doi=10.1093/gigascience/giad051}}</ref> == Сохти бадан == [[Акс:Anatomy of turkey head.jpg|thumb|Сохти сар ва гардани мурғи марҷон: 1 — барҷастагиҳои гӯштӣ; 2 — овезаи гӯштии болои нӯл (snood); 3 — овезаи зери гулӯ; 4 — барҷастагии калони гӯштӣ; 5 — «риш»]] Мурғҳои марҷон ҷисми калон, пойҳои мустаҳкам, гардани дароз ва сари нисбатан хурд доранд. Наринаҳо одатан аз модинаҳо калонтар ва вазнинтаранд. Ранги парҳои онҳо низ равшантар буда, ҳангоми ҷуфтшавӣ намоиши махсус нишон медиҳанд. Дар сар ва гардани мурғи марҷон якчанд барҷастагӣ ва овезаҳои гӯштӣ мавҷуданд. Яке аз онҳо овезаи дарозе мебошад, ки аз болои нӯл ба поён мефарояд. Ин узв дар забони англисӣ ''snood'' ном дорад. Вақте ки мурғи марҷон ором аст, ин овеза одатан ранги равшан дошта, дарозиаш тақрибан 2–3 см мебошад. Ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ овеза аз хун пур шуда, сурхтар ва дарозтар мегардад. Дар чунин ҳолат он метавонад аз нӯл хеле поёнтар овезон шавад.<ref>{{cite web |last=Graves |first=R. A. |title=Know Your Turkey Parts |website=Texas Parks & Wildlife Magazine |year=2005 |url=https://tpwmagazine.com/archive/2005/nov/skillbuilder/ |language=en}}</ref> Дарозии ин овеза вобаста ба ҷинс, саломатӣ ва ҳолати паранда метавонад тақрибан аз 2,5 то 15 см бошад. Овезаи болои нӯл яке аз чанд барҷастагии гӯштии сари мурғи марҷон аст. Чунин барҷастагиҳо ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ ва муносибати байни наринаҳо аҳамият доранд.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=33 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> Дар хоҷагиҳои мурғпарварӣ мурғҳои марҷон баъзан овезаҳои якдигарро бо нӯл мекашанд ва захмӣ мекунанд. Захмҳо метавонанд хунравӣ ва ҳамлаи бештари парандаҳои дигарро ба вуҷуд оранд. Барои пешгирии чунин ҳолатҳо баъзе мурғпарварон овезаро дар синни чӯҷагӣ мебуранд.<ref>{{cite book |last1=Boden |first1=Edward |last2=Andrews |first2=Anthony |title=Black's Student Veterinary Dictionary |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |page=235 |isbn=978-1-4729-3203-7}}</ref> === Нақши овезаҳои гӯштӣ === Таҳқиқот нишон додаанд, ки дарозии овезаи болои нӯл дар интихоби ҷуфт ва муносибати байни наринаҳо нақш дорад. Модинаҳои мурғи марҷони ёбоӣ бештар наринаҳои овезаашон дарозро интихоб мекунанд. Ҳамзамон, наринаҳои дигар одатан дар баробари наринаҳои овезаи дароздор рафтори итоаткорона нишон медиҳанд. Ин натиҷаҳо ҳам дар мушоҳидаи парандаҳои зинда ва ҳам дар таҷрибаҳо бо намунаҳои сунъии наринаҳо ба даст омадаанд.<ref>{{cite journal |last=Buchholz |first=Richard |title=Male Dominance and Variation in Fleshy Head Ornamentation in Wild Turkeys |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |year=1997 |page=223 |doi=10.2307/3676973}}</ref> Муҳаққиқон инчунин муайян кардаанд, ки дар баъзе ҷамъиятҳои мурғҳои марҷони ёбоӣ наринаҳои овезаашон дароз камтар ба сирояти [[Коксидияҳо|коксидияҳо]], яъне паразитҳои рӯда, гирифтор мешаванд. Дар таҳқиқоти дигар, ки тақрибан 500 мурғи марҷони наринаро дар бар мегирифт, олимон дарозии овезаҳои онҳоро бо баъзе нишондиҳандаҳои фаъолияти [[Системаи масуният|системаи масуният]] муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ин аломат метавонад бо муқовимати бадан ба баъзе бемориҳо алоқаманд бошад.<ref>{{cite journal |last1=Buchholz |first1=R. |last2=Jones Dukes |first2=M. D. |last3=Hecht |first3=S. |last4=Findley |first4=A. M. |title=Investigating the turkey's 'snood' as a morphological marker of heritable disease resistance |journal=Journal of Animal Breeding and Genetics |volume=121 |issue=3 |year=2004 |pages=176–185 |doi=10.1111/j.1439-0388.2004.00449.x}}</ref> == Рафтор == === Ғизо === Мурғҳои марҷони ёбоӣ [[Ҳамахӯр|ҳамахӯранд]] ва вобаста ба фасли сол ғизои гуногун мехӯранд. Дар баҳору тобистон онҳо бештар донаҳои рустаниҳо, аз ҷумла гандум ва ҷуворимакка, инчунин ҳашарот ва ҷонварони хурд, ба монанди [[Малах|малахҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]], кирмҳо ва калтакалосҳоро мехӯранд. Дар тирамоҳу зимистон ғизои онҳо бештар аз меваҳои хурд, тухму донаҳо ва чормағзҳо иборат аст. Аз ҷумла, ангур, кабудмева, [[Булут|булутдона]] ва [[Чормағз|чормағз]] мехӯранд. Мурғҳои марҷон барои пайдо кардани ғизо вақти зиёдро ба ҷустуҷӯ ва кофтани замин сарф мекунанд. Онҳо бештар саҳар ва бегоҳ ғизо меҷӯянд. Мурғҳои марҷони хонагӣ одатан бо хӯроки махсуси мурғпарварӣ парвариш карда мешаванд. Ин хӯрок барои афзоиши вазн ва таъмин кардани маводи ғизоии зарурӣ омода мешавад. Ба онҳо инчунин ҷуворимакка ва дигар донагиҳо медиҳанд.<ref>{{cite web |title=What Do Wild Turkeys Eat? |url=https://www.thespruce.com/what-do-turkeys-eat-386553 |website=The Spruce |language=en}}</ref> === Нигоҳубини парҳо === Мурғҳои марҷон барои тоза нигоҳ доштани парҳои худ рафторҳои гуногун доранд. Аз ҷумла, дар хок ғел мезананд, дар офтоб менишинанд ва парҳояшонро бо нӯл тоза мекунанд. Ҳангоми дар хок ғелидан паранда ба паҳлу ё шикам мехобад ва болҳояшро меҷунбонад, то хок ба байни парҳояш дарояд. Ин кор ба тоза шудани парҳо ва кам шудани баъзе паразитҳои берунии бадан, аз ҷумла шапушҳо, ёрӣ мерасонад. Онҳо инчунин дар офтоб нишаста, болҳояшонро мекушоянд. Гармии офтоб барои хушк шудани парҳо ва паҳн шудани равғани табиии онҳо мусоидат мекунад. Мурғҳои марҷон бо нӯл парҳои худро росту тоза карда, ифлосиҳо ва парҳои фарсударо ҷудо мекунанд.<ref>{{cite web |title=Daily Rituals of the Wild Turkey |url=https://www.nwtf.org/content-hub/daily-rituals-of-the-wild-turkey |publisher=National Wild Turkey Federation |language=en}}</ref> === Парвоз === Мурғҳои марҷони хонагии зотҳои вазнин одатан қобилияти парвози хуб надоранд. Аммо мурғҳои марҷони ёбоӣ метавонанд ба масофаи кӯтоҳ парвоз кунанд. Ин парандаҳо бештар барои роҳ рафтан ва ҷустуҷӯи ғизо дар рӯи замин мутобиқ шудаанд. Онҳо одатан танҳо ҳангоми эҳсоси хатар ё барои баромадан ба шохаҳои дарахт парвоз мекунанд. Мурғи марҷони ёбоӣ ҳангоми гурехтан аз хатар метавонад тақрибан чоряки мил, яъне қариб 400 метр парвоз кунад. Онҳо инчунин шабона дар шохаҳои дарахтон менишинанд, то аз баъзе даррандаҳо эмин бошанд.<ref>{{cite web |title=Can Wild Turkeys Fly? |url=https://birdfact.com/articles/can-wild-turkeys-fly |publisher=BirdFact |language=en}}</ref> == Корбурд == [[Акс:Turkeyset.JPG|thumb|Мурғи марҷони бирёншуда бо сабзавот ва дигар хӯрокҳо]] Мурғи марҷон яке аз парандаҳои муҳими хонагӣ буда, асосан барои гӯшт парвариш карда мешавад. Гӯшти он дар бисёр кишварҳои ҷаҳон истеъмол мешавад. Мардуми бумии Мексика мурғҳои марҷонро ҳадди ақал аз тақрибан соли 800 пеш аз милод ром карда буданд.<ref>{{cite journal |last1=Aslam |first1=Muhammad L. |last2=Bastiaansen |first2=John W. M. |last3=Elferink |first3=Martin G. |title=Whole genome SNP discovery and analysis of genetic diversity in Turkey (Meleagris gallopavo) |journal=BMC Genomics |volume=13 |year=2012 |page=391 |doi=10.1186/1471-2164-13-391}}</ref> То тақрибан соли 200 пеш аз милод мардуми бумии ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ низ мурғҳои марҷонро хонагӣ карда буданд. Дар гузашта гумон мерафт, ки ҳамаи ин парандаҳо аз Мексика оварда шудаанд. Аммо таҳқиқоти генетикии нав нишон медиҳанд, ки дар ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ мурғҳои марҷон эҳтимол мустақилона низ ром карда шудаанд.<ref>{{cite journal |last1=Speller |first1=Camilla F. |last2=Kemp |first2=Brian M. |last3=Wyatt |first3=Scott D. |title=Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=7 |year=2010 |pages=2807–2812 |doi=10.1073/pnas.0909724107 |doi-access=free}}</ref> Мардуми бумӣ мурғҳои марҷонро на танҳо барои гӯшт, балки барои пар ва устухонҳояшон низ истифода мебурданд. Аз парҳои онҳо либос, кӯрпа ва ашёи маросимӣ тайёр мекарданд. Устухонҳояшон барои сохтани асбобу ашёи гуногун истифода мешуданд. Мурғҳои марҷони хонагиро дар натиҷаи интихоби зотӣ тадриҷан калонтар ва вазнинтар карданд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони ёбоӣ гӯшти бештар медиҳанд.<ref>{{cite web |title=My Life as a Turkey: Domesticated versus Wild |url=https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ |publisher=PBS |date=2011-11-14 |language=en}}</ref> Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] мурғи марҷон яке аз хӯрокҳои асосии ҷашни [[Рӯзи шукргузорӣ]] мебошад. Онро инчунин дар ҷашнҳои дигар, аз ҷумла [[Мавлуди Исо]], мепазанд.<ref>{{cite magazine |title=Why do we eat turkey for Thanksgiving and Christmas? |url=https://slate.com/news-and-politics/2009/11/wherefore-turkey.html |magazine=Slate |date=2009-11-25 |language=en}}</ref> === Мурғҳои марҷони Норфолк === Дар Англияи асрҳои XVIII–XIX парвариши мурғи марҷон дар баъзе минтақаҳо, махсусан [[Норфолк]], маъмул гардид. Нависандаи англис Дороти Невилл (1826–1913) дар хотираҳои худ навиштааст, ки яке аз ниёгонаш, [[Ҳоратио Уолпол]], графи якуми Орфорд (1723–1809), як гурӯҳ мурғи марҷони амрикоиро ба Англия оварда буд. Ин парандаҳо дар ҷангалҳои атрофи қасри Волтертон нигоҳ дошта мешуданд. Эҳтимол онҳо дар пайдоиши баъзе зотҳои машҳури мурғи марҷони Норфолк, аз ҷумла мурғи марҷони биринҷранг, саҳм дошта бошанд.<ref>{{cite book |last=Nevill |first=Lady Dorothy |title=Mannington and the Walpoles, Earls of Orford |publisher=Fine Art Society |year=1894 |page=22 |url=https://memory.loc.gov/service/gdc/scd0001/2007/20070601074ma/20070601074ma.pdf |language=en}}</ref> == Нигористон == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> File:Ocellated Turkey.jpg|Мурғи марҷони чашмакдор (''Meleagris ocellata'') дар Белиз File:Turkey (Meleagris gallopavo) (16279818861).jpg|Мурғи марҷони ёбоии нарина бо парҳои кушода File:Henry Walton (1746-1813) - Plucking the Turkey - N02870 - National Gallery.jpg|«Пар кандани мурғи марҷон», асари Ҳенри Волтон, 1776 File:Meleagris ocellata1.jpg|Мурғи марҷони чашмакдори нарина бо сари кабуд File:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Тухми мурғи марҷони ёбоӣ </gallery> == Адабиёт == * Dickson, James G. ''The Wild Turkey: Biology and Management''. — Stackpole Books, 1992. * Smith, Andrew F. ''The Turkey: An American Story''. — University of Illinois Press, 2006. * Jobling, James A. ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. — Christopher Helm, 2010. * Farner, Donald Stanley; King, James R. ''Avian Biology''. — Academic Press, 1971. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳо == * [https://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird List] * [https://www.nwtf.org/ National Wild Turkey Federation] * [https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ Муқоисаи мурғи марҷони хонагӣ ва ёбоӣ] [[Гурӯҳ:Мурғшаклон]] [[Гурӯҳ:Тазарвҳо]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои Амрикои Шимолӣ]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои тавсифшуда дар соли 1758]] 7sguiip5nl4up7lpn4e631dydzf6d7y 0 8453 1491741 1478515 2026-10-31T11:52:02Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491741 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Кишвар = {{Парчам|Австрия}} | ISO = AT-8 | FIPS = }}'''Форарлберг''' <ref>{{Атлас мира|2010|63|Австрия}}</ref> ({{Lang-de|Vorarlberg}} {{МФА2|ˈ|f|o|ː|ɐ̯|ʔ|a|ʁ|l|b|ɛ|ʁ|k}} — ''Зери Арлберг)'' — [[Заминҳои федералии Утриш|замини федералии]][[Австрия]]. Маркази маъмурӣ — ш. [[Брегентс]], бузургтарин шаҳр [[Дорнбирн]] (47,420 сокин). Аҳолӣ 395 ҳазор нафар, зичии аҳолӣ 138 нафар.дар 1 км² Шумораи хориҷиёне, ки дар Форарлберг зиндагӣ мекунанд, 70,5 ҳазор нафарро ташкил медиҳад, 49,4 нафар % -и онҳо шиносномаҳои [[Иттиҳоди Аврупо|кишварҳои]] узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]]-ро доранд, 18.5 % — шаҳрвандони [[Туркия]], 12.0% — шиносномаҳои кишварҳои собиқ [[Югославия]].<ref>{{Cite web|url=https://vorarlberg.at/documents/21336/179517/Bev%C3%B6lkerung+und+Staatsb%C3%BCrgerschaftsverleihung+2018.pdf|title=Статистические данные населения|author=Правительство Земли Форарльберг|website=Сайт Правительства Земли Форарльберг|date=Март 2019 г.|publisher=}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Давомнокии миёнаи умр: мардон — 75 сол, занон — 81 сол. Форарлберг бо [[Олмон]], [[Суис|Швейтсария]] ва [[Лихтенштейн]] ва инчунин бо замини федералии [[Тирол]] ҳаммарз аст. Роҳи оҳани Форарлберг аз қаламрави замин мегузарад. Дар минтақа як лаҳҷаи махсуси забони олмонӣ, ки ба гурӯҳи алеманник мансуб аст, паҳн шудааст. == Ҷуғрофия == Дар ғарби Австрия ҷойгир аст. Масоҳати ҳудуд 2601 км² (ҷои 8-ум) мебошад.{{Федеральные земли Австрии}} == Таърих == Дар давраи [[Имперотурии Рум|Рим]], Форарлберг қисми музофоти Ретсия буд. Бо оғози [[Муҳоҷирати бузурги халқҳо]] ин заминҳоро олмонии алеманӣ ишғол карданд. Дар с. 748, аз ҳамаи минтақаҳои Австрияи муосир, Форарлберг аввалин зери ҳукмронии[[давлати Франк]] афтод ва тобеи епископии Кур шуд, ки таҳти нигоҳубини махсуси Каролингҳо буд. Дар оғози асри 9, аввалин мулки дунявии [[Линтсгау]], Аргенгау ва Алпгау ташкил карда шуданд. Дар асри 10, қаламрави он ба герсогии Швабия дохил шуд. Дар ин давра феодали таъсиррасон хонаи Бурҳардингҳо буд, ки намояндагонашон яквақта герсоги Швабия буданд. Хусусияти ин қаламрав дараҷаи шадиди парокандагии феодалӣ буд: дар ин ҷо якчанд даҳҳо сенигерҳои ниммустақил ташаккул ёфта, доимо бо ҳам зид буданд. Мансубияти калисоҳо низ хеле ошуфта буд: водии Инна ба усқуфи Чур, [[Дарёи Лех|Лехи]] болоӣ — ба усқуфи Аугсбург тааллуқ дошт ва боқимондаи қаламрав ба усқуфи Констанс итоат мекард. Дар асри 11, аз бузургтарин заминистифодабарандагон дар ин қаламрав графҳои Бухҳорн ва [[Брегентс]] буданд, ки байни онҳо ҷанги доимӣ амал мекард: графҳои Букҳорн ба ҳизби гибеллинҳо дохил буданд ва графҳои Брегентс тарафи гвелфҳоро мегирифт. Ғалабаро графи Бухорн Рудолф I (1097-1160) ба даст овард, ки бори аввал тавонист тамоми минтақаро таҳти ҳукмронии худ муттаҳид кунад. Дар давраи ҳукмронии ӯ рушди истихроҷи маъдан оғоз ёфт, мустамликадории фаъол дар дохили кишвар ва нақши иқтисодии шаҳрҳо тақвият ёфт. [[Акс:Flexenpass.jpg|мини|Флексен]] Пас аз марги ӯ, Форарлберг боз солҳои тӯлонӣ худро бо ихтилофоти дохилии феодалҳои маҳаллӣ тақсим кард, ки дар он князияҳои калони ҳамсоя имконияти дахолатро аз даст намедоданд: Бавария, Золлерн, Швабия, Ҳабсбург. Дар миёнаи асри 13, дар ин қаламрав панҷ графияи мустақил мавҷуд буд, ки дар байни онҳо ҳокимони Фелдкирх аз сулолаи Монфорт, тарафдорони вафодори Ҳабсбургҳо буданд. Аз он вақт инҷониб, герби Форарлберг герби Хонаи дороиявии Тюбингенро (ки Монфорт ба он тааллуқ дошт) такрор мекунад. Мавқеи ҷуғрофии замин чунин аст, ки аз он бисёр лашкарҳо мегузаштанд, ки бояд кӯли Констансро давр мезаданд, аз ин сабаб швейтсариягиҳо, бавариҳо ва ҳатто шведҳо ба қаламрав ворид шуданд.<ref>Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 103.</ref> Дар асри XIV, валезанҳо ҳокими қаламрав то омадани ҳабсбургиҳо буданд. Дар соли 1938, Ворарберг, ба мисли тамоми Австрия, ба ҳайати Рейхи сеюм дохил шуд. Аз соли 1942 то 1945 Рейхсгау Тирол-Форарлберг вуҷуд дошт. == Тақсимоти маъмурӣ == [[Акс:Karte_A_Vlbg_ohne.svg|мини|201x201пкс| Харитаи маъмурии Форарлберг]] {| class="wikitable sortable" !Ном ! Рамзи мошин ! Масоҳат (км²) ! Аҳолӣ,<br />нафар (2013) ! Маркази маъмурӣ |- | align="left" | [[Блудентс (ҳавза)|Блуденз]] | align="center" | BZ | align="right" | 1287.52 | align="right" | 61,294 | [[Блудентс|Блуденз]] |- | align="left" | [[Брегентс (ҳавза)|Брегентс]] | align="center" | B | align="right" | 863.34 | align="right" | 128 140 | [[Брегентс]] |- | align="left" | Дорнбирн | align="center" | DO | align="right" | 172.37 | align="right" | 83517 | [[Дорнбирн]] |- | align="left" | Фелдкирх | align="center" | FK | align="right" | 278.26 | align="right" | 101,228 | Фелдкирх |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.vorarlberg.at/ Ҳукумати федералии иёлот] * [http://www.sagen.at/ Фолклори маҳаллӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170705105851/http://www.sagen.at/ |date=2017-07-05 }} * [http://www.vol.at Ф.] * [https://web.archive.org/web/20210214222601/https://www.rappenlochschlucht.at/ Rappenlochschlucht und Alplochschlucht] * [http://www.meinereise.at/rioliste.cfm?bundesland=6 Ф.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060218114223/http://www.meinereise.at/rioliste.cfm?bundesland=6 |date=2006-02-18 }} * [http://www.austria.info/ru Роҳнамои расмии Дафтари сайёҳии Австрия] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] kip9m7a8neerc2z59jthvbxi1y78ehu 0 17939 1491731 1486223 2026-10-31T05:46:08Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491731 wikitext text/x-wiki {{Дигар мазмунҳо| Назария (мазмунҳо)|Назария}} [[Акс:6n-graf.svg|thumb]] '''Назарияи графҳо''' — яке аз қисмҳои [[Математикаи дискретӣ]] мебошад. == Адабиёт == * ''Басакер Р., Саати Т.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/BasakerSaati1974ru.djvu Конечные графы и сети. М.: Наука, 1974. 368c.] * {{книга |автор = Белов В. В., Воробьев Е. М., Шаталов В. Е. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Высш. школа |год = 1976 |страницы = 392 |isbn = }} * ''Берж К.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Berzh1962ru.djvu Теория графов и ее приложения. М.: ИЛ, 1962. 320c.] * ''Емеличев В. А., Мельников О. И., Сарванов В. И., Тышкевич Р. И.'' Лекции по теории графов. М.: Наука, 1990. 384с. (Изд.2, испр. М.: УРСС, 2009. 392 с.) * {{книга |автор = Зыков А. А. |часть = |заглавие = Основы теории графов |оригинал = |ссылка = http://www.dleex.com/read/?5561 |издание = |место = М. |издательство = [[Вузовская книга(издательство)|«Вузовская книга»]] |год = 2004 |страницы = 664 |isbn = 5-9502-0057-8 }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120121212626/http://www.dleex.com/read/?5561 |date=2012-01-21 }}(М.: Наука, 1987. 383c.) * Химические приложения топологии и теории графов. Под ред. Р. Кинга. Пер. с англ. М.: Мир, 1987. * ''Кирсанов М. Н.'' Графы в Maple. М.: Физматлит, 2007. 168 c. http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/GrMaple.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090219120110/http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/GrMaple.pdf |date=2009-02-19 }} http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kirsanov2007ru.pdf * ''Кристофидес Н.''[http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kristofides1978ru.djvu Теория графов. Алгоритмический подход. М.: Мир, 1978. 429c.] * {{книга |автор = Кормен Т. Х. и др. |часть = Часть VI. Алгоритмы для работы с графами |заглавие = Алгоритмы: построение и анализ |оригинал = Introduction to Algorithms |ссылка = |издание = 2-е изд. |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |год = 2006 |страницы = 1296 |isbn = 0-07-013151-1 }} * {{книга |автор = Оре О. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Ore1965ru.djvu |издание = 2-е изд. |место = М. |издательство = [[Наука]] |год = 1980 |страницы = 336 |isbn = }} * {{книга |автор = Салий В. Н. Богомолов А. М. |заглавие = Алгебраические основы теории дискретных систем |ссылка = http://www.krelib.com/?cat=106&file=3816 |место = М. |издательство = Физико-математическая литература |год = 1997 |isbn = 5-02-015033-9 }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090214222802/http://www.krelib.com/?cat=106&file=3816 |date=2009-02-14 }} * Свами М., Тхулалираман К. [http://dlc.crimea.edu/catalogue/informatika/ocr-030801052953.djvu Графы, сети и алгоритмы. М: Мир, 1984. 455с.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070320225126/http://dlc.crimea.edu/catalogue/informatika/ocr-030801052953.djvu |date=2007-03-20 }} * Татт У. [http://ru.dleex.com/read/5623 Теория графов. Пер. с англ. М.: Мир, 1988. 424 с.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200803120656/http://ru.dleex.com/read/5623 |date=2020-08-03 }} * ''Уилсон Р.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Uilson1977ru.djvu Введение в теорию графов. Пер с англ. М.: Мир, 1977. 208с.] * {{книга |автор = Харари Ф. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Harari1973ru.djvu |издание = |место = М. |издательство = [[Мир (издательство)|Мир]] |год = 1973 |страницы = |isbn = }} (Изд. 3, М.: КомКнига, 2006. — 296 с.) * {{книга |автор = Харари Ф., Палмер Э. |часть = |заглавие = Перечисление графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HarariPalmer1977ru.djvu |издание = |место = |издательство = [[Мир (издательство)|Мир]] |год = 1977 |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Diestel R. |часть = |заглавие = Graph Theory, Electronic Edition |оригинал = |ссылка = http://diestel-graph-theory.com/GrTh.html |издание = |место = NY |издательство = Springer-Verlag |год = 2005 |страницы = 422 |isbn = }} {{хурд}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20110318231009/http://pco.iis.nsk.su/grapp/ Толковый словарь по теории графов] * [http://www.csin.ru/courses/informatika-versiya-2002-2003 Лекции 5 и 6] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111009063222/http://www.csin.ru/courses/informatika-versiya-2002-2003 |date=2011-10-09 }} «[[Алгоритмы на графах]]» вводного курса «[[Информатика]]» * [http://e-maxx.ru/algo/ Алгоритмы и краткие описания и программ на C++] * [http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/theory/list Дискретная математика, алгоритмы, апплеты, визулизация графов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140111172402/http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/theory/list |date=2014-01-11 }} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1148.html Графы в химии] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110808023556/http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1148.html |date=2011-08-08 }} * [https://sourceforge.net/projects/igv-intelligent/ Intelligent Graph Visualizer (автоматическое размещение на плоскости, поиск кратчайшего пути, поиск центра и др.)] {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Риёзиёт]] [[Гурӯҳ:Назарияҳо]] ilil6x23cocxqp5zwayyob82vuequoq 0 18696 1491734 1443497 2026-10-31T10:00:18Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491734 wikitext text/x-wiki {{Мусиқидон | замина = <!--solo_singer / non_vocal_instrumentalist / non_performing_personnel--> | касб = овозхон | викитека = | викианбор = | мукофотҳо = | ношир = Hollywood Records | ҳамкорӣ = | гурӯҳ = Selena Gomez & The Scene | номи мустаъор = | сабк = [[поп]], данс-поп, поп-рок, электропоп | асбоб = Вокал, фортепиано | навъи садо = Меззо-Сопрано | кишвар = [[ИМА]] | ном = Селена Гомес | солҳои фаъолият = | маҳалли даргузашт = | таърихи даргузашт = | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Гранд Прейрӣ}}, [[Техас]], [[ИМА]] | таърихи таваллуд = 22.07.1992 | номи пурра = Селе́на Мари́ Го́мес | ном ҳангоми таваллуд = | тавсифи тасвир = | бар = | тасвир = | вебгоҳ = selenagomez.com | ҷоизаҳо = ALMA 2009, American Music Awards 2016, Kids’ Choice Awards 2009-2015, People’s Choice Awards 2011, 2016, Teen Choice Awards 2009-2014 }} '''Селена Мари Гомес''' ({{lang-en|Selena Marie Gomez}}; тав. [[22 июл]]и [[соли 1992|1992]]) — [[ҳунарпеша]] ва [[Сароянда|сарояндаи]] [[ИМА|амрикоӣ]]. Аз соли 2009 вокалисти поп-рок-гурӯҳи Selena Gomez & the Scene мебошад. Дар соли 2012 танаффус дар маснад эълон кард ва хондани солоро пеша кард<ref>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2100019/Bawling-Selena-Gomez-announces-split-band-The-Scene.html 'Bawling' Selena Gomez announces split from her band The Scene | Mail Online]</ref>. Селена амалҳои хайриявӣ мекунад. Ӯ сафири иродаи хуби [[ЮНИСЕФ]] мебошад, ки дар соли 2009 аъзои ҷавонтарини фонд дар тӯли таърих гашт. = Тарҷумаи ҳол = Селена Мари Гомес [[22 июл]]и [[1992]] дар [[Гранд-Прейри]] (иёлати [[Техас]], ИМА) дар оилаи Аманда Дон Корнетт ва Рикардо Ҷоел Гомес таваллуд шудааст. Падари Селена — мексикоӣ, ва модараш бошад итолиё-англис аст<ref>[http://www.showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 Selena Gomez and Jake T. Austin on being latin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225172708/http://showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 |date=2010-12-25 }}</ref>. Ҳангоми таваллуд духтари Аманда 16 сол дошт. Номи худро Селена ба хотири сарояндаи дар он вақтҳо машҳур [[Селена (сароянда)|Селена]] гирифтааст<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/videos/v31013_Selena_Gomez__Famous_Name.html|title=Selena Gomez's Famous Name|work=[[E! Online|E!Online.com]]|date=2008-08-22|accessdate=2009-11-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/66kODJ56j?url=http://www.eonline.com/videos/Selena_Gomez__Famous_Name/31013|archivedate=2012-04-07}}</ref>. Вақте ки ӯ 5-сола буд, волидонаш ҷудо шуданд. Модараш - ҳунарпешаи театр, танҳо фарзандашро тарбия мекард ва ӯро илҳом ба пешаи сарояндагӣ бахшид. Дар соли 2006 Аманда бо Брайан Тифи хонадор шуд<ref>{{cite web|author=Michelle Tan|date=2008-05|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20203953,00.html|title=Is Selena Gomez... the Next Miley Cyrus?|work=[[People|People.com]]|accessdate=2009-11-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/66kOEzDde?url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20203953,00.html|archivedate=2012-04-07}}</ref>. Селена соҳиби хоҳар Грэйсӣ Эллиот Тифӣ аз издивоҷи дуюми модараш (тав. 12 июни 2013) ва хоҳар Тори Гомес (тав. июни 2014) аз издивоҷи дуюми падараш мебошад<ref>[https://hollywoodlife.com/2014/08/01/selena-gomez-baby-sister-tori-first-picture-dad-ricardo-gomez/ Selena Gomez: Dad Welcomes Adorable Half-Sister Tori — See The Pic]</ref>. Дар майи соли 2010 Селена диплом дар бораи хатми миёнаи таҳсилот дар хона ба даст овард<ref>[http://www.accesshollywood.com/selena-gomez-graduates-high-school-on-screen-and-off_article_32234 Selena Gomez Graduates High School — On Screen & Off | Access Hollywood — Celebrity News, Photos & Videos] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100515122846/http://www.accesshollywood.com/selena-gomez-graduates-high-school-on-screen-and-off_article_32234 |date=2010-05-15 }}. Access Hollywood (2010-05-12). Retrieved on 2010-11-17.</ref>. = Пешравии касбӣ = === 2002—2007: Оғоз === Гомес аз рӯӣ филмҳо ва силсилафилмҳои «{{Нп4|Ҷодугарон аз Вэйверли Плэйс||ru|Волшебники из Вэйверли Плэйс}}», «{{Нп4|Боз як ҳикоя дар бораи Золушка||ru|Ещё одна история о Золушке}}», «{{Нп4|Барномаи ҳифзи шоҳзодадухтарон||ru|Программа защиты принцесс}}», «{{Нп4|Ханна Монтана||ru|Ханна Монтана}}», «{{нп4|Кӯдакони ҷосусон 3: Бозӣ тамом шуд||ru|Дети шпионов 3: Игра окончена}}» машҳур аст. То иштирокаш дар [[Walt Disney Pictures|филмҳои диснейӣ]] ӯ як нақшро дар барномаи телевизионии кӯдаконаи «{{Нп4|Барни ва дӯстон||ru|Барни и друзья}}» бозидааст. Дар онҷо ӯ ҳамроҳ бо дугонаи деринааш — [[Деми Ловато]] нақшбозӣ кардааст. === 2007—2008: Муваффақият ва аввали мусиқӣ === Дар соли 2008 ӯ шартнома бо лейбли [[Hollywood Records]] имзо кард ва саҳми худро дар филми тасвирии «{{Нп4|Париҳо (филми тасвирӣ)|Париҳо|ru|Феи (мультфильм)}}», филмҳои «{{Нп4|Боз як ҳикояи дигари Золушка||ru|Ещё одна история о Золушке}}», «{{Нп4|Барномаи ҳифзи шоҳзодадухтарон||ru|Программа защиты принцесс»}} ва сериали «{{Нп4|Ҷодугарон аз Вэйверли Плэйс||ru|Волшебники из Вэйверли Плэйс}}» гузоштааст. [[Акс:Ethan Roberts & Selena Gomez - crop.jpg|left|thumb|Гомес ва Итан Робертс дар саҳна.]] == 2009—2011: Selena Gomez & the Scene ва телевизион == ==2012—2014: Филмҳо ва ''Stars Dance''== == 2015—2016: ''Revival''== == 2017 — 2020 «13 Сабаб Барои Чӣ» ва албоми нав == = Зиндагии шахсӣ = = Мушкилот бо саломатӣ = = Тарроҳ = = Филмография = = Продюсер = = Дискография = = Албомҳои студиявӣ = == The Scene == == Синглҳо == == Албомҳои соло === === Синглҳои соло === === Промосинглҳо === === Саундтрекҳо === == Видеоклипҳо == = Сафарҳои консертӣ = == Ҳамроҳ бо Selena Gomez & the Scene == == Сафарҳои соло == = Мукофот ва ҷоизаҳо = = Эзоҳ = {{Эзоҳ}} = Пайвандҳои берунӣ = {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Сарояндаҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони Техас]] [[Гурӯҳ:Зодагони 22 июл]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1992]] t91uouvmgdk8rqz1kynuowqaed7c8gf 0 18869 1491735 1396185 2026-10-31T10:00:22Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эзоҳ */ илова 1491735 wikitext text/x-wiki {{Шахсият |ном = |номи аслӣ = Саидмукаррам Абдулқодирзода |ном ҳангоми таваллуд = |тасвир = Sayidmukaram Abdukadirzoda 01.jpg |бар = |тавсифи тасвир = Саидмукаррам Абдулқодирзода дар масҷиди ҷомеи марказии Душанбе ба номи Ҳоҷӣ Яъқуб |таърихи таваллуд = 1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Темурмалик }}[[ҶШС Тоҷикистон]] |табаият = {{Парчам|Тоҷикистон}} [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |падар = |модар = |ҳамсар = |завҷа = |фарзандон = |навъи фаъолият = Раиси Шӯрои уламои Маркази исломии Ҷумҳурии Тоҷикистон |мукофоту ҷоизаҳо = |соядаст = |сайт = |викианбор = }} [[Акс:После праздничной молитвы 02.jpg|рост|300 px|Баъди намози Фитр]] '''Саидмукаррам Абдулқодирзода''' — яке аз чеҳраҳои матраҳи ҷомеаи мазҳабӣ дар ҷумҳурӣ, муфтии кишвар, Раиси Шӯрои уламои [[Маркази исломии Тоҷикистон]], номзади улуми филологӣ ==Зиндагинома== Саидмукаррам Абдуқодирзода [[соли 1963]] дар [[ноҳияи Темурмалик]]и [[вилояти Хатлон]] (собиқ ноҳияи Совет) дар оилаи рӯҳонии машҳур - домулло Абдулқодир ба дунё омада, маълумоти миёнаи умумӣ ва ибтидоии динӣ ва ҳифзи кулли Қуръони каримро дар зодгоҳаш гирифтааст. Аз соли 1995 то соли 2000-ум дар факултаи Усули дини Донишгоҳи байналмилалии исломии шаҳри Исломободи Покистон дар бахши Тафсир ва Ҳадис таҳсили илм кардааст. Солҳои 2000-2003 донишҷӯи бахши аспирантураи Донишгоҳи байналмилалии исломии [[Исломобод]]и [[Покистон]] буд. Вай фаъолияти кориашро дар солҳои 2003-2004 дар [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] ба ҳайси [[омӯзгор]] оғоз кард. Солҳои 2004-2005 роҳбари бахши тайёрии [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] буд. Аз моҳи апрели соли 2005 то моҳи августи соли 2008 дар вазифаи ноиби ректор оид ба таълим ва тарбияи [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] фаъолият намуда, ҳамзамон факултаи журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро ғоибона хатм кардааст. Соли 2007 ба магистратураи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, соли 2008 онро ба поён мерасонад. Соли 2008 ба аспирантураи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро бомуваффақият хатм намуд. Аз 24 июли соли 2008 то моҳи майи соли 2010 дар вазифаи мудири бахши кор бо ташкилотҳои динии Раёсати танзими анъана ва ҷашну маросимҳои Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият дошт. Баъдан, то 1 августи соли 2010 дар Кумита оид ба корҳои дини назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳайси сардори Раёсати иттиҳодияҳои динӣ ифои вазифа кардааст. Солҳои 2004-2008 дар садову симои ҷумҳурӣ барномаҳои хоси марбут ба маърифати динӣ манзури мардум мекард. Аз моҳи октябри соли 2010 инҷониб дар вазифаи Раиси Маркази исломӣ ва Раиси Шӯрои уламои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамояд. Оиладор, соҳиби 7 фарзанд мебошад. ==Фаъолияти илмӣ== Саидмукаррам Абдуқодирзода солҳои 2003-2014 беш аз 60 мақолаи хурду бузурги мавсуф оид ба фазои диндорӣ дар Тоҷикистон ва роҳҳои бартараф намудани монеаҳои он, ташаккули ҷаҳонбинии динии мардум, баррасии муаммоҳои ифротгароиву хурофот ва дигар масоили муҳим дар матбуот чоп шуда, зиёда аз 100 барномаҳою мусоҳибаҳояш дар мавзӯъҳои мухталифи дину мазҳаб ва панду ахлоқ дар радиову телевизион ба мардум пешниҳод шудаанд.<ref>{{Cite web|url=http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3|title=Саидмукаррам Абдуқодирзода|author=|website=shuroiulamo.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-03-30|archivedate=2019-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330054014/http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3}}</ref> Соли 2012 дар мавзӯи «Арзиши адабии «Чаҳор мақола»-и Низомии Арӯзии Самарқандӣ» баҳри дарёфти дараҷаи илмии номзади улуми филологӣ рисолаи арзишманди илмиро ҳимоя намудааст. Номзади улуми филологӣ.<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/literaturnoe-znachenie-sobraniya-redkostei-ili-chetyre-besedy-nizami-aruzi-samarkandi|title= Литературное значение "Собрания редкостей" или "Четыре беседы" Низами Арузи Самарканди|author=|website=www.dissercat.com|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2024-04-10}}</ref> Саидмукаррам Абдуқодирзода инчунин бо чандин мукофот ва ифтихорномаҳои давлатӣ сарфароз гаштааст. ==Донистаниҳо == Саидмукаррам Абдуқодирзода тайи солҳои 2011-2012 замоне шуҳраташ дар байни мардум зиёдтар шуд, ки бо бародарон Тӯраҷонзодаҳо баҳсашон дар мавзӯи “Ошӯро” расонаӣ шуд ва як матлаби ӯ бо се шакл дар расонаҳои чопӣ ва тавассути имомхатибони кишвар аз минбарҳои масоҷид қироат карда шуд. Ин матлабҳоро оилаи Тӯраҷонзода ҳамчун таҳқиру туҳмат қабул карда, баҳсро ба додгоҳ кашиданд, додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонӣ, ки ин паравандаро баррасӣ мекард, ҳалномаашро ба фоидаи Саидмукаррам Абдулқодирзода содир кард. == Пайвандҳо == * [http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3 Саидмукаррам Абдуқодирзода] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190330054014/http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3 |date=2019-03-30 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Зиндагинома-хурд}} [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Ислом‎]] [[Гурӯҳ:Рӯҳониёни форсизабон]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ходимони динии Тоҷикистон]] bm0279xkm3zyehltuzmu2ggkdaj1o4n 1491736 1491735 2026-10-31T10:01:38Z Шухрат Саъдиев 5132 1491736 wikitext text/x-wiki {{Шахсият |ном = |номи аслӣ = Саидмукаррам Абдулқодирзода |ном ҳангоми таваллуд = |тасвир = Sayidmukaram Abdukadirzoda 04.jpg |бар = |тавсифи тасвир = Саидмукаррам Абдулқодирзода дар масҷиди ҷомеи марказии Душанбе ба номи Ҳоҷӣ Яъқуб |таърихи таваллуд = 1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Темурмалик }}[[ҶШС Тоҷикистон]] |табаият = {{Парчам|Тоҷикистон}} [[Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |падар = |модар = |ҳамсар = |завҷа = |фарзандон = |навъи фаъолият = Раиси Шӯрои уламои Маркази исломии Ҷумҳурии Тоҷикистон |мукофоту ҷоизаҳо = |соядаст = |сайт = |викианбор = }} [[Акс:После праздничной молитвы 02.jpg|рост|300 px|Баъди намози Фитр]] '''Саидмукаррам Абдулқодирзода''' — яке аз чеҳраҳои матраҳи ҷомеаи мазҳабӣ дар ҷумҳурӣ, муфтии кишвар, Раиси Шӯрои уламои [[Маркази исломии Тоҷикистон]], номзади улуми филологӣ ==Зиндагинома== Саидмукаррам Абдуқодирзода [[соли 1963]] дар [[ноҳияи Темурмалик]]и [[вилояти Хатлон]] (собиқ ноҳияи Совет) дар оилаи рӯҳонии машҳур - домулло Абдулқодир ба дунё омада, маълумоти миёнаи умумӣ ва ибтидоии динӣ ва ҳифзи кулли Қуръони каримро дар зодгоҳаш гирифтааст. Аз соли 1995 то соли 2000-ум дар факултаи Усули дини Донишгоҳи байналмилалии исломии шаҳри Исломободи Покистон дар бахши Тафсир ва Ҳадис таҳсили илм кардааст. Солҳои 2000-2003 донишҷӯи бахши аспирантураи Донишгоҳи байналмилалии исломии [[Исломобод]]и [[Покистон]] буд. Вай фаъолияти кориашро дар солҳои 2003-2004 дар [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] ба ҳайси [[омӯзгор]] оғоз кард. Солҳои 2004-2005 роҳбари бахши тайёрии [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] буд. Аз моҳи апрели соли 2005 то моҳи августи соли 2008 дар вазифаи ноиби ректор оид ба таълим ва тарбияи [[Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам Абӯҳанифа]] фаъолият намуда, ҳамзамон факултаи журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро ғоибона хатм кардааст. Соли 2007 ба магистратураи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, соли 2008 онро ба поён мерасонад. Соли 2008 ба аспирантураи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро бомуваффақият хатм намуд. Аз 24 июли соли 2008 то моҳи майи соли 2010 дар вазифаи мудири бахши кор бо ташкилотҳои динии Раёсати танзими анъана ва ҷашну маросимҳои Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият дошт. Баъдан, то 1 августи соли 2010 дар Кумита оид ба корҳои дини назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳайси сардори Раёсати иттиҳодияҳои динӣ ифои вазифа кардааст. Солҳои 2004-2008 дар садову симои ҷумҳурӣ барномаҳои хоси марбут ба маърифати динӣ манзури мардум мекард. Аз моҳи октябри соли 2010 инҷониб дар вазифаи Раиси Маркази исломӣ ва Раиси Шӯрои уламои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамояд. Оиладор, соҳиби 7 фарзанд мебошад. ==Фаъолияти илмӣ== Саидмукаррам Абдуқодирзода солҳои 2003-2014 беш аз 60 мақолаи хурду бузурги мавсуф оид ба фазои диндорӣ дар Тоҷикистон ва роҳҳои бартараф намудани монеаҳои он, ташаккули ҷаҳонбинии динии мардум, баррасии муаммоҳои ифротгароиву хурофот ва дигар масоили муҳим дар матбуот чоп шуда, зиёда аз 100 барномаҳою мусоҳибаҳояш дар мавзӯъҳои мухталифи дину мазҳаб ва панду ахлоқ дар радиову телевизион ба мардум пешниҳод шудаанд.<ref>{{Cite web|url=http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3|title=Саидмукаррам Абдуқодирзода|author=|website=shuroiulamo.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-03-30|archivedate=2019-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330054014/http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3}}</ref> Соли 2012 дар мавзӯи «Арзиши адабии «Чаҳор мақола»-и Низомии Арӯзии Самарқандӣ» баҳри дарёфти дараҷаи илмии номзади улуми филологӣ рисолаи арзишманди илмиро ҳимоя намудааст. Номзади улуми филологӣ.<ref>{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/literaturnoe-znachenie-sobraniya-redkostei-ili-chetyre-besedy-nizami-aruzi-samarkandi|title= Литературное значение "Собрания редкостей" или "Четыре беседы" Низами Арузи Самарканди|author=|website=www.dissercat.com|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2024-04-10}}</ref> Саидмукаррам Абдуқодирзода инчунин бо чандин мукофот ва ифтихорномаҳои давлатӣ сарфароз гаштааст. ==Донистаниҳо == Саидмукаррам Абдуқодирзода тайи солҳои 2011-2012 замоне шуҳраташ дар байни мардум зиёдтар шуд, ки бо бародарон Тӯраҷонзодаҳо баҳсашон дар мавзӯи “Ошӯро” расонаӣ шуд ва як матлаби ӯ бо се шакл дар расонаҳои чопӣ ва тавассути имомхатибони кишвар аз минбарҳои масоҷид қироат карда шуд. Ин матлабҳоро оилаи Тӯраҷонзода ҳамчун таҳқиру туҳмат қабул карда, баҳсро ба додгоҳ кашиданд, додгоҳи ноҳияи Исмоили Сомонӣ, ки ин паравандаро баррасӣ мекард, ҳалномаашро ба фоидаи Саидмукаррам Абдулқодирзода содир кард. == Пайвандҳо == * [http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3 Саидмукаррам Абдуқодирзода] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190330054014/http://shuroiulamo.tj/tj/members/ids/3 |date=2019-03-30 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Зиндагинома-хурд}} [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Ислом‎]] [[Гурӯҳ:Рӯҳониёни форсизабон]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ходимони динии Тоҷикистон]] bamq58h5bl77b9kecsgfic99kjszti6 0 22252 1491699 1467250 2026-10-30T12:13:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491699 wikitext text/x-wiki {{Ширкат}} [[File:Schmidt-Brin-Page-20080520.jpg|300px|thumbnail|Аз чап ба рост, Эрик Шмидт, Сергей Брин ва Ларри Пейҷ аз созмони Google, ки онҳо чун як намунани корофаринӣ ва навоварӣ ном мебаранд]] '''Google Inc.''' (<small>МФА</small> {{IPA|[ɡuːɡl]}}<ref>{{cite web|url=http://lingvo.abbyyonline.com/ru/en-ru/google|title=«google» перевод английский-русский|publisher=Lingvo|accessdate=2011-04-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XG8DUK?url=http://lingvopro.abbyyonline.com/en|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://inogolo.com/query.php?desc=786&key=1|title=How to pronounce Google|publisher=inogolo.com|accessdate=2011-04-10|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XGvwAM?url=http://inogolo.com/query.php?desc=786|archivedate=2012-02-02}}</ref>, <small>[[:en:Pronunciation respelling for English#Traditional respelling systems|MWCD]]</small> /ˈgü-gəl/<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/google|title=Google — Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|publisher=Merriam-Webster|lang=en|accessdate=2011-04-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XHQsME?url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/google|archivedate=2012-02-02}}</ref>, <small>транскрипция:</small> «Гугл»<ref>{{Cite web |url=http://moscow.fas.gov.ru/news/13545 |title=В отношении ООО «Гугл», ООО «Мэйл. Ру» и ООО «РУСКРЕДИТ» возбуждено дело по признакам нарушения Закона о рекламе {{!}} Московское УФАС<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2017-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915114958/http://moscow.fas.gov.ru/news/13545 |archivedate=2017-09-15}}</ref>) — ширкати саҳомии оммавӣ аст, ки дар заминаи ҷустуҷӯйии интернетӣ, роёниши абрӣ ва таблиғоти сармоягузорӣ фаъолият мекунад. Ин ширкат таввасути [[Ларри Пейҷ]] ва [[:ru:Сергей Брин|Сергей Брин]] таъсис шудааст, ки ҳар дуи онҳо дар Донишгоҳи Остинфорд бо унвони донишҷӯи докторӣ ҳузур доштанд ва бо номи «Мардони Гугл» шинохта мешуданд. '''''Google''''' дар ибтидо ба унвони ширкати хусусӣ дар [[4 сентябр]]и соли [[1998]] сабт шуд ва фурӯши аввалини саҳмияҳои ширкат [[19 август]]и [[2004]] анҷом гардид. Ларри Пейҷ, Сергей Брин ва Эрик Шмидт қавл карданд, ки ба муддати бист сол, яъне то соли [[2024]] бо ҳам кор кунанд. Ҳадафи Google аз оғоз «созмондиҳӣ кардани иттилооти дунёявӣ ва дастраспазир намудани он барои омма» буд. Дар соли [[2006]] ширкат ба маҳалли ҷадид ва кунуниаш дар Моунтин Вю, Калифорния мунтақил шуд.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf |date=2015-09-27 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a}}</ref> == Нигаред == * [[Google Earth]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} termino y condiciones [[Гурӯҳ:Google]] rwas8ok0cjjajwdof8cog040h6e5bm7 0 60913 1491739 1426604 2026-10-31T11:08:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491739 wikitext text/x-wiki {{Шаҳрҳо ва ноҳияҳои Итолиё |Номи тоҷикӣ=Турин |Харита= |Акс=Turin monte cappuccini.jpg |Нишон=Stemma di Torino (CoA of Turin).svg |Парчам=Flag of Turin.svg |Кишвар=[[Итолиё]] |Вилоят=Пемонт |Ноҳия= |Замони таъсис= |Марказ= |Координатаҳо= |Иқлим= |Масоҳат=130,34 км² |Паҳноӣ= |Дарозӣ= |Аҳолӣ=900 873 нафар ([[2013]]) |Коди телефонӣ=+39 011 |Нишонаи почта=10121-10156 |Вақт=[[UTC]] +1 }} '''Тури́н''' ({{lang-it|Torino}}) — [[шаҳр]] ва маркази муҳими фарҳанги [[Итолиё]] дар қисми шимолӣ мебешад. Маркази маъмурии ноҳияи [[Пемонт]], вилояти [[Турин (провинтсия)|Турин]] аст. Воқеъ дар омезиши дарёи Дора Рипариа, дарёи ТҶ, дар водии Po дар Алпи ғарбӣ, ки дар канори он баландкӯҳе мегузарад. Чорум, баъд аз [[Рим]], [[Милан]] ва [[Неапол]] шаҳр дар [[Итолиё]] аст. Дар миқдори сокинон, дорои 911 ҳазор одам мебошад. Соли 2012, якҷоя бо атроф 1,7 млн. Шаҳр дорои таърихи бой аз фарҳанг, ва барои долонҳои санъат, қасрҳо, театр, музей, боғҳои шинохта мешавад. Дар Турин санъати Барокко, нео-классикӣ ва муосир низ машҳур аст. Аксари қасрҳои, (аз ҷумла Palazzo Madama), боғҳо ва хиёбонҳо дар асрҳои XVI-XVIII сохта шуданд дар интиқоли сармояи Герсогии аз Савой (дертар Шоҳигарии Sardinia) аз Шамбери (ҳоло Фаронса) ба Турин таъалуқ дорад. == Иқлим == {{Иқлими маҳаллӣ |Шаҳр_насаб=Турин |Сарчашма=[http://clima.meteoam.it/Clino61-90.php MeteoAM Боду ҳаво ва иқлим] | Янв_м= | Янв_м_бориш=40.5 | Фев_м= | Фев_м_бориш=52.5 | Мар_м= | Мар_м_бориш=76.9 | Апр_м= | Апр_м_бориш=104.1 | Май_м= | Май_м_бориш=120.3 | Июн_м= | Июн_м_бориш=97.6 | Июл_м= | Июл_м_бориш=66.6 | Авг_м= | Авг_м_бориш=79.8 | Сен_м= | Сен_м_бориш=70.1 | Окт_м= | Окт_м_бориш=88.9 | Ноя_м= | Ноя_м_бориш=75.5 | Дек_м= | Дек_м_бориш=41.6 | Сол_м= | Сол_м_бориш=914.4 | Янв_м_мин=-3.3 | Янв_м_макс=5.8 | Фев_м_мин=-1.1 | Фев_м_макс=8.4 | Мар_м_мин=2.1 | Мар_м_макс=12.7 | Апр_м_мин=5.6 | Апр_м_макс=16.6 | Май_м_мин=9.9 | Май_м_макс=20.7 | Июн_м_мин=13.8 | Июн_м_макс=24.7 | Июл_м_мин=16.3 | Июл_м_макс=27.6 | Авг_м_мин=15.7 | Авг_м_макс=26.5 | Сен_м_мин=12.6 | Сен_м_макс=23.1 | Окт_м_мин=7.2 | Окт_м_макс=17.3 | Ноя_м_мин=1.8 | Ноя_м_макс=10.8 | Дек_м_мин=-2.3 | Дек_м_макс=6.9 | Сол_м_мин=6.5 | Сол_м_макс=16.8 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Сол_а_макс= | Сол_а_мин= |}} </div> == Шаҳрҳои бародаршаҳр == * {{Парчами Русия|20px}} [[Волгоград]], [[Русия]] * {{Парчами Русия|20px}} [[Екатеринбург]], [[Русия]] * {{Парчами Фаластин|20px}} [[Газ]] ({{lang-ar|غزة}}, {{lang-he|עזה}}), [[Фаластин]] * {{Пачами Шотландия|20px}} [[Глазго]] ({{lang-en|Glasgow}}), [[Шотландия]] * {{Парчами ИМА|20px}} [[Детройт]] ({{lang-en|Detroit}}), [[Мичиган]], [[ИМА]] * {{Парчами Бразилия|20px}} [[Кампу-Гранди]] ({{lang-pt|Campo Grande}}), [[Бразилия]] * {{Парчами Гватемала|20px}} [[Кесалтенанго]] ({{lang-es|Quetzaltenango}}), [[Гватемала]] * {{Парчами Олмон|20px}} [[Кёлн]] ({{lang-de|Köln}}), [[Олмон]] * {{Парчами Аргентина|20px}} [[Кордоба (Аргентина)|Кордоба]] ({{lang-es|Córdoba}}), [[Аргентина]] * {{Парчами Белгия|20px}} [[Льеж]] ({{lang-fr|Liège}}, {{lang-nl|Luik}}, {{lang-de|Lüttich}}), [[Белгия]] * {{Парчами Фаронса|20px}} [[Лилл]] ({{lang-fr|Lille}}), [[Фаронса]] * {{Парчами Ҷопон|20px}} [[Нагоя, Айти|Нагоя]] ({{lang-jp|名古屋市}}), [[Ҷопон]] * {{Парчами Нидерланд|20px}} [[Роттердам]] ({{lang-nl|Rotterdam}}), [[Нидерланд]] * {{Парчами ИМА|20px}} [[Солт-Лейк-Сити]] ({{lang-en|Salt Lake City}}), [[Юта]], [[ИМА]] * {{Парчами Исроил|20px}} [[Хайфа]] ({{lang-he|חֵיפָה}}, {{lang-ar|حَيْفَا}}), [[Исроил]] * {{Парчами Фаронса|20px}} [[Шамбери]] ({{lang-fr|Chambery}}), [[Фаронса]] * {{Парчами Чин|20px}} [[Шэнян]] ({{lang-zh|瀋陽|沈阳}}. ''Мукден''), [[Чин]] * {{Парчами Люксембург|20px}} [[Эш (город)|Эш]] ({{lang-lb|Esch-Uelzecht}}, {{lang-fr|Esch-sur-Alzette}}, {{lang-de|Esch-an-der-Alzette}}), [[Люксембург]] == Сарчашма == * [https://web.archive.org/web/20120917184722/http://www.comune.torino.it/torinoplus/english/ Официальный сайт города] {{ref-it}} * [http://proturin.altervista.org/ Сайт о Турине на русском языке]{{ref-ru}} {{Шаҳрҳои Итолиё}} [[Гурӯҳ:Турин]] qx309dvcasgkb6u4h4673iwlt8kpru6 0 116696 1491725 1452103 2026-10-31T01:52:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491725 wikitext text/x-wiki {{бознависӣ}} {{дурустӣ}} {{Куттии Системаи Навиштан | ном = Алифбои лотинӣ | намуд = [[Алифбо]] | typedesc = <!-- translate before use --> | вақт = 700 пеш аз милод — ҳозира | забонҳо = [[забони лотинӣ]] | гурӯҳ1 = [[Алифбои навиштаҷоти Ханаанӣ]] | гурӯҳ2 = [[Алифбои финикӣ]] <!-- Финикийская письменность --> | гурӯҳ3 = [[Алифбои юнонӣ]] | гурӯҳ4 = | creator = <!-- translate before use --> | хоҳарон = [[Алифбои кирилликӣ]]<br /> | кӯдакон = <br /> | акс = Latin alphabet.png | ҳаҷмиакс = 200px | уникод = <!-- translate before use --> | iso15924 = Latn }} '''Лотинӣ навиштани порсӣ ([[форсӣ]])''' — намояндагии забони форсӣ (форсӣ ва дарӣ ва тоҷикӣ) бо алифбои лотинӣ аст. ==Алифбои лотинӣ== Азбаски хати форсӣ системаи навиштан [[абҷад]] (бо инвентаризатсияи ҳамсадо-вазнин номаҳои) аст, бисёр суханони равшан дар порсии стандартӣ метавонад spellings шабеҳ, ки бо таври васеъ гуногун pronunciations, ки ихтилоф дар онҳо (нонавиштаи) садонок садо доранд. Ҳамин тавр як парадигмаи Лотинӣ навиштани метавонед забони қадимии пайравӣ (ки инъикос имлои ва аздуромӯзӣ) ё Саҳифаҳои (ки талаффузи инъикос ва phonology). Дар алифбои лотинӣ мебозад, дар ҷаҳони имрӯза нақши скрипти дуюм. Барои исботи ин тасдищ он кифоя аст, ки ба назар шаҳр ва кӯчаи аломатҳои ё суроғаҳои интернет дар ҳамаи кишварҳо. Аз тарафи дигар, таҷрибаи собит намуд, ки кӯшишҳои таълим миллионҳо нафар ҷавонони Эрон дар хориҷи кишвар, дар хондан ва навиштани порсӣ бештар собит мешавад бемуваффақият, аз сабаби набудани алоқа рӯз бо алифбои форсӣ. Чунин ба назар мерасад, ки дар як роҳи аз ин тақсимот ёфт шуд; ва истифодаи баробари скрипт лотинӣ ба алифбои форсӣ аст. ==Забони қадимии== Воридсозии додаҳои кӯшиши форсӣ ба straightforwardly намояндагӣ phonology форсӣ дар скрипти ба лотинӣ, бе талаб мукотибаи наздик ё reversible бо хати форсӣ, инчунин бе талаб мукотибаи наздик ба арзишҳои овои англисӣ ҳарф Рум. То чанде пеш гузашта буд, стандарти расмӣ барои саҳифаҳои аз форсӣ бо истифода аз алифбои лотинӣ аст. Хушбахтона, ҳамаи вазорату идораҳои давлатӣ ҳоло дастур дода шуд, ки ба татбиқи стандарти тибқи расмиёти номи Саҳифаҳои барои адад toponymic Эрон. Дар ин маҷмӯи қоидаҳои кӯшиши кардааст, дода шудааст, ки ба generalize ба татбиқи ин стандарт, то ки яке метавонад ҳар гуна матнҳои форсӣ дар асоси ин меъёр нависед. Дар асоси ин маҷмӯи воситаҳои қоидаҳои инфрасохтор барои тафтишоти имло, Саҳифаҳои матнҳои, тарҷумаи суханони ва таълими забони зери рушд мебошанд. ==Алифбои тоҷикӣ лотинӣ== Дар забони тоҷикӣ ё тоҷикӣ форсӣ гуногуни забони форсӣ аст. Он дар ҶШС Тоҷикистон дар скрипт Лотинӣ стандартишуда, аз соли 1926 то охири солҳои 1930, вақте ки алифбои расман ба сириллик дигаргун шуд, навишта шудааст. {| cellpadding=4 style="font-size:large; text-align:center;" summary="Thirty letters of the Tajik Latin alphabet, capital and lowercase" align=center |+ style="font-size:smaller;" | '''The Tajik alphabet in Latin''' |- |A a || B ʙ || C c || Ç ç || D d || E e || F f ||G g ||Ƣ ƣ ||H h || I i || Ī ī |- | {{IPA|/a/}} || {{IPA|/b/}} || {{IPA|/tʃ/}} || {{IPA|/dʒ/}} || {{IPA|/d/}} || {{IPA|/e/}} || {{IPA|/f/}} || {{IPA|/ɡ/}} || {{IPA|/ʁ/}} || {{IPA|/h/}} || {{IPA|/i/}} || {{IPA|/ˈi/}} |- | J j || K k || L l || M m || N n || O o || P p || Q q || R r || S s || Ş ş || T t |- | {{IPA|/j/}} || {{IPA|/k/}} || {{IPA|/l/}} || {{IPA|/m/}} || {{IPA|/n/}} || {{IPA|/o/}} || {{IPA|/p/}} || {{IPA|/q/}} || {{IPA|/ɾ/}} || {{IPA|/s/}} || {{IPA|/ʃ/}} || {{IPA|/t/}} |- |U u || Ū ū || V v || X x || Z z || Ƶ ƶ || ' |- | {{IPA|/u/}} || {{IPA|/ɵ/}} || {{IPA|/v/}} || {{IPA|/χ/}} || {{IPA|/z/}} || {{IPA|/ʒ/}} || {{IPA|/ʔ/}} |} == Мисол == * '''Сириллик''' {{چپ‌چین}} Тамоми одамон озод ба дунё меоянд ва аз лиҳози манзилату ҳуқуқ бо ҳам баробаранд. Ҳама соҳиби ақлу виҷдонанд, бояд нисбат ба якдигар бародарвор муносабат намоянд. {{پایان چپ‌چین}} * '''Порсӣ''' تمامی انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ منزلت و حقوق با هم برابرند. همه صاحب عقل و وجدانند، باید نسبت به یکدیگر برادروار مناسبت نمایند. * '''Лотинӣ''' {{چپ‌چین}} Tamomi odamon ozod ʙa dunjo meojand va az lihozi manzilatu huquq ʙo ham ʙaroʙarand. Hama sohiʙi aqlu viçdonand, ʙojad nisʙat ʙa jakdigar ʙarodarvor munosaʙat namojand. {{پایان چپ‌چین}} {|valign="top" cellpadding="8" ! сириллик || порсӣ || Лотинӣ |- |style="text-align: justify;"| {{Unicode|Баниодам аъзои як пайкаранд, ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард оварад рӯзгор, дигар узвҳоро намонад қарор.}} [[سعدی|{{Unicode|Саъдӣ}}]] || بَنی‌آدَم اَعضایِ یَک پَیکَرَند، که دَر آفَرینِش زِ یَک گَوهَرَند. چو عُضوی به دَرد آوَرَد روزگار، دِگَر عُضوها را نَمانَد قَرار. [[سعدی]] || Baniodam a'zoi jak pajkarand, ki dar ofariniş zi jak gavharand. Cu uzve ba dard ovarad rūzgor, digar uzvhoro namonad qaror. [[Sa'dī]] |- |- |style="text-align: justify;"| {{Unicode|Мурда будам, зинда шудам; гиря будам, xанда шудам. Давлати ишқ омаду ман давлати поянда шудам.}} [[مولوی|{{Unicode|Мавлавӣ}}]] || مُرده بُدَم، زِنده شُدَم؛ گِریه بُدَم، خَنده شُدَم. دَولَتِ عِشق آمَد و مَن دَولَتِ پایَنده شُدَم. [[مولوی|مَولَوی]] || Murda budam, zinda şudam; girja budam, xanda şudam. Davlati işq omadu man davlati pojanda şudam. [[Mavlavī]] |} == Ҷадвали муқоиса == То солҳо дар Эрони стандарти расмӣ барои навиштани форсӣ бо хати лотини набуди. Хушбахтонаи охирони ([[2012]]) стандартӣ бо ном "[http://geonames.ncc.org.ir/HomePage.aspx?TabID=4583&Site=geonames.ncc.org&Lang=en-US қонӯни номгузорӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160825194946/http://geonames.ncc.org.ir/HomePage.aspx?TabID=4583&Site=geonames.ncc.org&Lang=en-US |date=2016-08-25 }}" тасвиб шуда ва ба ҳамаи вазоратхонаи ҳо иблоғ шуда act.<ref>http://isna.ir/fa/news/91122113926</ref> ӣн "[http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/05/Alefbaye2om_PA.pdf шеваи номаи] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" акнун дар луғатномаи ҳо, таблуҳо, ва лотини навиштани корбурд фаровон дорад. <ref>http://pa.alefbaye2om.org</ref> {| class="wikitable sortable" |- !сириллик!!Лотинӣ Тоҷикӣ!!Лотинӣ IRANI!!порсӣ!! (IPA)!!мисол!!Misol TAJIK!!Mesāl IRAN!!مثال |- align="center" | А а | colspan="2" | A a | اَ، َ | {{IPA|/a/}} | санг | sang | sang | سَنگ |- align="center" | Б б | B ʙ | B b | ب | {{IPA|/b/}} | барг | barg | barg | بَرگ |- align="center" | В в | colspan="2" | V v | و | {{IPA|/v/}} | номвар | nomvar | nāmvar | ناموَر |- align="center" | Г г | colspan="2"| G g | گ | {{IPA|/ɡ/}} | санг | sang | sang | سَنگ |- align="center" | Ғ ғ | {{Unicode|Ƣ ƣ}} | Q q | غ | {{IPA|/ʁ/}} | Бағдод | Baƣdod | Bağdād | بَغداد |- align="center" | Д д | colspan="2"| D d | د | {{IPA|/d/}} | модар | modar | mādar | مادَر |- align="center" | Е е | E e | I i | ی | {{IPA|/e/}} | меравам | meravam | miravam | می‌رَوَم |- align="center" | Ё ё | Jo jo | Yâ yâ | یا | {{IPA|/jɔ/}} | осиёб | osijob | āsiyāb | آسیاب |- align="center" | Ж ж | {{Unicode|Ƶ ƶ}} | Ž ž | ژ | {{IPA|/ʒ/}} | каждум | kaƶdum | každom | کَژدُم |- align="center" | З з | colspan="2"| Z z | ز، ذ، ض، ظ | {{IPA|/z/}} | замин | zamin | zamin | زَمیِن |- align="center" | И и | I i | Е е | اِ، ِ | {{IPA|/i/}} | ихтиёр | ixtijor | extiyār | اِختیار |- align="center" | {{Unicode|Ӣ ӣ}} | Ī ī | -I -i | ی | {{IPA|/ˈi/}} | зебоӣ | zeboī | zibāyi | زیبائی |- align="center" | Й й | J j | Y y | ی، یْ | {{IPA|/j/}} | май | maj | may/ mey | مَی |- align="center" | К к | colspan="2"| K k | ک | {{IPA|/k/}} | кадом | kadom | kodām | کَدام |- align="center" | Қ қ | colspan="2"| Q q | ق | {{IPA|/q/}} | қадам | qadam | qadam | قَدَم |- align="center" | Л л | colspan="2"| L l | ل | {{IPA|/l/}} | лола | lola | lāle | لاله |- align="center" | М м | colspan="2"| M m | م | {{IPA|/m/}} | мурдагӣ | murdagī | mordegi | مُردَگیِ |- align="center" | Н н | colspan="2"| N n | ن | {{IPA|/n/}} | нон | non | nān | نان |- align="center" | О о | O o | Â â | آ، ا | {{IPA|/ɔ/}} | орзу | orzu | ārezu | آرزو |- align="center" | П п | colspan="2"| P p | پ | {{IPA|/p/}} | панҷ | panç | panj | پَنج |- align="center" | Р р | colspan="2"| R r | ر | {{IPA|/ɾ/}} | ранг | rang | rang | رَنگ |- align="center" | С с | colspan="2"| S s | س، ث، ص | {{IPA|/s/}} | сар | sar | sar | سَر |- align="center" | Т т | colspan="2"| T t | ت، ط | {{IPA|/t/}} | тоҷик | toçik | tājik | تاجیک |- align="center" | У у | colspan="2"| U u | اُ، ُ | {{IPA|/u/}} | дуд | dud | dud | دُود |- align="center" | {{Unicode|Ӯ ӯ}} | Ū ū | O o | او، و | {{IPA|/ɵ/}} | хӯрдан | xūrdan | xordan | خوردَن |- align="center" | Ф ф | colspan="2"| F f | ف | {{IPA|/f/}} | фурӯғ | furūƣ | foruğ | فُروُغ |- align="center" | Х х | colspan="2"| X x | خ | {{IPA|/χ/}} | хондан | xondan | xāndan | خواندَن |- align="center" | Ҳ ҳ | colspan="2"| H h | ه، ح | {{IPA|/h/}} | ҳофиз | hofiz | hāfez | حافِظ |- align="center" | Ч ч | colspan="2"| C c | چ | {{IPA|/tʃ/}} | чӣ | cī | ci | چی |- align="center" | {{Unicode|Ҷ ҷ}} | Ç ç | J j | ج | {{IPA|/dʒ/}} | ҷанг | çang | jang | جَنگ |- align="center" | Ш ш | Ş ş | Š š | ش | {{IPA|/ʃ/}} | шаб | şab | šab | شَب |- align="center" | ъ | colspan="2"| Ê ê | ء، ع | {{IPA|/ʔ/}} | таъриф | ta'rif | ta'rif | تعریف |- align="center" | Э э | colspan="2"| E e | ای | {{IPA|/e/}} | эй | ej | ey | ای |- align="center" | Ю ю | Ju ju | Yu yu | یو، یُ | {{IPA|/ju/}} | июн | ijvon | eyvān | اِیوان |- align="center" | Я я | Ja ja | Ye ye | یه، یَ | {{IPA|/ja/}} | ягонагӣ | jagonagī | yegānegi | یَگانَگی |} == Адабиёт == * [http://persian-tajik.ir Табдили матни тоҷикӣ ба форсӣ ва баръакс] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120623160123/http://persian-tajik.ir/ |date=2012-06-23 }} * [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/05/Alefbaye2om_FA.pdf шеванома] * [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/06/Divan-e-Hafez.pdf девони Ҳофиз бо хати лотинӣ] * [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/05/Xayyam.pdf рубоиҳои Хайём бо хати лотинӣ] * [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2014/11/Ma_farsi_balad_im_EN.zip китоби омӯзиши порсӣ бо хати лотинӣ] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Алифбои лотинӣ]] ol6gf5dflwgddk3phr4k8eamxaebisy 10 126882 1491707 1491582 2026-10-30T13:31:44Z Zosya95 54344 1491707 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Номи илмӣ]] * [[Дараҷаи таксономӣ]] * [[Систематика]] * [[Таксономияи Линнеӣ]] * [[Таксономияи эволютсионӣ]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] |гурӯҳ2 = [[Дараҷаи таксономӣ|Дараҷаҳои таксономӣ]] |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Синф (таксономия)| Синф]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:таксономия]] </noinclude> 2gz67sb1fbd1l7071gnrqlahekrx6ql 1491708 1491707 2026-10-30T13:32:32Z Zosya95 54344 1491708 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Номи илмӣ]] * [[Дараҷаи таксономӣ]] * [[Систематика]] * [[Таксономияи Линнеӣ]] * [[Таксономияи эволютсионӣ]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] |гурӯҳ2 = Дараҷаҳои таксономӣ |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Тип (таксономия)| Тип]] * [[Шӯъба (таксономия)| Шӯъба]] * [[Синф (таксономия)| Синф]] * [[Қатор (таксономия)| Қатор]] * [[Оила (таксономия)| Оила]] * [[Авлод (таксономия)| Авлод]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:таксономия]] </noinclude> c8iplm0pa8inst0lczmavj5js0yt65m 0 143550 1491721 1460482 2026-10-30T23:18:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491721 wikitext text/x-wiki {{ВМ|{{PAGENAME}}|Шаҳр | Кишвар = {{Парчами Туркия}} [[Туркия]] }} '''Истанбул''' ({{Lang-tr|İstanbul}} - [isˈtanbuɫ]), ки онро '''Византия''' меномиданд, баъдан '''Константинопол''' — бузургтарин шаҳри [[Туркия]], маркази асосии тиҷорат, саноат ва фарҳанг, бандари асосии кишвар. Истанбул дар соҳили гулӯгоҳи Босфор ҷойгир буда, онро ба қисматҳои [[аврупо]]ӣ (асосӣ) ва [[осиё]]ӣ, ки бо пулҳо ва нақбҳо пайвастанд, тақсим мекунад. Аз рӯи аҳолӣ, [[Феҳристи шаҳрҳо-миллионерҳои Урупо|шаҳри нахустини миллионер дар Урупо]] (бо назардошти шумораи аҳолии он дар қисматҳои Урупо ва Осиё). Пойтахти пешинаи империяҳои Рум, [[Византия]], имперотуриҳои Лотин ва [[Имперотурии Усмонӣ|Усмонӣ]]. == Номи шаҳр == Дар асри VII пеш аз милод, аз ҷониби мустамликадорон, асосан муҳоҷирон аз шаҳри Юнон Мегара шаҳри [[Византия]] {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977|страницы=10}} {{Sfn|Пальцева Л. А.|1999|страницы=151, 164—166, 168, 176, 177, 180—181}} {{Sfn|Невская В. П.|1953|страницы=17}} таъсис ёфтааст. Дар соли 330 императори Рум Константини I Бузург пойтахти империяи Румро ба [[Византия]] кӯчонд, ки ба он номи Руми Нав дода шуд, аммо ин ном реша надошт ва дере нагузашта пойтахт [[Константинопол]] — шаҳри Константин номида шуд. {{Sfn|Машкин Н. А.|1950|страницы=605, 606}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977|страницы=39—41, 46}} {{Sfn|БРЭ|2010|страницы=96}} {{Sfn|История Средних веков|1952|страницы=74}}. Дар асри XIII [[арабҳо]] номи ''Истинполин''-ро истифода мебурданд, ки бозгашт ба ибораи {{Lang-el|εἰς τὴν Πόλι(ν)}} ("ҳақиқӣ поли(н)", "bόli ғарбӣ (n)") - ба шаҳр(е) <ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}: ''In the 13th century Arabs used the appellation Istinpolin, a «name» they heard Byzantines use—eis tēn polin—which, in reality, was a Greek phrase that meant «in the city.»''</ref>. Аз ин ҷо номи муосир <ref>Lewis, ix</ref><ref>D. J. Georgacas, The names of Constantinople, ''American Philological Association: Transactions'', Ixxviii (1947), 347-67. См. Edward G. Bourne, The Derivation of Stamboul, ''Τhe American Journal of Philology'', Vol. 8, No. 1 (1887), с. 78-82</ref> метавонист пайдо шавад. Тибқи тафсири дигар, он аз ''Исломбул'' (шаҳри Ислом) бармеояд, ки бо вуҷуди ин, ба мавҷудияти номи зикршудаи ''Истинполин,'' ки ба як номи муосир мувофиқат мекунад, ҳатто пеш аз суқути Константинопол аз ҷониби [[Имперотурии Усмонӣ]], дар соли 1453 шубҳа меорад.<ref>Adrian Room, ''Placenames of the world'', McFarland, 2006, с. 177</ref> Фирмани соли 1760/1761, ки дар амалия ҳаргиз амалӣ намегардад, чун маҷмӯи расмӣ, ки аллакай дар ҳуҷҷатҳои асри XV замони [[Имперотурии Усмонӣ]] пайдо шудааст. номи ''Исломбул'', яъне бо ислом пур карда шуда аст.<ref>«Istanbul», ''The Encyclopedia of Islam'', Vol. IV, E.J. Brill, Leiden: 1997, с. 224</ref><ref>Alain Servantie, ''Le voyage à Istanbul'', Editions Complexe, 2003, с. 4</ref>. Аз охири садаи XVIII як шакли таҳрифшуда дар кишварҳои Аврупо, аз ҷумла Русия номи ''Истамбул '' ба истифода даромад. Расман, шаҳр пас аз забт шудани туркҳо ва интиқоли пойтахти империя, номгузорӣ нашуд: барои туркҳо ҳамчун ''Истанбул'' буд ва боқӣ монд, барои юнониён - [[Константинопол]] (дар ҳаёти ҳаррӯза ин танҳо {{Lang-el|ὴ Πόλη}} ). [[Имперотурии Усмонӣ]] ҳарду навъи ин номҳои шаҳрро истифода кардааст.<ref>Necipoğlu, Gülru (2010). «From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye». In ölcer, Nazan. From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6, p. 28.</ref> То соли 1930, номи расмии эътирофшудаи байналмилалии шаҳр: [[Константинопол]] ( аз [[забони юнонӣ]] <span class="nowrap">-</span> &#x2009; <span>"Шаҳри Константин"</span> ; {{Lang-tr|Konstantiniyye}}), ки онро Маҷлиси Миллии Туркия эътироф кардааст: имзои ваколатдори он дар доираи шартномаи Лозанна, ки матни он танҳо топономи Константинополро истифода мебарад <ref>[http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html Текст Лозаннского мирного договора (1923)]{{ref-en}}</ref>. Матнҳои расмии Русияи Аҳдномаи Константинопол дар соли 1724, Шартномаи сулҳи [[Порис]] дар соли 1856, Шартномаи сулҳи [[Сан-Стефано]] 1878 ва Шартномаи [[Берлин]] аз соли 1878 топоними Константинополро истифода бурдаанд, ки баъдан дар Русия ybp қабул карда шуд. Номи дигари таърихӣ то ҳол дар сарлавҳаи Патриархи Константинопол истифода мешавад :''Руми нав'' <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Константинополь}}</ref> ё ''Руми дуввум'' ( {{Lang-el|Νέα Ρώμη}} <span lang="el"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Νέα Ρώμη</span></span>, {{Lang-la|Nova Roma}} <span lang="la" style="font-style:italic;">Нова Рома</span> ); То соли 330 ''Византия'' ( {{Lang-el|Βυζάντιον}} <span lang="el"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Βυζάντιον</span></span> ). Дар Русияи асримиёнагӣ ва адабиёти дигар Константинополро ''Сарград'' ё ''Kонстантиновград'' меномиданд, ки дар [[забони булғорӣ]] ва [[Забони сербӣ|сербӣ]] ''Tsarigrad'' дар айни замон ҳамчун рамзи ғайрирасмии шаҳр истифода бурда мешавад. Вақте ки ба ҷойи [[Имперотурии Усмонӣ]] [[29 октябр]]и [[соли 1923]] [[Туркия|Ҷумҳурии Туркия]] эълон карда шуд, [[Анқара|Анкара]] (Ангора) пойтахти давлат эълон карда шуд, пас он чанд сол маркази маъмурияти ҳукумати камолиҳо ба ( [[Хилофат]] то моҳи марти соли 1924 вуҷуд дошт). 28 марти 1930 <ref>{{Книга|заглавие=The First Turkish Republic: A Case Study in National Development|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|год=1965|место=Cambridge|автор=Robinson, Richard D.}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1023189.stm BBC — Timeline: Turkey]</ref><ref>Room, Adrian, (1993), ''Place Name changes 1900—1991'', Metuchen, N.J., & London:The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-2600-3 p. 46, 86.</ref> мақомоти Туркия истифодаи танҳо нусхаи туркии номро амр карданд. Дар [[забони туркӣ]] топоними Истанбул ( [isˈtanbuɫ], [ɯsˈtambuɫ] ) тавассути “И” навишта шудааст. Дар забони юнонӣ, аммо ин ном {{Lang-el|Κωνσταντινούπολη}} чун дар Юнон ва инчунин дар Кипр расман қабул карда шудааст; инчунин бо забони юнонӣ "Шаҳр" ( {{Lang-el|Πόλη}}, Полис) номида мешавад. == Ҷуғрофия == [[Акс:Istambul_and_Bosporus_big.jpg|рост|мини|256x256пкс| Ҷойгиршавии шаҳр]] ''Аврупо:'' Истанбул мавқеи ҷуғрофии хеле мусоид дорад, шаҳр якбора дар ду қисмати ҷаҳон ҷойгир шудааст: Аврупо ва Осиё, дар роҳи [[Баҳри сиёҳ|Баҳри Сиёҳ]] то [[баҳри Мармар]] ва баъдан то [[Баҳри миёназамин|Баҳри Миёназамин]]. {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Hagia_Sophia_(5_Aug_2008).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Sultan_Ahmed_Mosque,_Istambul.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:View_of_Süleymaniye_Mosque_from_the_Galata_Tower.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hagia_Eirene_Constantinople_July_2007_001.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Масҷиди Софияи Муқаддас (Масҷиди Айя София) | align="center" | Масҷиди кабуд, бузургтарин аз ҷиҳати андозаи бино ва аввалин бузургтарин масҷиди шаҳр | align="center" | Масҷиди Сулаймонӣ, бузургтарин масҷид бо назардошти масоҳати он | align="center" | Калисои Иренаи Муқаддас (Масҷиди Айя Ирена) |} ''Осиё:'' Дар тӯли таърихи худ Истанбул яке аз калонтарин шаҳрҳои ҷаҳон буд. То [[Соли 500|соли 500 пеш аз милод]] Константинопол бо аҳолии аз 400,000 то 500,000, дар муқоиса бо [[Рум|Рим]], дар мубориза барои унвони калонтарин шаҳри ҷаҳон бартарӣ дошт. {{Sfn|Morris|2010|p=113}} То садаи XII, он барои мақоми шаҳри серодами ҷаҳон бо дигар шаҳрҳои бузург, ба монанди [[Бағдод]], Чанъан, Кэйфен ва [[Марв|Марв рақобат мекард]]. Баъдтар, он ҳеч гоҳ бузургтарин шаҳри ҷаҳон набуд, балки бузургтарин шаҳр дар Аврупо боқӣ монд аз [[соли 1500]] то [[Соли 1750|1750]], вақте ки он аз [[Лондон|Лондон гузашта буд]]. {{Sfn|Chandler|1987|pp=463–505}} Пас аз пошхӯрии империяи Усмонӣ он ба якхела бештар табдил меёбад. === Ҷумҳурии Туркия === {| class="graytable" |+ | width="15%" |[[Акс:Istanbul_Galata_Tower_2005-05-30.jpg|марказ|160x160пкс]] | width="20%" |[[Акс:Basilica_Cistern_Istanbul.JPG|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Valentin_aqueduc_stambul.jpg|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Second_Court_Topkapi_2007_80.JPG|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Car_bed_kap_deu1.jpg|марказ|200x200пкс]] |- | align="center" | Бурҷи Галата | align="center" | Базилика Cistern (Эребан) | align="center" | Акведуки Валента | align="center" | Боқимондаҳои сутуни Акрополи Византия, ки имрӯз дар ҳудуди Қасри Топкапъа ҷойгир аст | align="center" | Қисмати барқароршудаи девори қалъаи Константинопол |} === Сайёҳӣ === Дар минтақаи теппаҳои шимолу ғарби [[Туркия]] дар ду соҳили гулӯгоҳи Босфор ва аз ҷануб - дар соҳили [[баҳри Мармар]] ҷойгир шудааст. Қисми асосии шаҳр дар [[Аврупо]], хурдтараш - дар [[Осиё]] мебошад. Дар навбати худ, қисмати аврупоии шаҳр ба ду қисм ҷудо мешавад. Шаҳр мавқеи ҷуғрофии хеле мусоид дорад, Истанбул якбора дар ду қисмати ҷаҳон воқеъ аст: [[Аврупо]] ва [[Осиё]][[Аврупо|,]] дар роҳ аз [[Баҳри сиёҳ|Баҳри Сиёҳ]] ба[[баҳри Мармар]] ва баъдан ба [[Баҳри миёназамин|Баҳри Миёназамин]]. == Таърих == === [[Имперотурии Усмонӣ]] === Пас аз забт шудани Константинопол, усмониҳо, онро пойтахти [[Имперотурии Усмонӣ|империяи худ гардонданд]], ва ба барқарор кардани шаҳр шурӯъ карданд. Калисоҳои намоёни православӣ ба [[масҷид]]ҳо, аз ҷумла Собори Софияро, табдил додаанд. ЗамониМеҳмеди II Қасри Топкапъа, Масҷиди Фатҳ ва Бозори Бузург сохта шуданд. Баъди забти [[Миср]] дар соли 1517 баъзе аз рукнҳои муқаддаси исломӣ аз [[Қоҳира]] ба Константинопол кучонида шуданд. Шаҳр ба маркази олами ислом - [[Хилофат]] мубаддал мегардад. Дар даврони султон Сулаймони Қонунӣ дар солҳои 1520-1566, барои Константинопол як асри тилоӣ фаро расид. [[Масҷид]]<nowiki/>ҳо, [[мадраса]]ҳо ва дигар биноҳо сохта мешаванд. Сохтмони Масҷиди Сулаймонӣ ҷои махсусро ишғол мекунад. Масҷиди кабуд дар солҳои 1609-1616 дар даврони Султон Аҳмади I бунёд мегардад. Аммо, заминҷунбиҳои шадид ва сӯхторҳо, ба кощиши арзишҳои меъмории шаҳр оварда расониданд. Дар садаи XIX раванди аврупонидашавии баъзе аз ашрофони усмонӣ шурӯъ мешавад, ки ба услубҳои меъмории Аврупо [[барокко]] таваҷҷуҳ зоҳир мекарданд. Дар даврони ҳукмронии Абдул-Маҷид (1839-1861), даврони Танзимат, дар байни намояндагони табақаҳои олии ҷомеаи [[имперотурии Усмонӣ]], [[забони фаронсавӣ]] ва либоси аврупоӣ, ҳамчун мӯди нави либос, паҳн мешавад, ҳаёти сиёсӣ ва сиёсати динӣ то андозае ба озодшавӣ из ниқоби куҳан рӯ меоварад. Аломати намоёни тағйирот, кӯчонидани қароргоҳи Султон аз Қасри Топкапъа ба қароргоҳи нави Долмабаҳча буд. Соли 1845 аввалин пули доимии Галата сохта шуд, аз соли 1850 киштиҳои буғӣ бо гулугоҳи Босфор равуо мекарданд. Соли 1871 хатти трамвай ба кор оғоз кард ва дар соли 1875 хатти хурди [[метро]]и Тунел ба кор даромад. Дар соли 1889 пайванди роҳи оҳан дар байни [[Порис]] ва Константинопол кушода шуд.<ref>[http://www.britannica.com/topic/Orient-Express Orient-Express]</ref><ref>[http://www.orient-express.eu/fr/le-mythe/pari-fou/orient-express-attention-au-depart Orient Express: attention au départ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.railblog.ru/vostochnyj-ekspress/ |title=Восточный экспресс |accessdate=2019-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120220322/http://www.railblog.ru/vostochnyj-ekspress/ |archivedate=2020-01-20 }}</ref> ("Экспресси Шарқӣ "). Дар охири садаи XIX дар шаҳр як системаи муосири қувваи барқ ва обтаъминкунӣ сохта шуд. Дар охири асри XIX - аввали асри ХХ як қатор иморатҳои бузурги динӣ масеҳӣ сохта шуданд, аз ҷумла калисои католикии Калисои Сент-Энтони Падуа ва Калисои Православии Сегонаи Муқаддас дар Пере. Масеҳиёни мазҳабҳои гуногун дар соли 1910 нисфи аҳолии шаҳрро ташкил дода буданд <ref>{{Cite web|url=http://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|title=Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries|first=Sara|last=Khojoyan|website=Armenia Now|date=2009-10-16|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806115451/https://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|archivedate=2018-08-06}}</ref>. Дар давраи Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ Туркия иттифоқчии [[Олмон|Олмон буд]]; пас аз шикасти онҳо дар ҷанг 13 ноябри соли 1918 Константинополро артиши [[Англия]], [[Фаронса]] ва [[Итолиё|Италия]] ишғол карданд. Ҷунбиши миллии турк бо роҳбарии [[Мустафо Камол Отатурк]] бо кумаки назарраси молиявӣ ва низомии ҳукумати болшевикии РСФСР <ref>«Международная жизнь». М., 1963, № 11, стр. 148 (справочная информация от редакции журнала).</ref><ref>В. Шеремет. ''Босфор.'' М., 1995, стр. 241.</ref>, соли 1922 Константинополро аз қувваҳои низомии [[Антанта]] озод кард. {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Ernst_Koerner_Ansicht_von_Istanbul.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Abdullah_frères_-_Sulemaniye_camii,_Istanbul.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Yeni_Cami_mosque_and_Eminönü_bazaar.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Turkish-map-of-Constantinople,-1526.png|марказ|206x206пкс]] | width="20%" |[[Акс:Iconographic Encyclopedia of Science, Literature and Art 202.jpg|марказ|230x230пкс]] |- | align="center" | Сурати Константинопол, 1910 | align="center" | Сурати Константинополь асри XIX | align="center" | Масҷиди Нав байни солҳои 1890 ва 1900 | align="center" | "Шаҳри Константинопол ба ҷануб ба баҳри Мармар менигарад." Харитаи дастнавис аз атласи баҳри туркӣ "Дидаҳои ҷазираҳои Баҳри Миёназамин", 1526, Галиполи. | align="center" | Харитаи Константинопол дар луғати Брокхаус ва Эфрон дар охири аср нашр шудааст |} {{Саросарнамо|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1500px|<center>Манзараи бурҷи Галата соли 1890</center>}} === Ноҳияҳои таърихӣ ва маҳаллаҳои Истанбул === {{Тасвири дутоӣ|left|Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg|175|Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg|175|Два аэрофотоснимка с изображением Золотого Рога и Босфора, сделанные с немецкого дирижабля 19 марта 1918 года.}} Дар моҳи октябри соли 1923, пас аз ғалабаи ҷунбиши миллии турк бо роҳбарии [[Мустафо Камол Отатурк|Камол Отатюрк]] ва таъсиси [[Туркия|Ҷумҳурии Туркия]], вазифаҳои пойтахти Константинопол ба [[Анқара|Анкара]] гузаштанд, аммо шаҳр нақши маркази тиҷорӣ, саноатӣ ва фарҳангии кишварро нигоҳ дошт. Пас аз маҷбуран хориҷ кардани аҳолии православӣ аз Туркия дар соли 1923, он ягона шаҳр дар кишвар боқӣ монд, ки дар он аҳолии назарраси юнонӣ сокин буд, аммо як қатор чораҳои табъизомези иқтисодӣ ки аз ҷониби ҳукумати Камолӣ дар солҳои 1930 ва 1940 андешида шуданд, боиси пастравии иқтисодӣ ва харобшавии собиқ як минтақаи пешрафтаи тиҷорат ва фарҳанги юнонӣ Пера шуданд. Дар нимаи дуюми садаи XX таъқиби аҳолии юнонӣ ба вуҷуд омадааст, ба нестшавии ҷамоаи таҳҷойии юнонӣ оварда расонд; Бо вуҷуди ин, Истамбул маркази Патриархати Константинопол бо иқоматгоҳи Патриарх дар маҳаллаи Фанар (Фенер) боқӣ мемонад. == Иқлим == [[Зимистон|Дар зимистон]] ҳарорати миёнаи ҳаво аз +3&nbsp;°C то +9&nbsp;°C аст. Зимистонҳо сард ва намнок мебошанд, ҳароратҳои аз 0&nbsp;°C ба ҳисоби миёна 21 рӯз дар як сол мебошанд. Қариб ҳар фасли зимистон [[барф]] борид <ref name="wbase">{{Cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&units=metric&cityname=Istanbul-Turkey |title=Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey |accessdate=2019-12-26 |archivedate=2012-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531154528/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&cityname=Istanbul-Turkey&units=metric }}</ref>. [[Акс:Istanbul_view.jpg|чап|мини|250x250пкс| Зимистон дар Истамбул.]] Дар канори [[Минтақаҳои субтропикӣ|иқлими минтақаи субтропикӣ воқеъ аст]], аммо шамолҳои хунук аз шимол таъсир мерасонад <ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-us/0-exploring-the-city/location/Pages/GeographicalandStrategicPosition.aspx|title=GEOGRAPHIC LOCATION AND STRATEGIC IMPORTANCE|publisher=Istanbul 2010|lang=en|accessdate=2011-09-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BomXH1u?url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-us/0-exploring-the-city/location/Pages/GeographicalandStrategicPosition.aspx|archivedate=2012-02-04}}</ref>. [[Зимистон|Дар зимистон]] ҳарорати миёнаи ҳаво аз +3&nbsp;°C то +9&nbsp;°C аст. Зимистонҳо сард ва намнок мебошанд, ҳароратҳои аз 0&nbsp;°C ба ҳисоби миёна 21 рӯз дар як сол мебошанд. Қариб ҳар фасли зимистон [[барф]] борид <ref name="wbase"/>. [[Тобистон|Дар тобистон]] нисбатан гарм аст, ҳарорати миёна аз 19&nbsp;°C то 28&nbsp;°C, давраҳои намии баланди ҳаво мавҷуданд. Аммо, гармии шадид (35&nbsp;°C ва бештар аз он) дар шаҳр камчин аст. Ба ҳисоби миёна [[Бориш|ҳар сол]] 850 мм [[бориш]], асосан дар шакли [[борон]], ки тақрибан 123 рӯз аст, дучор мешавад <ref name="Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMI)">{{ref-tr}} {{Cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=istanbul|title=Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü — İstanbul Yıllık Toplam Yağış Verileri (Turkish State Meteorological Service — Istanbul Total Annual Precipitation Data)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312093300/http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=istanbul|archivedate=2016-03-12}} Meteor.gov.org</ref><ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/74 BBC — Weather Centre — World Weather — Average Conditions — Istanbul]</ref>. Шаҳр дар як сол беш аз 2000 соат нури офтоб қабул мекунад <ref name="BBC"/>. Рутубати ҳавои нисбии миёнаи солона ҳамеша баланд аст, ба ҳисоби миёна тақрибан 71,5% <ref name="wbase"/><ref name="BBC"/>. Ҳарорати ҳадди ақали −16.1&nbsp;°C [[9 феврал|9 феврали соли]] 1927, ҳадди мутлақ + 40,5&nbsp;°C дар 12 июли соли 2000 ба қайд гирифта шуд <ref name="Meteor.gov.tr PDF">{{ref-tr}} {{Cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf|title=İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler (Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate)|publisher=Meteor.gov.org|deadlink=yes|accessdate=2010-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043933/http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf|archivedate=2011-05-24}} Page 2 Göztepe (Istanbul) Weather Station Data</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm|title=Extreme Temperature Records Worldwide — Istanbul|deadlink=yes|accessdate=2010-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008104939/http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm|archivedate=2007-10-08}}</ref>. ==== Ҷадвали тақсимоти ҳарорати миёнаи ҳарорат ==== {| class="wikitable" border="1" ! rowspan="2" align="center" | Моҳ ! colspan="2" align="center" | Ҳарорати баланд ! colspan="2" align="center" | Ҳарорати паст ! rowspan="2" align="center" | Рӯзҳои боронӣ ! rowspan="2" align="center" | Рӯзҳои офтобӣ |- ! Миёна ! Мутлақ ! Миёна ! Мутлақ |- | Январ | align="center" | 9 | align="center" | 19 | align="center" | 3 | align="center" | <math>-</math> 13 | align="center" | 18 | align="center" | 2.6 |- | Феврал | align="center" | 9 | align="center" | 24 | align="center" | 2 | align="center" | <math>-</math> 16 | align="center" | 15 | align="center" | 3.3 |- | Март | align="center" | 11 | align="center" | 27 | align="center" | 3 | align="center" | <math>-</math> 11 | align="center" | 14 | align="center" | 4.4 |- | Апрел | align="center" | 16 | align="center" | 33 | align="center" | 7 | align="center" | <math>-</math> 2 | align="center" | 9 | align="center" | 6.6 |- | Май | align="center" | 21 | align="center" | 34 | align="center" | 12 | align="center" | 2 бошад | align="center" | 8 бошад | align="center" | 8.9 |- | Июн | align="center" | 26 | align="center" | 37 | align="center" | 16 | align="center" | 6 | align="center" | 5 бошад | align="center" | 10.8 |- | Июл | align="center" | 29-ум | align="center" | 39 бошад | align="center" | 18 | align="center" | 11 | align="center" | 4 бошад | align="center" | 11.7 |- | Август | align="center" | 29-ум | align="center" | 41 бошад | align="center" | 20 | align="center" | 10 | align="center" | 3 | align="center" | 11.3 |- | Сентябр | align="center" | 25 | align="center" | 38 бошад | align="center" | 15 | align="center" | 6 | align="center" | 6 | align="center" | 8.5 |- | Октябр | align="center" | 21 | align="center" | 33 бошад | align="center" | 12 | align="center" | 3 | align="center" | 10 | align="center" | 6.2 |- | Ноябр | align="center" | 15 | align="center" | 27 | align="center" | 9 бошад | align="center" | <math>-</math> 7 бошад | align="center" | 13 бошад | align="center" | 4.6 |- | Декабр | align="center" | 11 | align="center" | 22 | align="center" | 5 бошад | align="center" | <math>-</math> 12 | align="center" | 17 | align="center" | 2.3 |} == Ноҳияҳои Истанбул == [[Акс:Golden_Horn_and_Sultanahmet.jpg|рост|мини|480x480пкс| Намоиши манзараи ноҳияи Султонаҳмад]] [[Акс:Map_of_the_Districts_of_Istanbul.png|рост|мини|260x260пкс| Воҳидҳои маъмурии шаҳр]] Аксарияти ақаллиятҳои мазҳабӣ ва этникӣ дар Туркия дар Истанбул боқӣ мондаанд. Истанбул дар аксари солҳои таърихи худ як шаҳри космополитӣ будааст, ки дар он туркҳо аксарияти нисбиро ташкил мекарданд. Дар соли 1910, масеҳиён нисфи аҳолии шаҳрро ташкил медоданд <ref name="Sara Khojoyan">{{Cite web|url=http://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|title=Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries|author=Sara Khojoyan|website=Armenia Now|date=2009-10-16|accessdate=2012-00-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806115451/https://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|archivedate=2018-08-06}}</ref>. Аксарияти кулли аҳолии шаҳр [[Суннӣ|мусалмонони]] [[Мусулмон|суннӣ]] мебошанд. Бештарашон фақат пайрави [[Ҳанафӣ|мактаби ҳанафияи]] [[ислом]], танҳо тахмин 10% пайрави[[Шофеъӣ|мактаб]]<nowiki/>и шофеъӣ мебошанд. Бузургтарин шохаи ислом, ки бо суннимизм робита надорад ва шумораи онҳо 4,5 миллион нафарро ташкил медиҳад - Алавиҳо мебошанд. Сеяки онҳо дар Истамбул зиндагӣ мекунанд <ref name="konda"/>. Ҷараёнҳои мистикӣ, аз қабили [[тасаввуф]], пас аз таъсиси Ҷумҳурии Туркия расман манъ карда шуданд, аммо онҳо то ҳол пайравони сершумори худро доранд <ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|publisher=[[Государственный департамент ИМА|U.S. Department of State]]|lang=en|accessdate=2012-03-27}}</ref>. * Айвонсарой, * Оксарой * Байрампошо * Бакиркой * Балат * Бебек * Бешиктош * Боязит * Вефа * Ғозиусмонпошо, * Галата * Ҷибалӣ * Долмабахҷа, * Ешипкой * Зейрек, * Зейтинбурну, * Кабаташ * Киагитхона * Капали Чарши, * Қосимпошо * Лалели * Ортакой * Пера * Сариер, * Султонаҳмад * Сулукуле, * Тақсим * Фатҳ * Фенер, * Чуқурҷумъа * Шишли, * Эминёнӣу * Аюб ; ''Осиё:'' * Кадикой * Ускудар. * === Тақсимоти маъмурӣ === {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:İstanbul_4904.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:TaksimSquareIstanbul.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_of_Constantinple_1.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Кӯчаи асосии тиҷорат Истиқлол | align="center" | Майдони Тақсим | align="center" | Майдони ипподром | align="center" | Туман дар Левент |} Аз апрели соли 2008 то ба имрӯз, дар вилояти [[Вилояти Истанбул|Истанбул]] 39 илчаро дар бар мегирад ( {{Lang-tr|ilçe, ilçeleri}} ) ё ноҳияҳои мунисипалӣ, ҷузъи агломератсияи шаҳрии Истамбули Бузургтаринро ташкил медиҳанд, ки шумораи аҳолии он -15,029,231 нафарро ташкил медиҳад. (2017 сол).<ref name="Population of Turkey">{{Cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=2018-02-01|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|accessdate=2018-02-18}}</ref> Дар ҳокимяти мунисипалии Истамбул ( {{Lang-tr|İstanbul Büyükşehir Belediyesi}} ) фаъолияти тамоми мунисипалиятҳои ноҳиявиро ҳамоҳанг ва назорат мекунад. Ба салоҳияти он масъалаҳои буҷаи умумӣ, андозҳо ва пардохтҳо, таъминоти иҷтимоӣ, лоиҳаҳои инфрасохторӣ, сохтмон, нақлиёт, кабудизоркунӣ ва ғайра дохил мешаванд. == Аҳолӣ == [[Акс:Istiklal_busy_afternoon.JPG|чап|мини| Қариб 3 миллион нафар дар рӯзҳои истироҳат ба кӯчаи Истиқлол ташриф меоранд]] [[Акс:IstanbulGrowth1975and2011.png|чап|мини| Ду харитае, то андозае ноҳияҳои Истанбул (минтақаҳои кабуд нишон додаанд) дар солҳои 1975 ва 2011 муқоиса мекунанд]] Дар тӯли таърихи худ Истанбул яке аз калонтарин шаҳрҳои ҷаҳон буд. То [[Соли 500|соли 500 пеш аз милод д.]] Константинопол бо аҳолии аз 400,000 то 500,000, дар муқоиса бо [[Рум|Рим]], дар мубориза барои унвони калонтарин шаҳри ҷаҳон бартарӣ дошт. {{Sfn|Morris|2010|p=113}} То садаи XII, он барои мақоми серодами ҷаҳон бо дигар шаҳрҳои бузург, ба монанди [[Бағдод]], Чангён, Кэйфенг ва [[Марв|Марв рақобат кард]]. Баъдтар, он ҳеч гоҳ бузургтарин дар ҷаҳон набуд, балки бузургтарин шаҳр дар Аврупо боқӣ монд аз [[Соли 1500|1500]] то [[Соли 1750|1750]], вақте ки он аз [[Лондон|Лондон гузашта буд]]. {{Sfn|Chandler|1987|pp=463–505}} Бино ба Институти омории Туркия аҳолии [[Вилояти Истанбул|мунисапалии Истанбул]] дар охири [[соли 2014]] —15,029,231 нафар буд, бинобар ҳамин 18,6% в аҳолии кишвар инҷо зиндагӣ мекарданд <ref name="Population of Turkey"/>. Тибқи сарчашмаҳои дигар, дар ҳамон сол аҳолӣ дар дохили шаҳр 14,657,434 <ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html|title=Turkey: Provinces and Major Cities|website=City Population.de|quote=The population of the Turkish cities and provinces according to census results and latest register-based tabulations|date=2014-12-31|publisher=Citypopulation|lang=en|accessdate=2015-06-26}}</ref>. Тақрибан 97-98% сокинони пойтахт дар шаҳр зиндагӣ мекарданд, дар муқоиса - 89% дар соли 2007 <ref>{{Cite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2%26ENVID%3Dadnksdb2Env%26report%3Dturkiye_ilce_koy_sehir.RDF%26p_il1%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D2007%26p_dil%3D1%26desformat%3Dhtml|title=Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|lang=tr|deadlink=yes|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://archive.today/20131231175259/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2007&p_dil=1&desformat=html|archivedate=2013-12-31}}</ref> ва дар соли 1980 61% <ref>{{Cite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2%3D%26ENVID%3Dnufus80db2Env%26report%3Dnfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF%26p_kod%3D1%26p_il%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D1980%26desformat%3Dhtml|title=1980 Genel Nüfus Sayimi Veri Tabanı|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|lang=tr|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BtuecxDI?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2=&ENVID=nufus80db2Env&report=nfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF&p_kod=1&p_il=34&p_kod=1&p_yil=1980&desformat=html|archivedate=2012-11-03}}</ref>. 64.9% (2/3) сокинон дар канори аврупоии шаҳр ва 35.1% (1/3) дар канори Осиёии пойтахт зиндагӣ мекарданд <ref name="ist">{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx|title=Istanbul Asian and European population details|quote="İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"|date=2013|publisher=İstanbul Büyükşehir Belediyesi|lang=tr|accessdate=2015-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202032514/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx|archivedate=2009-02-02}}</ref>. Истанбул бузургтарин шаҳр дар Аврупо аст, аммо худи қисмати аврупоӣ ҳанӯз аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ аз [[Маскав]] камтар аст. Сарфи назар аз он, ки шаҳр аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон ҷои чорумро ишғол мекунад (пас аз [[Шанхай]], [[Пекин]] ва [[Лагос]] (ба истиснои Чунцин ) дар байни <a href="./Агломератсияи Шаҳр" rel="mw:WikiLink" data-linkid="1094" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Городская агломерация&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Ginza_area_at_dusk_from_Tokyo_Tower.jpg/80px-Ginza_area_at_dusk_from_Tokyo_Tower.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;крупный{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} город с окружающими его мелкими населёнными пунктами&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q159313&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Агломератсияи Шаҳр&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q159313&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;tg&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwAwY" title="Агломератсияи Шаҳр">агломератсияҳои шаҳрӣ</a> танҳо дар ҷойи 24-ум ва 18-ум мебошад. Зеро ҳудуди шаҳр ба агломератсия тақрибан баробар аст. Имрӯз он яке аз калонтарин агломератсияҳои шаҳрӣ дар Аврупо, ҳамроҳ бо Маскав мебошад <ref name="wup-faq">{{Cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|title=Frequently Asked Questions|website=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|date=2012-04-05|publisher=[[Организация Объединённых Наций|The United Nations]]|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2012-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archivedate=2012-09-07}}</ref><ref name="wup-pop">{{Cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F11a-30_Largest_Cities.xls|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2025|website=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|date=2012-04-05|format=xls|publisher=[[Организация Объединённых Наций|The United Nations]]|lang=en|accessdate=2012-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120704051126/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F11a-30_Largest_Cities.xls|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Афзоиши солонаи аҳолии Истамбул 3,45% дар байни ҳафтоду ҳашт мегаполисҳои калонтарини кишварҳои OECD баландтарин аст. Махсусан афзоиши назарраси аҳолӣ дар нимаи дуюми садаи XX ба назар расид, шумораи аҳолии шаҳр аз соли 1945 то 2000 даҳ маротиба афзоиш ёфт. {{Sfn|Turan|2010|p=224}} Афзоиш, бо сабаби васеъ намудани ҳудуди шаҳр, бахусус дар байни соли 1980 ва 1985, вақте ки шумораи сокинони қариб ду баробар афзуда буд, руй додааст <ref name="mmi-history">{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx|title=History of Local Governance in Istanbul|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|lang=en|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701202644/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx|archivedate=2017-07-01}}</ref>. Афзоиши назаррас дар асрҳои ХХ ва ХХI асосан аз ҷониби муҳоҷирони минтақаҳои шарқии Туркия, ки дар ҷустуҷӯи кор ва шароити беҳтари зиндагӣ мебошад. Шумораи сокинони шаҳр, ки аз ҳафт вилоятҳои шимолӣ ва шарқӣ сарчашма мегиранд, аз аҳолии ин вилоятҳо зиёдтар буд; зиёда аз ним миллион нафар сокинони Истанбул аз вилоятҳои [[Вилояти Сивас|Сивас]] ва [[Вилояти Қастамунӣ|Кастамону]] мебошанд. Истанбул дар ҷаҳон аз рӯи паноҳандаи шумораи гурезаҳо дар ҷаҳон ҷои аввалро ишғол мекунад (тақрибан 559 ҳазор нафар) ва шумораи зиёди муҳоҷирони кишварҳои гуногун дар шаҳр зиндагӣ мекунанд <ref name="MK">[https://mk-turkey.ru/life/2018/12/05/mopn-stambul-zanimaet.html МК Турция. Стамбул занимает первое место по количеству принятых сирийских беженцев]</ref>. Танҳо 28% сокинони шаҳр дар дар ҳаминҷо таваллуд шудаанд <ref name="konda"/>. [[Акс:Greeks_in_Istanbul_1844_1997.png|мини|300x300пкс| <small>Сокинони юнонитабори Истанбул ва ҳиссаи онҳо дар шумораи умумии аҳолии шаҳр (1844-1997). Мубодилаи аҳолии юнонӣ-туркӣ дар [[соли 1923]], андоз ба сарват дар [[соли 1942]] ва куштори Истанбул дар [[соли 1955]] ба якбора коҳиш ёфтани ҷомеаи юнонӣ мусоидат кард. </small> ]] Истамбул дар таърихи тӯлонии худ як шаҳри космополитӣ будааст, ки дар он туркҳо танҳо аксарияти нисбиро ташкил мекарданд. Ҳамин тавр, дар соли 1910, масеҳиён нисфи аҳолии шаҳрро ташкил доданд <ref name="Sara Khojoyan"/>. Аз миёнаҳои солҳои 90-ум, иқтисоди Истанбул яке аз иқтисодиёти зуд рушдёбандаи шаҳрҳо дар доираи Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд буд.<ref name="oecd">{{Cite web|url=http://www.oecd.org/gov/regionaldevelopment/40317916.pdf|title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey|website=Policy Briefs|date=2008-03|publisher=[[Организация экономического сотрудничества и развития|OECD]]|accessdate=2012-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JrqG23?url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/40317916.pdf|archivedate=2013-06-04}}</ref> Мувофиқи тадқиқоти Институти Глобалии Маккинси, то соли 2025 шаҳр дар рӯйхати ММД-и дар ҷаҳон ҷои 14-умро ишғол хоҳад кард ва афзоиши номиналӣ дар айни замон тақрибан 291,5 миллиард долларро ташкил хоҳад дод.<ref>{{Cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|title=The Most Dynamic Cities of 2025|website=Foreign Policy|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JsUGZz?url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|archivedate=2013-06-04|year=2012|month=September/October}}</ref> он 27% тамоми Туркия ва 20% тамоми қувваи коргарӣ дар мамлакат ташкил медиҳад.<ref name="urge">{{Cite web|url=http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm|title=Presentation of Reference City: Istanbul|publisher=Urban Green Environment|deadlink=yes|accessdate=2011-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117090125/http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm|archivedate=2012-01-17|year=2001}}</ref> ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар Истамбул аз ҳисоби миёнаи миллӣ 70% баландтар аст ва ҳосилнокӣ дар минтақа тақрибан 50% баландтар аст, дар иқтисоди Истанбул асосан маҳсулоти баландсифат истеҳсол мешавад. Қариб 40% тамоми андозҳои Туркия дар ин ҷо ҷамъ оварда мешаванд. Ба ин нишондиҳандаҳо инчунин 30 миллиардерро ки дар ин шаҳр истиқомат мекунанд дарбар мегирад.<ref name="Melby">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/16/moscow-beats-new-york-london-in-list-of-billionaire-cities/|title=Moscow Beats New York, London In List Of Billionaire Cities|first=Caleb|last=Melby|website=Forbes|date=2012-03-16|accessdate=2012-03-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JuuPCG?url=http://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/16/moscow-beats-new-york-london-in-list-of-billionaire-cities/|archivedate=2013-06-04}}</ref> Аксарияти ақаллиятҳои мазҳабӣ ва этникии Туркия дар Истанбул истиқомат мекунанд. Аксарияти кулли аҳолии шаҳр [[Суннӣ|мусалмонони]] [[Мусулмон|суннӣ]] мебошанд. Бештарашон пайрави [[Ҳанафӣ|мактаби]] [[Ҳанафӣ|ҳанафи]]<nowiki/>и [[ислом]], ва 10% пайрави [[Шофеъӣ|мактаби]] [[Шофеъӣ|шофеъи]] мебошанд. Бузургтарин мазҳаби ислом, ки ба мазҳаби [[суннӣ]] робита надорад ва шумораи онҳо 4,5 миллион нафарро ташкил медиҳад - алавиҳо мебошанд. Сеяки онҳо дар Истанбул аст<ref name="konda">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/37355320/Social-structure-survey-2006-KONDA-Research|title=Social Structure Survey 2006|description=Доступ к отчётам KONDA непосредственно с собственного сайта требует регистрации|publisher=KONDA Research|accessdate=2012-03-27|year=2006}}</ref>. Ҷараёнҳои мистикӣ, аз қабили [[тасаввуф]], пас аз таъсиси Ҷумҳурии Туркия расман манъ карда шуданд, аммо онҳо то ҳол пайравони сершумори худро доранд <ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|publisher=[[Государственный департамент ИМА|U.S. Department of State]]|lang=en|accessdate=2012-03-27}}</ref>. Патриарх Константинопол аз асри VI ки Патриархи умумидунёӣ ва раҳбари миллионҳо пайравони мазҳаби православиӣ масеҳиёни ҷаҳон аст,<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|title=History of the Ecumenical Patriarch|publisher=[[Константинопольская православная церковь|The Ecumenical Patriarch of Constantinople]]|lang=en|accessdate=2012-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608070522/http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archivedate=2012-06-08}}</ref>. Аз соли [[Соли 1601|1601,]] макони зисташ Собори Георгийи муқадасси Истанбул аст.<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|title=The Patriarchal Church of Saint George|publisher=[[Константинопольская православная церковь|The Ecumenical Patriarch of Constantinople]]|lang=en|accessdate=2012-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531040910/http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Дар асри XIX масеҳиёни ин шаҳр, чун қоида, юнонӣ ё арманиҳо буданд {{Sfn|Çelik|1993|p=38}}. Инчунин дар Истанбул қароргоҳи роҳбари калисои хурди православии турк воқеъ аст. Ҳодисаҳои асри XX, аз ҷумла табодули аҳолии юнонӣ-туркӣ дар соли 1923, ҷорӣ кардани андоз ба сарват дар [[соли 1942]] ва куштори Истанбул дар соли 1955, шумораи юнониҳоеро, ки дар Фенер ва Самат сокин шуда буданд, коҳиш додааст. Дар аввали асри XXI онҳо 3000 нафарро ташкил мекард (дар муқоиса бо соли 1910, 260,000 нафар) {{Sfn|Athanasopulos|2001|p=82}} <ref>{{Cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)|date=2011-03-21|publisher=Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Куштори арманиҳо боиси камшавии шумораи аҳолии арманӣ дар Туркия гардид, ки дар натиҷа имрӯз дар Истанбул аз 50 000 то 70 000 арманӣ мавҷуд аст, дар муқоиса бо 164,000 нафар [[соли 1913]] <ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/|title=Istanbul Population 2015|date=2015-07-07|publisher=World Population Review|lang=en|accessdate=2019-12-26|archivedate=2015-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910050653/http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/}}</ref>. [[Акс:Sultan_Ahmed_Mosque_Istanbul_Turkey_retouched.jpg|чап|мини| <small>Соли [[Соли 1616|1616 ба анҷом расида]], Масҷиди [[Изник|Султонаҳмад]] ба шарофати [[Изник|тахтачаи]] кабуди "[[изник]]", ки дохили онро [[Изник|ороиш]] медиҳад, бо номи Масҷиди кабуд [[Изник|машҳур аст.]]</small> <ref name="bluemosque">{{Cite web|url=http://www.bluemosque.co/|title=Blue Mosque|website=bluemosque.co|accessdate=2014-06-12}}</ref> ]] == Иқтисод == Аз миёнаҳои солҳои 90-ум, иқтисоди Истанбул яке аз иқтисодиёти тезтар рушдёбандаи шаҳрӣ дар доираи Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд буд.<ref name="oecd"/> Мувофиқи тадқиқоти Институти Глобалии Маккинси, шаҳр то соли 2025 дар рӯйхати ММД-и шаҳрҳои ҷаҳон ҷои 14-умро ишғол хоҳад кард ва афзоиши номиналӣ тақрибан 291,5 миллиард долларро ташкил хоҳад дод.<ref>{{Cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|title=The Most Dynamic Cities of 2025|website=Foreign Policy|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JsUGZz?url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|archivedate=2013-06-04|year=2012|month=September/October}}</ref> он 27% ММД-и Туркия ва 20% -ро тамоми қувваи коргарӣ дар мамлакатро ташкил медиҳад..<ref name="urge"/> ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар Истанбул аз ҳисоби миёнаи миллӣ 70% баландтар аст ва ҳосилнокӣ дар минтақа тақрибан 50% баландтар аст, дар иқтисоди Истанбул асосан маҳсулоти баландсифат истеҳсол мешавад. Қариб 40% тамоми андозҳои Туркия дар ин ҷо ҷамъ оварда мешаванд. Ин нишондиҳандаҳо инчунин 30 миллиардерҳои сокини шаҳрро дарбар мегиранд.<ref name="Melby"/> === Саноат === Истанбул дорои саноати диверсификатсияшуда мебошад. Иқтисодиёт асосан ба муҳандисӣ, аз ҷумла ба саноати мошинсозӣ, кимиёвӣ, семент, хӯрокворӣ, сабук, полиграфӣ, электротехникӣ, саноати коркарди коғазӣ ва шиша, савдо ва туризм асос ёфтааст. Ғайр аз он, равғани зайтун, маҳсулоти тамоку, воситаҳои нақлиёт, электроника ва ғайраҳо истеҳсол карда мешаванд.<ref name="urge"/> Бо вуҷуди он, ки иқтисодиёт асосан молҳои арзиши изофаро истеҳсол мекунад, бисёр молҳои камарзиш ба таври фаъол истеҳсол карда мешаванд. Инҳо, шириниҳои туркӣ, либоси сифаташ миёна, либосҳои миллӣ ва бисёр дигарҳо мебошанд. Гарчанде ки онҳо дар маҷмӯъ танҳо 26% ММД-и шаҳрро ташкил медиҳанд, онҳо бо вуҷуд 80% содиротро ташкил медиҳанд.<ref name="oecd"/><ref>{{Cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|date=2006-02-13|publisher=NTV-MSNBC|lang=tr|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk?url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|archivedate=2013-06-04}}</ref> === Сайёҳӣ === Истанбул макони хеле маъмули сайёҳӣ мебошад. Ин бахш бо суръати баланд рушд мекунад. Агар дар соли 2000 ба шаҳр 2,4 миллион сайёҳони хориҷӣ ташриф оварда бошанд, пас дар соли 2012 он аллакай 11,6 миллион нафар буданд, ки он дар байни роҳхатҳои машҳури сайёҳӣ дар ҷаҳон дар ҷои панҷум мебошад. Ҷойҳои асосии гардишгарии сайёҳӣ дар қисми аврупоии шаҳр мебошанд. Тақрибан 90% меҳмонхонаҳо дар ин ҷо воқеанд. Дар шаҳр ҳафтод осорхонаҳо ҳастанд, ки аз онҳо танҳо Қасри Топкапъа ва Масҷиди София 30 миллион доллар даромади солона ба даст меоранд. Дар маҷмӯъ 17 қаср, 64 масҷид ва 49 калисоҳои таърихӣ, инчунин дигар ҷойҳои тамошобоби қадимӣ (сутунҳо, қалъаҳо, танкҳои зеризаминӣ ва ғайра) мавҷуданд. ) <ref name="iv&c">{{Cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|title=Istanbul '10|website=Turkey Tourism Market Research Reports|publisher=Istanbul Valuation and Consulting|deadlink=yes|accessdate=2012-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|archivedate=2012-06-16|year=2010}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{Nobr|55 million [[Turkish lira|TL]]}}, approximately {{Nobr|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref> {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Şişli-Mecidiyeköy Station in November 2022.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:EsentepeGirişi.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:DSC04560_Istanbul_-_Bazaar_-_Foto_G._Dall'Orto_29-5-2006.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:SpiceBazaarIstanbul32msu.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Ҷевахир, бузургтарин маркази савдо дар Аврупо | align="center" | Гайреттепе, яке аз ноҳияҳои асосии молиявии шаҳр | align="center" | Бозори Гранд | align="center" | Бозори Миср |} == Илм ва маориф == Истанбул маркази илмии Туркия аст. Дар шаҳр якчанд донишгоҳҳои давлатӣ, аз ҷумла Донишгоҳи Истамбул, Донишгоҳи техникии Истанбул, Донишгоҳи Мармара ва Донишгоҳи Босфор, инчунин якчанд донишгоҳҳои хусусӣ: Эдитепе, Малтепе, Галатасарай, Фатиҳ ва дигарон мавҷуданд, инчунин Академияи иқтисод ва савдои Истанбул, Мактаби олии техникӣ, Академияи санъати тасвирӣ, Консерваторияи Истанбул ва дигар муассисаҳои таҳсилоти олӣ. Якчанд ҷамъиятҳои илмӣ вуҷуд доранд: Ҷамъияти тиббии Туркия, Ҷамъияти биологии Туркия, Ҷамъияти кимиёвии туркӣ. Калонтарин китобхонаҳои шаҳр: Китобхонаи донишгоҳи Истамбул ва Китобхонаи Донишгоҳи техникии Истанбул, Китобхонаи Сулеймания, Китобхонаи Баязид. Калонтаринашон Донишгоҳи Истамбул (тақрибан 140,000 донишҷӯ), Донишгоҳи Мармара (тақрибан 55,000 донишҷӯ) мебошанд. [[Донишгоҳи Мармара]] донишгоҳҳои бисёрзабонаи Туркия мебошад, ки дар он дар баъзе факултаҳо таҳсил бо забонҳои англисӣ, олмонӣ, фаронсавӣ ва ғайра гузаронида мешавад. забонҳо. Дар шаҳр бисёр мактабҳои миёнаи хусусӣ ва давлатӣ, мактабҳои ҳарбӣ мавҷуданд. == Фарҳанг ва дин == === Дин === Дар айни замон, аксарияти кулли сокинони шаҳр [[Мусулмон|мусалмонон]] ва пайравони [[Суннӣ|суннимазҳабанд]]. Ҷамъияти хурди юнониёни православӣ ҳифз карда шудааст, ки то соли 1920 ақаллияти назарраси пойтахти усмониро ташкил медод (дар аввали асри ХХ беш аз 100 ҳазор нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)|deadlink=yes|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|archivedate=2012-07-26}}</ref> ). Дар чоряки Фанар (Фенер) маркази Калисои Православии Константинопол воқеъ аст ( {{Lang-tr|Rum Ortodoks Patrikhanesi}} <span lang="tr" style="font-style:italic;">Рум Ортодокс Патриканеси</span> ) ва иқоматгоҳи Патриархи <span lang="tr" style="font-style:italic;">Эмененикӣ</span>. Ҷамъиятҳои назарраси пайравони дигар ҷараёнҳои [[Масеҳият|дини масеҳӣ]] ва [[Яҳудият|дини яҳудӣ низ ҳастанд]]. Аз соли 1461, яке аз патриархатҳои худмухтори Калисои Арманистон - Патриархати Константинопол вуҷуд дорад. Дастрасӣ ба зиёратгоҳҳои мазҳабии ғайриисломӣ, вақте ки хидмат гузаронида намешавад, дар аксар ҷойҳо ҳамеша ройгон аст ва дар синагогаҳо бояд сабти номи пешакӣ ва пешниҳоди шиноснома талаб карда мешавад. {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Sergius_and_Bacchus_Church_February_2011.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Sokollu_Mehmet_Pasha_Camii_exterior.jpg|марказ|264x264пкс]] | width="25%" |[[Акс:Patriarchate_Constantinopolis.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Synagogue_Neve_Shalom_Istanbul.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Софияи хурд ! align="center" | Масҷиди Мехмет Соколлу Паша | align="center" | Литургия дар Собори Георгийи Муқаддас дар Фанар. | align="center" | Синагогаи асосии Истанбул " Нев Шалом " |} === [[Осорхона]]ҳо === Бузургтарин осорхонаҳои шаҳр: Масҷиди кабуд, Масҷиди Сулаймонӣ, Осорхонаи ибодагоҳи София, Осорхонаи бостоншиносии Истанбул, Осорхонаи мусаввараҳо ва ҳайкалтарошӣ, Осорхонаи Қасри Топқапъа, Осорхонаи Мозаика, Осорхонаи санъати туркӣ ва исломӣ, Осорхонаи фарҳанги шарқӣ, Осорхонаи мунисипалӣ, Осорхонаи Долмабахҷе бо бурҷи соат, Yedikule, Калисои Хора, Осорхонаи Пера дар Бейоғлу, Осорхонаи Сакиб Сабанҷӣ, осорхона-китобхонаи Аҳмад Ҳамдии Tанпунара, Осорхонаи бегуноҳӣ, ва дигарон. === Театрҳо ва намоишгоҳҳо === Театрҳо: Шаҳрӣ, «Кен-Тер», «Ҳарбийе», «Фатих», «Гултеппа,» «Kaдикей» хонаи опера «Максим». ==== Намоишгоҳҳо ==== Ҳар ду сол дар шаҳр Биенналеи санъати муосир баргузор мешавад. === ВАО === Рӯзномаҳо Sabah <ref>[http://www.sabah.com.tr Сайт газеты «Сабах»]</ref>, Radical <ref>[http://www.radikal.com.tr Сайт газеты «Радикал»]</ref>, Milliet <ref>[http://www.milliyet.com.tr Сайт газеты «Миллиет»]</ref>, Jumkhuriyet <ref>[http://www.cumhuriyet.com.tr Сайт газеты «Джумхуриет»]</ref> ва дигарон нашр карда мешаванд. ==== ТВ ==== Шумораи зиёди ширкатҳо ва студияҳои телевизионии миллӣ ва маҳаллӣ: CNBC-e, CNN Türk, MTV Türkiye, NTV Turkey, Kanal D, ATV Туркия, Show TV, Star TV, Cine5, SKY Türk, TGRT, Kanal 7, Kanal Türk, Flash TV, СТВ, Хабер ва дигарон. == Меъморӣ == Дар байни онҳое, ки дар муайян кардани чеҳраи меъмории шаҳр нақши калон доранд, меъмор Синан қайд карда мешавад. == [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]] == Ҷозибаҳои гардишгарии асосии шаҳр аз рӯи ҷойгиршавӣ ба чор гурӯҳ тақсим мешаванд: * Гурӯҳи асосии тамошобоб дар маркази таърихии Истанбул, ноҳияи Султонаҳмад; * Гурӯҳи дуввум дар ғарби марказ, дар минтақаҳои Боязит ва Фатҳ; * Дар соҳили шимолии халиҷи Шохи тилоӣ гурӯҳи сеюми ҷозибаҳои гардишгарӣ дар минтақаҳои Галата, Тақсим, Бешиктош; * Алоҳида, ҷозибаҳои гардишгарӣ дар соҳили шарқии Истанбул мебошанд. Рӯйхати [[ҷозибаҳои гардишгарӣ]] аз рӯи намудҳои сохтор ва давраҳои таърихӣ дар зер оварда шудааст. === Давраи Румии Византия === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-4}} * [[Цистерна Базилика]] * [[Акведук Валента]] * [[Площадь Ипподром|Ипподром]] {{Col-4}} * [[Арка Феодосия]] * [[Городские стены (Константинополь)|Городские стены]] * [[Золотые ворота (Константинополь)|Золотые ворота]] {{Col-4}} * [[Чемберлиташ|Колонна]] и [[обелиск Константина]] * [[Колонна Маркиана]] * [[Готская колонна]] {{Col-4}} * [[Большой дворец (Константинополь)|Музей дворцовых мозаик]] * [[Влахерны]] {{Col-end}} {| class="graytable" |+ | width="15%" |[[Акс:Snake_column_Hippodrome_Constantinople_2007.jpg|марказ|278x278пкс]] | width="15%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_009.jpg|марказ|277x277пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_007.jpg|марказ|276x276пкс]] | width="20%" |[[Акс:Column_of_Constantine,_July_2010.jpg|марказ|276x276пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_001.jpg|марказ|280x280пкс]] |- | align="center" | Сутуни мор, майдони ипподром | align="center" | Обелиски Константин, майдони ипподром | align="center" | Обелискии Теодосий дар майдони ипподром | align="center" | Сутуни Константин дар майдони Чемберлиташ | align="center" | Фаввораи Олмон, майдони ипподром |} === Калисоҳои давраи Византия (аз ҷумла пештара) === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-2}} * [[Собор Святой Софии (Константинополь)|Собор Святой Софии (Айя-Софья)]] * [[Монастырь Пантократора|Монастырь Вседержителя (Зайрек-джами)]] * [[Студийский монастырь]] * [[Монастырь Хора|Монастырь Хора (Карие-джами)]] * [[Мирелейон|Монастырь Мирелейон (Будрум-джами)]] * [[Монастырь Липса]] * [[Церковь Богородицы Паммакаристы|Церковь Богородицы Паммакаристы (мечеть Фетие-джами)]] * [[Церковь Христа Пантепопта|Церковь Христа Пантепопта (Эски Эмарет-джами)]] * [[Церковь Святой Ирины|Церковь Святой Ирины (Айя-Ирена)]] * [[Церковь одного дня|Церковь исполнения желаний]] * [[Монастырь Святого Георгия Кудунского]] * [[Болгарская церковь им. Святого Стефана]] {{Col-2}} * [[Церковь Святых Сергия и Вакха|Церковь Святых Сергия и Вакха (Малая Святая София или Кючюк Айя-София)]] * [[Церковь Марии Монгольской]] * [[Церковь Святой Феодосии|Церковь Святой Феодосии (мечеть Гуль-джами)]] * [[Церковь Святой Фёклы|Церковь Петра и Марка (мечеть Атик Мустафы-паши)]] * [[Церковь Святого Феодора (Константинополь)|Церковь Св. Феодора (Мола Гюрани-джами)]] * [[Церковь Иоанна Предтечи (Константинополь)|Церковь Иоанна Предтечи в Трулло]] * [[Церковь Богородицы Кириотиссы|Церковь Богородицы Кириотиссы (мечеть Календерхане)]] * [[Церковь Святого Андрея в Крисе]] {{Col-end}} === Калисоҳои муосир === * Калисои Сент-Энтони Падуа === Масҷидҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Шехзаде (мечеть)|Мечеть Шехзаде]] * [[Голубая мечеть (Стамбул)|Мечеть Султанахмед («Голубая мечеть»)]] * [[Мечеть Сулеймание|Мечеть Сулеймание (Сулеймание-джами)]] * [[Мечеть Рустема-паши|Мечеть Рустема-паши (Эминёню)]] * [[Новая мечеть|Новая мечеть (Мечеть Йени Джами)]] {{Col-3}} * [[Мечеть Беязит]] * [[Мечеть Фатих]] * [[Мечеть Лалели]] * [[Мечеть Пертевниял Валиде Султан|Мечеть Валиде-Султан (Аксарай)]] {{Col-3}} * [[Мечеть Султан Селим]] * [[Мечеть Нуросманийе]] * [[Мечеть Ортакёй]] * [[Мечеть Михримах Султан (Эдирнекапы)]] * [[Мечеть Михримах Султан (Ускюдар)]] {{Col-end}} === Қасрҳо === {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * Қасри султонии Топирқалъа * Қасри Долмабахҷе * Қасри Юлдуз {{Col-3}} * Текфур Сарой * Буколеон * Маслак (қаср) {{Col-3}} * Қасри Гёксу * Қасри Бейлербей * Қасри Айнали Кавак {{Col-end}} {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Istanbul_Topkapi_Sarayi.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="20%" |[[Акс:Dolmabaçe_Palace_gate_(7697831862).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="20%" |[[Акс:Malta_Kiosk_March_2008e.JPG|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Дарвозаи Қасри Топқапъа | align="center" | Дарвозаи Қасри Долмабаҳче | align="center" | Павильони Қасри Юлдузи Малта |} {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Twierdza_Rumeli_Istambuł_RB1.jpg|марказ|280x280пкс]] | width="20%" |[[Акс:Bosfor_B17-12.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Қалъаи Румелихисар | align="center" | Қалъаи Анадолухисар |} === Майдонҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-2}} * [[Площадь Ахмедие]] (старое название Площадь Ипподром) * [[Площадь Таксим]] {{Col-2}} * [[Чемберлиташ|Площадь Чемберлиташ]] * [[Площадь Беязит]] * [[Площадь Новой мечети]] {{Col-end}} === Қалъаҳо === * Румелихисар (қалъаи Румел) * Анадолухисар (Қалъаи Анадолу) * Замок Йедикуле === Манораҳо === * Бурҷи Галата * Бурҷи Боязит * Бурҷи Майдон {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Kız_Kulesi.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Exterior_view_of_Beylerbeyi_Palace_from_the_Bosphorus_(1).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Kucuksu_Palace_2.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Istamboul_-_Palais_Ciragan.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Бурҷи Майдон | align="center" | Қасри Beylerbeyi | align="center" | Қасри Кючюксу | align="center" | Қасри Чираган |} === Боғҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Парк Ататюрка]] * [[Парк Гюльхане]] * [[Дмитрий Кантемир|Парк Дмитрия Кантемира]] {{Col-3}} * [[Парк Йылдыз]] * [[Хыдив Касры]] * [[Эмирган (парк)|Эмирган]] {{Col-3}} * [[Улуш]] * [[Миниатюрк|Миниатюрк — парк миниатюр]] {{Col-end}} === Пулҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Галатский мост]] (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) * [[Старый Галатский мост]] (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) {{Col-3}} * {{не переведено 3|мост Ататюрка|мост Ататюрка|en|Atatürk Bridge}} (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) * {{не переведено 3|Халич (мост)|мост Халич|en|Haliç Bridge}} (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) {{Col-3}} * [[Босфорский мост]] (мост через [[Босфор]]) * [[Мост Султана Мехмеда Фатиха]] (мост через [[Босфор]]) {{Col-end}} === Бозорҳои Истанбул === * Бозори Бузург (Бозори фарогирифташуда, Капали Чарши). * Бозори Миср. * Бозори Араста. == Аксҳо == == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == {{Refbegin|2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Константинополь}} * {{Книга|автор=Борзенко А., Борзенко А.|заглавие=Стамбул. Путеводитель|ссылка=|место=М.|издательство=ИД «Вокруг света»|год=2008|страниц=320|isbn=978-5-98652-140-4|тираж=|ref=}} * {{Книга|автор=Туров А.|заглавие=Стамбул. Путеводитель «Афиши»|ссылка=|место=М.|издательство=«Афиша Индастриз»|год=2005|страниц=240|серия=«Коллекция Nescafe»|тираж=20 000|ref=}} * {{Книга|автор=[[Орхан Памук]]|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|год=2004|заглавие=Чёрная книга|издательство=|место=М.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|ref=Памук}} * {{Книга|автор=[[Орхан Памук]]|заглавие=Стамбул — город воспоминаний|оригинал=Istanbul: Hatiralar ve Sehir|ссылка=|ответственный=Перевод с тур.: Михаил Шаров, Тофик Меликов|издание=|место=М.|издательство=Издательство Ольги Морозовой|год=2006|страниц=504|серия=|isbn=5-98695-018-6|тираж=|ref=Памук}} * {{Книга|автор=[[Юсупов, Алибек Расулович|Юсупов А. Р.]]|заглавие=Стамбул|ссылка=|ответственный=Отв. ред. Ю. А. Петросян. [[Академия наук СССР]]|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]», Глав. ред. вост. лит.|год=1970|страниц=132|тираж=20&nbsp;000}} * {{Книга|заглавие=Istanbul, Turkey|серия=OECD Territorial Reviews|год=2008|место=[[Париж|Paris]]|издательство=[[Организация экономического сотрудничества и развития|Organisation for Economic Co-operation and Development]]|isbn=978-92-64-04371-8|ref=OECD|автор=Organisation for Economic Co-operation and Development}} * {{Книга|год=2009|заглавие=The Report: Turkey 2009|издательство=Oxford Business Group|место=Oxford, Eng.|isbn=978-1-902339-13-9|ref=Oxford Business Group|автор=Oxford Business Group}} * {{БРЭ}} * {{Книга|заглавие=История средних веков. В двух томах|ссылка=|ответственный=Под редакцией академика [[Косминский, Евгений Алексеевич|Е. А. Косминского]] и члена-корреспондента [[Академия наук СССР|Академии наук СССР]] [[Сказкин, Сергей Данилович|С. Д. Сказкина]]|место=М.|издательство=«Гос[[политиздат]]»|год=1952|том=1|страниц=748|тираж=150 000|ref=История Средних веков}} * {{Книга|автор=[[Машкин, Николай Александрович|Машкин Н. А.]]|заглавие=История Древнего Рима|ссылка=|место=М.|издательство=«Гос[[политиздат]]»|год=1950|страниц=724|тираж=100 000|ref=Машкин Н. А.}} * {{Книга|автор=Невская В. П.|заглавие=Византий в классическую и эллинистические эпохи|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Византий_в_классическ.html?id=EDo9AAAAMAAJ&redir_esc=y|издание=|место=М.|издательство=[[Издательство АН СССР]]|год=1953|страниц=156|серия=Причерноморье в античную эпоху (Том 4)|ref=Невская В. П.}} * {{Книга|автор=Пальцева Л. А.|заглавие=Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[Издательство Санкт-Петербургского государственного университета|Издательство С.-Петербургского университета]]|год=1999|страниц=304|тираж=1000|isbn=5-288-01800-6|ref=Пальцева Л. А.}} * {{Книга|автор=[[Петросян, Юрий Ашотович|Петросян Ю. А.]], [[Юсупов, Алибек Расулович|Юсупов А. Р.]]|заглавие=Город на двух континентах: Византий. Константинополь. Стамбул|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Город_на_двух_контине.html?id=HkVIMQAACAAJ&redir_esc=y|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]»|год=1977|страниц=288|серия=|isbn=|тираж=|ref=Петросян и Юсупов}} * {{Книга|автор=Morris, Ian|заглавие=Social Development|ссылка=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|ответственный=|издание=|место=[[Пало-Алто|Palo Alto]]|издательство=[[Stanford University]]|год=2010|allpages=233|серия=|isbn=|тираж=|ref=Morris|access-date=2019-12-26|archive-date=2020-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423073851/http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf|dead-url=yes}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2012-09-15 }} * {{Книга|автор={{нп5|Чендлер, Тертиус|Chandler, Tertius|en|Tertius Chandler}}|заглавие=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|ссылка=|место={{нп5|Льюистон (Нью Йорк)|Lewiston|en|Lewiston, N.Y.}}|издательство=St. David's University Press|год=1987|allpages=676|серия=|isbn=978-0889462076|тираж=|ref=Chandler}} * {{Статья}} * {{Книга|автор=Çelik, Zeynep|заглавие=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|ссылка=|ответственный=|издание=|место=[[Беркли (Калифорния)|Berkeley]] & [[Los Angeles]]|издательство=University of California Press|год=1993|allpages=201|серия=|isbn=978-0520082397|ref=Çelik}} * {{Книга|автор=Athanasopulos, Haralambos|заглавие=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|ссылка=|место={{нп5|Джефферсон (Северная Каролина)|Jefferson, N.C.|en|Jefferson, North Carolina}}|издательство=McFarland Publishing|год=2001|allpages=194|isbn=978-0-7864-0943-3|ref=Athanasopulos}} * {{Книга|автор=Masters, Bruce Alan; Ágoston, Gábor|заглавие=Encyclopedia of the Ottoman Empire|ссылка=|издание=|место=[[New York|NY]]|издательство=Infobase Publishing|год=2009|allpages=|isbn=978-1-4381-1025-7|ref=Masters & Ágoston}} * {{Статья}} * {{Книга|автор=Rôzen, Mînnā|заглавие=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated ed.)|место=[[Лейден|Leiden]]|издательство=BRILL|ссылка=https://books.google.ru/books/about/A_history_of_the_Jewish_community_in_Ist.html?id=efdCXhvgB8EC&redir_esc=y|год=2002|allpages=414|серия=“The” Ottoman Empire and its heritage (Vol. 26)|isbn=978-9004125308|ref=Rôzen}} * {{Книга|автор=Brink-Danan, Marcy|заглавие=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|ссылка=|место=[[Блумингтон (Индиана)|Bloomington, Ind.]]|издательство=Indiana University Press|год=2011|allpages=242|серия=New Anthropologies of Europe|isbn=978-0253356901|ref=Brink-Danan}} * {{Книга|автор=ʻAner, Nadav, Jewish People Policy Planning Institute|заглавие=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004-2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Jewish_People_Policy_Planning_Instit.html?id=4dFCmia8VnIC&redir_esc=y|ответственный=Pergola, Sergio Della; Gilboa, Amos; Ṭal, Rami (eds.)|издание=|место=[[Jerusalem]]|издательство=Gefen Publishing House Ltd.|год=2005|allpages=672|серия=The Jewish People Policy Planning Institute annual assessment|isbn=9789652293466|ref=ʻAner}} * {{Книга|автор=Schmitt, Oliver Jens|заглавие=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert"|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Levantiner.html?id=DT5pAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=[[Мюнхен|München]]|издательство=Oldenbourg|год=2005|allpages=515|серия=|isbn=9783486577136|ref=Schmitt}}{{Ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20090113164701/http://www.directmedia.ru/d_catalogue/about.phtml?id=369 «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»] * [http://paolo-a.livejournal.com/tag/Стамбул ''П. Аплетин.'' Сборник эссе и фотографий о Стамбуле] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241211130452/https://paolo-a.livejournal.com/tag/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB |date=2024-12-11 }} * [http://www.lib.ru/BRODSKIJ/br_istambul.txt ''И. Бродский''. Путешествие в Стамбул] * [http://magazines.russ.ru/inostran/1998/2/vail-pr.html ''П. Вайль.'' Босфорское время] * [http://magazines.russ.ru/nov_yun/2002/1/shulp-pr.html ''Г. Шульпяков.'' Бегство в Стамбул] {{Refend}} == Пайвандҳо == * [https://www.ibb.istanbul Муниципалитети Истамбул] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190906202031/https://www.ibb.istanbul/ |date=2019-09-06 }} {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> * [http://www.istanbul.gov.tr Ҳокими Истанбул] {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-ru}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> * [http://www.istanbul.com Туризми Истамбул] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200311005655/https://istanbul.com/ |date=2020-03-11 }} {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-es}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на испанском языке">)</span> * [https://www.lonelyplanet.com/turkey/istanbul Сайёраи бекас Истамбул] {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-ru}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> * [http://wikimapia.org/#y=41033140&x=29002533&z=13&l=0&m=a Истамбул] дар ''wikimapia.org'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Туркия}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои миллионери Туркия]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои муқаддас]] [[Гурӯҳ:Вилояти Истанбул]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои таърихӣ]] jzv1l5czkkc4i0bdi4b9ho5qp11g2hd 0 144153 1491723 1479098 2026-10-31T01:22:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491723 wikitext text/x-wiki {{Олим | Ном = Ларри Сэнгер | Номи аслӣ = {{lang-en|Larry Sanger}} | Акс = Larry_Sanger_cropped.jpg | Бар = | Тавсифи акс = Ларри Сэнгер дар соли 2006 | Зодгоҳ = | Муҳити илмӣ = [[фалсафа]] | Ҷойҳои кор = | Дараҷаи илмӣ = {{PhD|фалсафа}} | Унвонҳои илмӣ = | Алма-матер = [[Рид-коллеҷ]],<br />[[Донишгоҳи иёлати Огайо]] | Маъруф ба = сармуҳаррири [[Нупедия]], асосгузори Википедиа, ташкилкунандаи лоиҳаи «Digital Universe», асосгузор ва сармуҳаррири лоиҳаи «[[Citizendium]]», асосгузор ва директори иҷроияи лоиҳаи «[[WatchKnow]]» |имзо=Larry_Sanger_Signature_from_the_Goldman_Collection.png}} '''Ла́рри Сэ́нгер''' ({{lang-en|Larry Sanger}}, номи пурра '''Ло́ренс Марк Сэ́нгер''', {{lang-en|Lawrence Mark Sanger}}; тав. {{СанаиТаваллуд|16|7|1968}}, Белвю, [[Вашингтон]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) — яке аз асосгузорон ва сармуҳаррири [[Википедиа]] дар давраи кор дар ширкати "Bomis", доктори фалсафа. Сангер номи ''Wikipedia''-ро пешниҳод карда буд ва лоиҳаҳои аввали бисёре аз дастурҳои он, аз ҷумла сиёсати "Дидгоҳи бетараф" ва "Ҳама қоидаҳоро сарфи назар кунед"-ро таҳия намудааст. Пеш аз Википедия, ӯ сармуҳаррири [[Nupedia]] буд — як [[Online encyclopedia|энсиклопедияи онлайн]] ва пешгузаштаи Википедия. Баъдан ӯ дар дигар лоиҳаҳои энсиклопедӣ фаъолият намудааст, аз ҷумла ''[[Encyclopedia of Earth]]'', [[Citizendium]] ва [[Everipedia]], ва инчунин ҳамчун мушовир бо энсиклопедияи ғайритиҷоратии сиёсати Амрико [[Ballotpedia]] ҳамкорӣ кардааст.<ref name="Knowledge 2019">{{Cite web|url=https://encyclosphere.org/larry|title=About Dr. Larry Sanger|date=September 24, 2019|publisher=Knowledge Standards Foundation|language=en-US|access-date=July 23, 2021|archive-date=July 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725021911/https://encyclosphere.org/larry|url-status=dead|accessdate=2025-11-18|archivedate=2021-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725021911/https://encyclosphere.org/larry}}</ref> Сангер ба теология ва фалсафа шавқу рағбати беандоза дорад, аз ҷумла [[Epistemology|эпистемология]], [[Early modern philosophy|фалсафаи давраи оғози муосир]] ва [[Ethics|ахлоқ]] аз соҳаҳои дӯстдоштаи илмии ӯст.<ref>{{Cite web|url=https://relevantmagazine.com/current/buzzworthy/wikipedias-co-founder-made-an-edit-to-his-beliefs-hes-now-a-christian/|title=Wikipedia’s Co-Founder Made an Edit to His Beliefs: He’s Now a Christian|author=Annie Eisner|website=RELEVANT|date=2025-02-21|lang=en-US|accessdate=2025-11-18}}</ref> Ӯ дар Донишгоҳи давлатии Оҳаё фалсафа дарс додааст.<ref>{{Cite web|url=https://history-computer.com/larry-sanger-complete-biography/|title=Larry Sanger: Complete Biography, History, and Inventions|last=Abby|website=History-Computer|date=March 6, 2022|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522192221/https://history-computer.com/larry-sanger-complete-biography/|archive-date=May 22, 2023|access-date=January 5, 2024|accessdate=2025-11-18|archivedate=2023-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230522192221/https://history-computer.com/larry-sanger-complete-biography/}}</ref> Ҳангоми тадрис дар донишгоҳ, Сангер истифодаи Интернетро бо мақсадҳои таълимӣ оғоз кард ва соли 2000 ҳамчун [[Editor-in-chief|сармуҳаррир]] ба энсиклопедияи онлайнии Nupedia пайваст. Аз раванди сусти пешрафти Nupedia ноумед шуда, Сангер пешниҳод кард, ки барои ҷалби мақолаҳо ва қабули онҳо барои раванди баррасии ҳамсолон аз [[wiki]] истифода бурда шавад; ин тағйирот ба ташаккул ва оғози Википедиа дар соли 2001 оварда расонд. Сангер то як сол ҳамзамон ҳамчун сармуҳаррири Nupedia ва ҳамчун саҳмгузори фаъоли Википедиа фаъолият дошт, аммо моҳи марти соли 2002 аз кор озод карда шуда, тарки лоиҳа намуд. Мақоми Сангер ҳамчун ҳаммуассиси Википедиа аз ҷониби [[Ҷими Донал Вейлс|Ҷимми Вейлс]] зери шубҳа гузошта шуда бошад ҳам,<ref>{{Cite web|url=https://lexfridman.com/jimmy-wales-transcript/#chapter13_larry_sanger|title=Transcript for Jimmy Wales: Wikipedia {{!}} Lex Fridman Podcast #385|website=lexfridman.com|date=June 19, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014181329/https://lexfridman.com/jimmy-wales-transcript/#chapter13_larry_sanger|archive-date=October 14, 2023|access-date=November 3, 2023}}</ref> аммо дар умум пазируфта шудааст.<ref>{{Cite journal|last=Yam|first=Shing-Ching Jonathan|year=2013|title=Decommercialization and anti-elitism: early years of Wikipedia 2001-2002|url=https://universitypublications.net/ijas/0601/pdf/SPQ603.pdf|journal=International Journal of Arts & Sciences|volume=6|issue=1|quote=The Wales/Sanger split refers to the departure of co-founder Larry Sanger in 2002 (The Australian 2006).|via=universitypublications.net}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jankowski|first=Steve|date=August 6, 2023|title=The Wikipedia imaginaire: a new media history beyond Wikipedia.org (2001–2022)|journal=Internet Histories|volume=7|issue=4|pages=333–353|doi=10.1080/24701475.2023.2246261|s2cid=260878150|quote=When Wikipedia launched, its co-founders Jimmy Wales and Larry Sanger followed this tradition when described it as 'the free encyclopedia'.|doi-access=free}}</ref> Пас аз тарки Википедиа аз ҷониби Сангер, ӯ нисбат ба ин лоиҳа мавқеи интиқодӣ пайдо кард ва соли 2007 онро «комилан вайроншуда ва ғайри қобили ислоҳ» номид.<ref>{{Cite web|url=https://www.itnews.com.au/news/wikipedia-broken-beyond-repair-says-co-founder-78127|title=Wikipedia 'broken beyond repair' says co-founder|website=iTnews|accessdate=2025-11-18}}</ref> Ӯ бар он назар аст, ки бо вуҷуди афзалиятҳояш, Википедиа аз сабаби беэътиноӣ ба донишмандӣ ва тахассус, боиси коҳиши эътимод ва дақиқият мегардад. Аз соли 2020 инҷониб, ӯ инчунин Википедиаро дар мақолаҳояш дорои [[Left-wing politics|гароиши чапгароёна]] ва [[Liberalism|либералӣ]] бо [[Ideological bias on Wikipedia|тамоюли идеологӣ]] айбдор мекунад.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/07/16/wikipedia-dominated-left-wing-establishment-version-truth-co/|title=Access Restricted|website=www.telegraph.co.uk|accessdate=2025-11-18}}</ref> Соли 2006 Сангер бо мақсади рақобат бо Википедиа Citizendium-ро таъсис дод; соли 2010 ӯ аз вазифаи сармуҳаррирӣ истеъфо дод, ва соли 2020 комилан лоиҳаро тарк намуд. Соли 2017 ӯ ба ҳайси [[Chief information officer|CIO (мушовири калони иттилоотӣ)]] ба Everipedia ҳамроҳ шуд. Ӯ соли 2019 истеъфо дода, барои таъсиси Knowledge Standards Foundation ва «encyclosphere» фаъолиятро оғоз намуд. Аз соли 2023 то ба ин сӯ Сангер ба ҳайси директори иҷроияи Knowledge Standards Foundation фаъолият дорад.<ref>{{Cite news|accessdate=2025-11-18|language=en-US|work=Knowledge Standards Foundation|title=About Dr. Larry Sanger {{!}} Knowledge Standards Foundation|url=https://encyclosphere.org/larry|archivedate=2021-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725021911/https://encyclosphere.org/larry}}</ref><ref name="Spence 2021">{{Cite news|last=Spence|first=Madeleine|date=August 1, 2021|title=Larry Sanger: 'I wouldn't trust Wikipedia – and I helped to invent it'|url=https://www.thetimes.com/uk/wales/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210801095207/https://www.thetimes.co.uk/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx|archive-date=August 1, 2021|access-date=August 1, 2021|work=[[The Sunday Times]]|location=London|language=en|issn=0140-0460}}</ref><ref name="Encyclosphere">{{Cite web|url=https://encyclosphere.org/team|title=Encyclosphere Team|website=Encyclosphere|date=n.d.|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325163901/https://encyclosphere.org/larry|archive-date=March 25, 2023}}</ref> == Зиндагинома == Ларри Сэнгер дар шаҳри Белвю иёлати Вашингтон таваллуд шуда, дар Анкориҷа, дар ҷануби Аляска ба воя расидааст. Ӯ соли 1991 дар Рид-коллеҷ (Портланд, иёлати Орегон) бакалаври [[фалсафа]] гардид. Соли 2000-ум Донишгоҳи давлатии Огайо ба ӯ мақоми доктори фалсафа оид ба фалсафа тақдим кард. Дар фаъолияти илми худ Сэнгер масъалаи мета-асосноккуниро таҳқиқ намудааст. Мавзӯи рисолаи доктории вай: «Даврӣ будани [[маърифатшиносӣ]]: Мақола оид ба масъалаи мета-асосноккунӣ» ({{lang-en|Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification}}). == Мақоми ҳаммуассисии Википедиа == Нақши Сангер дар ҳаммуассисӣ ё ташкили Википедиа гоҳ-гоҳ мавриди баҳси ҷомеаи Википедиа қарор мегирифт.<ref>{{Citation|title=Talk:Larry Sanger/Archive 1|date=January 30, 2023|work=Wikipedia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Talk:Larry_Sanger/Archive_1&oldid=1136362315|access-date=August 21, 2023|language=en}}</ref> Ин мавзӯъ инчунин соли 2005 мавриди таҳрирҳои Вейлс дар мақолаҳои Википедиа қарор гирифт, ки пас аз он Сангер Вейлсро ба «таърихро аз нав навиштан» ва нодида гирифтани саҳми худ муттаҳам кард; Уэлс ба ''[[Wired (magazine)|Wired]]'' изҳор дошт, ки танҳо ҷузъиёти саҳми Сангерро тавзеҳ дода, хатоҳои воқеӣ бартараф намудааст ва илова кард, ки чунин корро набояд анҷом медод.<ref name="Dan_Mitchell">{{Cite news|last=Mitchell|first=Dan|date=December 24, 2005|title=Insider Editing at Wikipedia|url=https://www.nytimes.com/2005/12/24/technology/insider-editing-at-wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529192425/http://www.nytimes.com/2005/12/24/technology/insider-editing-at-wikipedia.html|archive-date=May 29, 2015|access-date=March 25, 2007|work=The New York Times}}</ref><ref name="Evan Hansen">{{Cite magazine|last=Hansen|first=Evan|date=December 19, 2005|title=Wikipedia Founder Edits Own Bio|url=https://www.wired.com/2005/12/wikipedia-founder-edits-own-bio/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120530041136/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2005/12/69880|archive-date=May 30, 2012|access-date=March 25, 2007|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|publisher=[[Wired News]]}}</ref> Баъдтар Вейлс изҳор дошт, ки ӯ бори аввал дар бораи консепсияи wiki аз корманди Bomis Ҷереми Розенфелд бишнида буд, на аз Сангер.{{sfn|Lih|p=45|ps=none}} Ӯ ҳамчунин иддаои Сангерро дар мавриди ҳаммуассисӣ «беасос» номида, афзуд: «Ман касеро намешиносам, ки аз аввал дар ширкат буд ва ин иддаоро ҷиддӣ қабул кунад — ин хандовар аст».<ref name="Bergstein">{{Cite news|last=Bergstein|first=Brian|author-link=Brian Bergstein|date=March 25, 2007|title=Sanger says he co-started Wikipedia|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna17798723|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005114203/http://www.nbcnews.com/id/17798723/ns/technology_and_science-tech_and_gadgets/t/sanger-says-he-co-started-wikipedia/|archive-date=October 5, 2013|access-date=March 25, 2007|work=[[NBCNews.com]]|agency=Associated Press}}</ref> == Интиқоди Википедиа == Пас аз тарки лоиҳа дар соли 2002, Сангер аз [[Википедия|Википедиа]], сиёсати он, маъмурон ва инчунин [[Бунёди Викимедия|Бунёди викимедиа]] интиқод мекард.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-co-founder-is-wikipedias-biggest-critic-511/|title=Wikipedia’s Co-Founder Is Wikipedia’s Most Outspoken Critic|author=Zachary Schwartz}}</ref><ref name="Australian IT">{{Cite news|date=October 19, 2006|title=Wikipedia founder sets up rival|url=http://www.theaustralian.com.au/australian-it-old/wikipedia-founder-sets-up-rival/story-e6frgamx-1111112381852|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808154706/http://www.theaustralian.com.au/australian-it-old/wikipedia-founder-sets-up-rival/story-e6frgamx-1111112381852|archive-date=August 8, 2014|work=The Australian|agency=AFP|accessdate=2025-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808154706/http://www.theaustralian.com.au/australian-it-old/wikipedia-founder-sets-up-rival/story-e6frgamx-1111112381852|archivedate=2014-08-08}}</ref> Соли 2015, ''[[Vice (magazine)#Website|Vice]]'' Сангерро «шадидтарин мунтақиди Википедиа» ном бурд.<ref name=":0" /> === Дақиқият, эътимод ва тахассус === Дар моҳи декабри соли 2004, ҳангоми навиштан дар вебсайти [[Kuro5hin]], Сангер изҳор дошт, ки Википедиа аз ҷониби китобдорҳо, омӯзгорон ва донишмандон ҳамчун манбаи боэътимод қабул намешавад, зеро равандҳои расмии баррасии илмӣ надорад ва ҳузури "троллҳо" ва «одамони душвормавқеъ» мутахассисони соҳибмаълумотро аз саҳмгузорӣ бозмедорад. Ӯ инчунин иддао кард, ки «мушкилоти решавӣ»-и Википедиа «беэҳтиромӣ ба тахассус» мебошад.<ref name="Daniel H Pink">{{Cite magazine|last=Pink|first=Daniel H.|date=March 2005|title=The Book Stops Here|url=https://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050304025027/http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html|archive-date=March 4, 2005|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref name="Jettison">{{Cite news|last=Sanger|first=Larry|date=December 31, 2004|title=Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism|url=http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050105021508/http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25|archive-date=January 5, 2005|publisher=[[Kuro5hin]]}}</ref> Дар моҳи апрели соли 2007, Сангер изҳор дошт, ки Википедиа «ҳанӯз як падидаи муфид ва ҳайратангез» аст, аммо ба ин натиҷа расидааст, ки «он ҳамчунин комилан вайроншуда ва ислоҳнашаванда мебошад», бо мушкилот аз «масъалаҳои ҷиддии идоракунӣ, то ҷомеаи аксаран носолим, то муҳтавои зуд-зуд беэътимод ва то як силсила моҷароҳо» рӯбарӯ аст.<ref name="Iain Thomson2">{{Cite news|last=Thomson|first=Iain|date=April 13, 2007|title=Wikipedia 'broken beyond repair' says co-founder|url=http://www.itnews.com.au/News/78127,wikipedia-broken-beyond-repair-says-co-founder.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222154606/http://www.itnews.com.au/News/78127,wikipedia-broken-beyond-repair-says-co-founder.aspx|archive-date=December 22, 2012|publisher=iTnews}}</ref> === Бетарафӣ ва тамоюли идеологӣ === Дар мусоҳибаи моҳи июли соли 2010 бо Кэтрин Шулз аз ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', Сангер гуфт: ''«Агар сухан дар бораи тамоюлҳои сиёсӣ равад, ман фикр мекунам, ки ин яке аз хурдтарин мушкилоти Википедиа аст. Он чунон ҳам бад нест, ки, масалан, [[Conservapedia]] тасаввур мекунад. Ман бар он боварам, ки дар аксари мавзуъҳое, ки чунин имконият доранд, тамоюли либералӣ вуҷуд дорад.»'' Ба гуфтаи Сангер, «''онҳое, ки бештар дар Википедиа фаъолият мекунанд, одатан бо назарияҳои хеле радикалии [[эгалитарианизм]] мувофиқанд. Ва чунин афрод одатан либералҳо ё либертариён мебошанд.''» Сангер ҳамчунин чунин изҳор дошт: ''«Ман фикр мекунам, ки баъзе тамоюлҳо, ки аз ҷиҳати илмӣ ҷолибтар ва густардатар ҳастанд, ба масъалаҳои сиёсӣ рабт надоранд, балки ба як қатор мавзӯъҳои мушаххаси илмӣ вобастаанд. Яке аз мушкилоти Википедиа дар он аст, ки мақола метавонад тамоюли чанд нафареро инъикос кунад, ки танҳо бештар ҳавасманданд, ки ба он кор кунанд. Ин як мушкили умумӣ дар Википедиа мебошад.»''<ref name="Schulz 2010">{{Cite news|last=Schulz|first=Kathryn|date=July 26, 2010|title=This Interview Is A Stub: Wikipedia Co-Founder Larry Sanger on Being Wrong|url=https://slate.com/news-and-politics/2010/07/this-interview-is-a-stub-wikipedia-co-founder-larry-sanger-on-being-wrong.html|access-date=September 17, 2021|work=Slate}}</ref> Дар мусоҳибаи рӯзи 22 июли соли 2021 бо Tucker Carlson дар [[Fox News Channel|Fox News]], Сангер изҳор дошт, ки иҷозати саҳмгузории номаълум (анонимӣ) дар Википедиа боиси он шудааст, ки сомона зери идораи гурӯҳҳои ҷиноятӣ, инчунин ширкатҳо ва ҳукуматҳо қарор гирад. Сангер ҳамчунин гуфт: ''«Ман намедонам, ки дар дохили худи Википедиа роҳи ислоҳ вуҷуд дорад ё не. Ин як муҳити ниҳоят муҳофизакоронаи институсионалӣ мебошад».''<ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/media/wikipedia-founder-embarrassed-politicization-site-encyclopedia|title=Wikipedia co-founder says he's 'embarrassed' over politicization of his creation|first=Charles|last=Creitz|website=Fox News|date=July 22, 2021|language=en-US|access-date=July 23, 2021}}</ref> == Фаъолиятҳои баъдӣ == === Citizendium === [[Акс:Citizendium_2018.png|алт=A screenshot of a webpage with a layout similar to Wikipedia's, but with a bright green banner imploring donations in the central bottom left.|мини|Скриншоти саҳифаи асосии Citizendium дар соли 2018]] Дар конфронси [[Wizards of OS]] дар моҳи сентябри соли 2006, Сангер оғози энсиклопедияи нав, ки ба wiki асос ёфта буд ва Citizendium ном дошт — шакли кӯтоҳи «citizens' [[compendium]]» —ро ҳамчун [[Fork (software development)|“форк”]] аз Википедиа эълон кард.{{sfn|Lih|p=211|ps=none}} Ҳадафи ин форк бартараф кардани нуқсонҳои эҳтимолӣ дар тарзи кори Википедиа буд; таҳрири анонимӣ иҷозат дода намешуд, ҳамаи корбарон уҳдадор буданд, ки бо [[Legal name|номи воқеии]] худ сабтином шаванд,{{sfn|Lih|p=190|ps=none}} ва як бахши мутахассисон бо салоҳияти бештар вуҷуд дошт.{{sfn|Lih|p=211|ps=none}} Ин талоши Сангер барои таъсиси энсиклопедияи боэътимоди илмӣ буд,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/features/2007/02/citizendium/|title=Citizendium: building a better Wikipedia|author=Nate Anderson|website=Ars Technica|date=2007-02-26|lang=en|accessdate=2025-11-18}}</ref>ки ҳадаф дошт ба мақолаҳо масъулиятшиносии бештар ва меъёрҳои баланди илмӣ ворид намояд.<ref name="Jennifer LeClaire">{{Cite news|last=LeClaire|first=Jennifer|date=March 27, 2007|title=Wikipedia Cofounder Launches Citizendium|url=http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100C1ES8F1&full_skip=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516210159/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100C1ES8F1&full_skip=1|archive-date=May 16, 2011|access-date=March 27, 2007|publisher=NewsFactor Network|accessdate=2025-11-18|archivedate=2011-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516210159/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100C1ES8F1&full_skip=1}}</ref><ref name="Neha Tiwari">{{Cite news|last=Tiwari|first=Neha|date=April 5, 2007|title=Wikipedia today, Citizendium tomorrow|url=http://news.cnet.com/Wikipedia+today%2C+Citizendium+tomorrow/2008-1082_3-6173499.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304234154/http://news.cnet.com/Wikipedia-today%2C-Citizendium-tomorrow/2008-1082_3-6173499.html|archive-date=March 4, 2014|access-date=April 5, 2007|publisher=[[CNET]]}}</ref> Ин сомона кӯшиш мекард равандҳои баррасии мутахассисонро ҷорӣ кунад ва дар ҳолате ки ихтилоф тавассути консенсус ҳал намешуд, мутахассисон барои қабули тасмиме дахолат мекарданд.<ref name="Jason Z Cohen">{{Cite news|last=Cohen|first=Jason Z|date=March 3, 2008|title=Citizendium's Larry Sanger: Experts Make It Better|url=http://www.linuxinsider.com/rsstory/61983.html?welcome=1205003304&welcome=1205003861&wlc=1234584689&wlc=1235641480|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517112405/http://www.linuxinsider.com/rsstory/61983.html?welcome=1205003304&welcome=1205003861&wlc=1234584689&wlc=1235641480|archive-date=May 17, 2011|access-date=March 8, 2008|work=LinuxInsider|publisher=ECT News Network|accessdate=2025-11-18|archivedate=2011-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517112405/http://www.linuxinsider.com/rsstory/61983.html?welcome=1205003304&welcome=1205003861&wlc=1234584689&wlc=1235641480}}</ref> == Эзоҳ == == Пайвандҳо == * [[:en:User:Larry Sanger|Саҳифаи корбар Ларри Сэнгер Википедиаи англисӣ]]{{ref-en}} * [http://enlightenment.supersaturated.com/essays/text/larrysanger/diss/index.html Эссе Ларри Сэнгера «Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification»]{{ref-en}} * [http://www.kuro5hin.org/story/2001/7/25/103136/121 «Британника ё Нупедия? Ояндаи донишномаи озод»]{{ref-en}} — мақолаи Ларри Сэнгер * [http://www.kuro5hin.org/story/2001/9/24/43858/2479 «Википедия широко открыта. Почему она так быстро растёт? Почему она не переполнена чепухой?»]{{ref-en}} — статья Ларри Сэнгера * [http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 «Почему Википедия должна отказаться от своего антиэлитаризма»]{{ref-en}} — статья Ларри Сэнгера * [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213&from=rss «Ранняя история Нупедии и Википедии: мемуар»]{{ref-en}} и [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/19/1746205&tid=95 «Ранняя история Нупедии и Википедии, часть II»]{{ref-en}} — статьи Ларри Сэнгера * {{Твиттер|lsanger|Ларри Сэнгер}} * {{facebook.com|pages/Larry-Sanger/107978809222387|Ларри Сэнгер}} == Сарчашма == {{хурд}} funu1meug87acgrsf8g4blryjk7sr83 0 164181 1491727 1214937 2026-10-31T02:42:41Z Carlos yo 20379 1491727 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Хосе Парра Мартинес |акс = José Parra, Estadio, 1955-10-22 (649) (cropped).jpg |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Хосе Парра Мартинес<br>(José Parra Martínez) |ном_ҳангоми_таваллуд = |таърихи_таваллуд = {{birth date|1925|8|28|df=y}} |макони_таваллуд = [[Бланес]], [[Испания]]<ref group=қайд>[[:en:Spain|Spain]], [[:en:Blanes|Blanes]]</ref> |таърихи_вафот = {{death date and age|2016|2|29|1925|8|28|df=y}} |макони_вафот = [[Террасса]], [[Испания]] |қад = {{қад|m=1.74}} |мавқеъ = {{afp|DF}} |бошгоҳи_кунунӣ = |рақам = |солҳои_ҷавонӣ1 = |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = San Pablo del Campo[[:en:San Pablo del Campo|^en]] |солҳо1 = |бошгоҳҳо1 = Poble Sec[[:en:Poble Sec|^en]] |баромадҳо1 = |голҳо1 = |солҳо2 = |бошгоҳҳо2 = CE Júpiter[[:en:CE Júpiter|^en]] |баромадҳо2 = |голҳо2 = |солҳо3 = 1945–1947 |бошгоҳҳо3 = Terrassa FC[[:en:Terrassa FC|^en]] |баромадҳо3 = |голҳо3 = |солҳо4 = 1947–1959 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Испания}} [[Эспанйол (бошгоҳи футбол)|Эспанйол]][[:en:RCD Espanyol|^en]] |баромадҳо4 = 216 |голҳо4 = 1 |солҳо5 = 1959–1960 |бошгоҳҳо5 = Cartagena FC[[:en:Cartagena FC|^en]] |баромадҳо5 = |голҳо5 = |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 1954 |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол|Spain}}[[:en:Spain B national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 1 |голҳои_миллӣ1 = 0 |солҳои_миллӣ2 = 1950–1951 |дастаи_миллӣ2 = {{Футбол|Spain}}[[:en:Spain national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ2 = 7 |голҳои_миллӣ2 = 0 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Хосе Парра Мартинес''' ({{lang-es|''José Parra Martínez''}}; [[28 август]]и [[1925]], — {{death date|2016|2|29|1925|8|28|df=y}}, [[Бланес]], [[Испания]]) — футболбози [[Испания|испанӣ]], {{afp|df}}.<ref>[[:en:José Parra Martínez|José Parra Martínez]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони 28 август]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1925]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Испания]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Испания]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Poble Sec]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Júpiter]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Terrassa]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Эспанйол]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Cartagena]] {{Spain-footy-bio-stub}} tea82y7pbnch9zxlt9x3lzyu66gof9x 0 220434 1491732 1414749 2026-10-31T07:05:38Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491732 wikitext text/x-wiki {{ВМ|{{PAGENAME}}|Вилоят}} '''Ноҳияи Деҳканобод''' ({{lang-uz|Dehqonobod tumani}}, Деҳқонобод туманӣ) — ноҳия дар [[вилояти Қашқадарё]]и [[Ӯзбекистон]] воқеъ аст, ки дар қисмати ҷанубу шарқии ҷумҳурӣ ҷойгир аст. Маркази маъмурӣ — шаҳраки Карашин. Аҳолии ноҳия ([https://web.archive.org/web/20241007092027/https://qashstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/10065-2023-yilning-1-aprel-holatiga-dehqonobod-tumanining-doimiy-aholisi-soni 2023]) тақрибан 156 963 ҳазор нафар. Аз ҳудуди ноҳия роҳи автомобилгарди байналмилалии M39 бо дастрасӣ ба [[Тоҷикистон]] ва [[Афғонистон]] (2004-2007) сохта шуда буд, хатти роҳҳои оҳани Тошгузар - Бойсун - Қумқурғон, ки роҳи оҳани Қашқадарёро бо вилояти Сурхондарё пайваст кардаааст мегузарад. Хатти нави алоқаи нахӣ-оптикӣ дар байни Қаршӣ ва шаҳри [[Тирмиз]] низ тавассути ин ноҳия кашида шуда. Ғайр аз ин, «Ӯзбекэнерго» сохтмони хати баландшиддати интиқоли барқии 500 киловолтаи "Зеристгоҳи Сурхон" - "Зеристгоҳи Гузар" бо автотрансформатори АТ-2 дар зеристгоҳи Сурхан анҷом додааст. Минтақа аз канданиҳои фоиданок бой аст, аз ҷумла доломит, гипс, нуриҳои калий (кони Тюбегатан, [https://uz-potash.uz/oz Корхонаи воҳиди нуриҳои калийноки минералӣ дар Деҳканобод] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241007090609/https://uz-potash.uz/oz |date=2024-10-07 }}) ва ғайра. Дар Деҳқонобод зиёда аз 100 мактабҳои таълими миёнаи умуми ва 3-то Мактаби Ихтисосонидаи Таълими Умумии Давлатӣ ([[Забони ӯзбекӣ|узб]]-Ixtisoslashtirilgan Davlat Umumtalim Maktabi) аз ҷумла 69-МИТУД [https://t.me/boguchorbog1/58, 70-МИТУД], 77-МИТУД фаолияти худро мебарад.Қариб 15-то аз ин мактабҳо дар [[Забони тоҷикӣ|забони тоҷики]] таълими миёнаи мактаби медиҳанд.Дар Деҳқонобод филиали мактаби президент вуҷуд дорад. Соҳаи тиббиёт ривоҷ ёфтааст [https://orginfo.uz/uz/organization/2b1bc13eb074/ ."Техникуми тиббиёти ба номи Абӯалӣ Ибни Сино"] яке аз муассисаҳои таълимии пешрафтатарини Ӯзбекистон аст. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{uzbek-geo-stub}} {{вилояти Қашқадарё}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои вилояти Қашқадарё]] 9g8306dywly09i3k2k51f0t1pdkh0h3 0 277006 1491730 1490856 2026-10-31T04:43:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491730 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мушаррафа Ҷӯраева |номи аслӣ = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева |таърихи таваллуд = 29.08.1965 |зодгоҳ = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]] |ҷойҳои кор = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017) |унвонҳои илмӣ = {{унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] |роҳбари илмӣ = [[Баҳриддин Камолиддинов]] |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Зиндагинома == Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф [[Рустам Ҷӯраев]] ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст. Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд. Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт<ref name="pressa" />. == Фаъолияти илмӣ == Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард. Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид. Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд. == Осор == === Монография ва китобҳо === * «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004) * «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017) * «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017) * «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023) * «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023) * «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] 3cu87bfb3q2zvpnricq8n8t8ci8ismf 0 277260 1491738 1488856 2026-10-31T10:42:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491738 wikitext text/x-wiki [[Акс:Провинции_Испании.png|рост|мини|400x400пкс| Тақсимоти маъмурии Испания]] [[Испания]] [[Давлати унитарӣ|давлати воҳиди унитарӣ]] мебошад. Воҳиди асосии маъмурию ҳудудӣ дар [[Испания]] ҷамоати худ''мухтор'' ( ''вилояти мухтор'', {{Lang-es|comunidad autónoma}} ) <ref>{{Cite web|url=http://en.pons.com/translate?q=comunidad&l=enes&in=&lf=es|title=comunidad {{!}} Spanish » English {{!}} PONS|publisher=en.pons.com|accessdate=2016-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818063941/http://en.pons.com/translate?q=comunidad&l=enes&in=&lf=es|archivedate=2016-08-18}}</ref> аст. Айни замон дар кишвар 17 вилоятҳои мухтор, дар ҳоле, ки Кишвари Баскҳо, Каталония, Наварра, Галисия ва [[Андалусия|Адалусия]] мухторияти васеъ доранд. Вилоятҳои мухтор дар навбати худ ба '''комаркҳо''' (ноҳияҳо, ё минтақаҳо) тақсим мешаванд, айни замон дар Испания шумораи комаркҳо 324 аст <ref name="digital.csic.es">[http://digital.csic.es/handle/10261/42537 SEIS.net: Sistema español de información de suelos en Internet]</ref>. '''Комаркҳо''', дар навбати худ, ба воҳидҳои маъмурию ҳудудии сатҳи поёнӣ - '''мунисипалитетҳо''', деҳаҳои алоҳида ва ҳатто маҳаллаҳо дар дохили маҳалҳои аҳолинишин тақсим карда мешаванд. Дар Испания зиёда аз 8 ҳазор мунисипалитет мавҷуд аст. Мақоми намояндагии мунисипалитет шӯрои шаҳр ё мақомоти иҷроияи шаҳрдорӣ ( {{Lang-es|Ayuntamiento}}, иҷроия - шӯрои маҳаллии ҳокимият ( {{Lang-es|Junta de Gobierno Local}}), ки аз ''Раис''({{Lang-es|alcalde}}) ва аъзои шӯро ''Вокал'' ({{Lang-es|Vocal}} иборат аст. Ташаккули ҷамоатҳои мустақил дар Конститутсияи соли 1978 пешбинӣ шудааст (аз ҷумла, моддаи 152.1 заминаи институтсионалии ин ҷамъиятҳои мухторро муқаррар мекунад - Ассамблеяи қонунгузорӣ (маҷлис), ки бо раъйи умумӣ интихоб шудааст, Шӯрои Ҳукумат бо вазифаҳои кори иҷроия ва Раиси ҷамоати мухтор, ки Ассамблеяи қонунгузорӣ интихоб кардааст. Маъмулан, қаламравҳои онҳо бо ҳам мувофиқат мекунанд, сарҳадҳои вилоятҳо дар доираи минтақаҳои таърихӣ, гарчанде ки баъзе аз ҷамоатҳо ташаккули маҳаллии хешро танҳо пас аз гузариш ба демократия оғоз намуданд (мисол - Мадрид, Риоҷа). Ҷамоатҳои мухтор (Вилоятҳои мухтор) оинномаҳои худро доранд; ҳукуматҳои ҷамоатҳо қудратро бо ҳукумати марказӣ мубодила мекунанд. Мақомоти намояндагии ҷамоатҳои мухтор парлумонҳо мебошанд ( ''Parlamento'' ), дар Астурия - ҳукумати генералӣ ( ''Junta General'' ), дар Мурсия, Экстремадура ва Мадрид - маҷлисҳо ( ''Асамблеа'' ), дар Арагон, Кастилия-ла-Манч, Кастилия-Леоне ва Валенсия - палатаҳо ( ''cortes)'' ). Мақомоти иҷроия - ҳукуматҳо (''Gobierno'' ), дар Галисия, Экстремадура, Кастилия-ла-Манш, Кастилия-Леон - идораҳо ( ''Junta''), дар Арагон ва Наварра - вакилон ( ''Diputación'' ), дар [[Андалусия]], Астурия ва Валенсия - шӯроҳо ( ''Consejo'' ), ҳар яке аз ин мақомоти иҷроия аз раис (''Presidente'' ) ва мушовирон ( ''Consejero'' ) иборат аст. Ҷамоатҳои мухтор дар навбати худ, ба '''музофотҳо''' тақсим мешаванд (''provincias'') - ки ҳамагӣ 50-то аст ва ду шаҳри ба ном шаҳри мухтор (''ciudades autónomas'') дар [[Африқо]] - Сеуту ва Мелиля. Мақомоти намояндагии музофотҳо шӯрои музофотҳо (''Diputación provincial''), мақомоти иҷроия - ҳукуматдории ҳукумат мебошанд (''Junta de Gobierno''), ки аз раис (''Presidente'') ва аъзои шӯро (''Vocal'') иборатанд. Вилоятҳои мухтор дар навбати худ ба '''комаркҳо''' (ноҳияҳо, ё минтақаҳо) тақсим мешаванд, айни замон дар Испания шумораи комаркҳо 324 аст <ref name="digital.csic.es"/>. '''Комаркҳо''', дар навбати худ, ба воҳидҳои маъмурию ҳудудии сатҳи поёнӣ - '''мунисипалитетҳо''', деҳаҳои алоҳида ва ҳатто маҳаллаҳо дар дохили маҳалҳои аҳолинишин тақсим карда мешаванд. Дар Испания зиёда аз 8 ҳазор мунисипалитет мавҷуд аст. Мақоми намояндагии мунисипалитет шӯрои шаҳр ё мақомоти иҷроияи шаҳрдорӣ ( {{Lang-es|Ayuntamiento}}, иҷроия - шӯрои маҳаллии ҳокимият ( {{Lang-es|Junta de Gobierno Local}}), ки аз ''Раис''({{Lang-es|alcalde}}) ва аъзои шӯро ''Вокал'' ({{Lang-es|Vocal}} иборат аст. == Маҷлисҳои қонунгузорӣ == Ассамблея (Маҷлиси қонунгузорӣ) дар сатҳи ҷамоатҳо парлумони якпалатагӣ аст ва вобаста аз ҷомеа, намудҳои ин мақомоти қонунгузор фарқ мекунанд: * Парлумон: Андалусия, Ҷазираҳои Балеар, Ҷазираҳои Канар, Каталония, Галисия, Риоха, Наварра, Кишвари Баскҳо * Кортесҳо: Арагон, Кастилйа ла Манча, Кастилйа ва Леон, Валенсия * Ассамблея: Экстремадура, Мадрид ва Мурсия * Хунта: Астурия == Интихобот == Интихобот ба мақомоти ҳокимяти ҷамоатҳо дар асоси ҳуқуқи интихоботӣ баргузор мешавад. Интихобот рӯзи якшанбеи охири моҳи май дар ҳар чор сол, ба истиснои Андалусия, Каталония, Галисия ва Кишвари Баскҳо, дар ҳама ҷамоатҳои мухтор баргузор мешаванд. Валенсия, Наварра ва Арагон мувофиқи ин тартибот интихобот мегузаронанд, аммо пас аз ислоҳоти қонунҳои мухторияти хеш, Раиси ҷамоати мухтор ҳақ дорад парлумонро пароканда кунад ва интихоботро ба муҳлати гуногун таъйин кунад, агар муҳлати ваколаташ ба охир нарасад. == Ҷамоатҳои худмухтори (вилоятҳои) Испания == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Испания}} * [[Андалусия]] (Andalucía), масоҳат - 87.268 км², пойтахт - [[Севиля]] * [[Арагон]] (Aragón), масоҳат - 47 719 км², пойтахт - [[Сарагоса]] * [[Астурия]] (Principado de Asturias), масоҳат - 10 604 км², пойтахт [[Овиедо]]. * [[Ҷазираҳои Балеар|Ҷазираҳои]] Балеар (Islas Baleares), масоҳат - 4992 км², пойтахт - [[Палма де Малйорка]] * [[Валенсия(Вилоят)|Валенсия]] (Comunidad Valenciana), масоҳат - 23,255 км², пойтахт - [[Валенсия (шаҳр)|Валенсия]] * [[Галисия]] (Galicia), масоҳат - 29 574 км², пойтахт - [[Сантяго де Компостела]] * [[Ҷазираҳои Канар]] (Islas Canarias), масоҳат - 7447 км², пойтахт - Лас Палмас де Гран Канария, Санта Крус де Тенерифе * [[Кантабрия]] (Cantabria), масоҳат - 5321 км², пойтахт - [[Сантандер]] * [[Кастиллйа-Ла Манча]] (Castilla-La Mancha), масоҳат - 79 463 км², пойтахт - [[Толедо]] * [[Кастиллйа-Леон]] (Castilla y León), масоҳат - 94,223 км², , пойтахт - [[Валйадолид]] * [[Каталония]] (Cataluña), масоҳат - 32 114 км², пойтахт - [[Барселона]] * [[Мадрид (Вилоят)|Мадрид]] (Мадрид, бо ҳуқуқик вилояти мухтор), масоҳат - 8,028 км², пойтахт [[Мадрид]] * [[Мурсия (Вилоят)|Мурсия]] (Región de Murcia), масоҳат -11,313 км², пойтахт - [[Мурсия]] * [[Наварра]] (Navarra), масоҳат - 10 391 км², пойтахт - [[Памплона]] * [[Риоҷа]] (La Rioja), масоҳат - 5045 км², пойтахт - [[Логронйо]] * [[Кишвари Баскҳо]] (País Vasco), масоҳат - 7234 км², пойтахт - [[Витория (Испания)|Витория]] * [[Экстремадура]] (Extremadura), масоҳат - 41 634 км², пойтахт [[Мерида]]. == Музофотҳо == * Авила (Ávila), пойтахт - Авила * Алава (Álava), пойтахт - Витория * Аликанте, пойтахт - Аликанте * Албасете, пойтахт - Албасете * Алмерия, пойтахт Алмерия * Астурия (Музофот), пойтахт - Овьедо * Бадахоз , пойтахт - Бадахоз * Ҷазираҳои Болеар (Baleares), пойтахт - Палма * Барселона (Музофот), пойтахт - Барселона * Бискайя (Vizcaya), пойтахт- Билбао * Бургос, пойтахт - Бургос * Валенсия (Музофот), пойтахт - Валенсия * Валладолид, пойтахт - Валладолид * Гвадалахара, пойтахт - Гвадалахара * Гипускоа (Guipúzcoa), пойтахт - Сан Себастян * Гранада, пойтахт - Гранада * Герона, пойтахт - Герона (Ҷирона) * Кадиз (Кадис), пойтахт - Кадиз * Кантабрия, пойтахт - Сантандер * Касерес (Cáceres), пойтахт - Касерес * Кастеллон (Castellón), пойтахт - Кастеллон де ла Плана * Кордоба, пойтахт - Кордоба * Куэнка, пойтахт Куэнка * Ла Коруна, пойтахт - Ла Коруна * Ла-Риоҷа, пойтахт - Логронйо * Лас Палмас, пойтахт - Лас Палмас де Гран Канария * Леон, пойтахт - Леон * Лерида, пойтахт - Лерида * Луго, пойтахт - Луго * Мадрид (Музофот), пойтахт - Мадрид * Малага, пойтахт - Малага * Мурсия (Музофот), пойтахт - Мурсия * Наварра, пойтахт - Памплона * Оренсе, пойтахт - Оренсе * Паленсия, пойтахт - Паленсия * Понтеведра, пойтахт - Понтеведра * Саламанка, пойтахт - Саламанка * Замора, пойтахт - Саламанка * Санта Крус де Тенерифе, пойтахт - Санта Крус де Тенерифе * Сарагоса, пойтахт Сарагоса * Севиля (Музофот), пойтахт - Севиля * Сеговия, пойтахт - Сеговия * Сория, пойтахт - Сория * Сюдад Реал, пойтахт - Сьюдад Реал * Таррагона, пойтахт - Таррагона * Теруэл, пойтахт- Теруэл * Толедо, пойтахт - Толедо * Ҷаен, пойтахт - Ҷаен * Ҳуэлва, пойтахт - Ҳуэлва * Ҳуеска, пойтахт - Ҳуеска == Комаркаҳо (ноҳияҳо) == Комарка ( {{Lang-es|comarca}} ) - номи умумии ноҳия дар [[Испания]] мувофиқи системаҳои гуногуни минтақасозӣ <ref>На других [[Языки Испании|языках Испании]]: </ref>. Одатан, комаркаҳо воҳидҳои маъмурию ҳудудии сатҳи поёнтарро - мунисипалитетҳоро муттаҳид мекунанд. == Мунисипалитетҳо == Мувофиқи қонуни Испания дар бораи худидоракунии маҳаллӣ ( {{Lang-es|Ley reguladora de las Bases del Régimen Local}} <span lang="es">''Ley reguladora de las Bases del Régimen Local''</span> ) мунисипалитет субъекти асосии сохтори ҳудудии давлат мебошад, шахси ҳуқуқӣ ва салоҳияти ноил шудан ба ҳадафҳои худро дорад; унсурҳои он ҳастанд, қаламрав, ки аҳолӣ ва идораи иаҳаллӣ дорад, мебошад <ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/l7-1985.html Ley 7/1985, de 2 de abril, Reguladora de las Bases del Régimen Local] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201029162123/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/l7-1985.html |date=2020-10-29 }} art.11</ref>. Дар Испания, ҳамагӣ 8,124 муниципалитет мавҷуд аст <ref>[http://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/all/all Datos del registro de Entidades Locales] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210308124630/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/all/all |date=2021-03-08 }} Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas</ref>, ки 47% камтар аз 500 аҳолӣ доранд, 44% аз 500 то 10,000 аҳолӣ, 8% аз 10,000 то 100,000 аҳолӣ ва 145 муниципалитет зиёда аз 100 000 аҳолӣ доранд. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * [http://www.congreso.es/constitucion/ficheros/c78/cons_ingl.pdf Сарқонуни Испания 1978] {{ref-es}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на испанском языке">)</span> [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Испания]] jnddzi4mkugqe8iac8dqqmq3lo9h8pp 0 277572 1491718 1131461 2026-10-30T19:16:43Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491718 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Районный центр | номи тоҷикӣ = Гебзе | номи аслӣ = {{lang-tr|Gebze}} | lat_deg = 40 | lon_deg = 29 | lat_min = 48 | lat_sec = 0 | lat_dir = | lon_min = 25 | lon_sec = 50 | lon_dir = | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = есть | сайт = http://www.gebze.gov.tr/ | add1n = Расположение<br />района Гебзе<br />в иле Коджаэли | add1 = [[Файл:Kocaeli location Gebze.svg|200px]] }} '''Гебзе''' ( {{Lang-tr|Gebze}} <span lang="tr" style="font-style:italic;">Гебзе</span> ) - шаҳр ва ноҳия дар [[Вилояти Коҷаели]] ( [[Туркия]] ) аст. == Таърих == Соли 1912 дар шаҳр ва минтақа шахсони зерин зиндагӣ мекарданд: Туркҳо - 18 900 нафар. Юнониҳо - 12,883 Арманиҳо - 6,889 нафар <ref>George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918</ref> Моҳи марти соли 1921, дар давраи ҷанги дуюми юнонӣ-туркӣ, шаҳр яке аз нуқтаҳои ибтидоии ҳуҷуми юнонӣ буд, ки ба муҳорибаи дуюми Инёну оварда расонид . == Бародашаҳрҳо == * [[ Каракол |Қарокӯл]] ( {{Lang-ky|Каракол}} ) ( [[Қирғизистон]] ). == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20050814000910/http://www.gebze.bel.tr/ Сомонаи расмии шаҳр] * [http://www.gebze.gov.tr/ Сомонаи расмии ноҳия] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия]] 96ty9dskusgxwtqaees8icergbvavcr 0 283617 1491712 1222232 2026-10-30T15:36:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491712 wikitext text/x-wiki {{Мардум|group=Афғонҳои Тоҷикистон|population=Маълумоти гуногун|popplace=[[Душанбе]]<ref name="IRIN2004">{{citation|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=40399|title=Tajikistan: Focus on Afghan refugees|periodical=IRIN News|date=2004-02-16|accessdate=2009-06-16}}</ref>|langs=[[Забони дарӣ|Дарӣ]], [[Забони пашту|пашту]], [[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]], ва диг. [[забонҳои Афғонистон]]<ref name="Eurasianet2001">{{citation|title=Afghan Refugees Camped on Tajik-Afghan Border|date=2001-10-01|accessdate=2009-06-16|periodical=Eurasianet|url=http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/eav100101.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904131316/http://www.eurasianet.org/departments/rights/articles/eav100101.shtml|archive-date=2008-09-04|url-status=dead}}</ref>|related-c=}}Аҳолии '''афғонҳо дар Тоҷикистон''' асосан аз гурезагон аз ҷангҳои мухталифе иборат аст, ки Афғонистонро азият додаанд. Онҳо аксарияти кулли гурезаҳоро дар Тоҷикистон ташкил медиҳанд; дигар гурезагон дар ин кишвар чанд уйғур ва ироқиро дар бар мегиранд. == Таърихи муҳоҷират == {| class="wikitable" style="float: right" |+ Омори UNHCR дар бораи паноҳандагони афғон дар Тоҷикистон ! Соли ! Рақам |- | 1994 | 695 |- | 1995 | 620 |- | 1996 | 1,161 |- | 1997 | 2,164 |- | 1998 | 3,622 |- | 1999 | 4,531 |- | 2000 | 15,354 |- | 2001 | 15,336 |- | 2002 | 3,427 |- | colspan="2" | <small>Гурезагони [[Панҷ (рӯд)|дарёи Панҷро]] дар бар мегирад</small> |} Тоҷикистон бори аввал қонун дар бораи гурезаҳоро соли 1994 қабул карда, онҳоро ба Конвенсияи соли 1951 дар бораи мақоми гурезагон ва протоколи соли 1967, ки ба он тағйирот ворид кард, қисман мутобиқ кард. Аммо, дар давоми солҳои 90-ум, чанд гурезаи афғон Тоҷикистонро макони зист интихоб карданд; аксарият шахсоне буданд, ки бо афтодани [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон]] ва маъмурияти [[Ҷумҳурии Афғонистон]] [[Муҳаммад Наҷибуллоҳ]] робита доштанд. Ғайр аз ангезаҳои сиёсӣ, хушксолӣ як омили дигари муҳоҷират буданд. То моҳи майи соли 2001, Кумитаи паноҳандагони афғон изҳор дошт, ки танҳо дар Душанбе 4000 гуреза ҳаст, дар ҳоле ки ҳукумати Тоҷикистон ин рақамро аз се то чаҳор маротиба афзоиш додааст. Ин гурезагони барвақт асосан ӯзбекҳо ва тоҷикони шимоли Афғонистон буданд. Бо оғози ҳамлаҳои таҳти раҳбарии ИМА ба Афғонистон дар соли 2001, хуруҷи гурезагон шиддат гирифт. Аммо, Тоҷикистон марзи ҷанубии худро баст ва гурезаҳои зиёдеро дар ҷазираҳои [[Панҷ (рӯд)|дарёи Панҷ,]] ки марзи байни ду кишварро ташкил медиҳанд, мононданд. Пас аз иқдомоти шабеҳи Эрону Покистон, ки ҳарду аллакай беш аз як миллион гурезаро қабул карда буданд, Тоҷикистон охирин кишвари ҳаммарз бо Афғонистон буд, ки марзҳои худро барои мардуми бидуни раводид расман баст. Ҳукумати Тоҷикистон вазъи бетартиби дохилии худро, ки дар натиҷаи [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992-1997]] ба вуҷуд омадааст ва набудани маблағ барои таъмин намудани гурезагон ҳамчун далел овардааст. Ҳамватанони сарватманди шӯравии собиқи шӯравии Осиёи Марказии Тоҷикистон Ӯзбекистон ва Туркманистон низ марзҳои худро барои гурезаҳои афғон бастанд. То аввали соли 2002 то ҳол 14000 нафар дар Тоҷикистон боқӣ монданд. Дар охири ҳамон сол тамоми гурӯҳ ба Афғонистон баргардонида шуданд. Аз соли 2006 тахминҳои шумораи онҳое, ки дар Афғонистон боқӣ мондаанд, аз 1000 то 20000 нафарро ташкил медиҳад. Дар байни гурезагон шумораи афзояндаи англисзабонҳо буданд, ки аз таъқибот барои робитаҳояшон бо ташкилотҳои ҷамъиятии ғарбии Афғонистон метарсиданд; Покистон бинобар афзоиши ноустувории сиёсӣ дар он кишвар, як макони камтар маъмул гашт. Инчунин дар пайдоиши ҷуғрофӣ ва этникии гурезаҳо тағйирот ба амал омада, шумораи одамоне, ки аз шаҳрҳои марказӣ ва ҷанубии Афғонистон, ба монанди [[Вилояти Ҳелманд|Ҳилманд]], [[Қандаҳор]] ва [[Кобул]] буданд, меафзуд. Бо вуҷуди ин, тоҷикони этникӣ то ҳол як ҳиссаи калон &#x2014; тақрибан 70% &#x2014; мавҷи охирини гурезаҳоро ташкил медиҳанд. UNCHR тахмин медошт, ки дар соли 2010 аз ҳафт то ҳашт ҳазор афғони дигар дар Тоҷикистон паноҳ бурда метавонанд. Гурезаҳои афғон дар Тоҷикистон ба сурати умум умедворанд, ки дар кишварҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ муосир кӯчонида шаванд ё ба ватан баргарданд, на дар қаламрави Тоҷикистон бимоганд. То соли 2005, UNHCR 720 чунин гурезаҳоро дар Иёлоти Муттаҳида ва Канада ҷойгир карда буд ва нақшаи кӯчонидани онҳо дар маҷмӯъ 1500 нафарро дошт. == Адабиёт == {{Эзоҳ|2}}{{ТарҷумаКунед|en|Afghans in Tajikistan}} == Хониши иловагӣ == * Øverland, Indra (2005), "Humanitarian Organizations in Tajikistan and the Coordination of Aid to Displaced Afghans in No Man's Land", Journal of Refugee Studies, 18 (2): 133–150, doi:10.1093/refuge/fei017 == Пайвандҳои беруна == * [http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/02/201022693840451803.html Al Jazeera English - МАРКАЗ / / С. ASIA - Ҷараёни гурезагон тоҷиконро нигарон кардааст] * [https://web.archive.org/web/20110129014541/http://tajikam.com/ Портали Тоҷикам] [[Гурӯҳ:Ақвоми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Category:Диаспораи афғонҳо дар Тоҷикистон]] pb09x71buxo1jzwybcki1s5dyw3jxdu 0 285579 1491737 1293770 2026-10-31T10:03:28Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491737 wikitext text/x-wiki {{Корофарин}} '''Серге́й Миха́йлович Брин''' ({{lang-en|Sergey Brin}}; {{ВД-Дебоча}})<ref>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/sergey-brin-12103333|title=Sergey Brin biography|publisher=biography.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVrjmZjp?url=http://www.biography.com/people/sergey-brin-12103333|archivedate=2013-05-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bornrich.com/sergey-brin.html|title=Sergey Brin - bio|publisher=bornrich.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVrlTNsa?url=http://www.bornrich.com/sergey-brin.html|archivedate=2013-05-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14191274/|title=Брин, Сергей — президент по технологии компании Google Inc|publisher=''[[Лента.ru]]''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HLyyQ0Va?url=http://lenta.ru/lib/14191274/|archivedate=2013-06-13}}</ref> — муҳандиси роёна ва соҳибкори интернетии амрикоӣ ба ҳисоб меравад. Ҳамҷоя ӯ бо Ларри Пейҷ, [[Google]] -ро таъсис додааст. Брин президенти ширкати модарии Google, Alphabet Inc., ба ҳисоб рафта ӯ аз ин мақомаш 3 декабри соли 2019 ба истеъфо баромадаст.<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/google-founders-larry-page-sergey-brin-stepping-company/story?id=67472607|title=Google founders Larry Page and Sergey Brin stepping down as CEO and president|website=ABC News|lang=en|accessdate=2020-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191203232254/https://abcnews.go.com/Business/google-founders-larry-page-sergey-brin-stepping-company/story?id=67472607|archivedate=December 3, 2019}}</ref> Брин ва Пейҷ ҳамчун ҳаммуассис, саҳмдорони назирӣ, аъзои раёсат ва кормандон дар Alphabet боқӣ мондаанд. Мувовифиқи омори соҳи январи соли 2021, Брин 9-умин сарватманди ҷаҳон аст, ки дороиаш тақрибан 75 миллиард доллари амрикоиро ташкил медиҳад.<ref name=":0">https://www.forbes.com/profile/sergey-brin/?list=forbes-400#7e425cde4b43 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200722002146/https://www.forbes.com/profile/sergey-brin/?list=forbes-400#7e425cde4b43}} Retrieved 22/7/2020</ref><ref name="Profile Sergey Brin">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/sergey-brin/?list=rtb|title=Sergey Brin profile|website=Forbes|accessdate=January 24, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909010328/https://www.forbes.com/profile/sergey-brin/?list=rtb|archivedate=September 9, 2017}}</ref> Брин дар синни шашсолагӣ бо аҳли оилааш аз Иттиҳоди Шӯравӣ ба ИМА муҳоҷират карда аст. Вай дараҷаи бакалаврии худро дар Донишгоҳи Мэриленд, Коллеҷи Парк ба даст оварда, бо пайравӣ аз падар ва бобояш бо омӯзиши математика ва ҳамчунин информатика ба рӯй овардааст. Пас аз хатм, ӯ барои ба даст оварани унвони докторӣ ба Донишгоҳи Стэнфорд дар риштаи информатика дохил шуд. Дар он ҷо ӯ бо Пейҷ ошноӣ пайдо кард, ки бо ӯ системаи ҷустуҷӯии веб сохта буданд. Барномаи ҷустуҷӯии онҳо дар Стенфорд маъруфият ба даст овард ва онҳо таҳсилоти доктории худро қатъ карданд, то стартапи Google-ро дар гаражи Сюзан Войчики дар Менло Парк боз кунанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/google-cofounders-paid-1700-garage-rent-2015-9?r=UK&IR=T|title=Larry Page and Sergey Brin paid $1,700 a month to rent the garage where Google was born|website=Business Insider|accessdate=October 17, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018043300/https://www.businessinsider.com/google-cofounders-paid-1700-garage-rent-2015-9?r=UK&IR=T|archivedate=October 18, 2018}}</ref> == Зиндагӣ ва таҳсил == Брин 21 августи соли 1973, дар шаҳри Москва, дар [[Иттиҳоди Шӯравӣ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2018/06/19/us/immigrants-who-made-america-great-cfc/index.html|title=Nine immigrants who helped make America great|author=Jimison|first=Robert|date=July 31, 2019|publisher=CNN|accessdate=August 18, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818102346/https://www.cnn.com/2018/06/19/us/immigrants-who-made-america-great-cfc/index.html|archivedate=August 18, 2019}}</ref> дар оилаи яҳудӣ таваллуд шудааст,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/sergey-brin|title=Archived copy|accessdate=February 20, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321094557/https://www.jewishvirtuallibrary.org/sergey-brin|archivedate=March 21, 2019}}</ref> Михаил ва Евгения Брин, ҳардуяшон хатмкардаи [[Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов|Донишгоҳи давлатии Маскав]] ба номи Ломоносов (MSU) мебошанд.<ref>{{Cite news|author=Rolnik|first=Guy|title='I've Been Very Lucky in My Life'|url=https://www.haaretz.com/1.4983416|work=Haaretz|date=May 22, 2008|accessdate=March 10, 2020|archivedate=November 12, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191112103329/https://www.haaretz.com/1.4983416}}</ref> Падараш профессори бознишастаи математика дар Донишгоҳи Мэриленд ва модараш пажӯҳишгар дар Маркази парвозҳои кайҳонии Годдард НАСА мебошанд.<ref name="Moment">{{Cite journal|author=Malseed|first=Mark|date=February 2007|title=The Story of Sergey Brin|journal=[[Moment Magazine]]|url=http://www.oldsite.momentmag.net/moment/issues/2007/02/200702-BrinFeature.html|=https://web.archive.org/web/20130121055147/http://www.oldsite.momentmag.net/moment/issues/2007/02/200702-BrinFeature.html}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130121055147/http://www.oldsite.momentmag.net/moment/issues/2007/02/200702-BrinFeature.html |date=2013-01-21 }}</ref> Оилаи Брин дар як хонаи сеҳуҷрагӣ дар маркази Маскав зиндагӣ мекард, ки бо онҳо бибии падарии Сергей ҳам якҷоя зиндагонӣ мекард.<ref name="Moment"/> Соли 1977, пас аз баргаштани падараш аз як конфронси математика дар шаҳри [[Варшава]]и Полша, Михаил Брин гуфт , ки ҳоло вақти муҳоҷирати оилааш фаро расидааст. Оилаи онҳо моҳи сентябри соли 1978 барои гирифтани раводиди хуруҷи худ расман муроҷиат кард ва дар натиҷа падари ӯ "фавран аз кор ронда шуд". Бо сабабҳои маълум, модараш ҳам маҷбур шуд, ки корашро тарк кунад. Дар тӯли ҳашт моҳи оянда, бидуни ягон даромади доимӣ, онҳо маҷбур шуданд, ки интизори кори муваққатӣ шаванд, зеро метарсиданд, ки дархости онҳо рад карда шавад, зеро он барои бисёре аз радикалҳо буд. Моҳи майи соли 1979 ба онҳо раводидҳои расмии хуруҷ дода шуд ва иҷозат доданд, ки кишварро тарк кунанд. Оилаи Брин дар шаҳри [[Вена]] ва Париж зиндагӣ мекарданд, дар ҳоле ки Михаил Брин бо кумаки Анатоле Каток дар Донишгоҳи Мэриленд вазифаи омӯзгор пешбарӣ шуда буд. Дар ин муддат, оилаи Брин аз Ҷамъияти муҳоҷирони яҳудӣ дастгирӣ ва кумак дарёт кард. Онҳо 25-уми октябри соли 1979 ба Иёлоти Муттаҳида омада расиданд.<ref name="Moment"/><ref name="hias">{{Cite news|author=Strom|first=Stephanie|title=Billionaire Aids Charity That Aided Him|url=https://www.nytimes.com/2009/10/25/us/25donate.html|work=The New York Times|date=October 24, 2009|accessdate=October 31, 2018|archivedate=October 31, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181031133141/https://www.nytimes.com/2009/10/25/us/25donate.html}}</ref> Брин дар мактаби ибтидоӣ дар Мактаби Paint Branch Montessori дар Аделфи, Мэриленд таҳсил мекард, аммо дар хона таҳсилоти иловагӣ мегирифт; падари ӯ, профессори кафедраи математикаи Донишгоҳи Мэриленд ӯро ба омӯхтани математика ташвиқ мекард ва оилааш ба ӯ дар нигоҳ доштани малакаҳои забони русӣ кумак мекард. Вай дар мактаби миёнаи Элеонора Рузвелт, Гринбелт, Мэриленд таҳсил кардааст. Моҳи сентябри соли 1990 Брин ба Донишгоҳи Мэриленд номнавис шуд ва дар он ҷо соли 1993 дараҷаи бакалаври илмро аз шуъбаи информатика бо дипломи аъло дар риштаи информатика ва математика дар синни 19-солагӣ соҳиб шуд.<ref name="resume">{{Cite web|url=http://infolab.stanford.edu/~sergey/resume.html|title=Resume|author=Brin|first=Sergey|date=January 7, 1997|accessdate=March 9, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080322000250/http://infolab.stanford.edu/~sergey/resume.html|archivedate=March 22, 2008}}</ref> Брин таҳсили баъдидипломии худро дар соҳаи улуми компютерӣ дар Донишгоҳи Стэнфорд бо стипендияи баъдидипломии Бунёди Миллии Илм оғоз кард. Дар соли 1993, ӯ дар [[Тадқиқоти Wolfram|Wolfram Research]] , таҳиягарони Mathematica таҷриба омӯхтааст.<ref name="resume"/> То ҷое ки ӯ ҳанӯз дар соли 2008 низ, аз омӯзиши риштаи PhD дар Стэнфорд дар рухсатӣ буд.<ref>{{Cite web|url=http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/people/person.asp?personId=534604&symbol=GOOG|title=Sergey Brin: Executive Profile & Biography|website=[[Business Week]]|quote=He is currently on leave from the PhD program in computer science at Stanford university...|accessdate=March 9, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090308131028/http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/people/person.asp?personId=534604&symbol=GOOG|archivedate=March 8, 2009}}</ref> == Рушди системаи ҷустуҷӯӣ == Ҳангоми роҳнамоӣ барои донишҷӯёни нав дар Стэнфорд, ӯ бо Ларри Пейҷ ошноӣ пайдо кард. Чунин ба назар мерасид, ки ин ду шахсият дар аксари мавзӯъҳо ихтилофи назар доштанд, аммо пас аз он ки онҳо якҷоя вақт гузарониданд, "ҳамдами рӯҳонӣ- интеллектуалӣ ва дӯстони самимӣ шуданд". Таваҷҷуҳи Брин ба рушди системаҳои истихроҷи маълумот равона шуда буд, дар ҳоле ки Пейдж "консепсияи баровардани муҳимяити кори илмиро аз иқтибосҳояш дар ҳуҷҷатҳои дигар" пажӯҳиш мекард.<ref name="Economist">{{Cite news|title=Enlightenment Man|work=[[The Economist]]|date=December 6, 2008|url=https://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=12673407|accessdate=February 20, 2020|archivedate=February 3, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203054616/http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=12673407}}</ref> Онҳо якҷоя мақолаи илмиеро бо номи "Анатомияи василаи ҷустуҷӯии гиперматнии (фароматнӣ) миқёси бузург " навиштанд.<ref>{{Cite journal|author=Brin|first=S.|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–17|year=1998|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|issn=0169-7552|accessdate=August 28, 2015}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf |date=2015-09-27 }}</ref> Барои табдил додани иттилооти қафо, ки аз ҷониби веб -сайти BackRub ҷамъ оварда шудааст, ба андозаи муҳим барои як сафҳаи веб, Брин ва Пейҷ алгоритми PageRank-ро таҳия карданд ва фаҳмиданд, ки он метавонад барои сохтани системаи ҷустуҷӯӣ нисбат ба драйвери дар он замон мавҷудбуда истифода шавад.<ref name="wiredbirth">{{Cite journal|author=John Battelle|title=The Birth of Google|url=https://www.wired.com/wired/archive/13.08/battelle.html?tw=wn_tophead_4|journal=Wired|accessdate=February 12, 2018|date=August 13, 2005}}</ref> Алгоритми нав ба як навъи нави технология такя кард, ки мутобиқати пайвандҳои ақибро, ки як веб саҳифаро ба сафҳаи дигар пайваст мекарданд, таҳлил кард ва имкон дод, ки шумораи пайвандҳо ва дараҷаи онҳо дараҷаи саҳифаро муайян кунад.<ref name="Moschovitis">Moschovitis Group. ''The Internet: A Historical Encyclopedia'', ABC-CLIO, 2005.</ref> [[Акс:Page+brin_by_origa.jpg|мини|155x155пкс| Пейҷ ва Брин]] Ғояҳои худро бо ҳам омезиш дода, онҳо ба истифодаи ҳуҷраи хобгоҳи Пейҷ ҳамчун лабораторияи мошинсозӣ шурӯъ карданд ва аз компютерҳои арзон қисмҳои эҳтиётӣ барои сохтани дастгоҳе кашиданд, ки онҳо системаи ҷустуҷӯии навбунёдро бо шабакаи кампуси фарохмаҷрои Стэнфорд пайваст мекарданд.<ref name="wiredbirth"/> Пас аз пур кардани ҳуҷраи Пейҷ бо таҷҳизот, онҳо сипас утоқи хобгоҳи Бринро ба як офис ва маркази барномарезӣ табдил доданд ва дар он ҷо тарҳҳои нави системаи ҷустуҷӯии худро дар веб санҷиданд. Афзоиши босуръати лоиҳаи онҳо боис шуд, ки инфрасохтори компютерии Стэнфорд ба мушкилоти зиёд рӯ ба рӯ шавад.<ref name="economist.com">{{Cite journal|title=Enlightenment man|url=https://www.economist.com/node/12673407|journal=The Economist|accessdate=February 2, 2015|date=December 4, 2008}}</ref> Пейҷ ва Брин малакаҳои оддии барномасозии [[HTML|HTML-]] и собиқро барои ташкили як сафҳаи соддаи ҷустуҷӯ барои корбарон истифода карданд, зеро онҳо як созандаи веберо надоштанд, ки ягон чизи қобили таваҷҷуҳеро таҳия кунад. Онҳо инчунин ба истифодаи ҳама гуна қисматҳои компютер, ки пайдо карда метавонистанд, қудрати зарурии компютериро барои коркарди ҷустуҷӯҳои корбарони сершумор истифода мебурданд. Вақте ки системаи ҷустуҷӯии онҳо дар байни корбарони Стэнфорд шуҳрат пайдо кард, барои коркарди дархостҳо [[Сервер (барнома)|серверҳои]] иловагӣ лозим буданд. Моҳи августи соли 1996, версияи аввали Google дар сайти Стэнфорд дастрас шуд.<ref name="wiredbirth"/> То аввали соли 1997, саҳифаи BackRub ин ҳолатро чунин шарҳ дод: [[Акс:Websites_interlinking_to_illustrate_PageRank_percents.png|мини|179x179пкс| Вебсайти математикии бо ҳам алоқаманд, ки алгоритми PageRank мусоидат мекунад, бо таносуби андоза-фоизи давраҳо нишон дода шавад. [[Алгоритм]] бо номи худи Пейҷ гузошта шудааст.]] :: Баъзе оморҳо (аз 29 августи соли 1996) :: Ҷамъи умуми URL-ҳои индексатсионии: 75.2306&nbsp;Миллион :: Ҳаҷми мундариҷаи богиришуда: 207.022&nbsp;гигабайт ::... :: BackRub бо забонҳои Java ва Python навишта шудааст ва дар якчанд Sun Ultras ва Intel Pentiums, ки Linux кор мекунанд, кор мекунад. Пойгоҳи додаҳо дар як Sun Ultra series II бо 28GB диск нигоҳ дошта мешавад. Скотт Ҳасан ва Алан Стеремберг кумакҳои зиёде барои татбиқи ин лоиҳа карданд. Сергей Брин низ хеле саҳм гузоштааст ва сазовори сипосномаҳои бепоён аст. ::: - Лерри Пейҷ page</img> page <ref>[http://backrub.c63.be/1997/backrub.htm Downloaded 11 – February 2009]. Backrub.c63.be. Retrieved May 29, 2011 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130613155605/http://backrub.c63.be/1997/backrub.htm|date=June 13, 2013}}</ref> BackRub аллакай функсияҳо ва хусусиятҳои ибтидоии системаи ҷустуҷӯиро намоиш медод: вуруди пурсиш ворид карда шуд ва он рӯйхати бозгашти аз рӯи аҳамият пешбинишударо пешниҳод кард. Саҳифа ба ёд овард: "Мо фаҳмидем, ки мо як воситаи пурсиш дорем. Он ба шумо рейтинги хуби умумии саҳифаҳо ва тартиб додани сафҳаҳои минбаъдаро дод. " Пейдж гуфт, ки дар миёнаҳои соли 1998 онҳо билохира иқтидори минбаъдаи лоиҳаи худро дарк карданд: "Ба қарибӣ, мо дар як рӯз 10 000 ҷустуҷӯ анҷом додем. Ва мо тасаввур кардем, шояд ин ба дар ҳақиқат воқан ба назар биёяд. " <ref name="economist.com"/> Баъзеҳо рӯъёи Пейҷ ва Бринро ба таъсири Йоханес Гутенберг, ихтироъкори дастгоҳи чопии муосир муқоиса карданд: '''''"Дар соли 1440, Йоханнес Гутенберг Аврупоро бо чопхонаи механикӣ ошно кард, Инҷилро барои истифодаи оммавӣ ба чоп расонид. Технология имкон дод, ки китобҳо ва дастхатҳо бо асли худ нусхабардорӣ карда шуда, бо суръати хеле тезтар чоп шаванд ва бадин васила донишро паҳн карда, ба раванди эҳёи Аврупои Аврупо муосидат кунад... Google низ чунин кореро анҷом додааст.'''''" иқтибос аз ("'''Google the Gutenberg" Archived January 19, 2015, at the Wayback Machine. ''Information Technology''. October 1, 2009)''' Ин муқоисаро муаллифони ''The Google Story'' низ қайд кардаанд: «На аз он вақте ки Гуттенберг{{Фосила}}... ягон ихтирооти нав ба шахсони алоҳида қудрат бахшид ва дастрасиро ба иттилоот, ба монанди Google, амиқ табдил дод. " <ref name="Vise">[[Vise, David]], and [[Malseed, Mark]]. ''[[The Google Story]]'', Delta Publ. (2006)</ref> Инчунин, чанде пас аз он ки ин ду "муҳаррики нави худро барои ҷустуҷӯҳои веб сохтанд, онҳо дар бораи маълумоте, ки он замон берун аз веб буд, фикр мекарданд, ба монанди рақамӣ кардани китобҳо ва тавсеаи иттилооти дуруст.<ref name="economist.com"/> == Манфиатҳои дигарон == Брин дар бештар рӯи лоиҳаҳои шахсӣ, ки берун аз Google ҳам ҳастанд, кор мекунад. Масалан, ӯ ва Пейҷ талош доранд дар ҳалли мушкилоти энержӣ ва иқлими ҷаҳон дар бахши хайриявии Google, Google.org, ки ба соҳаи энергетикаи алтернативӣ барои дарёфти манбаъҳои бузургтари энергияи барқароршаванда сармоягузорӣ мекунанд, кумак расонанд. Ширкат эътироф мекунад, ки муассисони он мехоҳанд "бо истифода аз технология мушкилоти воқеан бузургро ҳал кунанд".<ref name="windpower">[http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html "Cars and Wind: What's next for Google as it pushes beyond the Web?"] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180219210737/http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html|date=February 19, 2018}} ''The Washington Post'', October 12, 2010</ref> Масалан, дар моҳи октябри соли 2010, онҳо бароии рушди як нерӯи барқии бодии бузурги оффшорӣ барои кумак ба шабакаи барқии соҳили Шарқ сармоягузорӣ карданд ки дар ниҳоят ба яке аз даҳҳо хоҷагиҳои бодии оффшорӣ, ки барои минтақа пешниҳод карда мешаванд, табдил хоҳанд ёфт. Як ҳафта қабл онҳо мошинеро муаррифӣ карданд, ки бо "зеҳни сунъӣ" метавонад худро бо истифода аз видеокамераҳо ва сенсорҳои радар идора кунад. Дар оянда ронандагони мошинҳои дорои сенсорҳои ба ҳам монанд камтар ба садама дучор хоҳанд шуд. Аз ин рӯ, ин мошинҳои бехатар метавонанд сабуктар сохта шаванд ва масрафи ками сӯзишвориро талаб кунанд. Онҳо мекӯшанд, ки ширкатҳоро барои эҷоди қарорҳои инноватсионӣ барои афзоиши таъминоти энергетикии ҷаҳон ҷалб кунанд. Вай яке аз сармоягузорон дар Tesla Motors аст,<ref name="tesla-motors-investment">{{Cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Green-IT/Tesla-Motors-Model-S-Backed-By-Google-Founders-Brin-Page-336717/|title=Brin & Page invest in Tesla Motors|publisher=eweek}}</ref> ки ширкати мазкур Tesla Roadster (2008) - {{Convert|244|mi|km|adj=on}} ва худрави барқии бо батарея, коркунанда ва инчунин Tesla Model S, {{Convert|265|mi|km|adj=on}}-ро сохтааст. Дар соли 2004, ӯ ва Пейҷ аз ҷониби ''ABC World News Tonight "Афроди'' ҳафта" номида шуданд. Дар моҳи январи соли 2005 ӯ ба яке аз "Пешвоёни Ҷаҳонии Ҷаҳон " ба Форуми Умумиҷаҳонии Иқтисодӣ пешбарӣ карда шуд. Дар моҳи июни соли 2008, Брин 4,5 доллар сармоягузорӣ кард&nbsp;миллион дар Adventures Space, як ширкати сайёҳии кайҳонӣ дар [[Вирҷиния]]. Сармоягузории ӯ ҳамчун амонат барои фармоиш дар яке аз парвозҳои пешниҳодшудаи Space Adventures дар соли 2011 хидмат хоҳад кард. Space Adventures, ягона ширкате, ки сайёҳонро ба кайҳон мефиристад, то имрӯз панҷ нафари онҳоро фиристодааст.<ref>{{Cite news|first=John|author=Schwartz|title=Google Co-Founder Books a Space Flight|work=The New York Times|date=June 11, 2008|url=https://www.nytimes.com/2008/06/11/technology/11soyuz.html|accessdate=June 11, 2008|archivedate=April 25, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425092828/http://www.nytimes.com/2008/06/11/technology/11soyuz.html}}</ref> Брин ва Пейҷ якҷоя соҳиби фармоишгари Boeing 767-200 ва Dornier Alpha Jet мебошанд,<ref name="dornierjet">{{Cite news|title=Dornier Alpha Jet for Google's Founders|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/10/23/a-new-fighter-jet-for-googles-founders|work=The New York Times|first=Miguel|author=Helft|date=October 23, 2008|accessdate=September 29, 2012|archivedate=October 4, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004200919/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/10/23/a-new-fighter-jet-for-googles-founders/}}</ref> ва пардохти 1,3 доллар&nbsp;миллион дар як сол барои онҳо ва ду ҳавопаймои Gulfstream V, ки ба роҳбарони Google дар [[Фурудгоҳи саҳро фидирол муфт|Moffett Federal Airfield тааллуқ доранд]]. Дар ҳавопаймо таҷҳизоти илмии аз ҷониби НАСА насбшуда гузошта шудааст, ки имкон медиҳад маълумоти парвозҳои тафрибавиро ҷамъ оварад.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/09/13/technology/13google.html|title=Google Founders' Ultimate Perk: A NASA Runway|first=Miguel|author=Helft|date=September 13, 2007|work=The New York Times|accessdate=September 13, 2007|archivedate=April 25, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425092726/http://www.nytimes.com/2007/09/13/technology/13google.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/09/13/BUPRS4MHA.DTL|title=Google founders pay NASA $1.3&nbsp;million to land at Moffett Airfield|first=Verne|author=Kopytoff|date=September 13, 2007|accessdate=September 13, 2007|work=San Francisco Chronicle|archivedate=May 16, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516185454/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F09%2F13%2FBUPRS4MHA.DTL}}</ref> Дар 2012, Брин ба барномаи Project Glass ҳамроҳ шуд ва намунаҳои прототипи айнакро намоиш дод. Project Glass як барномаи пажуҳишӣ ва инкишофӣ аз ҷониби ширкати Google барои таҳияи як дисплеяи ба сар васлшуда (HMD) мебошад.<ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2012/04/04/technology/google-project-glass/?source=cnn_bin|work=Money|publisher=[[CNN]]|title=Google unveils 'Project Glass' virtual-reality glasses|author=Goldman|first=David|date=April 4, 2012|accessdate=August 3, 2020|archivedate=June 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190626024017/https://money.cnn.com/2012/04/04/technology/google-project-glass/?source=cnn_bin}}</ref> Мақсади пешбинигардидаи маҳсулоти Project Glass ин намоиш додани дастҳои ройгон мебошад, ки айни замон барои аксарияти корбарони [[Телефони ҳушманд|смартфонҳо]] дастрасанд ва истифода аз Интернет тавассути фармонҳои овозии забони табиӣ ин имкониятро фароҳам меоварад.<ref>{{Cite news|author=Hubbard|first=Amy|title=Sergey Brin wears Project Glass; Google specs spur fear, punch lines|url=https://www.latimes.com/business/technology/la-na-nn-sergey-brin-project-glass-20120406,0,6029276.story|work=Los Angeles Times|accessdate=September 19, 2012|date=April 6, 2012|archivedate=April 20, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120420053247/http://www.latimes.com/business/technology/la-na-nn-sergey-brin-project-glass-20120406,0,6029276.story}}</ref> Брин инчунин дар лоиҳаи мошинҳои бе ронандаи Google ширкат кардааст. Дар моҳи сентябри соли 2012, ҳангоми имзои лоиҳаи қонун дар бораи автомобилҳои бидуни ронандаи Калифорния,<ref>{{Cite web|url=http://sd20.senate.ca.gov/news/2012-08-29-california-legislature-approves-driverless-vehicle-bill-senator-padilla-s-legislatio|title=California Legislature Approves Driverless Vehicle Bill – Senator Padilla's Legislation Establishes Performance and Safety Standards &#124; Senator Alex Padilla|website=sd20.senate.ca.gov|accessdate=October 31, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120929011210/http://sd20.senate.ca.gov/news/2012-08-29-california-legislature-approves-driverless-vehicle-bill-senator-padilla-s-legislatio|archivedate=September 29, 2012}}</ref> Брин пешбинӣ карда буд, ки дар тӯли панҷ сол мошинҳои роботикунанда барои оммаи васеъ дастрас хоҳанд шуд.<ref>{{Cite web|url=http://news.cnet.com/8301-11386_3-57520188-76/googles-sergey-brin-youll-ride-in-robot-cars-within-5-years/|title=Google's Sergey Brin: You'll ride in robot cars within 5 years &#124; Cutting Edge – CNET News|website=[[CNET News]]|location=San Francisco|publisher=[[CBS Interactive|CBS]]|accessdate=October 31, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105155343/http://news.cnet.com/8301-11386_3-57520188-76/googles-sergey-brin-youll-ride-in-robot-cars-within-5-years/|archivedate=November 5, 2012}}</ref> == Ҳаёти шахсӣ == [[Акс:Sergey_Brin,_Web_2.0_Conference.jpg|мини|250x250пкс| Брин дар соли 2005 дар Конфронси [[Веб 2.0|Web 2.0]]]] Дар моҳи майи соли 2007, Брин бо [[Биотехнология|таҳлилгари биотехникӣ]] ва соҳибкор Энн Войчики дар [[Ҷазираҳои Бағам|Бағам]] издивоҷ кард.<ref name="WP">{{Cite news|first=Amy|author=Argetsinger|title=Amy Argetsinger and Roxanne Roberts&nbsp;– Oprah Winfrey's Degrees of Communication at Howard|work=[[The Washington Post]]|date=May 13, 2007|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/12/AR2007051201168.html|accessdate=October 20, 2007|archivedate=August 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110821233857/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/12/AR2007051201168.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cosmetic-makeovers.com/2007/05/18/anne-wojcicki-marries-the-richest-bachelor|title=Anne Wojcicki Marries the Richest Bachelor|publisher=Cosmetic Makovers|accessdate=October 20, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028080241/http://www.cosmetic-makeovers.com/2007/05/18/anne-wojcicki-marries-the-richest-bachelor|archivedate=October 28, 2007}}</ref> Онҳо дар охири соли 2008 соҳиби писар ва дар охири соли 2011 соҳиби духтар доштанд.<ref>{{Cite web|url=http://www.inc.com/magazine/201206/liz-welch/the-way-i-work-anne-wojcicki-23andme.html|title=The Way I Work: Anne Wojcicki, 23andMe|website=Inc.com|date=May 29, 2012|accessdate=March 16, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301033930/http://www.inc.com/magazine/201206/liz-welch/the-way-i-work-anne-wojcicki-23andme.html|archivedate=March 1, 2013}}</ref> Гарчанде ки Брин яҳудӣ ҳам бошад, вале мазҳабӣ нест.<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-diane-von-furstenburg-michael-kors-and-barbara-hershey|title=Jews in the News: Diane Von Furstenburg, Michael Kors and Barbara Hershey|author=Bloom|first=Nate|website=Tampa Jewish Federation|quote=Brin’s Jewish parents left the former Soviet Union in 1979, tired of the anti-Semitism which had impeded their respective academic careers and despairing of the prospects for their son. Brin wed biologist Wojcicki in 2007 and the couple now have two children. Neither Brin nor Wojcicki (whose mother is Jewish) are religious, but they did have some Jewish touches at their secular wedding: a chuppah-- and Brin stepped on a glass|date=September 10, 2013|accessdate=November 5, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191105023447/https://www.jewishtampa.com/jews-in-the-news/jews-in-the-news-diane-von-furstenburg-michael-kors-and-barbara-hershey|archivedate=November 5, 2019}}</ref> Дар моҳи августи соли 2013, эълом шуд, ки Брин ва ҳамсари ӯ пас аз он ки Брин бо мудири маркетинги Google Glass Аманда Розенберг як робитаи берун аз издивоҷ доштаст, алоҳида зиндагӣ мекунанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.vanityfair.com/style/2014/04/sergey-brin-amanda-rosenberg-affair|title=Sergey Brin and Amanda Rosenberg: Inside the Google Co-Founder's Romance with the Google Glass Marketing Manager|author=Grigoriadis|first=Vanessa|website=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|accessdate=April 24, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026214338/https://www.vanityfair.com/style/2014/04/sergey-brin-amanda-rosenberg-affair|archivedate=October 26, 2018}}</ref> Дар моҳи июни соли 2015, Брин ва Войчиски аз ҳам талоқ гирфтанд ва ба зиндагии якҷояашон хотима бахшиданд.<ref name="Grigoriadis">{{Cite news|url=https://www.vanityfair.com/style/2014/04/sergey-brin-amanda-rosenberg-affair#~o|title=Sergey Brin and Amanda Rosenberg:&nbsp;Inside the Google Co-Founder's Romance with the Google Glass Marketing Manager|author=Grigoriadis|first=Vanessa|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|accessdate=August 10, 2018|archivedate=October 26, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026214338/https://www.vanityfair.com/style/2014/04/sergey-brin-amanda-rosenberg-affair#~o}}</ref> Дар 2018, ӯ Никол Шанахан, муассиси технологияи ҳуқуқӣ издивоҷ кард. Онҳо як духтар доранд, ки дар охири соли 2018 таваллуд шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/entertainment/news/googles-sergey-brin-has-been-married-to-the-founder-of-a-legal-tech-startup-since-2018/articleshow/71430460.cms|title=Google's Sergey Brin has been married to the founder of a legal tech startup since 2018|author=Leskin|first=Paige|website=Business Insider|date=October 3, 2019|accessdate=April 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223005422/https://www.businessinsider.in/entertainment/news/googles-sergey-brin-has-been-married-to-the-founder-of-a-legal-tech-startup-since-2018/articleshow/71430460.cms|archivedate=December 23, 2019}}</ref> Модари Брин Евгения ташхис шудааст, ки бемории Паркинсон дорад. Дар соли 2008, ӯ қарор кард, ки ба Мактаби тиббии Донишгоҳи Мэриленд, ки модараш табобат мегирад, хайрия кунад.<ref>{{Cite news|title=Google Co-Founder Has Genetic Code Linked to Parkinson's|url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/technology/19google.html?_r=1&partner=rssnyt&emc=rss&oref=slogin|accessdate=September 18, 2008|work=The New York Times|first=Miguel|author=Helft|date=September 19, 2008|archivedate=December 13, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213084840/http://www.nytimes.com/2008/09/19/technology/19google.html?_r=1&partner=rssnyt&emc=rss&oref=slogin}}</ref> Брин ва Войчики, гарчанде ки онҳо ҷудошуда бошанд ҳам, ҳамзамон '''Бунёди Брин Войчикиро роҳбарӣ мекунанд'''.<ref name="dynamodata">{{Cite web|url=http://dynamodata.fdncenter.org/990s/990search/ffindershow.cgi?id=RINF001|title=Dynamodata|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926225622/http://dynamodata.fdncenter.org/990s/990search/ffindershow.cgi?id=RINF001|archivedate=September 26, 2013}}</ref> Онҳо ба Бунёди Майкл Ҷ.Фокс ба таври васеъ кумак кардаанд ва дар соли 2009 1 миллион доллар барои дастгирии Ҷамъияти кумаки муҳоҷирони ибрӣ маблағи хайрия ҷудо кардаанд.<ref name="hias"/> Сергей Брин донор барои номзадҳо ва созмонҳои Ҳизби Демократ мебошад, ки барои маъракаи интихобии [[Барак Обама]] $ 5,000 ва ба DNC $ 30,800 хайр кардааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.opensecrets.org/search?q=sergey+brin&type=donors|title=OpenSecrets|website=Open Secrets|accessdate=March 11, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101159/https://www.opensecrets.org/search?q=sergey+brin&type=donors|archivedate=March 27, 2019}}</ref> Тибқи иттилои CNBC, Брин пас аз сохтани компютери бозӣ бо писари худ барои истихроҷи ethereum ба технологияи блокчейн таваҷҷуҳ зоҳир кардааст.<ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/07/09/brin-says-google-failed-the-bleeding-edge-blockchain.html/|title=Sergey Brin says Google 'failed to be on the bleeding edge' of blockchain|author=Aiello|first=Chloe|publisher=CNBC|accessdate=September 26, 2019|archivedate=September 3, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190903025234/https://www.cnbc.com/2018/07/09/brin-says-google-failed-the-bleeding-edge-blockchain.html}}</ref> == Мукофотҳо ва сипосномаҳо == * Дар соли 2002, Брин дар якҷоягӣ бо Ларри Пейҷ, ҳамчун яке аз 100 навоварони беҳтарини ҷаҳон то синни 35-солагӣ MIT Technology Review TR100 номида шуд. * Дар соли 2003, Брин ва Пейҷ аз IE Business School MBA "барои инъикоси рӯҳияи соҳибкорӣ ва имконоти вомдиҳӣбарои таъсиси корхонаҳои нав" ифтихорнома гирифтанд...<ref>[http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225 Brin and Page Awarded MBAs] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090226171611/http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225|date=February 26, 2009}}, Press Release, September 9, 2003</ref> * Дар соли 2004, онҳо ҷоизаи Бунёди Маркони, "Ҷоизаи баландтаринро дар соҳаи муҳандисӣ" гирифтанд ва аъзои Фонди Маркони дар Донишгоҳи Колумбия интихоб шуданд. "Ҳангоми эълони интихоби худ, Ҷон Ҷей Иселин, президенти Бунёд, ин ду нафарро барои ихтирооти онҳо, ки усули ҷустуҷӯи иттилоотро ба куллӣ тағйир додааст, табрик гуфт." * Дар соли 2003, Брин ва Пейҷ ҳам гирандаи ҷоиза ва ҳам финалисти ниҳоии миллӣ барои ҷоизаи(EY) соҳибкори сол буданд <ref>"15 Local Business Leaders Receive Awards for Their Success in Business and the Community." 15 Local Business Leaders Receive Awards for Their Success in Business... PR NewsWire, June 23, 2003. Web. April 10, 2015. {{Cite web |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/15-local-business-leaders-receive-awards-for-their-success-in-business-and-the-community-71384622.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2021-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414022039/http://www.prnewswire.com/news-releases/15-local-business-leaders-receive-awards-for-their-success-in-business-and-the-community-71384622.html |archivedate=2015-04-14 }}</ref> * Дар соли 2004, Брин дар маросиме дар Чикаго, Иллинойс Ҷоизаи тилои Академияи дастовардҳои Амрикоро бо Ларри Пейҷ гирифт аст.<ref name="Goldenplate">{{Cite web|url=https://www.achievement.org/achiever/sergey-brin/#biography|title=Sergey Brin Biography and Interview|website=achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]|accessdate=April 1, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190205004130/http://www.achievement.org/achiever/sergey-brin/#biography|archivedate=February 5, 2019}}</ref> === 2009 - то ҳоло === * Дар моҳи ноябри соли 2009, ''[[Forbes]]'' ба чунин хулосае омад, ки Брин ва Пейҷ панҷумин одамони тавоно дар ҷаҳон ба ҳисоб мераванд.<ref>[https://www.forbes.com/lists/2009/20/power-09_Sergey-Brin-and-Larry-Page_D664.html "The World's Most Powerful People: #5 Sergey Brin and Larry Page"] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170729114714/https://www.forbes.com/lists/2009/20/power-09_Sergey-Brin-and-Larry-Page_D664.html|date=July 29, 2017}} ''Forbes'', November 11, 2009</ref> * Аввали ҳамон сол, дар моҳи феврал, Брин ба Академияи миллии муҳандисӣ шомил карда шуд, ки "дар байни фарқиятҳои олии касбии муҳандис... [ва] онҳоеро, ки дар таҳқиқоти муҳандисӣ, амалия саҳми барҷаста гузоштанд, қадр мекунад... ". Вай махсус "барои роҳбарӣ дар рушди индексатсияи фаврӣ ва дарёфти маълумоти дахлдор аз Шабакаи Умумиҷаҳонии Веб" интихоб шудааст.<ref>[http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02062009 National Academy of Engineering] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110312195209/http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02062009|date=March 12, 2011}}, Press Release, February 6, 2009</ref> * Дар "Профилҳо" -и стипендиатҳо, Бунёди Миллии Илм як қатор мукофотҳои қаблиро дар бар мегирад:{{Гуфтовард|he was a featured speaker at the [[World Economic Forum]] and the Technology, Entertainment and Design Conference.... ''[[PC Magazine]]'' has praised Google in the Top 100 Web Sites and Search Engines (1998) and awarded Google the Technical Excellence Award, for Innovation in Web Application Development in 1999. In 2000, Google earned a [[Webby Award]], a People's Voice Award for technical achievement, and in 2001, was awarded Outstanding Search Service, Best Image Search Engine, Best Design, Most Webmaster Friendly Search Engine, and Best Search Feature at the Search Engine Watch Awards.<ref>[http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin National Science Foundation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513191112/http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin |date=May 13, 2011}}, Fellow Profiles</ref>}}<blockquote class="templatequote">ӯ дар [[World Economic Forum|Форуми Умумиҷаҳонии Иқтисодӣ]] ва Конфронси Технология, Вақтхушӣ ва Тарроҳӣ маърӯзачӣ буд.... ''[[PC Magazine]]'' Google-ро дар Toп 100 веб-сайтҳо ва мошинаҳои ҷустуҷӯӣ ситоиш кардааст (1998) ва ба Google ҷоизаи техникии аъло, барои навоварӣ дар рушди веб-барномаро дар соли 1999 супурд. Дар соли 2000, Google [[Webby Award|ҷоизаи Вебби, Ҷоизаи]] овоздиҳии мардумро барои дастовардҳои техникӣ ба даст овард ва дар соли 2001, Хидмати барҷастаи ҷустуҷӯ, Беҳтарин системаи ҷустуҷӯии тасвир, Беҳтарин тарроҳӣ, Аксари системаи ҷустуҷӯии вебмастер ва Беҳтарин Хусусияти Ҷустуҷӯ дар Соатҳои Ҷустуҷӯи Ҷоизаҳои.<ref>[http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin National Science Foundation] [https://web.archive.org/web/20110513191112/http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin Archived] May 13, 2011, at the [[Wayback Machine]], Fellow Profiles</ref></blockquote> * Аз моҳи январи соли 2021 Брин 9-умин сарватманд дар ҷаҳон аз рӯи мувофиқи додаҳои Форбс мебошад, ки дороиаш тахминан 75 млрд доллари ИМА-ро ташкил медиҳад&nbsp;миллиард.<ref name=":0"/> == Намоишҳо дар филм == {| class="wikitable sortable" !Соли ! Унвон ! Нақш |- | 2013 |The intership |худи (cameo) |} == Эзоҳ == {{эзоҳ|3}} == Пайвандҳои беруна == * [https://plus.google.com/u/0/+SergeyBrin Сергей Брин] дар Google＋ * [https://www.forbes.com/profile/sergey-brin/ Сергей Брин] дар [[Forbes]] * Appearances * Sergey Brin [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Миллиардерҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1973]] 0i184q7bh4owhc3mupj576lu9nglrnw 0 287776 1491722 1457348 2026-10-31T01:22:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491722 wikitext text/x-wiki {{Шахсият | ном = Ларри Пейҷ | номи аслӣ = {{lang-en|Lawrence Edward Page}} | тасвир = Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009 (cropped).jpg | тавсифи тасвир = Ларри Пейҷ дар [[Парлумони Аврупо]], 2009 | таърихи таваллуд = {{СанаиТаваллуд|26|3|1973}} | зодгоҳ = [[Лансинг]], [[Мичиган]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] | шаҳрвандӣ = {{USA}} | ҳамсар = Лусинда Саутворт (аз [[2007]]) | фарзандон = 2 | навъи фаъолият = Соҳибкор, барномасоз, муҳандис | ҷоизаҳо ва мукофтоҳо = Ҷоизаи Маркони ([[2004]]) }} '''Лоуренс Эдвард «Ларри» Пейҷ''' ({{lang-en|Lawrence Edward «Larry» Page}} ;<ref name="homepage">{{Cite web|url=http://infolab.stanford.edu/~page/|title=Corley Page|author=Corley|first=Brent|website=Cloud|date=2017|publisher=Stanford University|lang=en|accessdate=2010-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061030081028/http://infolab.stanford.edu/~page/|archivedate=2006-10-30}}</ref> [[26 март]]и [[Соли 1973|1973]], Лансинг, [[Мичиган]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) — падидовар (тавсеадиҳанда -разработчик) ва ҳаммуассиси (дар якҷоягӣ бо [[Сергей Брин]]) системаи ҷустуҷӯии Google<ref name="forbes">{{Cite news|title=Larry Page|url=https://www.forbes.com/profile/larry-page/|language=en|author=Forbes|publisher=[[Forbes]]|date=2014|accessdate=2014-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2013/09/27/google-garage-anniversary/#lZ3n3FTRUiqS|title=In The Garage Where Google Was Born|first=Kurt|last=Wagner|date=2013-09-27|publisher=Mashable|lang=en|accessdate=2017-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927140332/http://mashable.com/2013/09/27/google-garage-anniversary/|archivedate=2013-09-27}}</ref> ба ҳисоб меравад. Пейҷ директори иҷроияи (CEO) ширкати модарии [[Google]] Alphabet мебошад. Ӯ 4 апрели соли 2011, дубора директори [[Google|Гугл]] шуд ва пас аз истеъфо аз мақоми мудири Гугл дар моҳи августи соли 2001 Эрик Шмидтро иваз кард. Вай ният дошт, ки бори дуввум моҳи июли соли 2015 истеъфо диҳад ва директори генералии Алфабет шавад, ки дар заминаи он дороиҳо Google ташкил карда шуда аст. Алфабет бо роҳбарии Пейҷ талош мекунад, ки дар соҳаҳои гуногуни санъат ба муваффақиятҳои чашмрас даст ёбад<ref>{{Cite web|url=http://uk.businessinsider.com/google-new-operating-structure-2015-8?r=US&IR=T|title=Google just announced a massive overhaul of its business structure|author=Jay Yarow|website=Business Insider UK|date=2015-08-10|publisher=Business Insider|lang=en|accessdate=2017-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150812231302/http://uk.businessinsider.com/google-new-operating-structure-2015-8?r=US&IR=T|archivedate=2015-08-12}}</ref>. То моҳи июли соли 2020, Пейҷ бо сарвати 67,1 миллиард доллари амрикоӣ 10-умин сарватманди ҷаҳон буд.. Пейҷ ихтироъкори PageRank, маъруфтарин [[алгоритм]]и рейтингии пайвандҳо дар Google мебошад<ref name="Car">{{Cite web|url=http://www.businessinsider.com/larry-page-the-untold-story-2014-4?page=2|title=The Untold Story Of Larry Page's Incredible Comeback|author=Nicholas Carlson|website=Business Insider|date=2014-04-24|publisher=Business Insider, Inc|lang=en|accessdate=2015-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2012/06/28/gmail-now-has-425-million-users-google-apps-used-by-5-million-businesses-and-66-of-the-top-100-universities/|title=Gmail Now Has 425 Million Users, Google Apps Used By 5 Million Businesses And 66 Of The Top 100 Universities|first=Frederic|last=Lardinois|website=TechCrunch|date=2012-06-28|publisher=AOL|lang=en|accessdate=2017-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630021538/https://techcrunch.com/2012/06/28/gmail-now-has-425-million-users-google-apps-used-by-5-million-businesses-and-66-of-the-top-100-universities/|archivedate=2012-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://expandedramblings.com/index.php/by-the-numbers-a-gigantic-list-of-google-stats-and-facts/|title=114 Amazing Google Search Statistics and Fun Facts|author=Craig Smith|website=DMR - Digital Marketing Ramblings|date=2017-04-19|lang=en|accessdate=2017-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430062257/http://expandedramblings.com/index.php/by-the-numbers-a-gigantic-list-of-google-stats-and-facts/|archivedate=2013-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/about/company/facts/locations/|title=Google locations|website=google.com}}</ref><ref name="10K">{{Cite web|url=https://abc.xyz/investor/index.html|title=Alphabet Investor Relations|website=Alphabet|date=2017-04-28|lang=en|accessdate=2017-06-01|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225014025/https://abc.xyz/investor/index.html}}</ref><ref name="Man">{{Cite web|url=https://www.google.com/about/|title=Management team|website=Google Company|publisher=Google|accessdate=2017-06-01}}</ref>. Пейҷ ҷоизаи Маркони соли 2004-ро ба даст овардааст<ref>{{Cite web|url={{deadlink|url=https://web.archive.org/web/*/http://marconisociety.org/fellows.html|id=20070908173236}}|title=The Marconi Society Fellows|website=The Marconi Society|lang=en}}</ref>. == Зиндагинома == Ларри Пейҷ 26 марти соли 1973<ref>[http://www.biography.com/people/larry-page-12103347#early-life-and-career Larry Page — Engineer, Inventor — Biography]</ref> дар Лансинг ([[Мичиган]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) дар оилаи муаллимон: Карл Виктор Пейҷи калонӣ., [[профессор]]и [[Информатика|илмҳои компютерии]] Донишгоҳи Мичиган таваллуд шудааст<ref>{{Cite web|url=http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html|title=The Anatomy of a Large-Scale Hypertextual Web Search Engine|author={{s|Brin,Sergey; Page, Lawrence.}}|website=Stanford University|date=1998|accessdate=2013-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425160729/http://infolab.stanford.edu/~backrub/google.html|archivedate=2009-04-25}}</ref> , ки рисолаи номзадиашро соли 1965 дар [[Информатика|соҳаи информатика]] аз Донишгоҳи Мичиган ба даст овард. Дар [[соли 1965]], вақте ки фанни информатика ба вуҷуд омад, [[Би-би-сӣ|хабарнигори Би-Би-Си]] Уилл Смейл ӯро «пешоҳанги илмҳои компютерӣ ва ҳуши маснӯӣ» тавсиф карда буд. [19]; ва Глория Пейҷ, устоди барномасозии ҳамон донишгоҳ ва {{Бе тарҷума 5|Коллеҷи Лаймана Бригс (Донишгоҳи Иёлоти Мичиган)|колледжа Лаймана Бригса||Lyman Briggs College}}.<ref name="achievement.org">{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/pag0bio-1|title=Larry Page Biography|website=achievement.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225131510/http://www.achievement.org/autodoc/page/pag0bio-1|archivedate=2015-02-25}}</ref><ref name="BBC">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3666241.stm|title=Profile: The Google founders|accessdate=2013-05-15|date=2004-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040501015225/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3666241.stm|author=Will Smale|archivedate=2004-05-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lymanbriggs.msu.edu/alumni_donors/briggantine/Archived_Briggantines/LBC_ANews_No5_08_1979.pdf|title=Alumni newsletter|format=PDF|pages=2|deadlink=yes|accessdate=2014-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130503185937/http://lymanbriggs.msu.edu/alumni_donors/briggantine/Archived_Briggantines/LBC_ANews_No5_08_1979.pdf|archivedate=2013-05-03}}</ref> Сарфи назар аз яҳуди<ref name="Coronabook">{{Книга|заглавие=Sergey Brin, Larry Page, Eric Schmidt, and Google / Corona Brezina|место=New York|издание=1st ed.|издательство={{Нп3|Rosen Publishing|Rosen Publishing Group|en|Rosen Publishing}}|страницы=18|isbn=9781448869114, {{LCCN|2011039480}}|автор=Brezina, Corona}}</ref> -асл буданаш ва он, ки бобои Ларри Пейҷ баъдтар ба [[Исроил]] алия<ref>{{Книга|заглавие=Google Speaks: Secrets of the World's Greatest Billionaire Entrepreneurs, Sergey Brin and Larry Page|издательство=[[John Wiley & Sons]]|год=2009|страницы=22|isbn=0470501243, 9780470501245|автор=Lowe, Janet}}</ref> рафт, тарбияи кӯдак бидуни таъсири динӣ сурат гирифт. Дар як суҳбат, Пейҷ бо ёдоварӣ аз кӯдакиаш қайд кард, ки хонаи ӯ "одатан бесарусомонӣ буд, бо компютерҳои дар ҳама ҷо пароканда , маҷаллаҳои илмӣ ва техникӣ, маҷаллаҳои ''илми-оммавӣ'' ({{lang-en|Popular Science}} <span lang="en" style="font-style:italic;">Илми оммавӣ</span>) ", муҳите, ки худи ӯ дар он ғарқ шудааст. Пейҷ дар ҷавонӣ ба мутолиа майлу рағбати бепоён дошт ва дар паёми соли 2013 ба поягузори Google навишта буд: ''«Ман дар ёд дорам, ки вақти зиёдеро барои китобҳову маҷаллаҳо сарф мекардам.»''<ref>{{Cite web|url=https://investor.google.com/corporate/2013/founders-letter.html|title=2013 Founders’ Letter|author=Larry Page|website=Google Investor Relations|date=2013|publisher=Google|lang=en|accessdate=2015-02-02}}</ref> Ба гуфтаи нависанда Николас Карлсон, таъсири якҷояи фазои хонаи Пейҷ ва волидони бодиққати ӯ « ''эҷодкорӣ ва ихтироъкориро дар ӯ афзоиш'' додааст». Пейҷ инчунин дар кӯдакӣ саксофон менавохт ва композитсияи мусиқиро меомӯхт. Пейҷ қайд кард, ки таҳсилоти мусиқии ӯ таҳаммулнопазирӣ ва васвасаро ба суръати компютер илҳом бахшид. " ''Аз як ҷиҳат, ҳис мекунам, ки омӯзиши мусиқӣ боиси суръати баланди ман дар эҷоди Google оварда расонд …'' " ({{lang-en|"In some sense I feel like music training led to the high-speed legacy of Google for me,"}}). Дар суҳбате, Пейҷ гуфт: " ''… дар мусиқӣ шумо вақтро хеле хуб медонед.'' ''Вақт, гӯё чизи аз ҳама муҳим аст …'' "; « ''Агар шумо дар ин бора аз нуқтаи назари мусиқӣ фикр кунед, агар шумо нақоразан бошед, ба навъе зарба мезанед, ки он бояд дар [[Сония|милисонияҳо]],'' сонияҳои хурдтарин зада шавад …»<ref name="Car"/><ref name="fortune.com">{{Cite web|url=http://fortune.com/2014/11/18/larry-page-music-education/|title=How music education influenced Google CEO Larry Page|first=Miguel|last=Helft|website=Fortune|date=2014-11-18|publisher=Time Inc.|lang=en}}</ref>. Компютерҳо бори аввал дар синни шашсолагӣ диққати Пейҷро ба худашон ҷалб карданд, бинобар ин ӯ тавонист " ''бо партовҳои дар атрофбуда бозӣ кунад'' " — насли якуми компютерҳои фардии аз волидонаш барои ӯ монда<ref name="achievement.org"/> буданд. Ӯ " ''аввалин кӯдак дар мактаби ибтидоӣ буд, ки супоришро дар [[Вожапардоз|протсессори калима иҷро кард]]'' " ({{lang-en|"first kid in his elementary school to turn in an assignment from a [[:en:word processor|word processor]]"}}) [27]. Бародари калонӣ инчунин ба Пейҷ ёд дод, ки чи чизҳоро ҷудо кунад ва дере нагузашта Пейҷ «ҳама чизҳои хонаи худро ҷудо кард, то бубинад, ки он чӣ гуна кор мекунад.» Пейҷ инчунин гуфт: " ''Ман аз хурдиям фаҳмидам, ки мехоҳам чиҳоро ихтироъ кунам. Ҳамин тавр, воқеан ба технология ва тиҷорат шавқ пайдо кардам. Эҳтимол, вақте ки ман 12-сола будам, медонистам, ки дар ниҳоят ширкатеро таъсис хоҳам дод'' "<ref name="Scott">{{Книга|автор={{nobr|Scott Virginia A.}}|заглавие=Google / Virginia Scott{{ref-en}}(October 30, 2008)[First published in 2008]|серия=Corporations That Changed the World|место=Westport, Connecticut; London|издательство=Greenwood Press|pages=2|isbn=978-0313351273, {{ISSN|1939-2486}}, {{LCCN|2008030541}}, {{OCLC|234146408}}|ref=Scott}}</ref>. Пейҷ [[мактаб]]и Монтесори дар Окемос ({{lang-en|Okemos Montessori School}},)- ро хатм кардааст, ки ҳоло Монтесори Радмур ном дорад -{{lang-en|Montessori Radmoor School}} дар ҷамоати {{Бе тарҷума 5|Окемос (Мичиган)|Окемос||Okemos, Michigan}} , иёлати [[Мичиган]] аз соли 1975 то 1979. Ва пас аз хатм {{Бе тарҷума 5|Ист-Лансингская средняя школа|Ист-Лансингскую среднюю школу||East Lansing High School}} дар соли 1991 ӯ дар давраҳои тобистонӣ ду сол пай дар мактаби миёна ба ҳайси саксофоннавоз дар {{Бе тарҷума 5|Маркази Фарҳангии Интерҳол|||Interlochen Center for the Arts}} кор карда аст. Пейҷ дорои дипломи сурхи [[бакалавр]]ӣ ва муҳандиси компютерии Донишгоҳи Мичиган мебошадҳамчунин зинаи коршиносии худро (магистр) дар [[Информатика|илмҳои компютерии]] аз Донишгоҳи Стэнфорд ба даст оварда аст<ref>{{Книга|заглавие=Google speaks: secrets of the world's greatest billionaire entrepreneurs, Sergey Brin and Larry Page|год=2009|издательство=[[John Wiley & Sons]]|место=Hoboken, New Jersey|isbn=9780470398548, 047039854X|автор=Lowe, Janet}}</ref>. Дар соли 2007, Пейҷ бо Лусинда Саутворт дар ҷазираи Кариби Ричард Брэнсон Некер издивоҷ карданд.<ref name="marriage">{{Cite news|title=Google founder Larry Page to marry|author=Amanda Beck|url=https://www.reuters.com/article/mediaNews/idUSN1360879220071114|accessdate=2013-05-15|date=2007-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090216195837/http://www.reuters.com/article/mediaNews/idUSN1360879220071114|archivedate=2009-02-16}}</ref> Саутворт мухтареъ ва хоҳари ҳунарманд ва модел {{Бе тарҷума 5|Кэрри Саутворт|||Carrie Southworth}}<ref name="ValleyWag.com 2007-12-7">{{Cite web|url=http://gawker.com/331398/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding|title=President Bush, Clintons to meet at Googler wedding?|author=Megan McCarthy|website=Gawker|date=2007-12-07|deadlink=dead|accessdate=2013-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009170555/https://gawker.com/331398/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding|archivedate=2012-10-09}}</ref> мебошад. Пейдж ва Саутворт ду фарзанд доранд, ки солҳои 2009 ва 2011 таваллуд шудаанд<ref>{{Cite web|url=http://www.businessinsider.com/import/another-google-heir-is-born-2009-11|title=Another Google Heir Is Born|author=Ryan Tate|website=Business Insider|date=2009-11-06|publisher=Business Insider, Inc|deadlink=live|accessdate=2013-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531001927/http://www.businessinsider.com/import/another-google-heir-is-born-2009-11|archivedate=2013-05-31}}</ref><ref>{{Cite news|title=Larry Page Fast Facts|url=http://edition.cnn.com/2013/04/08/us/larry-page-fast-facts|publisher=CNN|accessdate=2013-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130703030058/http://edition.cnn.com/2013/04/08/us/larry-page-fast-facts|archivedate=2013-07-03}}</ref>. == Тиҷорат == Ҳангоми таҳсил дар Донишгоҳи Стэнфорд, Пейҷ бо як математики дигари хатмкарда [[Сергей Брин|Сергей Брин шинос шуд]]. Онҳо баъдан ширкати интернетии [[Google|Google-ро]] ташкил ва роҳандозӣ карданд, ки фаъолияти худро соли [[Соли 1998|1998 оғоз кардааст]]. Пейҷ дар якҷоягӣ бо Сергей Брин то [[соли 2001]] ба ҳайси президенти ширкат кор кард, то вақте ки онҳо Эрик Шмидтро даъват карданд, ки президент ва директори генералии Google шавад. 4 апрели соли 2011, Пейҷ Шмидтро ба вазифаи Директори генералӣ иваз кард. Пас аз ба итмом расидани ташаккули холдинги нави Alphabet Inc. вазифаи Директори генералиро Сундар Пичай ишғол кард<ref>{{Cite news|title=G is for Google|url=https://googleblog.blogspot.ru/2015/08/google-alphabet.html|work=Official Google Blog|accessdate=2017-06-30|language=en}}</ref>. Моҳи декабри соли 2019 Пейдж ва Брин дар як номаи муштараки истеъфо расман эълон карданд: «Alphabet ва Google дигар ба ду директор ва президент ниёз надоранд»<ref>{{Cite web|url=https://abc.xyz/|title=Alphabet Investor Relations|publisher=Alphabet Investor Relations|lang=en|accessdate=2019-12-07}}</ref>. Пейҷ яке сармоягузори Tesla Motors аст<ref>{{Cite web|url=http://www.siliconbeat.com/entries/2006/06/01/tesla_motors_new_electric_sportscar_company_raises_40m_from_google_guys_others.html|title=SiliconBeat: Tesla Motors, new electric sportscar company, raises $40M from Google guys, others|website=siliconbeat.com|deadlink=live|accessdate=2007-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070428145446/http://www.siliconbeat.com/entries/2006/06/01/tesla_motors_new_electric_sportscar_company_raises_40m_from_google_guys_others.html|archivedate=2007-04-28}}</ref>. Вай ба технологияҳои барқароршавандаи энергия сармоягузорӣ кардааст ва тавассути дастгоҳи хайрхоҳонаи Google (Google.org), василаи васлкунии васоити нақлиёти барқии гибридӣ<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2007/06/18/google-backs-electric-vehicles-with-10m/|title=Google backs electric vehicles with $10M|website=VentureBeat|date=2007-06-19|lang=en|accessdate=2019-10-14|archivedate=2019-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191014121900/https://venturebeat.com/2007/06/18/google-backs-electric-vehicles-with-10m/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.streetdirectory.com/travel_guide/52213/car_parts/google_promotes_development_of_plug_in_hybrid_vehicles.html|title=Google Promotes Development of Plug-in Hybrid Vehicles|website=www.streetdirectory.com|accessdate=2019-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2007/06/google-will-put-10m-towards-plug-in-hybrid-cars/|title=Google will put $10M towards plug-in hybrid cars|website=Mongabay Environmental News|date=2007-06-19|lang=en|accessdate=2019-10-14}}</ref> ва дигар сармоягузориҳо ба манбаъҳои алтернативии энергияро тарғиб мекунад. Вай инчунин сарпарасти стратегии стартапи Opener мебошад, ки ҳавопаймоҳоро барои сайёҳон таҳия мекунад.<ref>{{Cite web|url=https://www.opener.aero/press/opener-announces-silicon-valley-luminary-backing/|title=Opener Announces Silicon Valley Luminary Backing|website=opener.aero|deadlink=live|accessdate=2018-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724072815/https://www.opener.aero/press/opener-announces-silicon-valley-luminary-backing/|archivedate=2018-07-24}}</ref> Пейҷ инчунин ба таъсири иҷтимоию иқтисодии системаҳои муосири зеҳнӣ ва чӣ гуна технологияҳои пешрафтаи рақамӣ барои эҷоди «фаровонӣ» (тавре ки дар китоби Питер Диамандис), қонеъ кардани ниёзҳои одамон, кӯтоҳ кардани ҳафтаи корӣ ва коҳиш додани потенсиал истифода мешавад, аз таъсири зараровари бекории технологӣ таваҷҷуҳ дорад.<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/2/3173f19e-5fbc-11e4-8c27-00144feabdc0.html FT interview with Google co-founder and CEO Larry Page] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141102092448/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/3173f19e-5fbc-11e4-8c27-00144feabdc0.html}} (October 31, 2014), ''[[Файнаншиал Таймз|Financial Times]]''</ref>. Пейҷ ҳамчун барои таъсиси Донишгоҳи Singularity<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/06/13/business/13sing.html|title=Merely Human? That's So Yesterday|author=Ashlee Vance|date=2010-06-13|work=The New York Times|accessdate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170209225625/http://www.nytimes.com/2010/06/13/business/13sing.html|archivedate=2017-02-09}}</ref> Google кумак расонидааст<ref>{{Cite web|url=https://su.org/about/faq/|title=Frequently Asked Questions|publisher=Singularity University|deadlink=live|accessdate=2017-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606184447/https://su.org/about/faq/|archivedate=2017-06-06}}</ref> ва то ҳол тариқӣ молӣ Донишгоҳи Сингулитатсияро маблағгузорӣ мекунад<ref>{{Cite web|url=http://www.kurzweilai.net/announcement-special-invitation-to-apply-to-singularity-university-featuring-full-tuition-grant|title=announcement – Special invitation to apply to Singularity University, featuring full tuition grant|author=KurzweilAI|website=kurzweilai.net|deadlink=yes|accessdate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160206141950/http://www.kurzweilai.net/announcement-special-invitation-to-apply-to-singularity-university-featuring-full-tuition-grant|archivedate=2016-02-06}}</ref>. === Таъсиси Google === ==== Таъсис ==== Марк Малсид дар ҳикояи тасвирӣи [[1997]] навиштааст:<blockquote>Пулҳои аз узви ҳайат, оила ва дустан ҷамъ оварда, Брин ва Пейҷ қадаре пул ҷамъ оварданд, ки барои харидани серверҳо ва иҷораи анбаре, ки дар [[Менло-Парк, Калифорния|Менло-Парк]] ҷойгир аст, кифоя буд. [Чанд рӯз пас], [[Сан Майкросистемс]] hammuассис [[Энди Бехтолсхайм]] чеки 100 000 долларро ба номи "Google, Inc." навишт. Мушкил он буд, ки "Google, Inc." ҳанӯз вуҷуд надошт—компания ҳанӯз ҳамчун ҷамъияти саҳҳомӣ сабт нагардида буд. Дар муддати ду ҳафта, ҳангоми кор бо ҳуҷҷатҳо, ҷавонон ҷои пардохти пул надоштанд.</blockquote>Дар [[1998]], Брин ва Пейҷ Google, Inc.-ро бо номи домени аввалия "[[Гугол]]" таъсис доданд, ки аз рақами иборат аст, ки аз як ва сад сифр иборат аст, ки миқдори зиёди маълумотро ташкил медиҳад, ки инجنери поискӣ қасд кардааст, ки онро кашф кунад. Бо истифода аз анбар дар хонаи [[Сюзан Войсички]] дар [[Менло-Парк, Калифорния|Менло-Парк]] барои 1700 доллар дар моҳ, Пейҷ ва Брин муваффақ шуданд, ки инҷинир инҷинери поиски Google-ро бунёд кунанд. Пас аз таъсис, Пейҷ худашро сармудир ва Бринро ҳаммуассиси Google таъйин кард. Нависанда [[Николас Карлсон]] дар [[2014]] навиштааст:<blockquote>Вазифаи ин ду нафар "ташкили маълумоти ҷаҳон ва қулай ва фоиданок кардани он барои ҳама" буд. Бо қарзи 1 миллион доллари [[ИМА]] аз дустан ва оила, тими аввалия ба офиси [[Маунтин-Вю]] дар аввали [[2000]] кӯчид. Дар [[1999]], Пейҷ бо серверҳои хурдтар tajriba кард, то Google битавонад бештарро дар ҳар метри квадратии анбарҳои ғайридаavl, ки ширкат барои серверҳояш иҷора мекард, ҷой диҳад. Ин ба инҷинери поискӣ оварда расонд, ки аз рақибони худ дар он вақт зиёд кор мекунад.</blockquote> То июни [[2000]], Google як миллиард URL-и Интернетро ([[Uniform Resource Locators]]) индекс карда буд, ки онро поискдони поиски бештарин дар веб дар он замон кард. Ширкат дар эълони матбуотии 26 июни худ маълумотҳои таҳқиқоти [[NEC]]-ро зикр кард, ки мегуфт, "имрӯз беш аз 1 миллиард саҳифаи веби хориҷӣ вуҷуд дорад", ва Google "имкон медиҳад, ки ба 560 миллион саҳифаи индекси матни пурра ва 500 миллион URL-и қисман индексшуда дастрасӣ пайдо кунад". === Идоракунии Google (2001–2011) === ==== Тағйироти идоракунӣ ва таҷдид ==== Пеш аз он ки ду сармоягузорони намоёни Silicon Valley, [[Kleiner Perkins]] ва [[Sequoia Capital]], розӣ шуданд, ки маблағи умумии $50 миллионро дар Google сармоягузорӣ кунанд, онҳо тazyиқ карданд, ки Page истеъфои худро аз мақоми сармудир дода, сармудире тажрибакар таркиб диҳад, то "гурӯҳи идоракунии синфи ҷаҳонӣ" ташкил кунад. Page баъдтар баъди мулоқот бо сармудирони дигари технологӣ, аз ҷумла [[Steve Jobs]] ва [[Andrew Grove]]-и Intel, ба фикра амода шуд. [[Eric Schmidt]], ки дар моҳи марти соли 2001 вазифаи раиси Google-ро ба уҳда гирифта буд, дар августи ҳамон сол аз вазифаиаш дар [[Novell]] рафт, то дар Google вазифаи ҳамонро иҷро кунад, ва Page ҷойи худро барои гирифтани вазифаи раиси маҳсулот гузошт. Зери роҳбарии Schmidt, Google давраи бузурги тавсеъа ва таҷдидро аз сар гузаронд, ки дар миёни онҳо [[пешниҳоди аввалияи умум]] (IPO) дар [[20 августи]] соли 2004 шомил буд. Ӯ ҳамеша дар шавқати Page ва Brin амал мекард, вақти ки ӯ ба чунин ташаббусҳо, чун қабули гурӯҳи иҷроия ва таъсиси системаи идоракунии ҳифзи фурӯш, шурӯъ мекард. Page ҳамчун сармудир дар чашми кармандон боқӣ монд, зеро ӯ тасдиқи ниҳоии ҳама гуруснагиҳои навро медод, ва ӯ буд, ки имзои IPO-ро медиҳад, ки охирин ӯро дар синни 30-солагӣ миллиардер гардонид. Page сарварии хариди [[Android (системаи оператсионӣ)|Android]]-ро барои $50 миллион дар соли 2005 бар уҳда гирифта буд, то тавонист, компютерҳои дастӣро дар дасти истеъмолкунандагон қарор диҳад, то онҳо метавонанд Google-ро дар ҳар ҷо истифода кунанд. Ин харид без шуури Schmidt сурат гирифт, аммо сармудир аз ин хариди хурд хаста набуд. Page дар бораи Android шӯр шуд ва вақти зиёдро бо сармудир ва ҳамасоли Android [[Andy Rubin]] мегузаронд. То сентябри соли 2008, [[T-Mobile US|T-Mobile]] телефони G1-ро, ки аввалин телефони истифодабарандаи нармафзори Android буд, ба рынок баровард, ва то соли 2010, 17,2% аз бозори дастгоҳҳои телефонӣ аз фурӯши Android иборат буд, ки барои аввалин бор Apple-ро зар гардонид. Android каме баъд дар ҷаҳон маҳбубтарин системаи оператсионии мобилӣ гардид. == Дигар манфиатҳо == == Раддабандиҳои Forbes == Ларри Пейҷ солҳои тӯлонӣ пай дар пай ба рӯйхати сарватмандтарин одамони дунё шомил шудааст. * Дар соли 2011 — ҷои 24-ум, сармояи 19,8 млрд. * Дар соли 2012 — инчунин раддаи 24, бо сарвати 18,7 миллиард доллар қарор дошт. * Дар соли 2013 — сармояи 23 миллиард доллар ва мавқеи 20 дар рӯйхат ро соҳиб шуд * Дар соли 2014 — ҷои 17-ум ва дороиҳои 32,3 млрд. * Дар соли 2015, дорои сармояи 29,7 миллиард доллар буд, ки сатри 19-уми рейтинг аст * Дар соли 2016, ҷои 12-ум бо дороиҳои 35,2 млрд. * Дар соли 2017, боз дар ҷои 12-ум, бо сармояи 40,7 млрд. * Дар соли 2018 афзоиши назаррас дар сарвати ӯ боис шуд ки дороияш ба 48,8 миллиард доллар расад, аммо бо вуҷуди ин ҳамон ҷойгоҳи 12-ум дар рӯйхат қарор дорад<ref name="stevsky">{{Cite web|url=http://stevsky.ru/forbes2018|title=Forbes - самые богатые люди мира 2018}}{{Пайванди мурда|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ларри Пейҷ инчунин ба рейтинги бонуфузтарин одамони ҷаҳон дохил карда шудааст. Ибтидо, дар соли 2009, вай раддаи 5-умро дар он ишғол мекард, ки солҳои баъдӣ ин мавқеъро аз даст дод. Дар рӯйхати одамони аз ҳама бонуфуз дар ҷаҳон дар соли 2018, Ларри Пейҷ дар ҷои 10-ум қарор дорад<ref name="stevsky"/>. == Ҷоизаҳо == == Пайвандҳо == * [https://abc.xyz/ Сомонаи расмии Alphabet Inc.] * [https://about.google/intl/en/our-story/ Таърихи Google] * [https://www.forbes.com/profile/larry-page/ Ларри Пейҷ дар Forbes] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Миллиардерҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Таваллудёфтагони 1973]] [[Гурӯҳ:Асосгузорони ширкатҳои технологии ИМА]] [[Гурӯҳ:Хатмкунандагони Донишгоҳи Стэнфорд]] [[Гурӯҳ:Ширкатдорони Google]] 040b2k6j0jeft1wwmanmq674fh73mlb 0 288576 1491724 1470017 2026-10-31T01:35:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491724 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = Раиси [[:ru:Второе минское соглашение#Контактная группа по урегулированию ситуации на Донбассе|гурӯҳи тамос оид ба ҳалли вазъ дар Донбасс]] | парчам = Flag of Ukraine.svg | аввалдавр = 28 июли 2020 | охирдавр = 10 майи 2022 | пешгузашта = [[Леонид Кучма]] | ҷонишин = | президент = [[Володимир Зеленский]] | вазифа_2 = [[Верховная рада|Вакили халқии Украина]] [[Верховная радаи Украина даъвати II|даъватҳои II]]—[[Верховная радаи Украина даъвати IV|IV]] | парчам_2 = Logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | парчам2_2 = Flag of Ukraine.svg | аввалдавр_2 = 25 сентябри 1994 — 25 майи 2006 | вазифа_3 = 1-ум [[Президенти Украина]] | парчам_3 = Flag of the President of Ukraine.svg | парчам2_3 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | аввалдавр_3 = 5 декабри 1991 | охирдавр_3 = 19 июли 1994 | пешгузашта_3 = <small>вазифа таъсис ёфт,<br>[[Николай Плавюк]] (чун охирин президенти [[Ҷумҳурии халқии Украина]] дар бадарға);<br>худаш чун раҳбари Радаи Олӣ</small> | ҷонишин_3 = [[Леонид Кучма]] | нахутсвазир_3 = [[Витолд Фокин]] <small>(1991—1992)</small><br>[[Валентин Симоненко]] <small>(1992, и.в.)</small><br>[[Леонид Кучма]] <small>(1992—1993)</small><br>[[Ефим Звягилский]] <small>(1993—1994, {{и. о.}}) (де-факто худаш бо сабаби бемор шудани иҷрокунандаи вазифаи сарвазир)</small><br>[[Виталий Масол]] <small>(1994—1995)</small> | вазифа_4 = [[Раҳбари Радаи Олии Украина]] | парчам_4 = Flag of Ukraine (1991-1992).svg | аввалдавр_4 = 24 август | охирдавр_4 = 5 декабри 1991 | пешгузашта_4 = <small>вазифа таъсис ёфт, худи ӯ чун раиси [[Шӯрои Олии ҶШС Украина]]</small> | ҷонишин_4 = [[Иван Плюш]] | вазифа_5 = Раиси [[Шӯрои Олии ҶШС Украина]] | парчам_5 = Flag of Ukrainian SSR.svg | аввалдавр_5 = 23 июли 1990 | охирдавр_5 = 24 августи 1991 | пешгузашта_5 = [[Владимир Ивашко]] | ҷонишин_5 = <small>вазифа аз байн рафт, худи ӯ чун [[раиси Радаи олии Украина]]</small> }} '''Леонид Макарович Кравчук''' ({{Lang-uk|Леонід Макарович Кравчук}}; тав. [[10 январ]]и [[Соли 1934|1934]], деҳаи Великий Житин, воеводствои Волин, Ҷумҳурии Лаҳистон (ҳозира {{Зодгоҳ|ноҳияи Ровно|дар н. Ровно}} , [[Вилояти Ровно]] — фавт. [[10 май]]<nowiki/>и [[Соли 2022|2022]], [[Киев]], [[Укроин|Украина]]) — пешвои давлатӣ ва сиёсиву [[Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ|ҳизбии]] [[Иттиҳоди Шӯравӣ|шӯравӣ]] ва [[Укроин|украинӣ]], [[Президенти Украина|президенти]] аввалини Украина (1991-1994). 8 декабри соли 1991 аз номи Украина ӯ бо Президенти Федератсияи Руся (РСФСР) [[Борис Елтсин|Б.]] [[Борис Елтсин|Н.]] [[Борис Елтсин|Елтсин]] ва Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Беларус С. Шушкевич [[Созишномаи Беловежская]] дар бораи [[Пошхӯрии СССР|қатъ кардани мавҷудияти СССР]]-ро ба имзо расонид. == Зиндагинома == 10 январи соли 1934 дар деҳаи Великий Житин дар наздикии Ровно дар оилаи деҳқон таваллуд шудааст. Падар — Макар Алексеевич Кравчук (03.17.1906 - 1944) <ref name="volyn.com.ua">[https://www.volyn.com.ua/news/96310-u-1942-rotsi-leonid-kravchuk-iz-tovaryshem-nakoliaduvaly-40-karbovantsiv «У 1942 році Леонід Кравчук із товаришем наколядували 40 карбованців» — «Волинь» — незалежна громадсько-політична газета]</ref> дар солҳои 30-юм дар сафи савораи Лаҳистон хидмат кард, дар солҳои 40-ум вай ба сафи [[Артиши Сурх]] даъват карда шуд. Вай ва модари Кравчук - Ефимия Ивановна (деҳаи Мелничук) (6.12.1908 - 1980) дар коргарони муҳосирони лаҳистонӣ хидмат карданд <ref name="godn154">{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/news/14077358.html |title=Как Сталин Галичину нам отдал |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2009-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090912042452/http://www.segodnya.ua/news/14077358.html }}</ref>. Дар солҳои [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]] дар соли 1944, як сарбози полки 480-уми пиёдагарди дивизияи 152-уми пиёдагарди 28-уми артиш Макар Алексеевич Кравчук дар ҷангҳо барои озод кардани деҳаи Гат дар фронт ҳалок шуд, дар қабри дастаҷамъӣ дар шаҳраки саҳ. Октябри [[вилояти Гомел]]и [[Белорус|Ҷумҳурии Беларус]] дафн шуд <ref name="ppmurmansk.ru">{{Cite web |url=http://www.ppmurmansk.ru/leonidkravchukyanavsyujiznzapomnilhalvukotoruyuvplatochkemamaprineslamnekodnyurojdeniya_17379.html |title=Леонид Кравчук: Я на всю жизнь запомнил халву, которую в платочке мама принесла мне ко дню рождения … — Газета Полярная правда" |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2014-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201184355/http://www.ppmurmansk.ru/leonidkravchukyanavsyujiznzapomnilhalvukotoruyuvplatochkemamaprineslamnekodnyurojdeniya_17379.html }}</ref>. Леонидро падари ӯгай ва модари худ ба воя расонидааст, ки соли 1980 бар асари сактаи мағзӣ дар деҳаи зодгоҳаш вафот карда, дар ҳамон ҷо дафн шудааст <ref name="oglyadach.com">[http://oglyadach.com/news/2006/1/11/54026.htm Новини України | Обозреватель]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Таҳсилот ва касбҳои ибтидоӣ === Донишгоҳи Киевро бо ихтисоси иқтисодиёти сиёсӣ хатм кардааст (1958). Дар давоми таҳсил, ӯ бо донишҷӯи факултаи иқтисодӣ Антонина Мишура вохӯрд, ки соли 1957 бо ӯ издивоҷ кардааст. Солҳои 1958-1960 муаллими техникуми молиявии Черновтсӣ буд. Дар солҳои 1960-1967 мушовир-методисти Хонаи маорифи сиёсӣ, лектор, ёрдамчии котиб, мудири шуъбаи агитация ва таблиғи [[Комитети вилоятии КПСС|Кумитаи вилоятии]] [[Вилояти Чернивитси|Черновти]] [[Партияи Коммунистии Украина|ҲК Украина]] кор кардааст. Вай аспирантураи [[Академияи илмҳои ҷамъиятӣ дар назди Кумитаи Марказии КПСС|Академияи илмҳои ҷамъиятии назди КМ КПСС-ро]] хатм намуда, солҳои 1967-1970 таҳсил кардааст. [[Номзади илм|Номзади илмҳои иқтисодӣ]], рисолаи «Моҳияти фоида дар замони сотсиализм ва нақши он дар истеҳсолоти колхозӣ» навиштааст. === Кори ҳизбӣ === Дар солҳои 1970-1988 — сардори бахши, нозири, ёвари котиби, муовини аввали мудири шуъбаи, сардори тарғибу таблиғи шуъбаи [[CC|Кумитаи Марказии]] [[Партияи Коммунистии Украина|Ҳизби коммунисти Ҷумҳурии Украина]]. Солҳои 1989-1990 мудири шуъбаи идеологӣ, котиби КМ Ҳизби коммунисти Украина. Дар охири солҳои 80-ум, Кравчук дар саҳифаҳои рӯзномаи " Вечерний Киев" бо тарафдорони истиқлоли Украина мубоҳисаи ошкоро оғоз кард. Дар заминаи роҳбарии хеле консервативии ҲКУ, мавқеи ӯ беш аз мӯътадил ба назар мерасад. 1989-1990 — номзад ба аъзогии Бюрои Сиёсӣ. Дар 1990-1991 ӯ узви Бюрои Кумитаи Марказии Ҳизби коммунисти Ҷумҳурии Украина буд. Аз соли 1990 — котиби дуюми КМ Ҳизби Коммунисти Украина. 4 марти соли 1990, дар даври якуми интихоботи якуми алтернативии парлумонӣ дар ҶШС Украина, вакили Шӯрои Олии ҶШС Украина даъвати XII ( ([[Верховная Радаи Украина даъвати 1|Радаи олии Украина даъвати I]]) аз ш. ҳавзаи интихоботии Ямполский No 39 вилояти Виннитса, дар байни 2 номзад дар парлумон узви Комиссияи фарҳанг ва эҳёи рӯҳонӣ 68,69% овозҳоро ба даст овард. Аз соли 1990 ӯ узви Кумитаи Марказии КПСС буд. 1990-1991 — Раиси Шӯрои Олии ҶШС Украина. [[Август путч|Пас аз рӯйдодҳои 19-21 августи соли 1991]] аз Ҳизби Коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ хориҷ карда шуд. 24 августи соли 1991, таҳти раёсати Леонид Кравчук, Шӯрои Олии ҷумҳурӣ қарор ва [[Эъломияи истиқлоли Украина|Санади Эъломияи истиқлоли Украинаро]] қабул кард. Аз 24 августи соли 1991 то 5 декабри соли 1991 — Раиси Верховная Радаи Украина <ref>[http://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=17676 Закон Украины от 12 сентября 1991 года № 1543-XII «О правопреемстве Украины»]</ref>. === Президенти Украина === Вай ба ҳайси бепартиявӣ ба президентӣ номзад шуд. Ӯро ҳам фаъолони ҳизби онвақтаи мамнӯи коммунистӣ (номзади онҳо Александр Ткаченко номзадии худро ба фоидаи Кравчук бозпас гирифт) ва инчунин баъзе аз демократҳои миллӣ, ки раиси Верховная Радаро "падари истиқлол" таблиғ мекарданд, дастгирӣ карданд. Образи миллатгаро, ки ба таври сунъӣ барои рақиби асосии Кравчук Вячеслав Черновол сохта шудааст <ref>{{Cite web |url=https://www.ukrinform.ru/authors/leonid_kravchuk.html |title=Леонид Кравчук — Новости Укринформ |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2018-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512181654/https://www.ukrinform.ru/authors/leonid_kravchuk.html }}</ref>. 1 декабри соли 1991 Леонид Кравчук дар аввалин интихоботи мустақими президентӣ 61,6% овоз ба даст оварда, президенти Украина интихоб шуд. [[Акс:RIAN_archive_52076_Leonid_Kravchuk,_Stanislav_Shushkevich_and_Boris_Yeltsin.jpg|мини|316x316пкс| Л. М. Кравчук, С. С. Шушкевич, [[Борис Елтсин|Б. Н. Елсин]], V. Ф. Кебич. Соли 1991]] Дар таърихи 8-уми декабри соли 1991, аз номи Украина, имзо бо Президенти Федератсияи Русия (РСФСР) [[Борис Елтсин|B. Н. Елтсин]] ва Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Беларус С. С. Шушкевич ба созишномаҳои Белавожскаяро оид ба [[Пошхӯрии СССР|қатъ гардидани мавҷудияти СССР]] имзо кард. Пас аз 2 рӯз, Шӯрои Олии Украина бо қайду шарт шартномаро ба тасвиб расонд <ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20ВС%20Украины%20от%2010.12.1991%20№%201958-XII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]</ref>. 19 июни соли 1992, Кравчук қонунро дар бораи комилан хориҷ кардани истинодҳо ба СССР аз Конститутсияи Украина дар соли 1978 имзо кард <ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20Украины%20от%2019.06.1992%20№%202480-XII Закон Украины от 19.06.1992 № 2480-XII]</ref>. Дар иҷлосияи тантанавии Верховная Радаи Украина 22 августи соли 1992 дар [[Киев]] охирин президенти Ҷумҳурии Халқии Украина дар ғурбат Микола Плавюк регалияи давлатии [[Ҷумҳурии Халқи Украина|ҶХУ-ро]] ба президенти якуми Украина Леонид Кравчук супурд <ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=340143 |title=Вести. Ru: На Украине последний день агитации перед вторым туром президентских выборов. Кстати, первому президенту Украины во время инаугурации в 1992 году вручили государственн… |accessdate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223062842/https://www.vesti.ru/doc.html?id=340143 |archivedate=2019-12-23 }}</ref>. Плавюк инчунин мактуберо пешниҳод кард, ки дар он гуфта мешавад, ки Украинаи мустақил, ки 24 августи соли 1991 эълон шудааст, вориси қонунии Ҷумҳурии Халқии Украина мебошад <ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.by/article/23297 |title=В Киеве открылся музей Украинской народной республики {{!}} Музеи на interfax.by |accessdate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190913073932/http://www.interfax.by/article/23297 |archivedate=2019-09-13 }}</ref><ref>[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди | Історична правда]</ref>. Рӯзноманигор ва сиёсатшиноси итолиёӣ Ҷулиетто Чиеса дар китоби худ "Алвидоъ Русия!" ақидаеро баён мекунад, ки ташаббускори асосии фурӯпошии СССР маҳз Кравчук буд <ref>[http://kprf.ru/party_live/54065.html Круглый стол в редакции «Правды», посвящённый 85 лет со дня провозглашения Советского Союза]</ref>. Инро худи Леонид Макарович дар соли 2016 амалан тасдиқ карда, изҳор дошт, ки халқи украин қабргузорони СССР мебошанд <ref name="автоссылка1">[https://interfax.com.ua/news/political/365083.html Попытка силой подчинить себе Украину станет для России самоубийством — Кравчук]</ref>. Кравчук дар мусоҳиба бо [[Радиои Аврупои Озод/Радиои Озодӣ|Радиои Озодӣ]] моҳи декабри соли 2011 изҳор дошт, ки имзои Созишномаи Биаловежская як табаддулоти сулҳомез аст <ref>[http://www.svoboda.org/content/article/24415159.html Леонид Кравчук — мирный заговорщик]</ref>. Дар соли 1992 ӯ метрополитен Филаретро, ки солҳои зиёд ҳамчун як корманди пешбари идеологии Кумитаи Марказии Ҳизби Коммунистии Украина "роҳбарӣ" мекард, дар фаъолиятҳояш барои эҷоди калисои православии украинии Патриархати Киев фаъолона дастгирӣ кард <ref>{{Cite web|url=http://orthodox-lviv.narod.ru/books/raskol/raskol_6.htm|title=Автокефалистские расколы на Украине|deadlink=yes|accessdate=2015-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141231030430/http://orthodox-lviv.narod.ru/books/raskol/raskol_6.htm|archivedate=2014-12-31}}</ref>. 3 сентябри соли 1993 ӯ созишномаҳои Массандраро имзо кард, ки ба сарнавишти минбаъдаи Флоти Баҳри Сиёҳ ва силоҳи ҳастаии дар қаламрави Украина ҷойгиршуда дахл доштанд. Пас аз он, ӯ ба интихоботи пеш аз муҳлати сарвари давлат дар моҳи июли соли 1994 розӣ шуд. Дар даври аввал вай дар байни дигар номзадҳо шумораи бештари овозҳоро ба даст овард, аммо дар даври дуввум аз [[Леонид Кучма]] мағлуб шуд. 27 сентябри соли 1993 шаҳри [[Сухумӣ|Сухуми]] афтод ( ҷанг дар Абхазия ). Ҳукумати Гурҷистон фавран барои кумак ба як қатор кишварҳо муроҷиат кард, 7 октябри соли 1993, президенти Гурҷистон Эдуард Шеварднадзе ба Леонид Кравчук занг зад ва дархости кумак дар эвакуатсияи 150 000 гурезаро кард, ки президенти Украина ба онҳо розӣ шуд. 14 январи соли 1994, дар Маскав, бар хилофи Шартномаи СТАРТ-1, ки Верховная Рада 18 ноябри соли 1993 ба тасвиб расонидааст ва он тадриҷан коҳиш додани силоҳи ҳастаии стратегиро дар қаламрави Украина пешбинӣ кардааст, худсарона қарор кард, ки созишномаи сеҷонибаро имзо мекунад, Изҳороти Президентҳои Украина, ИМА ва Русия дар бораи фавран содир кардани тамоми силоҳҳои ҳастаии Украина ба Русия (ки аллакай 1 июни соли 1996 ба итмом расида буд) ва бидуни ягон кафолати мушаххаси амниятӣ ва ҷуброни молиявии ҳуҷҷатӣ <ref>{{Cite web|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25225403.html|title=10 міфів про ядерне роззброєння України|author=Юрій Костенко|date=2014-01-10|publisher=Радіо Свобода}}</ref>. === Пас аз президентӣ === [[Акс:ПРЕЗИДЕНТЫ_УКРАИНЫ_Ющенко,_В._Кучма,_Л_Кравчук_Л._0054_Чуприна_Вадим_А.jpg|мини|Президентҳои Украина В.Ющенко, Л. Кучма, Л. Кравчук (аз чап ба рост) 28 январи соли 2014, Верховная Радаи Украина]] Дар интихоботи пеш аз муҳлати президентии соли 1994 (вай розӣ шуд, ки таҳти фишори ошӯбҳо дар тобистони соли 1993 баргузор кунад), вай дар даври дуввум аз Леонид Кучма мағлуб гашта, 45,1% овозҳоро ба даст овард. Моҳи сентябри соли 1994 вай вакили [[Верховная Рада|Верховная Радаи Украина]], узви фраксияи Интихоби Иҷтимоӣ-Бозорӣ интихоб шуд ва баъдан узви гурӯҳи вакилони Маркази конститутсионӣ шуд. Соли 1998 вай дубора ба ҳайси вакили Верховная Радаи Украина ба ҳайси раҳбари рӯйхати ҳизби Ҳизби сотсиал-демократи Украина (муттаҳид) интихоб шуд. Аз соли 1998 — узви ҲСДУ (м) ва Бюрои сиёсии ҲСДУ (м). Дар соли 2002, ӯ дубора ба ҳайси вакил дар рӯйхати ҲСДУ (м) интихоб шуд. Дар интихоботи парлумонии 2006, ҲСДУ (м) натавонист аз 3% монеаро гузарад. 26 апрели соли 2006, Леонид Кравчук эълом дошт, ки бидуни бастагӣ ба як ҳизб "аз мақомоти ҳизб баромада, дар як режими озодтар ба фаъолияти ҷамъиятӣ ва сиёсӣ машғул шавад".<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2006/04/26/4399185/ Кравчук пошел за Медведчуком | Украинская правда]</ref> Дар соли 2016 вай эълом дошт, ки мардуми украин гӯрканони СССР мебошанд <ref name="автоссылка1"/>. Аз 28 июли соли 2020 - раиси гурӯҳи тамос оид ба ҳалли вазъ дар Донбасс. == Оила == * Зан - Кравчук Антонина Михайловна (намонд Mishura <ref>{{Cite web|url=http://fakty.ua/96382-student-leonid-kravchuk-razgruzhal-vagony-podnimal-celinu-i-podrabatyval-naturcshikom-v-hudozhestvennom-institute|title=Студент Леонид Кравчук разгружал вагоны, поднимал целину и подрабатывал… Натурщиком в художественном институте|first=Ирина|last=Лисниченко|website=Факты и комментарии|date=2001-08-10|lang=|accessdate=2015-07-13}}</ref> ) (соли таваллудаш 1935) - [[дотсент]]и факултети иқтисодии Донишгоҳи миллии Киев ба номи Тарас Шевченко, издивоҷ дар соли 1957.<ref name="oglyadach.com"/> ** Писар - Виталий Леонидович Кравчук (таваллуд 21 июли 1959) - соҳибкор *** Набера - Кравчук Вадим Виталиевич (таваллуд 19 апрели 1995) **** Писар - {{Бе тарҷума 5|Кравчук, Александр Леонидович|Александр Леонидович Кравчук|uk|Кравчук Олександр Леонідович}} (таваллуд 21 июли 1959) - соҳибкор,<ref name="autogenerated2">[http://www.focus.ua/society/58765 Родственникам Кравчука выделили пять участков в Конча-Заспе. Общество. ФОКУС]</ref> келин Елена Анатолевна Кравчук дар Донишгоҳи Миллии Киев кор мекунад. ***** Набера - Андрей Александрович Кравчук (соли таваллудаш 1981) - Донишкадаи муносибатҳои байналмилалии Донишгоҳи Миллии Киевро хатм кардааст, дар як агенти таблиғотӣ кор мекунад, ҳамсараш Мария Викторовна Кравчук дар як ширкати тиҷорӣ кор мекунад.<ref>[http://news.bigmir.net/ukraine/176478/ Родственникам Кравчука выделили пять участков в Конча-Заспе — bigmir)net]</ref> ****** набера - Елена Андреевна Кравчук (соли таваллудаш 2005). ***** набера - Мария Александровна Кравчук (соли таваллудаш 1988) - Донишкадаи муносибатҳои байналмилалии Донишгоҳи миллии Киевро ба ном. Т. Г. Шевченко хатм кардааст. == Китобҳо == [[Акс:Leonid_Kravchuk2.jpg|мини|267x267пкс| Л. М. Кравчук.]] [[Акс:B0001_UKRPOHTA_07.jpg|мини|300x300пкс| Маркаи почта]] * 1978: Луғати мухтасари иқтисодии панҷсолаи самаранокӣ ва сифат (бо ҳаммуаллифӣ) * 1982: Иттиҳоди шикастнопазир: Дастурамал (ҳаммуаллиф) * 1982: Луғати иқтисодии нақшаи панҷсолаи ёздаҳум (бо ҳаммуаллифӣ) * 1985: Дар оилаи ягона : Тарбияи ватандӯст-интернатсионалистҳо тавассути тарғибот ва санъати ороишӣ (таҳрири умумӣ) * 1986: Ташкил ва методикаи тарбияи атеистӣ (бо ҳаммуаллифӣ) * 1989: Механизми нави иқтисодӣ (ҳаммуаллиф) * 1989: Кори идеологӣ. Таҷрибаи Перестройка : Дар асоси маводи ташкилоти партиявии ҷумҳурӣ (бо ҳаммуаллифӣ) * 1992: Чунин давлате вуҷуд дорад - Украина : Маводҳо аз баромадҳо, мусоҳибаҳо, конфронсҳои матбуотӣ, брифингҳо, ҷавобҳо ба саволҳо, [1991-1992] ( {{Lang-uk|Є така держава — Україна}} ) * 1994: Рӯзҳои охирини империя... Солҳои аввали умед : [китоб-мусоҳиба] ( {{Lang-uk|Останні дні імперії... Перші дні надії}} <span lang="uk" style="font-style:italic;">...</span> <span lang="uk" style="font-style:italic;">...</span> <span lang="uk" style="font-style:italic;">Рӯзҳои аввали умед</span> ) * 2001: Давлат ва Ҳокимият: Таҷрибаи ислоҳоти маъмурӣ * 2002: Мо он чизе, ки дорем, дорем : Хотирот ва мулоҳизаҳо ( {{Lang-uk|Маємо, те що маємо}} ) * 2010: Як Украина, Як халқ ( {{Lang-uk|Одна Україна, єдиний народ}} ) * 2018: Аввалин дар бораи қудрат ( {{Lang-uk|Перший про владу}} ) <ref>[https://gordonua.com/photo/events/v-den-svoego-85-letiya-leonid-kravchuk-prezentoval-svoyu-knigu-pervyy-o-vlasti-fotoreportazh-651553.html В день своего 85-летия Леонид Кравчук презентовал свою книгу "Первый о власти"]</ref> * 2019: Дар чорроҳаи таърихи {{Lang-uk|На перехрестях української історії}} ) <ref>{{Cite web |url=https://leonid-kravchuk.com.ua/pershyj-prezydent-ukrayiny-kravchuk-prezentuvav-u-kyyevi-svoyu-novu-knygu-na-perehrestyah-ukrayinskoyi-istoriyi/ |title=Перший президент України Кравчук презентував ӯ Києві свою нову книгу “На перехрестях української історії” |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2021-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126233248/https://leonid-kravchuk.com.ua/pershyj-prezydent-ukrayiny-kravchuk-prezentuvav-u-kyyevi-svoyu-novu-knygu-na-perehrestyah-ukrayinskoyi-istoriyi/ }}</ref> Вай зиёда аз 500 мақола навиштааст. == Мукофотҳо ва шоиста == * Ғолиби ҷоизаҳои Celebrities 2020 дар номинатсияи "Шахси сол".<ref>{{Cite web|url=https://hronika.info/obwestvo/729046-olga-sumskaya-aktrisa-goda-a-aleksandr-zherebko-molodoj-deyatel-iskusstv-premiya-celebrity-awards-2020/|title=Ольга Сумская актриса года, а Александр Жеребко молодой деятель искусств - премия «Celebrity Awards 2020» -|lang=ru-RU|accessdate=2020-09-25}}</ref> * Унвони Қаҳрамони Украина бо ҷоизаи Ордени Ҳокимият (21 августи 2001) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=701/2001 Указ Президента України № 701/2001 від 21 серпня 2001 року «Про присвоєння звання Герой України»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200628011231/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=701%2F2001 |date=2020-06-28 }}{{ref-uk}}</ref> - ''барои саҳми барҷастаи шахсӣ дар ташаккул ва рушди давлати мустақили Украина, фаъолияти чандинсолаи фаъоли сиёсӣ ва иҷтимоӣ''. * Ордени озодӣ (10 январи 2014) - ''барои саҳми барҷастаи шахсӣ дар рушди давлати Украина, фаъолияти чандинсолаи пурсамари ҷамъиятӣ ва сиёсӣ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.ua/ru/documents/16370.html|title=Указ Президента Украины № 2/2014 «О награждении Л. Кравчука орденом Свободы»|deadlink=yes|accessdate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125155807/http://www.president.gov.ua/ru/documents/16370.html|archivedate=2014-01-25}}</ref> * Ордени шоҳзода Ярослави доно I Санъат. (15 июли соли 2020) <ref>[https://www.president.gov.ua/documents/2772020-34401 Указ Президента Украины от 15 июля 2020 года № 277/2020 «О награждении государственными наградами Украины»]</ref>, II мод. (9 январи соли 2007) <ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=4/2007 Указ Президента України № 4/2007 від 9 січня 2007 року «Про нагородження Л. Кравчука орденом князя Ярослава Мудрого»]{{ref-uk}}</ref>, III м. (10 январи 2004) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=11/2004 Указ Президента України № 11/2004 від 10 січня 2004 року «Про нагородження Л. Кравчука орденом князя Ярослава Мудрого»]{{ref-uk}}</ref>, IV мод. (10 январи 1999) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=6/99 Указ Президента України № 6/99 від 10 січня 1999 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210810220351/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=6%2F99 |date=2021-08-10 }}{{ref-uk}}</ref>, V м. (21 августи соли 1996) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=731/96 Указ Президента України № 731/96 від 21 серпня 1996 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»]{{ref-uk}}</ref> * Медали ҷашнии "25 соли истиқлоли Украина" (19 августи 2016) * Орденҳои Шӯравӣ: орденҳои Инқилоби Октябр ва ордени Байраки Сурхи Меҳнат (ду маротиба). * Ифтихорномаи Девони Вазирони Украина ( [[Соли 2004|2004]] ). * Дорандаи Салиби калони ордени Станислаус (1999). == Адабиёт == * На 1/6 планеты // Филателия. 1993. — № 4. — С. 7. * Валентин Чемерис. Президент. К., 1994. * Прощай, Россия. М.: Гея, 1998. * ''Островский А. В.'' [https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html Глупость или измена? Расследование гибели СССР.] М.: Форум, Крымский мост-9Д, 2011. — 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6 * ''Л. В. Губерський''. Кравчук Леонід Макарович // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т. /Редкол.:Л. В. Губерський (голова) та ін. — К: Знання України, 2004 — Т.1 — 760 с. ISBN 966-316-039-X * ''Ю. Шаповал, М. Михальченко''. Кравчук Леонід Макарович // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін. — К.: Парламентське видавництво, 2011. — С. 371. ISBN 978-966-611-818-2 == Пайвандҳо == * {{YouTube|CwW6CEhWRxk|Д/ф «Дорога на Банковую»|logo=1}}</img> * [https://web.archive.org/web/20140125070733/http://www.president.gov.ua/ru/content/history_kravchuk.html] * [https://web.archive.org/web/20100107011614/http://www.vlada.kiev.ua/fcontent.php?pacode=327 Кравчук Леонид Макарович]{{ref-uk}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * [https://web.archive.org/web/20140110094842/http://ukrgeroes.narod.ru/KravchukLM.html ҚАҲРАМОНИ УКРАИНА - Кравчук Леонид Макарович]{{ref-uk}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * [https://web.archive.org/web/20081025005752/http://saliy.kiev.ua/old_publications/pub_tezuKPU.html "Николаҳои ман фикр намекарданд, ки Русия ин қадар рукуд дорад" (Л. М. Кравчук, 1992)] * [http://goldpages.com.ua/person/5457/ Мусоҳиба бо Леонид Кравчук] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210416015953/https://goldpages.com.ua/person/5457/ |date=2021-04-16 }} * [http://www.ukraine.ru/catalog/persona/kravchuk.html Кравчук Леонид] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120731011817/http://www.ukraine.ru/catalog/persona/kravchuk.html |date=2012-07-31 }} * [https://web.archive.org/web/20070213065827/http://www.governors.org.ua/hmns/krav.htm Мониторинги фаъолияти сиёсии Леонид Кравчук] * [http://glavnoe.ua/articles/a3783 Кравчук: Мо бо Русия шарик нестем] * [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Нархҳои ройгон ва пасандозҳои сӯхта.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Шӯриши Флоти Баҳри Сиёҳ.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Тиббӣ ва "кравчучка"] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} * [http://www.kp.ru/daily/26207/3093145/ Леонид Кравчук, собиқ президенти Украина: Елтсин хоҳиш кард, ки Қримро ба Русия баргардонад...] * [http://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1904568-echo/] * ''Ю.И. Шаповал''. [http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kravchuk_L_M Кравчук Леонид Макарович] // Енциклопедія історії України : 10 ҷ. / ҳайати таҳририя: В.А.Смолий (сардор) ва дар. ; Институти таърихи Украина Академияи Миллии Украина. - К.: " Наукова Думка ", 2009. - T. 5: Кон - Кю. - S. 276. — <nowiki>ISBN 978-966-00-0855-4</nowiki>. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">(ukr.)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * ''Ю.И. Шаповал''. [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=2607 Кравчук Леонид Макарович] // Кравчук, Леонид Макарович // Энсиклопедияи Украинаи муваффақ : [ ukr. ] : дар 30 т. / NAS of Ukraine, Ҳамкории илмӣ im. Шевченко, Институти илмҳои энсиклопедияи Академияи Миллии Украина [ук]. - К., 2001—…. - <nowiki>ISBN 944-02-3354-X</nowiki>. * Xto hto дар Украина: довидник. - К. І. АЗ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Президентҳои Украина}} [[Гурӯҳ:Президентҳои Украина]] [[Гурӯҳ:Сарварони Украина]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Укроин]] [[Гурӯҳ:Сарварони Аврупо дар асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Инқилоби Октябр]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Иқтисоддонҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми иқтисод]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1934]] [[Гурӯҳ:Зодагони 10 январ]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] hothwwh7g9rc9fs7fa4zczr5004ucyl 0 289447 1491709 1296277 2026-10-30T14:37:18Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491709 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Алоя |номи аслӣ = {{lang-lv|Aloja }} |кишвар = Латвия |нишон = Coat of Arms of Aloja.svg |парчам = Flag of Aloja.svg |бари нишон = 70 |ширина флага = |lat_deg= 57|lat_min= 46|lat_sec=01 |lon_deg= 24|lon_min= 52|lon_sec=58 |карта региона = 0 |шакли минтақа = Минтақаҳои Латвия{{!}}Минтақа |минтақа = Видземе |регион в таблице = |шакли ноҳия = Вилоятҳои Латвия{{!}}Вилоят |ноҳия = Вилояти Алоя |ноҳия дар ҷадвал = Вилояти Алоя{{!}}Алоя |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |шакли раҳбар = Мэр |раҳбар = Датсе Вилне |дата основания = |первое упоминание = 1449 |номҳои пешина = Аллендорф ({{lang-de|Allendorf}}) |мақом аз = 1992 |масоҳат = 2,63 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |аҳолӣ = 1352<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2011/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей в самоуправлениях. 01.01.2011]{{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/69oTS7aLk?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2011/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2012-08-10 }} {{Бойгонишуда|url=https://www.webcitation.org/69oTS7aLk?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2011/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2012-08-10 }}{{ref-lv}}</ref> |соли барӯйхатгирӣ = 2011 |зичӣ = {{#expr: 1352 / 2.63 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |вақти маҳаллӣ = +2 |DST = есть |коди телефон = (+371) 640 |нишонаҳои почта = LV-4064<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] - апрель 2011{{ref-lv}}</ref> |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0661007<ref>{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |title = Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |archivedate = 2010-11-15 |lang = lv }} - 16 февраля 2011</ref> |гурӯҳ дар Commons = Aloja }} '''А́лоя''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Aloja.ogg|Aloja}}}}) — шаҳраки хурд дар шимоли [[Латвия]], маркази маъмурии вилояти Алоя. То [[1 июл]]и [[Соли 2009|2009]] он ба ноҳияи Лимбажӣ дохил мешуд. Ном эҳт. аз калимаи ливии alaa пайдо мешавад, ки маънои пастӣ, водии кӯҳнаро дорад. Дар масофаи 120 [[Километр|км]] аз [[Рига]] ва 44 км аз [[Валмиера]] ҷойгир аст. Масоҳати шаҳр — 2,27 км². Аҳолӣ — 2,7 ҳазор нафар ([[Соли 2007|2007]]). == Манзараҳо == * ''Калисои лютерании Алоя'' — соли [[Соли 1776|1776]] сохта шудааст. Қурбонгоҳ (алтар) ва минбар (кафедра) ёдгориҳои санъати дорои аҳамияти миллӣ мебошанд, дар қисми қурбонгоҳ дафнҳои бостонӣ мавҷуданд. * ''Осорхонаи Алоя'' — бо ҳаёт ва эҷодиёти шоир Аусеклис, таърихи минтақаи Олой ва одамони машҳури минтақа шинос мекунад. * Заводи машҳури крахмал аз соли 1937 дар наздикии Алой ҷойгир аст (он инчунин желе истеҳсол мекунад).<ref>{{Cite web|url=http://alojas.lv/index.php/par-uznemumu|title=Интернет-страница фабрики|lang=lv|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014091456/http://alojas.lv/index.php/par-uznemumu|archivedate=2013-10-14}}</ref> == Нақлиёт == === Роҳҳо === Роҳи мошингарди {{Лавҳача-lv|P|15}} [[Айнажӣ]]—[[Матишӣ]] аз Алоя (тақрибан 150 м аз ҳудуди шаҳр) мегузарад. Роҳи минтақавии {{Лавҳача-lv|P|13}} [[Лимбажӣ]]—Алоя дар Алоя тамом мешавад. === Хидмати автобусҳои байнишаҳрӣ === Хатсайрҳои асосӣ: Алоя—[[Лимбажӣ]]— [[Рига]]; Алоя—[[Айнажӣ]]—[[Салатсгрива]]; Алоя—[[Руйиена]]; Алоа—[[Валмиера]]. === Нақлиёти роҳи оҳан === Дар замони шӯравӣ қатораи Рига-Пярну-Таллин тавассути Алоя мегузашт. То соли 1996 як қатораи дизелии мусофирбар ба сӯи шаҳри Алоя равон буд, аммо ба далели коҳиш ёфтани ҳаракати мусофирон, масирро бастан лозим омад. Ва дар соли 2007, шохаи Скулте-Пярну комилан барҳам дода шуд. == Галерея == <gallery> Акс:Aloja luteri kirik.JPG|Калисои Лютерании Алоӣ Акс:Aloja õigeusu kirik 2012.JPG|Калисои православӣ Акс:Aloja raamatukogu.JPG|Китобхона Акс:Aloja tuletõrjedepoo.JPG|Истгоҳи оташнишонӣ </gallery> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20170804141924/http://www.aloja.lv/ Сомонаи расмии шаҳри минтақаи Алоя]{{ref-lv}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латышском языке">)</span> * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8042 Маълумот дар бораи Алоя дар портали сайёҳии mesta.lv]{{ref-ru}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=36509 Маълумот дар бораи Алоя дар базаи топонимикӣ]{{ref-lv}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латышском языке">)</span> {{Шаҳрҳои Латвия}}{{Марказҳои вилоятҳои Латвия}} [[Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор]] 3bcenalczurt7xgs2at02d2t3ngzj9e 0 289448 1491716 1483667 2026-10-30T18:35:15Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491716 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Минтақа | номи тоҷикӣ = Видземе | номи аслӣ = {{lang-lv|Vidzeme}} | кишвар = Латвия | CoordAddon = | масоҳат = 25 683 | аҳолӣ = ~1 320 000 | этнохороним = | DST = ҳаст | сайт = www.vidzeme.lv }} [[Акс:Latvija_viki.PNG|мини|390x390пкс| Харитаи минтақаҳои [[Латвия]]. Видземе бо зард қайд карда шудааст.]] '''Видземе''' (латишӣ: Vidzeme) — минтақаи таърихӣ дар маркази [[Латвия]], ғарби [[Айвиксте|дарёи Айвиексте]] (то [[Соли 1629|1629]] шимоли [[Двинаи Ғарбӣ|Даугава]]) мебошад. Аз [[Садаи XIII|асри XIII]] — дар [[Ливония]], аз соли [[Соли 1561|1561]] — [[герсогии Задвин]]. [[Соли 1629]] Ливония тақсим карда шуд: Видземе ба вилояти [[Ливония|Лифляндияи]] [[Суэд|Шветсия]], [[Латгале|Латгалия]] ба [[Лаҳистон]] дохил шуданд. Дар [[Соли 1710|солҳои 1710]]—[[Соли 1917|1917]] Видземе қисми [[Губернияи Лифляндия|губернияи Лифляндияи]] [[Империяи Русия|империяи Россия]] буд. == Нишон == [[22 март|22 марти]] [[соли 2012]] Сейми Латвия гербҳои минтақаҳои таърихиро тасдиқ кард. Аз ҷумла, герби Видземе дар қонун чунин тавсиф шудааст: дар майдони сурх грифини нуқрагин бо ҳамон [[шамшер]] дар панҷаи росташ <ref>{{Cite web|url=https://likumi.lv/doc.php?id=246381|title=Vidzemes, Latgales, Kurzemes un Zemgales ģerboņu likums|publisher=LIKUMI.LV|lang=lv|accessdate=2020-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223090034/https://likumi.lv/doc.php?id=246381|archivedate=2019-12-23}}</ref> . == Видземе дар нумизматика == Дар моҳи ноябри [[Соли 2016]] Бонки Латвия тангаи 2 [[евро]] — Видземеро баровард <ref>{{Cite web |url=http://www.latc.lv/ru/evro/2-evro-vidzeme/ |title=2 ЕВРО / Видземе |accessdate=2021-05-14 |archivedate=2017-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009230803/http://www.latc.lv/ru/evro/2-evro-vidzeme/ }}</ref> . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Видземе]] amt4q4ype4cagq5g94k20kijypzhikf 0 289630 1491701 1349123 2026-10-30T12:58:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491701 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = [[Шоҳи Урдун]] | тартиб = 4 | аввалдавр = 1999 | пешгузашта = [[Ҳусайн ибни Талол]] | валиаҳд = [[Ҳусайн ибни Абдуллоҳ]] }} '''Абдуллоҳи II ибни Ҳусайни Ҳошимӣ''', инчунин '''Абдуллоҳи II''' ( {{Lang-ar|عبد الله الثاني بن الحسين}} тав. [[30 январ]]и [[Соли 1962|1962]] дар [[Аммон]]и [[Урдун]]) — шоҳи Урдун аз [[соли 1999]], писари шоҳ [[Ҳусайн ибни Талол]]. Солҳои 1993—1996 — фармондеҳи нерӯҳои махсуси мусаллаҳи Урдун, аз соли 1996 то 1999 — сардори фармондеҳии амалиёти махсуси нерӯҳои мусаллаҳи Урдун. Фелдмаршали нерӯҳои мусаллаҳи Урдун, маршали нерӯҳои ҳавоии шоҳии Урдун. Абдуллоҳ ҳангоми ба тахт нишастан иқтисодиётро озод кард ва ислоҳоти ӯ ба авҷи иқтисодӣ оварда расонд, ки то соли 2008 идома ёфт. Дар солҳои минбаъда, иқтисодиёти Урдун аз оқибатҳои [[Бӯҳрони ҷаҳонии иқтисодӣ (аз соли 2008)|таназзул (инфлятсия)-и бузург]] ва оқибатҳои баҳори араб, аз ҷумла коҳишёбии интиқоли нафт ва фурӯпошии тиҷорат бо кишварҳои ҳамсоя азият мекашид. Соли 2011 дар кишварҳои арабӣ тазоҳуроти густарда бо талаби ислоҳот сар заданд. Абдуллоҳ дар сатҳи маҳаллӣ ва байналмилалӣ барои ҳифзи суботи Урдун маъмул аст ва инчунин бо ташвиқи муколамаи байни динҳо ва дарки мӯътадили ислом маъруф аст. Саввумин дарозтарин раҳбари араб. Абдуллоҳи II аз ҷониби Маркази Подшоҳии Исломии Тадқиқотҳои Стратегӣ дар соли 2016 бонуфузтарин мусулмони ҷаҳон шинохта шуд. == Зиндагинома == [[Акс:Hussein_of_Jordan_1997.jpg|чап|мини|136x136пкс| Ҳусайн ибни Талол падари Абдуллоҳи II мебошад.]] [[Акс:MunanancynursingConferencecut.JPG|чап|мини|135x135пкс| Тони Гардинер модари Абдуллоҳи II мебошад.]] Абдуллоҳи II 30 январи соли 1962 дар [[Аммон]]и [[Урдун]] таваллуд шудааст. Вай писари калонии шоҳ Ҳусайни Бин (Ибни) Талол ва зани дуввуми ӯ Малика Муна (Муна Ал Ҳусайн; нав Антуанетта Аврил Гардинер) - духтари афсари бритониёӣ мебошад. Зиндагиномаи расмӣ қайд мекунад, ки оилаи ҳукмрони салтанатии Урдун ба сулолаи Ҳошимиён - намояндагони яке аз [[Макка|қабилаҳои асосии Макка]], аз Ҳошим, бобокалони Паёмбари ислом Муҳаммад (с.а.в) мебошанд; Абдуллоҳи II дар 41 (мувофиқи маъхазҳои дигар, дар 43) насл авлоди пайғамбар номида шудааст. Шоҳзода ба номи бобои бузурги худ шоҳ [[Абдуллоҳи I ибни Ҳусайн]] — асосгузори Урдуни муосир ном шудааст. Вақте ки Абдуллоҳи II се сола буд, падари ӯ қарор кард, ки ӯ қудратро ба бародари худ интиқол хоҳад дод, на ба писараш, бинобар ин Абдуллоҳи II нияти ба тахт нишастанро надошт. Падару модари ӯ соли 1971 аз ҳам ҷудо шуданд . Абдуллоҳи II таҳсилоти ибтидоиро дар Коллеҷи таълимии исломии Аммон гирифта, баъдтар дар Мактаби Санкт Эдмунд дар [[Суррей]]и [[Англия]] таҳсил кардааст. Сипас таҳсилро дар [[Иёлоти Муттаҳида]] — дар Мактаби Иглбрук ва Академияи Дирфилд идома дод. Дар соли 1980 году Абдуллоҳи II ба таҳсил дар Академияи ҳарбии шоҳонаи Сендҳорст дар Британияи Кабир шурӯъ кард ва баъдтар дар артиши шоҳигарии Ҳуссарони [[Бритониёи Кабир]] (13/18-ум) хидмат кард . Дар солҳои 1982-1983 Абдуллоҳи II дар [[Донишгоҳи Оксфорд|Оксфорд]], дар [[Коллеҷи Pembroke|коллеҷи Пемброк]], ки дар он ҷо омӯзиши махсуси [[Шарқи Наздик]] гузаронида мешуд, таҳсил мекард. Бозгашта ба Урдун, вай ба бригадаи 40-уми зиреҳпӯши [[Қувваҳои Мусаллаҳи Урдун]] пайваста, роҳбари взвод ва муовини фармондеҳи баталйон буд. Соли 1985, шоҳзода ба хидмати дивизияи 3-юми корпуси зиреҳпӯш шурӯъ кард. Худи ҳамон сол, Абдуллоҳи II курсҳои афсарони қӯшунҳои зиреҳпӯшро дар Форт Нокси Амрико, Кентуккӣ гузаронд. Соли 1986 шоҳзода ба капитанӣ таъйин шуд, баъдтар ба ӯ рутбаи подполковник дода шуд. Соли 1987 Абдуллоҳи II дар Мактаби дипломатии [[Донишгоҳи Ҷорҷтаун|Донишгоҳи Ҷорҷтауни ИМА]] таҳсил кард, ки дар он ҷо бидуни рафтан аз хидмати ҳарбӣ рисолаи магистрии аз ҷониби дипломатҳои байналмилалиро ҳимоя намуд. Шоҳзода ба хидмати худ дар нерӯҳои зиреҳпӯш шурӯъ карда, "ба зудӣ бо нирӯҳои махсус "бемор" шуд". Дар моҳи январи соли 1993 Абдуллоҳи II муовини фармондеҳи нерӯҳои махсуси Урдун шуд ва моҳи ноябри ҳамон сол фармондеҳи нерӯҳои махсуси Урдун таъйин шуд. Дар соли 1996, шоҳзода бо таҷдиди нерӯҳои вижа ва дигар воҳидҳои элита машғул буд ва онҳоро бо кумаки Фармондеҳии Амалиёти Махсуси Шоҳигарии Урдун (SOCOM) муттаҳид мекард. Қайд карда шуд, ки Абдуллоҳи II дар як қатор кишварҳое, ки "анъанаҳои таълими воҳидҳои элита мустаҳкам буданд", аз ҷумла якчанд маротиба дар [[Иттиҳоди Шӯравӣ|ИҶШС]] ва [[Русия]] тамрин карда буд. Вай инчунин дар ВАО ҳамчун халабон (пилот)-и чархболи синфи ҳамлаии AH-1F "Cobra" номида шудааст, ки Нерӯҳои махсуси Урдун барои дастгирии наздики ҳавоӣ истифода мебаранд. Дар оянда, бо назардошти он, ки "Шоҳигарии Ҳошимии Урдун яке аз мутахассисони пуртаҷриба на танҳо дар Ховари Миёна, балки дар ҷаҳон низомиёни вижа дорад", васоити ахбори омма шоистаи назаррасро дар ин бора шахсан назорат мекарданд. Дар соли 1998 Абдуллоҳи II ба генерал-майор таъйин шуд. Хабар дода мешуд, ки шоҳзода ба ғайр аз хидмати ҳарбӣ, дар набудани падар, ҳамчун сарвари давлат амал мекард ва инчунин аксар вақт ба сафарҳои гуногуни дипломатӣ мерафт. == Мақоми роҳбарикунанда == Моҳи январи соли 1999, шоҳ Ҳусайн ногаҳон Абдуллоҳи II-ро вориси худ эълон кард. Тибқи баъзе маълумот, ин тасмимро ӯ ба сабаби муноқиша бо бародари худ гирифтааст, илова бар ин, дар ВАО қайд карда шуд, ки подшоҳ ба Абдуллоҳ афзалият додааст, зеро «артиш инро мехост». Пас аз ду ҳафта сарвари давлат аз олам чашм пӯшид. Худи ҳамон рӯз шоҳзода Абдуллоҳ шоҳи нав эълон шуд. Тоҷгузории подшоҳ Абдуллоҳи II моҳи июни ҳамон сол баргузор шуд. Дар баробари унвони подшоҳ, Абдуллоҳи II мансаби фармондеҳи олии нерӯҳои Урдунро ба мерос гирифт; ба ӯ рутбаи фелдмаршали Қувваҳои Мусаллаҳи Урдун дода шуд. Илова бар ин, Абдуллоҳи II маршали нерӯҳои ҳавоии шоҳии Урдун шуд. Яке аз авлавиятҳои шоҳи нав рушди иқтисодии кишвар буд. Дар аввали ҳукмронии худ, ӯ баъзе корхонаҳои давлатиро хусусӣ кард ва дар соли 2000, Урдун ба [[Созмони Ҷаҳонии Тиҷорат]] (СҶТ) пайваст ва бо [[Иёлоти Муттаҳида]] созишномаи тиҷорати озодро баст. Дар сиёсати хориҷӣ, Абдуллоҳи II хатти падари худро идома дод, ки дар доираи он Урдун ба "иттифоқчии муҳими [[Иёлоти Муттаҳида|Амрико]]" табдил ёфт. Қайд карда шуд, ки Абдуллоҳи II борҳо амалҳои террористии аз ҷониби мусулмонон бо сабабҳои динӣ содиршударо маҳкум намуда, сиёсати ҷанги Амрикоро бар зидди терроризм дастгирӣ намуда, таблиғи исломро ҳамчун дини сулҳомез таблиғ мекард. Вай ба ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли мусолиматомези [[Муноқишаи Арабу Исроил|низои Исроилу Фаластин]] диққати калон дод; соли 2003 дар Урдун мизбони ин ҳамоиш буд, ки онҳо президенти ИМА [[Ҷорҷ Уокер Буш|Ҷорҷ Буш]], сарвазири [[Исроил]] [[Ариел Шарон|Ариэл Шарон]] ва сарвазири худмухтори Фаластин [[Маҳмуд Аббос]]ро даъват карданд. Дар соҳаи сиёсати дохилӣ, Абдуллоҳи II, ба мисли падари худ, дар робита бо ҳизби мухолифини Ҷабҳаи Ҳаракатҳои Исломӣ, як ҳизби таҳти сарпарастии созмони байналмилалии [[Ихвону-л-муслимин| Ихвонулмуслимин]] сахтқап буд. Дар интихоботи соли 2003, аз се ду ҳиссаи курсиҳоро дар парлумон номзадҳои мустақили вафодор ба Абдуллоҳи II ба даст оварданд; ҷабҳа аз 84 ҷой 20 ҷой гирифт; дар соли 2007, намояндагии онҳо дар интихобот то 6 нафар коҳиш ёфт. Дар соли 2009 Абдуллоҳи II парлумонро пароканда кард. То интихоботи соли 2010, ӯ ислоҳот гузаронид ва шумораи ҳавзаҳоро зиёд кард. Ҷабҳаи Амалиёти Исломӣ интихоботро бойкот кард: намояндагони он подшоҳро дар он айбдор карданд, ки тағйиротҳои пешниҳодкардаи ӯ бо мақсади зиёд кардани шумораи намояндагони деҳот дар парлумон (дар он ҷо ҷонибдорони Абдуллоҳи II маъмултар буданд) равона шудааст. Дар натиҷа, нерӯҳои тарафдори ҳукумат пирӯзии қатъӣ ба даст оварданд ва Ҷабҳаи Амалиёти Исломӣ намояндагии худро дар парлумон аз даст дод. === Баҳори араб === Дар охири моҳи январи соли 2011, дар Урдун, чун дар бисёр кишварҳои дигар, дар давраи ба истилоҳ "[[Баҳори араб|Баҳори Араб]]" намоишҳои оммавии эътирозии шаҳрвандон аз сиёсати ҳукумат оғоз шуданд. Эътирозҳоро Ҷабҳаи Амалиёти Исломӣ ташкил кардааст. Талаботҳои мухолифин ҳам иқтисодӣ (Урдун аз соли 2008 пайомади бӯҳрони амиқи иқтисодиро аз сар мегузаронд) ва ҳам сиёсӣ буданд: аз ҷумла, тазоҳургарон мехостанд сарвазири кишвар интихоб карда шавад, на инки аз ҷониби подшоҳ таъин карда шавад. Абдуллоҳи II бо кӯшиши фурӯ нишондани норозигӣ бори дигар сарвазир ва тамоми кобинаро бори дигар аз вазифа сабукдӯш кард (дар солҳои қабл подшоҳ ин корро ҳашт маротиба карда буд) ва инчунин ваъда дод, ки ҳукумат интихоб карда мешавад. Оҳиста-оҳиста, фаъолияти эътирозии шаҳрвандон коҳиш ёфт. Васоити ахбори омма қайд карданд, ки ин метавонист аз рӯйдодҳои [[Сурия]]и ҳамсоя таъсир расонад, ки дар он ҷо президент [[Башор Асад]] баромадҳои норозиёнро, ки сахт поймол мекард воқеан ба ҷанги шаҳрвандӣ оварда расонд. Моҳи ноябри соли 2011 Абдуллоҳи II, нахустин пешвои араб, эълом дошт, ки Асад бояд вазифаашро тарк кунад. Шоҳ инчунин кӯшиш кард, ки тазоҳуротро бо тариқи молиявӣ сарнагун созад. Соли 2011 ӯ барои маоши хизматчиёни давлатӣ ва танзими нархи сӯзишворӣ ва молҳои зарурӣ 0,5 миллиард доллар ҷудо кард (қисми ин маблағро ИМА ва [[Иттиҳоди Аврупо|Иттиҳоди Аврупо]] доданд) <ref>Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 117—118</ref>. Ғайр аз ин, дар соли 2011 Урдун аз [[Арабистони Саудӣ]] 1,6 млрд доллар кумак гирифт.<ref>Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 118</ref> Дар тирамоҳи соли 2011 ва сипас дар баҳори соли 2012 Абдуллоҳи II дубора ҳукуматро истеъфо дод. Моҳи сентябри соли 2012 дар Урдун алайҳи 10 дарсад боло рафтани нархи газ тазоҳуроти нав сар зад; 89 аз 120 узви парлумон ба ҳукумат дар робита ба афзоиши нархҳо изҳори нобоварӣ карданд. Подшоҳ ба ин зуд вокуниш нишон дод ва болоравиро лағв кард. Дар аввали моҳи октябри соли 2012, таҳти фишори эътирозгарон, Абдуллоҳи II бори дигар парлумонро пароканда кард. == Ҳаёти шахсӣ == Абдуллоҳи II обшиночӣ, парашютчи ва лётчики бомаҳорат аст. Вай ба гирдиҳамоӣ машғул аст, силоҳ ҷамъ мекунад, донандаи хӯрокҳои ҷопонӣ мебошад. Дар [[соли 1995]] ӯ дар як сериали телевизионии Star Trek: Voyager нақшеро пазируфтааст, ки мухлиси ӯст. Вай бо президенти собиқи [[ИМА]] [[Ҷорҷ Буш]] муносибати дӯстона дорад. Бо Малика Рания, зодаи Фаластин оиладор аст <ref>[http://www.jordantimes.com/?news=29098 King, Queen to cover educational expenses of 200 orphans] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100811000813/http://www.jordantimes.com/?news=29098 |date=2010-08-11 }}{{ref-en}}</ref>. Чор фарзанд (ду писар ва ду духтар) дорад. == Рутбаҳои ҳарбӣ == * Фелдмаршал (7 феврали 1999, Урдун) * Маршали нерӯи ҳавоии салтанатии Урдун (7 феврали 1999) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} <references /> == Пайвандҳои беруна == {{Пайвандҳои беруна}} {{Подшоҳони Урдун}} [[Гурӯҳ:Подшоҳони Урдун]] [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1962]] [[Гурӯҳ:Зодагони 30 январ]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] p4v6mpozpy6bpkab5dk2rw8vdt9qam4 0 299936 1491714 1306779 2026-10-30T16:24:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491714 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ|президент=}} '''Баракот Ҷарот Ҳамаду''' ( {{Lang-ar|بركات غوراد حمادو‎}} {{Lang-fr|Barkat Gourad Hamadou}}; [[1 январ|1 январи]] [[Соли 1930|1930]] <ref name="IRIN">[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=17706 "Long-serving Prime Minister resigns"], IRIN, 6 February 2001.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rulers.org/indexh1.html|title=Index Ha|website=www.rulers.org|accessdate=2018-04-09}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.senat.fr/senateur/barkat_gourat_hamadou58515k.html|title=Anciens sénateurs Vème République : BARKAT-GOURAT Hamadou|first=Sénat|last=français|website=www.senat.fr|accessdate=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260212032950/https://www.senat.fr/senateur/barkat_gourat_hamadou58515k.html|archivedate=2026-02-12}}</ref>, Тевао, Дихил, соҳили Фаронса дар Сумолӣ — [[18 март|18 марти]] [[Соли 2018|2018]], [[Порис|Париж]] ) — сиёсатмадор, арбоби давлатӣ, сарвазири [[Ҷибутӣ]] (1978-2001). == Фаъолияти сиёсӣ == Дар интихоботи парлумонии соли 1992 ӯ аввалин номзад дар рӯйхати ҳокими Анҷумани мардумӣ барои пешрафт (ҲҲТ) дар ҳавзаи интихоботии Ҷибутӣ буд . Баъди интихобот 4 феврали соли 1993 дубора сарвазир таъин шуд <ref>"Feb 1993 - Cabinet reshuffle Fighting", ''Keesing's Record of World Events'', volume 39, February 1993, Djibouti, page 39,308.</ref>. Ҳамаду дар созишномаи сулҳи соли 1994 бо гурӯҳи шӯришиёни Афар Ҷабҳаи барқарории ваҳдат ва демократия нақши муҳим бозид. Дар натичаи ин созишнома 8 июни соли 1995 ҳукумати нав ташкил карда шуд, ки ба хайати он аъзоёни фронт дохил шуданд. Ҳамаду дар ҳукумати нав ҳамчун сарвазир боқӣ монд ва вазифаи вазири лоиҳаҳоро муттаҳид кард <ref>Christophe Farah, [http://www.africa.upenn.edu/Newsletters/menu_Hab5695.html "Ex-rebels in Djibouti's coalition government"], Reuters, 9 June 1995.</ref> . Дар интихоботи навбатии парлумонии соли 1997 Ҳамадоу аввалин номзад дар рӯйхати RPP - FRUD барои ҳавзаи интихоботии Ҷибути буд <ref>"Décret n°97-0175/PRE abrogeant et remplaçant le décret n°97-0170/PRE portant publication des listes de candidats et ouverture de la campagne électorale pour les élections législatives du 19 décembre 1997", ''Journal officiel de la République de Djibouti'', 16 December 1997 {{Ref-fr}}. {{Cite web|url=http://www.presidence.dj/LES%20TEXTES/decr0175pr97.htm|title=Archived copy|accessdate=2008-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060517031121/http://www.presidence.dj/LES%20TEXTES/decr0175pr97.htm|archivedate=2006-05-17}}</ref> . Пас аз интихобот, ӯ боз дар ҳукумати 17-нафара, ки 28 декабри соли 1997 ташкил шуда буд, сарвазир шуд . Вақте ки [[Исмоил Умар Ҷелиҳ]] дар моҳи майи соли 1999 ба ҷои [[Ҳасан Гулед Оптидун]] ба курсии президент расид, Ҳамаду сарвазир боқӣ монд <ref>"Djibouti: New president orders premier to remain in office, form cabinet", Radio Ethiopia external service, 11 May 1999.</ref> . Дар моҳи марти соли 2000, ӯ ба бемористони артиши Фаронса дар Ҷибутӣ бинобар бемории дил бистарӣ шуд <ref>"Djibouti: Prime minister "hospitalized with heart problems", AFP, 12 March 2000.</ref> . Аз моҳи март то октябри соли 2000 дар [[Порис]] табобат гирифт. Дар моҳи феврали соли 2001 ӯ аз вазифаи сарвазир ва баъдтар аз вазифаи ноиби президенти РПП истеъфо дод <ref name="IRIN"/> <ref>"Feb 2001 - Djibouti", ''Keesing's Record of World Events'', volume 47, February 2001, Djibouti, page 43,989.</ref> <ref>[http://www.adi.dj/archives/adi0703/adi4402D030703.htm "Le chef de l’Etat préside les travaux de la Session ordinaire du Comité central du Rassemblement Populaire pour le Progrès (RPP)"]{{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, ADI, 3 July 2003 {{fr icon}}.</ref>. Ӯ [[18 март]]и [[соли 2018]] дар [[Порис]] дар синни 88-солагӣ даргузашт <ref>{{Cite web|url=http://www.lanationdj.com/hommage-posthume-le-president-de-la-republique-salue-la-memoire-du-defunt-barkat-gourad-hamadou/|title=Hommage Posthume : Le président de la République salue la mémoire du défunt Barkat Gourad Hamadou|website=www.lanationdj.com|lang=fr|deadlink=yes|accessdate=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320105817/http://www.lanationdj.com/hommage-posthume-le-president-de-la-republique-salue-la-memoire-du-defunt-barkat-gourad-hamadou/|archivedate=2018-03-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://fr.africatime.com/djibouti/articles/deces-de-lancien-premier-ministre-djiboutien-barkat-gourad-hamadou|title=Décès de l'ancien Premier ministre djiboutien Barkat Gourad Hamadou|website=fr.africatime.com|lang=fr|deadlink=yes|accessdate=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320231025/http://fr.africatime.com/djibouti/articles/deces-de-lancien-premier-ministre-djiboutien-barkat-gourad-hamadou|archivedate=2018-03-20}}</ref> . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} {{Сарвазирони Ҷибутӣ}} [[Гурӯҳ:Сарвазирони Ҷибутӣ]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Порис]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2018]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 18 март]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1930]] [[Гурӯҳ:Зодагони 1 январ]] 5flzy5u0hn9tmzqij1fkfa29l5ywxgo 0 313033 1491729 1417031 2026-10-31T04:36:48Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491729 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ }} '''Мустафо Абдул Латиф Маштат''' маъруф бо номи '''Мустафо Коземӣ''' ({{lang-ar|مص طفی کاظمی}}, [[5 июл]]и [[соли 1967]], [[Бағдод]]) — сиёсатмадор, ҳуқуқшинос ва сарвазири Ироқ буд, ки аз моҳи майи соли 2020 то октябри 2022 дар ин мақом буд. Вазири корҳои хориҷии Ироқ аз 12 май то 6 июни соли 2020 буд. Вай инчунин раиси пешини Хадамоти миллии истихбороти Ироқ буд, ки аз моҳи июни соли 2016 инҷониб бо талошҳои иктишофӣ барои пуштибонӣ аз амнияти дохилии Ироқ ва ноил шудан ба барномаи сиёсати хориҷии он буд. <ref>{{Cite web|url=https://kingabdullah.jo/en/news/king-receives-iraqi-pm’s-envoy|title=King receives Iraqi PM’s envoy {{!}} King Abdullah II Official Website|website=kingabdullah.jo|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.kdrv.com/content/news/Impersonating-US-Intelligence-Official-Oregon-Man-Wrote-to-Iraqi-Prime-Minister-479328683.html|title=Impersonating U.S. Intelligence Official, Oregon Man Wrote to Iraqi Prime Minister|website=KDRV News|lang=en|accessdate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131100056/https://www.kdrv.com/content/news/Impersonating-US-Intelligence-Official-Oregon-Man-Wrote-to-Iraqi-Prime-Minister-479328683.html|archivedate=۳۱ ژانویه ۲۰۲۰}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1374276/middle-east|title=Iraq’s Shiite rivals agree on prime minister|website=Arab News|date=2018-09-18|lang=en|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/iraq-gets-a-governmentand-it-was-worth-the-wait-1538780073|title=Opinion {{!}} Iraq Gets a Government—and It Was Worth the Wait|author=Pollack|first=Kenneth M.|date=2018-10-05|work=Wall Street Journal|accessdate=2020-01-31|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-invited-kuwait-hosted-rebuild-iraq-event-next-month|title=King invited to Kuwait-hosted rebuild Iraq event next month|website=Jordan Times|date=2018-01-22|lang=en|accessdate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131100105/http://www.jordantimes.com/news/local/king-invited-kuwait-hosted-rebuild-iraq-event-next-month|archivedate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.almadapress.com/ar/news/71473/تسمية-مصطفى-الكاظمي-رئيسا-لجهاز-الم|title=مجلس الوزراء یعفی رئیس جهاز المخابرات ویختار مصطفی الکاظمی بدلاً عنه|author=|first=|website=|date=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110034951/http://www.almadapress.com/ar/news/71473/%D8%AA%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D8%B8%D9%85%D9%8A-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3%D8%A7-%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%85|archivedate=10 ژانویه 2019}}</ref> == Зиндагинома == Мустафо Коземӣ соли 1967 дар [[Бағдод]] ба дунё омада, шаҳрвандии дугонаи Ироқ ва Англияро дорад. Ӯ дараҷаи бакалаврӣ дар риштаи ҳуқуқ дар Донишгоҳи ат-Турат дар Ироқ дорад. Коземӣ сухангӯи зидди диктатураи режими [[Саддом Ҳусайн|Саддом Ҳусейн]] буд. Ӯ чанд сол дар ғурбат ба сар бурд, вале то ҳол узви ягон ҳизби сиёсӣ дар Ироқу Эрон нест. Дар нақши худ ба ҳайси директори "Бунёди Ал-Дакара"-и Ироқ дар Ландан дар солҳои 2003 ва 2010, созмоне, ки барои ҳуҷҷатгузории ҷиноятҳои режими Саддом Ҳусейн таъсис ёфтааст, ӯ як гурӯҳеро идора мекард, ки дар кишварҳои мухталиф, аз ҷумла Ироқ, густариш ёфт. Ӯ ба ҳуҷҷатгузорӣ, шаҳодатҳо ва ҷамъоварии филмҳои қурбониёни режими [[Саддом Ҳусейн]] назорат мекард. Каземӣ дар ҷомеаи шаҳрвандӣ ва рӯзноманигории Ироқ нақши муҳим бозидааст. Вай се сол муҳаррири маҷаллаи Newsweek Iraq буд ва муддате сутуннавис ва муҳаррири нашрияи Ироқии Al-Monitor буд <ref>{{Cite web|url=https://www.iraqicivilsociety.org/archives/3098|title=Iraqi Election Could Lead to Partition! – Iraqi Civil Society Solidarity Initiative (ICSSI)|lang=en-US|accessdate=2020-01-31}}</ref> ва дар расонаҳои мухталиф саҳм гузоштааст. . Мақолаҳои ӯ ба баланд бардоштани рӯҳияи сулҳ, иштироки иҷтимоӣ дар Ироқ ва нишон додани оянда ва мавқеи муносиби таърихии кишвар ва ошкор кардани паси пардаи нокомиҳо ва ошуфтаҳо бо таъкид ба таҷрибаи низомҳои сиёсӣ ва роҳҳои ҳалли онҳо нигаронида шудаанд. . Ӯ ба унвони муаллиф низ китобҳо ва пажӯҳишҳо мунташир кардааст, ки муҳимтарини онҳо китобе бо номи "Масъалаи Ироқ; Муросои байни гузашта ва оянда» ва мачаллаи Ирок. <ref>{{Cite web|url=https://muckrack.com/mustafa-al-kadhimi/articles|title=Articles by Mustafa al-Kadhimi {{!}} U.S. News & World Report, Al-Monitor Journalist {{!}} Muck Rack|website=muckrack.com|lang=en|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/authors/mustafa-al-kadhimy.html|title=Mustafa al-Kadhimi|website=www.al-monitor.com|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alsumaria.tv/news/سياسة/158481/alsumaria-news|title=کیف یتغلغل الإرهابیّون إلی أعماق المناطق الشیعیّة؟|website=قناه السومریة العراقیة|lang=ar|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.jfoiraq.org/en/su/baaaaaaahA|title=Al-Isbooeia Magazine and its Reporters Banned by Parliament|website=www.jfoiraq.org|accessdate=2020-01-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://iraqieconomists.net/en/2015/01/04/iraqi-cabinet-approves-budget-reforms-by-mustafa-al-kadhimi/|title=Iraqi Cabinet approves budget reforms. By Mustafa al-Kadhimi*|website=Iraqi Economists Network|date=2015-01-04|lang=en-US|accessdate=2020-01-31}}</ref> Коземӣ дар соли 2016 раҳбари Созмони иктишофии миллии Ироқ интихоб шуд. Ӯ масъули ислоҳоти хадамот барои муассиртар ва расидан ба стандартҳои байналмилалӣ ва назорат бар рафъи сиёсӣ шудани амалиёти иктишофӣ, татбиқи усулҳои пешрафтаи ҷамъоварӣ ва таҳлили иттилоот ва муайян кардани авлавиятҳо барои тавсеаи доираи кори Хадамоти миллии истихборот буд. <ref>{{Cite web|url=https://www.kgw.com/article/news/crime/iraqi-man-sentenced-for-illegally-using-us-insignia/283-537151656|title=Iraqi man sentenced for illegally using US insignia|author=|first=|website=|date=|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> Таҳти роҳбарии ӯ, агентӣ ваколатҳои худро, бахусус дар мубориза бо терроризм, ҳам дар дохил ва ҳам дар хориҷи кишвар васеъ кард ва дар муборизаи Ироқ бо [[Давлати исломии Ироқу Шом|ДОИШ]] нақши муҳим бозид. <ref>{{Cite web|url=https://www.presstv.com/Detail/2016/06/08/469470/Iraq-Abadi-National-Intelligence-Service-Media-Network-state-banks|title=Iraq PM sacks intel. chief, other officials|website=PressTV|lang=En|accessdate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131111617/https://www.presstv.com/Detail/2016/06/08/469470/Iraq-Abadi-National-Intelligence-Service-Media-Network-state-banks|archivedate=۳۱ ژانویه ۲۰۲۰}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/kurdistan/427389|title=High Iraqi Delegation Arrives in Erbil|author=|first=|website=|date=|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/iraq-iran-us-pmu-protests.html|title=Iraq on brink of abyss: What happens next?|author=Mamouri|first=Ali|website=Al-Monitor|date=2019-12-30|lang=en|accessdate=2020-01-31}}</ref> Дар пайи чанд моҳи эътирозҳо, ки дар моҳи октябри соли 2019 дар саросари Ироқ рух дод ва боиси истеъфои сарвазир Одил Абдулмаҳдӣ ва кобинаи ӯ шуд, Мустафо Коземӣ рақиби аслии номзад ба мақоми нахуствазирӣ эътироф шуд. <ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/mena/iraqi-spy-chief-mustafa-al-kadhimi-rumoured-to-be-prime-ministerial-contender-1.957356|title=Iraqi spy chief Mustafa Al Kadhimi rumoured to be prime ministerial contender|website=The National|lang=en|accessdate=2020-01-31}}</ref> === Кӯшиши куштори бебарор === Дар соатҳои барвақти 7 ноябри соли 2021 (Абан 16, 1400) як [[Паҳпод|Паҳпод (ҳавопаймои бесарнишин)]] мунфаҷира ба манзили Мустафо Ал-Каземӣ дар минтақаи сабзи Бағдод ҳадафи ҳамла қарор гирифт, аммо ӯ зинда монд. <ref>{{Cite news|author=Davison|first=John|date=7 November 2021|title=Iraqi PM safe after drone attack on residence, military says|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/drone-attack-targets-iraq-pm-who-escapes-unhurt-iraq-military-2021-11-07/|accessdate=7 November 2021}}</ref> == Эзоҳ == {{Эзоҳ|۲}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1967]] [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] [[Гурӯҳ:Сарвазирони Ироқ]] [[Гурӯҳ:Вазирони Ироқ]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Ироқ]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] 7gnmsg46si2jtirbg5joa903ls9czug 0 324305 1491733 1487539 2026-10-31T08:48:04Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491733 wikitext text/x-wiki {{Синамогар}}'''Пейтон Рой Лист''' ({{Lang-en|Peyton Roi List}}; {{ВД-Дебоча}}) — [[ҳунарпеша]]и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]]. == Зиндагинома == Пейтон Рой Лист [[6 апрел]]и [[соли 1998]] дар [[Флорида]]и [[ИМА]] таваллуд шудааст. Дар синни 4-солагӣ вай бо оилааш ба [[Ню-Йорк]] кӯчид. Модар Сюзен ва падар Ҷон, бародари дугоникаш Спенсер ва бародари хурдияш Финикс. Пейтон дар мактаби «The Carroll School»-и [[Ню-Йорк]] дар синфҳои ибтидоӣ ва дар синфҳои миёнаи мактаби «New Voices School for Academic and Creative Arts» (M.S. 443), таҳсил кардааст. Дар айёми хурдӣ, Лист ҳамчун раққоса низ таълим гирифта, то дар синфи шашум буданаш [[балет]], [[ҷаз]], [[тап]] ва [[ҳип-ҳоп]]ро меомӯхт<ref>{{Cite web |last=Lindstand |first=Courtney |date=April 22, 2015 |title=We Hit a Charity Gala with Peyton List! The Issue That's Close to Her Heart |url= https://www.teenvogue.com/story/amy-astley-peyton-list-attend-national-dance-institute-annual-gala |website= Teen Vogue |access-date=March 1, 2023 |language=en-US}}</ref>. Вай дар мактаби миёнаи «Oak Park High School» дар [[Оук Парк, Калифорния]] таҳсил карда, онро соли 2016 хатм кардааст<ref>{{cite web|last1=Kowalski|first1=Kristine Hope|title=Class of 2016: Spencer and Peyton List Graduate High School|url=http://www.twistmagazine.com/posts/spencer-peyton-list-graduate-high-school-103529/photos/peyton-spencer-list-146083|website=Twist Magazine|publisher=Bauer Teen Group|access-date=June 1, 2016|archive-date=October 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009061907/http://www.twistmagazine.com/posts/spencer-peyton-list-graduate-high-school-103529/photos/peyton-spencer-list-146083|url-status=dead|accessdate=2025-04-07|archivedate=2016-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009061907/http://www.twistmagazine.com/posts/spencer-peyton-list-graduate-high-school-103529/photos/peyton-spencer-list-146083}}</ref>. == Фаъолият == Вай бори нахуст дар синамо соли 2002 дар синни 4-солагӣ дар силсилафилми телевизионии «Чун гардиши ҷаҳон» баромад кард . Соли 2008 дар филми «27 тӯй» нақш бозидааст<ref>{{Cite web|url=http://www.tribtoday.com/page/content.detail/id/554977/Peyton-List-is-no-wimpy-kid.html|title=Peyton List is no wimpy kid|deadlink=no|accessdate=2013-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712143223/http://www.tribtoday.com/page/content.detail/id/554977/Peyton-List-is-no-wimpy-kid.html|archivedate=2015-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://variety.com/2009/scene/news/lifetime-movie-network-to-tell-secrets-1118011534/|title=Lifetime Movie Network to tell ‘Secrets’|deadlink=yes|accessdate=2014-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305080401/http://variety.com/2009/scene/news/lifetime-movie-network-to-tell-secrets-1118011534/|archivedate=2016-03-05}}</ref>. Лист дар филмҳои бештари ҳунарӣ пайдо мешавад ва дар соли 2010 ҳамроҳ бо [[Роберт Паттинсон]] дар филми "Remember Me", духтаре, ки хоҳари хурдии қаҳрамони Паттинсонро таҳқир мекунад, иҷро кардааст. Филм муваффақ шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2859304449/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png|title=Remember Me|website=Box Office Mojo|access-date=November 20, 2019|archive-date=October 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013014826/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2859304449/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png|url-status=live}}</ref>. Дар ҳамон сол, Лист кори худро бо Disney оғоз кард ва ҳамчун версияи ҷавони Бекӣ дар филми фэнтезии "The Sorcerer's Apprentice" баромад кард, ки филм ноком шуд. Вай инчунин дар филми телевизионии "Secrets in the Walls" нақш бозидааст ва дар филми тарсноки ҷиноии "Bereavement" нақши Вендӣ Миллерро бозидааст<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2540733953/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png|title=The Sorcerer's Apprentice|website=Box Office Mojo|access-date=November 20, 2019|archive-date=April 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425135243/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2540733953/?landingModalImageUrl=https%3A%2F%2Fm.media-amazon.com%2Fimages%2FG%2F01%2FIMDbPro%2Fimages%2Fhome%2FwelcomeToBomojov2._CB1571421611_.png|url-status=live}}</ref>. Соли 2011, Лист дар филми мазҳакавии "Diary of a Wimpy Kid: Rodrick Rules", қисми дуюми силсилаи филмҳои "Diary of a Wimpy Kid" ҳамчун Ҳоллӣ Ҳиллз, дӯстдоштаи Грег Ҳеффлиро нақш бозид<ref>{{Cite web|url=https://mediamikes.com/2011/09/dvd-review-secrets-in-the-walls/|title=DVD Review "Secrets in the Walls"|date=September 11, 2011|website=MediaMikes|language=en-US|access-date=April 8, 2020|archive-date=March 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307144823/https://mediamikes.com/2011/09/dvd-review-secrets-in-the-walls/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Weekend Report: 'Wimpy Kid' Blindsides 'Sucker Punch'|url=https://www.boxofficemojo.com/article/ed3531342852/|access-date=April 8, 2020|website=Box Office Mojo|archive-date=November 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108044911/https://www.boxofficemojo.com/article/ed3531342852/|url-status=live}}</ref>. Филм аз лиҳози тиҷоратӣ хуб баромад кард ва Лист баъдтар нақши худро барои идомаи филм "Diary of a Wimpy Kid: Dog Days" такрор кард. Филм дар баробари филмҳои пешазинтихоботии худ муваффақ буд ва гурӯҳҳи актёрон, аз ҷумла Лист, соҳиби Ҷоизаи Ҳунарманди ҷавон шуд. Аз соли 2011 то 2015 вай дар силсилафилми телевизионии «Ҷессӣ» <ref>{{Cite web|url=http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=900077&type=list|title=PEYTON LIST «Emma Ross»|deadlink=no|accessdate=2013-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616173906/http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=900077&type=list|archivedate=2012-06-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://variety.com/2011/tv/news/chamberlin-joins-disney-channel-s-jessie-1118038253/|title=Chamberlin joins Disney Channel’s ‘Jessie’|deadlink=no|accessdate=2014-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617184112/http://variety.com/2011/tv/news/chamberlin-joins-disney-channel-s-jessie-1118038253/|archivedate=2013-06-17}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://marvel.com/news/tv/23486/the_cast_of_disneys_jessie_talk_about_swinging_by_marvels_ultimate_spider-man_web-warriors|title=The Cast of Disney’s Jessie talk about swinging by Marvel’s Ultimate Spider-Man: Web-Warriors|deadlink=no|accessdate=2015-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027123906/http://marvel.com/news/tv/23486/the_cast_of_disneys_jessie_talk_about_swinging_by_marvels_ultimate_spider-man_web-warriors|archivedate=2015-10-27}}</ref> ва аз соли 2015 низ дар [[Спин-офф|идомаи]] он нақш бозидааст<ref>{{Cite web|url=http://www.teen.com/2015/03/20/celebrities/peyton-list-disney-channel-jessie-spin-off-interview/|title=What You Can Hopefully Expect from the Jessie Spin-Off|deadlink=yes|accessdate=2015-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150618030207/http://www.teen.com/2015/03/20/celebrities/peyton-list-disney-channel-jessie-spin-off-interview/|archivedate=2015-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2015/02/jessie-cancelled-spinoff-peyton-list-karan-brar-skai-jackson-disney-channel-1201380940/|title=Disney Channel’s ‘Jessie’ Ending Run, But Spinoff Series Set With Stars Peyton List, Karan Brar & Skai Jackson|deadlink=no|accessdate=2015-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213223725/https://deadline.com/2015/02/jessie-cancelled-spinoff-peyton-list-karan-brar-skai-jackson-disney-channel-1201380940/|archivedate=2021-02-13}}</ref>. Аз соли 2015 то 2021 вай дар силсилафилми телевизионии «Лагери тобистона» нақш бозидааст. Аз соли 2019 вай дар силсилафилми телевизионии «Кобра Кай» нақш бозидааст. == Ҳаёти шахсӣ == Соли 2017 вай бо ҳунарпеша Кэмерон Монаҳэн мулоқот кард. Ҷуфт дар аввали соли 2019 ҷудо шуданд<ref>{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/1006652/peyton-list-and-cameron-monaghan-break-up-after-more-than-a-year|title=Peyton List and Cameron Monaghan Break Up|author=McKenna Aiello|website=|date=2019-01-18|publisher=E! Online|lang=en|deadlink=no|accessdate=2019-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719083003/https://www.eonline.com/news/1006652/peyton-list-and-cameron-monaghan-break-up-after-more-than-a-year|archivedate=2019-07-19}}</ref>. Лист ҳоло бо [[Ҷейкоб Бертранд]], шарики ӯ дар «Кобра Кай» муносибат дорад<ref>{{Cite web |last=Gibson |first=Kelsie |date=2024-07-24 |title=Peyton List and Jacob Bertrand's Relationship Timeline |url=https://people.com/tv/peyton-list-and-jacob-bertrand-relationship-timeline/ |access-date=2024-12-09 |website=People.com |language=en}}</ref>. == Филмнома == === Синамо === {| class="wikitable sortable" |- ! Сол ! Номгӯй ! Нақш ! class="unsortable" | Шарҳҳо |- | 2004 | ''[[Spider-Man 2]]'' | Духтарчае, ки дар кӯчаҳо бозӣ мекунад | [[саҳнаи тозашуда]]<ref>{{cite web|url=http://marvel.com/news/tv/23486/the_cast_of_disneys_jessie_talk_about_swinging_by_marvels_ultimate_spider-man_web-warriors|title=The Cast of Disney's Jessie talk about swinging by Marvel's Ultimate Spider-Man|publisher=Marvel|access-date=August 9, 2015|archive-date=October 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027123906/http://marvel.com/news/tv/23486/the_cast_of_disneys_jessie_talk_about_swinging_by_marvels_ultimate_spider-man_web-warriors|url-status=live|accessdate=2025-04-07|archivedate=2015-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027123906/http://marvel.com/news/tv/23486/the_cast_of_disneys_jessie_talk_about_swinging_by_marvels_ultimate_spider-man_web-warriors}}</ref> |- | 2008 | ''[[27 Dresses]]'' | Young Jane Nichols | |- | 2009 | ''[[Confessions of a Shopaholic (film)|Confessions of a Shopaholic]]'' | Shoestore girl #2 | |- | rowspan="4" | 2010 | ''[[3 Backyards]]'' | Emily | |- | ''[[Remember Me (2010 film)|Remember Me]]'' | Samantha | |- | ''[[The Sorcerer's Apprentice (2010 film)|The Sorcerer's Apprentice]]'' | Young Becky Barnes | |- | ''[[Bereavement (film)|Bereavement]]'' | Wendy Miller | |- | rowspan="2" | 2011 | style="white-space:nowrap;" | ''[[Diary of a Wimpy Kid: Rodrick Rules]]'' | Holly Hills | |- | ''[[Something Borrowed (film)|Something Borrowed]]'' | Young Darcy Rhone | |- | rowspan="2" | 2012 | ''{{sortname|The|Trouble with Cali}}'' | Young Cali Bluejones | |- | ''[[Diary of a Wimpy Kid: Dog Days (film)|Diary of a Wimpy Kid: Dog Days]]'' | Holly Hills | |- | 2015 | ''{{sortname|The|Seventh Dwarf}}'' | Princess Rose (садо) | |- | 2016 | ''[[The Thinning]]'' | Laina Michaels |<ref name=":2">{{cite web|url=https://variety.com/2015/digital/news/logan-paul-peyton-list-the-thinning-legendary-1201643508/|title=Digital Star Logan Paul, Peyton List Topline 'The Thinning' Thriller from Legendary Digital (EXCLUSIVE)|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|last=Spangler|first=Todd|date=November 18, 2015|access-date=February 14, 2015|archive-date=November 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119142501/https://variety.com/2015/digital/news/logan-paul-peyton-list-the-thinning-legendary-1201643508/|url-status=live}}</ref> |- | 2017 | ''{{sortname|The|Outcasts|dab=2017 film}}'' | Mackenzie | <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/film/news/swen-group-distribution-victoria-justice-outcasts-exclusive-1202004189/|title=Swen Group Moves Into U.S. Distribution With Victoria Justice's 'Outcasts' (EXCLUSIVE)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=March 8, 2017|access-date=March 8, 2017|archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204537/https://variety.com/2017/film/news/swen-group-distribution-victoria-justice-outcasts-exclusive-1202004189/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | 2018 | ''[[Anthem of a Teenage Prophet]]'' | Faith | <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/12/anthem-of-a-teenage-prophet-cameron-monaghan-peyton-list-release-date-sp-releasing-1202524438/|title='Anthem Of A Teenage Prophet', With Cameron Monaghan And Peyton List, Gets Deal And Release Date|work=Deadline Hollywood|date=December 21, 2018|access-date=November 19, 2020|archive-date=February 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226051508/https://deadline.com/2018/12/anthem-of-a-teenage-prophet-cameron-monaghan-peyton-list-release-date-sp-releasing-1202524438/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Then Came You (2018 film)|Then Came You]]'' | Ashley | |- | ''[[The Thinning: New World Order]]'' | Laina Michaels | |- | 2019 | ''[[Batman: Hush (film)|Batman: Hush]]'' | [[Barbara Gordon|Barbara Gordon / Batgirl]] (садо) | <ref name="BM-Hush">{{cite web |last=Vejvoda |first=Jim |title=Batman: Hush Movie – Exclusive First Look Photo and Voice Cast News |url=https://www.ign.com/articles/2019/03/27/batman-hush-exclusive-first-look-photo-and-voice-cast-news |website=[[IGN]] |date=March 27, 2019 |access-date=May 21, 2019 |archive-date=March 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330074537/https://www.ign.com/articles/2019/03/27/batman-hush-exclusive-first-look-photo-and-voice-cast-news |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="4" | 2020 | ''[[Valley Girl (2020 film)|Valley Girl]]'' | Courtney | <ref name="Valley Girl">{{Cite web|url=https://deadline.com/2017/06/valley-girl-peyton-list-mgm-1202106616/|title=MGM's 'Valley Girl' Remake Adds Peyton List|last=N'Duka|first=Amanda|date=June 2, 2017|website=Deadline|language=en|access-date=April 8, 2020|archive-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813133232/https://deadline.com/2017/06/valley-girl-peyton-list-mgm-1202106616/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Paper Spiders]]'' | Lacy | <ref name="Paper Spiders">{{cite web|url=https://www.syracuse.com/entertainment/2020/10/paper-spiders-movie-filmed-in-syracuse-now-showing-at-virtual-film-festival.html|title='Paper Spiders' movie filmed in Syracuse now showing at virtual film festival|work=The Post-Standard|location=Syracuse, New York|date=October 10, 2020|access-date=November 19, 2020|archive-date=August 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806212241/https://www.syracuse.com/entertainment/2020/10/paper-spiders-movie-filmed-in-syracuse-now-showing-at-virtual-film-festival.html|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Hubie Halloween]]'' | Peggy | <ref name="Hubie">{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/|title=Adam Sandler Sets Next Netflix Comedy With All-Star Cast Including Kevin James, Julie Bowen, Maya Rudolph & Many More|last=N'Duka|first=Amanda|date=July 22, 2019|website=Deadline|language=en|access-date=April 8, 2020|archive-date=July 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722160104/https://deadline.com/2019/07/adam-sandler-kevin-james-julie-bowen-maya-rudolph-netflix-comedy-1202650376/|url-status=live}}</ref> |- | ''Swimming for Gold'' | Claire Carpenter | <ref>{{cite web|url=https://www.if.com.au/disney-channel-star-peyton-list-goes-swimming-for-gold/|title=Disney Channel star Peyton List dives into 'Swimming for Gold'|website=if.com.au|date=August 15, 2019|access-date=November 19, 2020|archive-date=November 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125071742/https://www.if.com.au/disney-channel-star-peyton-list-goes-swimming-for-gold/|url-status=live}}</ref> |- | 2021 | ''[[Aileen Wuornos: American Boogeywoman]]'' | [[Aileen Wuornos]] | |- | 2023 | ''[[A Little White Lie]]'' | Sophie Firestone | |- |rowspan=2|2024 | [[The Inheritance (2024 film)|''The Inheritance'']] | Kami | |- |''[[Girl Haunts Boy]]'' |Bea |<ref>{{cite news|url=https://collider.com/girl-haunts-boy-sneak-peek|title=Peyton List Materializes in Michael Cimino's Bedroom in 'Girl Haunts Boy' Sneak Peek [Exclusive]|first=Ryan|last=O'Rourke|date=October 10, 2024|accessdate=October 10, 2024|website=Collider.com}}</ref> |} === Телевизион === {| class="wikitable sortable" |- ! Сол ! Номгӯй ! Нақш ! class="unsortable" | Шарҳҳо |- | 2002 | ''[[As the World Turns]]'' | Духтари хурдсол дар ошхона | Season 47, episode 143; uncredited<ref name=":0">{{cite web|last=Saltman|first=Laura|title=A Tale Of Two Peytons: Jessie's Peyton List On Sharing Her Famous Name With Other Peyton List|url=http://www.accesshollywood.com/a-tale-of-two-peytons-jessies-peyton-list-on-sharing-her-famous-name-with-other-peyton-list_article_85502|work=Access Hollywood|date=October 14, 2013|access-date=March 18, 2017|archive-date=September 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917000443/http://www.accesshollywood.com/a-tale-of-two-peytons-jessies-peyton-list-on-sharing-her-famous-name-with-other-peyton-list_article_85502|url-status=live|accessdate=2025-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150917000443/http://www.accesshollywood.com/a-tale-of-two-peytons-jessies-peyton-list-on-sharing-her-famous-name-with-other-peyton-list_article_85502|archivedate=2015-09-17}}</ref> |- | 2004 | ''[[All My Children]]'' | Bess | Мавсими 35, қисми 229 |- | 2005 | ''[[Late Show with David Letterman]]'' | Young tourist at the [[Paul Shaffer]] hotel | Мавсими 12, қисми 194 |- | 2007 | ''[[Saturday Night Live]]'' | Духтараки хурдсол | Қисм: "[[LeBron James]]/[[Kanye West]]" |- | rowspan="3" | 2008 | ''[[Cashmere Mafia]]'' | Sasha Burden | 4 қисм |- | ''[[Wonder Pets]]'' | Piglet #1 / chick #1 | Садо; қисм: "Kalamazoo" |- | ''Late Show with David Letterman'' | [[Von Trapp Children|Von Trapp kid]] | Мавсими 15, қисми 73 |- | 2009 | ''[[Gossip Girl]]'' | Little girl #1 | Қисм: "[[Enough About Eve]]" |- | 2010 | ''[[Secrets in the Walls]]'' | Molly Easton | Телефилм |- | 2011 | ''[[Law & Order: Special Victims Unit]]'' | Young Larissa Welsh | Қисм: "Possessed" |- | 2011–2015 | ''[[Jessie (2011 TV series)|Jessie]]'' | Emma Ross | Нақши марказӣ |- | rowspan="2" | 2012 | ''{{sortname|The|Dog Who Saved the Holidays|nolink=1}}'' | Eve | Садо; телефилм |- | ''[[Austin & Ally]]'' | Emma Ross | Қисм: "[[Austin & Jessie & Ally All Star New Year]]" |- | 2013 | ''{{sortname|A|Sister's Nightmare|nolink=1}}'' | Emily Ryder | Телефилм |- | 2013–2014 | ''[[Pass the Plate]]'' | Худ | Баранда (мавсимҳои 3–4) |- | rowspan="2" | 2014 | ''[[I Didn't Do It (TV series)|I Didn't Do It]]'' | Sherri | Қисм: "Dance Fever" |- | ''[[Ultimate Spider-Man (TV series)|Ultimate Spider-Man]]'' | Emma Ross | Садо; қисм: "Halloween Night at the Museum" |- | 2015–2018,{{br}}2021 | ''[[Bunk'd]]'' | Emma Ross | {{Plainlist| * Нақши марказӣ (мавсимҳои 1–3); * Ситораи махсуси меҳмон (мавсими 5); инчунин коргардо: "Game of Totems" }} |- | 2015 | ''[[K.C. Undercover]]'' | Emma<!-- credited in the episode as just "Emma" with no last name --> | Қисм: "All Howl's Eve" |- | 2016 | ''[[The Swap (2016 film)|The Swap]]'' | Ellie O'Brien | Disney Channel Original Movie<ref name="The Swap">{{Cite web|url=https://deadline.com/2016/04/disney-channel-original-movie-the-swap-dcom-marathon-1201741163/|title=Disney Channel Original Movie 'The Swap' Set As Network Plans 100-Pic Celebration|last=Hipes|first=Patrick|date=April 20, 2016|website=Deadline Hollywood|access-date=April 8, 2020|archive-date=May 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520032928/https://deadline.com/2016/04/disney-channel-original-movie-the-swap-dcom-marathon-1201741163/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ''Love Daily'' | Audrey | Қисм: "The Last First Kiss" |- | ''[[Happy Together (2018 TV series)|Happy Together]]'' | Sierra | Қисм: Pilot<ref>{{cite web|url=https://headlineplanet.com/home/2018/07/30/first-look-peyton-list-guest-stars-happy-together-pilot-harry-styles-executive-producer/|title=First Look: Peyton List Guest Stars In "Happy Together" Pilot; Harry Styles Is An Executive Producer|work=Headline Planet|first=Brian|last=Cantor|date=July 31, 2018|access-date=August 13, 2018|archive-date=August 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814002636/https://headlineplanet.com/home/2018/07/30/first-look-peyton-list-guest-stars-happy-together-pilot-harry-styles-executive-producer/|url-status=live}}</ref> |- | 2018–2019 | ''[[Light as a Feather (TV series)|Light as a Feather]]'' | Olivia Richmond | Нақши марказӣ (мавсими 1); нақши меҳмонӣ (мавсими 2) |- | 2019 | ''[[Project Runway All Stars]]'' | Худ | Довар; қисми 7.5<ref>{{cite web|url=http://www.mylifetime.com/shows/project-runway-all-stars/season-7/episode-5|title=Watch Of On The Prowl Full Episode – Project Runway All Stars – Lifetime|access-date=February 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131201440/https://www.mylifetime.com/shows/project-runway-all-stars/season-7/episode-5|archive-date=January 31, 2019|url-status=dead}}</ref> |- | 2019–2025 | ''[[Cobra Kai]]'' | Tory Nichols | Нақши гуногун (мавсимҳои 2–3);нақши марказӣ (мавсимҳои 4–6)<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2021/02/cobra-kai-vanessa-rubio-peyton-list-promoted-series-regulars-recurring-cast-1234701831/|title='Cobra Kai': Vanessa Rubio & Peyton List Upped To Series Regulars For Season 4; Two Cast As Recurring|last=Petski|first=Denise|date=February 26, 2021|access-date=March 16, 2021|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-date=October 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022015843/https://deadline.com/2021/02/cobra-kai-vanessa-rubio-peyton-list-promoted-series-regulars-recurring-cast-1234701831/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | 2020 | ''[[Group Chat (talk show)|Group Chat]]'' | Худ | Қисм: "Slime Into Your DMs" |- | ''[[Robot Chicken]]'' | [[Sabrina Spellman]] | Садо; қисм: "Endgame" |- | ''[[Nickelodeon's Unfiltered]]'' | Худ | Қисм: "Cactus Pop Tarts!" |- | 2021 || ''[[Ridiculousness (TV series)|Ridiculousness]]'' || Худ || Қисм: "Peyton List" |- |2023–present | ''[[School Spirits (2023 TV series)|School Spirits]]'' | Maddie Nears/Janet Hamilton | Нақши марказӣ; инчунин продюсер |} === Бозиҳои видеоӣ === * ''Cobra Kai 2: Dojos Rising'' (2022) as Tory Nichols (садо) ===Мюзиквидеоҳо === * "[[Only You (Cheat Codes and Little Mix song)|Only You]]" (2018), аз тарафи [[Cheat Codes (DJs)|Cheat Codes]] ва [[Little Mix]]<ref>{{cite web |first=Sofia |last=Mele |title=Cheat Codes and Little Mix Tell a Mermaid Love Story in Vibrant 'Only You' Video: Watch |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8465364/cheat-codes-little-mix-video-only-you |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=July 13, 2018 |access-date=July 13, 2018 |archive-date=July 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718185012/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8465364/cheat-codes-little-mix-video-only-you |url-status=live }}</ref> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешакӯдакон (занҳо)-и ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Садопешазанҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Муделҳои ИМА]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]] 3ennlwe5ahe7yh436nxbafcaatl6n2f 0 326081 1491711 1439519 2026-10-30T14:52:59Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491711 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Анвар (Ҳамном)| Анвар}} {{Ҳамнасабҳо |Иматшозода (Ҳамнасаб)|Иматшозода}} {{Сиёсатмадор |ном = Анвар Иматшозода |номи аслӣ = Иматшозода Анвар Иматшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 28.08.1988 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе| шаҳри Душанбе}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2000) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Раиси [[ ноҳияи Ишкошим]], Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.ва қонуният |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Анвар Иматшозода''' ( ''Иматшозода Анвар Иматшо'' зод. [[28 июл]]и [[1988 ]], [[Хоруғ]], [[ВМКБ]]) — [[арбоби давлатӣ]], Раиси [[ ноҳияи Ишкошим]]. Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи Ишкошим даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия. <ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/imatshozoda-anvar/|title=Иматшозода Анвар Иматшо|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207215938/https://majmilli.tj/imatshozoda-anvar/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 2000-2001- Мутахассиси пешбар оид ба масъалаҳои меҳнати КВД «Тоҷавтосервис», [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2001-2004- Мутахассиси пешбари шуъбаи иқтисод ва молияи Мудирияти корҳои Вазорати меҳнат ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2004-2005- Директори Маркази шуғли аҳолии [[ноҳияи Фирдавсӣ]], [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2005-2010- Директории Омўзишгоҳи касбӣ-техникии махсуси №1, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2010-2011- Сардори шуъбаи технологияи иттилоотии Маркази таълими калонсолони Тоҷикистон, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2011-2013- Сардори шуъбаи бозори меҳнат ва шуғли аҳолии Раёсати ҳифзи иҷтимоии Вазорати меҳнат ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2013-2014- Сардори Раёсати корҳои Вазорати меҳнат ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2014-2015- Директори Муассисаи давлатии таълимии “Литсейи касбии техникии нақлиёти автомобили шаҳри Душанбе”-и Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ, [[шаҳри Душанбе]] * Солҳои 2015-2018- Сардори Раёсати корҳои Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, [[шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2018-2024- Муовини раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]. * Аз январи соли 2024 - Раиси [[ноҳияи Ишкошим|ноҳияи Ишкошими]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]. * Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/imatshozoda-anvar/|title=Иматшозода Анвар Иматшо|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207215938/https://majmilli.tj/imatshozoda-anvar/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] igkpmrv8d5jjbca7hg1vqt5pyx5utp2 0 327795 1491710 1450882 2026-10-30T14:44:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491710 wikitext text/x-wiki '''Амнияти компютерӣ''' — бахше аз [[Амнияти иттилоотӣ|амнияти иттилоотӣ]] буда, бо имнопазирии ба вуҷуд омадани [[Зарар|зарар]] ба [[Компютер|компютер]], ки аз ҳаҷми зарари қобили қабул аз ҳамаи манбаъҳои ошкоршуда ва омӯхташудаи шикасти он дар шароити муайяни кор ва дар фосилаи вақти додашуда зиёд мебошад, тавсиф мешавад. '''Киберамният''' — бахше аз амнияти иттилоотӣ мебошад, ки дар чаҳорчӯби он равандҳои ташаккул, фаъолият ва таҳаввули киберобъектҳо барои ошкор кардани манбаъҳои киберхатар, муайян кардани тавсифи онҳо, инчунин таснифот ва таҳияи ҳуҷҷатҳои меъёрие, ки иҷрои онҳо бояд ҳифзи киберобъектҳоро аз ҳамаи манбаъҳои ошкоршуда ва омӯхташудаи киберхатар кафолат диҳад, омӯхта мешаванд. Инчунин: маҷмӯи равандҳо, таҷрибаҳои пешқадам ва технологияҳое мебошад, ки барои ҳифзи системаҳо ва шабакаҳои муҳим аз [[Ҳамлаи ҳакерӣ|ҳамлаҳои рақамӣ]] кӯмак мекунанд<ref>{{Cite web|url=https://www.kaspersky.ru/resource-center/definitions/what-is-cyber-security|title=Что такое кибербезопасность?|website=www.kaspersky.ru|date=2023-08-17|lang=ru|access-date=2023-11-03|archive-date=2023-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103055711/https://www.kaspersky.ru/resource-center/definitions/what-is-cyber-security|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.microsoft.com/ru-ru/security/business/security-101/what-is-cybersecurity|title=Что такое кибербезопасность? {{!}} Microsoft Security|website=www.microsoft.com|lang=ru-RU|access-date=2023-11-03|archive-date=2023-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103055707/https://www.microsoft.com/ru-ru/security/business/security-101/what-is-cybersecurity|url-status=live}}</ref>. [[Акс:Diebold 1063 ATM with modem.jpg|thumb|right|230px|[[Банкомат]] — объекте, ки ба ҳифзи шабакаи компютерӣ ниёз дорад]] '''Амнияти компютерӣ''' — ''чораҳои амниятӣ'', ки барои ҳифзи дастгоҳҳои ҳисоббарор (компютерҳо, смартфонҳо ва ғайра), инчунин шабакаҳои компютерӣ (шабакаҳои хусусӣ ва оммавӣ, аз ҷумла [[Интернет]]) истифода мешаванд. Соҳаи фаъолияти [[Мудири система|мудирони система]] ва мутахассисони соҳаи амнияти компютерӣ ҳамаи равандҳо ва механизмҳоеро дар бар мегирад, ки тавассути онҳо таҷҳизоти рақамӣ, майдони иттилоотӣ ва хидматҳо аз дастрасии тасодуфӣ ё ғайриқонунӣ, тағир додан ё нобуд кардани [[маълумот]] ҳифз карда мешаванд ва дар робита бо вобастагии рӯзафзун ба системаҳои компютерӣ дар ҷомеаи муосир аҳамияти бештар пайдо мекунад<ref name="theaustralian2">[http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d «Reliance spells end of road for ICT amateurs», May 07, 2013, The Australian] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141219014830/http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d |date=2014-12-19 }}{{ref|en}}</ref>. '''Киберамният''' — ''раванди истифодаи чораҳои амниятӣ'' барои таъмини [[маҳрамият]] (конфиденсиалӣ), [[Якпорчагии иттилоот|якпорчагӣ]] ва [[Дастрасии иттилоот|дастрасии]] маълумот мебошад. Мудири система ҳифзи дороиҳо, аз ҷумла маълумоти шабакаи маҳаллии компютерҳо ва серверҳоро таъмин мекунад. Ба ғайр аз ин, биноҳо ва аз ҳама муҳим, [[персонал]] низ зери ҳимоя гирифта мешаванд. Ҳадафи таъмини киберамният ҳифзи маълумот (ҳам дар раванди интиқол ва/ё мубодила ва ҳам ҳангоми нигоҳдорӣ) мебошад. Барои таъмини амнияти маълумот метавонанд чораҳои ҷавобӣ низ истифода шаванд. Баъзе аз ин чораҳо [[назорати дастрасӣ]], омӯзиши персонал, аудит ва ҳисоботдиҳӣ, арзёбии хатарҳои эҳтимолӣ, [[Пентест|санҷиши нуфуз]] ва талаби [[Авторизатсия|авторизатсияро]] дар бар мегиранд<ref name="evolllution2">[http://www.evolllution.com/opinions/cybersecurity-understanding-online-threat/ Cybersecurity: Understanding the Online Threat] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150208124439/http://www.evolllution.com/opinions/cybersecurity-understanding-online-threat/ |date=2015-02-08 }}{{ref|en}}</ref>. Ҳоло дар баъзе кишварҳо омӯзиши киберамният ҳанӯз аз паси мизи мактабӣ ба нақша гирифта шудааст. Масалан, дар Британияи Кабир ба мактаббачагон дарсҳои киберамният пешниҳод мешаванд, ки дар онҳо онҳо малакаҳои таъмини амнияти ширкатҳо ва ташкилотҳои бритониёиро аз ҳамлаҳои шабакавии ҳакерҳо меомӯзанд<ref>{{Cite web|url=https://www.kaspersky.ru/resource-center/definitions/what-is-cyber-security|title=Что такое кибербезопасность?|website=www.kaspersky.ru|date=2023-08-17|lang=ru|access-date=2023-11-03|archive-date=2023-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103055711/https://www.kaspersky.ru/resource-center/definitions/what-is-cyber-security|url-status=live}}</ref>. == Ҳифзи компютер == Ҳолати «амният»-и компютер — ин идеали консептуалӣ мебошад, ки ҳангоми истифодаи се раванд ба даст меояд: пешгирии таҳдид, ошкорсозӣ ва ҷавоб. Ин равандҳо ба сиёсатҳои гуногун ва ҷузъҳои системавӣ асос ёфтаанд, ки инҳоро дар бар мегиранд: * Элементҳои назорати дастрасӣ ба ҳисоби корбар ва [[криптография]] метавонанд файлҳои системавӣ ва мутаносибан маълумотро ҳифз кунанд. * Дар айни замон [[Сипари шабакавӣ|сипарҳои шабакавӣ]] (брандмауэрҳо) маъмултарин системаҳои пешгирӣ аз нуқтаи назари амнияти шабакавӣ мебошанд, зеро онҳо метавонанд дастрасӣ ба хидматҳои шабакавии дохилиро ҳифз кунанд ва намудҳои муайяни ҳамлаҳоро тавассути филтратсияи [[Коммутатсияи пакетӣ|пакетҳо]] масдуд намоянд. Сипарҳои шабакавӣ метавонанд ҳам сахтафзорӣ ва ҳам нармафзорӣ бошанд. * [[Системаи ошкорсозии ҳамлаҳо|Системаҳои ошкорсозии ҳамлаҳо (IDS)]] барои ошкор кардани ҳамлаҳои шабакавӣ дар раванди таҳия ва кӯмак дар [[Криминалистика|криминалистика]] пас аз ҳамла пешбинӣ шудаанд, дар ҳоле ки журналҳои назоратӣ вазифаи подобро барои системаҳои алоҳида иҷро мекунанд. «Ҷавоб» ҳатман аз рӯи талаботи арзёбишудаи амнияти системаи алоҳида муайян карда мешавад ва метавонад аз навсозии оддии муҳофизат то огоҳ кардани мақомоти салоҳиятдорро фаро гирад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://web.archive.org/web/20150208135827/https://www.dmoz.org/Computers/Security/Policy/ Top: Computers: Security]{{ref|en}} {{ПБ}} {{Мақолаи тарҷумашуда|ru|Компьютерная безопасность}} {{ТарҷумаКунед|en|Computer security}} [[Гурӯҳ:Амнияти компютерӣ]] [[Гурӯҳ:Киберамният]] 4x9qjl8ieal7wk9nmn0t00ciie5nc24 0 329833 1491700 1491665 2026-10-30T12:50:53Z Zosya95 54344 1491700 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778) низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурд. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ расид, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар организм аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — қисми дуюм, ки намудро дар дохили ҳамон авлод муайян мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он: * ''Homo'' — номи авлод * ''sapiens'' — эпитети намудӣ мебошад. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Номи пурраро метавон «инсони хирадманд» маънидод кард. Қисми дуюм ба танҳоӣ номи илмии пурраи намуд нест. Барои муайян кардани он бояд номи ҷинс низ оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Номҳои гурӯҳҳои таксономӣ == Номи илмӣ танҳо барои намудҳо истифода намешавад. Дар [[Таксономия|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ '''таксон''' ном дорад. Гурӯҳҳои асосӣ аз намуд то шоҳигарӣ чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи ҷинсҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шуъба» низ маъмул аст. * '''Шоҳигарӣ''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии гурӯҳҳои болотар аз ҷинс одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи ҷинс, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] opb9x92kwow6759tle29xhrtbnoqxqz 1491702 1491700 2026-10-30T12:59:28Z Zosya95 54344 1491702 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' («Низоми табиат»)-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. Ҳар чунин гурӯҳ [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''Намуд''' — гурӯҳи асосии таснифоти организмҳо. * '''Авлод''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''Оила''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''Қатор''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''Синф''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''Тип''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар дар таснифоти ҷонварон истифода мешавад; дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''Салтанат''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, ''Hominidae'' номи оила ва ''Mammalia'' номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории ҷонварон номи оилаҳо маъмулан бо пасванди ''-idae'' анҷом меёбад, масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбашаклон. Дар рустанишиносӣ бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' истифода мешавад, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Тарзи навиштани номҳои гурӯҳҳои болотар аз ҷинс дар соҳаҳои гуногуни биология метавонад фарқ кунад. Масалан, номҳои оилаҳои ҷонварон бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд, дар ҳоле ки дар бисёр нашрияҳои рустанишиносӣ номҳои ҳамаи таксонҳо бо ҳарфҳои моил оварда мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои зернамудҳо ва гурӯҳҳои хурдтар == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои одӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Муродифҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] f6gixm1rycb8j0kf2ghea59xje3ubsk 1491703 1491702 2026-10-30T13:13:49Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491703 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номҳои дараҷаҳои поёнтар аз намуд == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои одӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 3pqnivt85skl3vrcjxwvl1qr5w7ashy 1491704 1491703 2026-10-30T13:23:20Z Zosya95 54344 /* Номҳои дараҷаҳои поёнтар аз намуд */ 1491704 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номгузории сенома == Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] qhth5dii28enztjqfc9nslg9kp1e8bi 1491705 1491704 2026-10-30T13:25:27Z Zosya95 54344 1491705 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маъмулӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 4dir0q5351t3mpihaut6x9wswxcp8vh 1491706 1491705 2026-10-30T13:25:45Z Zosya95 54344 /* Номи илмӣ ва номи маъмулӣ */ 1491706 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё калимаҳои аз забонҳои дигар гирифташуда, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард. Тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҷонварон нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад. '''Номи маъмулӣ''' номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон доранд. Вале онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] pks8o66998526lmxco1hdslvowo0ckt 0 331171 1491720 1491580 2026-10-30T22:14:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491720 wikitext text/x-wiki {{Викифонидан}} {{Гурӯҳ нест}} {{Мақолаи нопурра}} Дар [[Таксономия (биология)|таснифоти биологӣ]],<ref name="ICZN">{{Cite book|chapter=Article 29.2. Suffixes for family-group names|last=International Commission on Zoological Nomenclature|year=1999|title=International Code of Zoological Nomenclature|edition=Fourth|publisher=International Trust for Zoological Nomenclature, XXIX|pages=306|url=http://iczn.org/iczn/index.jsp}}</ref> '''зероила''' ([[Забони лотинӣ|лотинӣ]] : ''{{Lang|la|subfamilia}}'', ''{{Lang|la|subfamiliae}}'' ҷамъ ) як [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаи миёнаи таксономӣ]] буда, поёнтар аз [[Оила (таксономия)|оила]] ва болотар аз [[Авлод (таксономия)|авлод]] ҷойгир аст. Он барои тасниф кардани гурӯҳҳои авлодҳои марбут дар дохили оила истифода мешавад ва ба ташкили дақиқтари гуногунии ҷондорон мусоидат мекунад.<ref>{{Cite journal|author=Thorne|first=Robert F.|title=Taxonomically useful subfamily and tribe designations in the Leguminosae|journal=Systematic Botany|volume=13|issue=4|pages=377–382|year=1988|doi=10.2307/2419248}}</ref> Қоидаҳои стандартии номенклатура номҳои зероилаи ботаникиро бо пасванди "-oideae" <ref name="ICN">{{Cite book|last=McNeill, J.|last2=Barrie, F.R.|last3=Buck, W.R.|last4=Demoulin, V.|last5=Greuter, W.|last6=Hawksworth, D.L.|last7=Herendeen, P.S.|last8=Knapp, S.|last9=Marhold, K.|year=2012|volume=Regnum Vegetabile 154|title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011|publisher=A.R.G. Gantner Verlag KG|isbn=978-3-87429-425-6|url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104060236/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=title|archive-date=2013-11-04|access-date=2026-04-28|dead-url=yes}} Article 19.</ref> хотима медиҳанд, дар ҳоле ки номҳои зероилаи зоологӣ бо "-inae" <ref name="ICZN"/> хотима меёбанд. Ин пасвандҳо ба муайян кардани возеҳи дараҷаи таксономӣ дар адабиёти илмӣ ва системаҳои таснифот мусоидат мекунанд. [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] rq1lzw4z43dv51jesotu9v0rg3hdjrc