Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 3465 1491915 1491717 2026-11-02T21:04:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491915 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Бғалон | native_name = {{nativename|prs|ولایت بغلان}} {{nativename|ps|د بغلان ولایت}} | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 270 | image1 = Pol003.jpg | image2 = Widok na dolinę i góry - Talā - 001507s.jpg | image3 = An old pedestrian bridge in Dushi District of Baghlan province -a.jpg | image4 = | footer = Аз боло: [[Пули Хумрӣ]], [[ноҳияи Тала ва Барфак]], [[ноҳияи Души]], [[Коён, Бғалон]]}} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Baghlan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгоҳи Бғалон | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|36|N|69|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Марказ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Кишвар | subdivision_name = [[Афғонистон]] | established_title = | established_date = 30 апрели 1964 | founder = | seat_type = Марказ | seat = [[Пули Хумрӣ]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати волиёни Бғалон|Волӣ]] | leader_name = [[Мавлавӣ]] [[Абдурраҳмон Ҳаққонӣ]]<ref name="mei">{{cite web|url=https://talibantracker.mei.edu/english/taliban/leadership-tracker/Mawlawi-Abdul-Rahman-Haqqani|title=Mawlawi Abdul Rahman Haqqani – Taliban Leadership Tracker|access-date=2025-12-02|website=[[Middle East Institute]]}}</ref> | area_footnotes = | area_total_km2 = 21118 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="NSIA">{{Cite web |url=http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2022-23 |publisher=National Statistic and Information Authority Afghanistan |date=2023 |language=ps,prs,en |access-date=2025-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722180318/https://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf |archive-date=2022-07-22 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2023-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230522012216/http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2022/06/Estimated-1401-010_compressed.pdf }}</ref> | population_total = {{circa|1.1 млн}} | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = 52.1 | population_demonym = ''Бғалонӣ'' | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забонҳои асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Дарӣ]], [[Пашту]] | timezone1 = Вақти Афғонистон | utc_offset1 = +4:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 36xx | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BGL | website = | footnotes = }} '''Бғалон''' ({{langx|prs|ولایت بغلان|translit=Wilāyat-e Baghlān}} ва {{langx|ps|د بغلان ولایت|translit=Da Baghlān Wilāyat}}) яке аз [[вилоятҳои Афғонистон|вилоятҳои шимолии Афғонистон]] мебошад. Аз ғарб бо [[Вилояти Самангон|Самангон]], аз шимолу шарқ бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], аз шарқ бо [[Вилояти Тахор|Тахор]], аз ҷанубу ғарб бо [[Вилояти Бомиён|Бомиён]] ва аз ҷануб бо [[Вилояти Парвон|Парвон]] ва [[Вилояти Панҷшер|Панҷшер]] ҳамсарҳад аст. Маркази вилоят [[Пули Хумрӣ]] мебошад, ки ҳамчун маркази асосии маъмурӣ, иқтисодӣ ва аҳолинишини вилоят хизмат мекунад. Бғалон бо масоҳати тақрибан 21 ҳазор километри мураббаъ ва аҳолии тахминии 1,1 миллион нафар (то соли 2023) дорои географияи гуногуни табиӣ мебошад. Қисми шимолии вилоят бештар аз даштҳои ҳосилхези мувофиқ ба кишоварзии интенсиви иборат аст, дар ҳоле ки қисми ҷанубиро кӯҳсорони тӯлонии пайваст ба [[Ҳиндукуш]] ишғол кардааст. Якчанд рӯдхона ва шохобҳои мансуб ба [[Ҳавзаи рӯди Қундуз]] аз вилоят мегузаранд ва дар истеҳсоли кишоварзӣ, ҷойгиршавии маскунҳо ва идораи обҳои маҳаллӣ нақши марказӣ доранд. Таърихан, Бғалон қисме аз шабакаҳои муошират ва тиҷорати минтақавӣ буд, ки [[Осиёи Марказӣ]]-ро бо минтақаҳои дохилии Афғонистони имрӯза мепайваст. Далелҳои бостоншиносӣ ва таърихӣ аз маскуншавии дарозмуддати инсон дар ин минтақа гувоҳӣ медиҳанд. Дар асри бистум, махсусан дар давраи навсозии иқтисодии давлатӣ, Бғалон макони лоиҳаҳои саноатии калонҳаҷм гардид, аз ҷумла истеҳсоли шакар дар [[ноҳияи Бғалони Ҷадид]] ва корхонаҳои бофандагӣ ва семент дар манотиқи Пули Хумрӣ. Ин рушд ба афзоиши аҳолӣ, шаҳрнишинӣ ва тағйирот дар сохтори иқтисодии вилоят мусоидат кард. Имрӯз Бғалон бо аҳолии бештар деҳнишин дар баробари якчанд марказҳои шаҳрӣ ва нимшаҳрӣ, иқтисоди омехта, ки асосан ба кишоварзӣ ва саноат такя дорад ва ҷомеаҳои гуногунмиллат ва гуногунзабон тавсиф мешавад. Қисматҳои зиёди вилоят аз [[Ҷанги Афғонистон|даҳсолаҳои низоъ]] зарар дидаанд, ки ба рушди инфрасохтор, вазъи иқтисодӣ, идоракунӣ ва зиндагии иҷтимоӣ таъсир расонидааст. Бо вуҷуди ин мушкилот, Бғалон ҳамчунин ҳамчун минтақаи муҳими транзитӣ байни шимоли Афғонистон ва минтақаҳои марказии кишвар амал мекунад. ==Таърихи ном== Номи Бғалон эҳтимолан аз вожаи бахтрии ''bagolango'' ба маънои «маъбади тасвир» гирифта шудааст, ки аз решаи эронии бостонӣ ''baga danaka'' ({{langx|peo|𐬠𐬀𐬖𐬀-𐬛𐬁𐬥𐬀𐬑𐬀|translit=*baga-dānaka-}}) ба маънои макон ё маъбади илоҳӣ пайдо шуда, дар маъбади [[Сурх Кӯтал]] дар замони подшоҳи [[Кушониён|Кушонӣ]] [[Канишка]] дар ибтидои асри дувуми мелодӣ сабт шудааст. Ном одатан ба таври овозӣ ба Бғалон табдил ёфтааст.<ref name="Iranica-Baghlan">{{Cite encyclopedia|author1=Bivar, A. D. H. |author2=Balland, D. |author3=de Planhol, X. |title=Baḡlān |editor=Ehsan Yarshater |editor-link=Ehsan Yarshater |year=2011 |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |volume=III |publisher= The Encyclopædia Iranica Foundation (EIF) |pages=416–418 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811223105/https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan |archive-date=11 August 2017 |url-status=live }}</ref> Манбаъҳои дигар зикр мекунанд, ки роҳиби будоии чинӣ [[Сюанззан]] дар миёнаҳои асри ҳафтуми мелодӣ аз Бғалон гузашта, онро «подшоҳии ''Фо-кя-ланг''» номидааст.<ref>Xuanzang. ''[http://depts.washington.edu/silkroad/texts/xuanzang.html Record of the Western Regions]''. translated by Samuel Beal (1884) in ''Buddhist Records of the Western World'', London: Trubner & Co. Ltd., 1884</ref> ==Таърих== {{Ниг. низ|Таърихи Афғонистон}} ===Давраи бостон=== [[File:Bactrian text in square capitals, 158-159 CE, 164979.jpg|thumb|250px|Порае аз матни бахтрӣ бо ҳуруфи мураббаъ аз [[садаи II пеш аз мелод|асри II пеш аз мелод]], дар [[Сурх Кӯтал]] ёфт шудааст]] Минтақаи Бғалони имрӯза ҳадди ақал аз [[ҳазораи I пеш аз мелод]] маскун буда ва қисме аз минтақаи таърихии [[Бохтар]] буд. Далелҳои бостоншиносӣ мавҷудияти сохторҳои мураккаби маъмурӣ ва динӣ дар давраи [[Кушониён|Кушонӣ]] (асрҳои 1–3 мелодӣ) нишон медиҳанд. Ҷойгиршавии Бғалон дар роҳҳои тиҷоратӣ, ки [[Осиёи Марказӣ]]-ро бо [[нимқорраи Ҳинд]] мепайваст, ҳаракати молҳо, одамон ва расму оинҳоро осон карда, онро ба шабакаҳои васеи иқтисодӣ ва фарҳангии Бохтари бостон ҳамроҳ кардааст. Ёфтҳои бостонӣ, аз ҷумла тангаҳо, сафолҳо ва ашёи динӣ, иштироки фаъол бо анъанаҳои шаҳрӣ ва оинии Кушонӣ ва пеш аз Кушониро нишон медиҳанд. Аҳолии маҳаллӣ ба омезиши кишоварзӣ дар даштҳои ҳосилхези шимолӣ ва чорводорӣ дар теппаҳои ҷанубӣ машғул буданд, ки иқтисоди дугонаеро, ки аз ҷуғрофия ташаккул ёфтааст, инъикос мекунад. ===Давраи асрҳои миёна=== Дар давраи ибтидои асрҳои миёна, Бғалон ба империяҳо ва сулолаҳои пай дар пай, аз ҷумла [[Ҳайтолиён]] дар асрҳои 5 то 8, [[Сомониён]] дар асрҳои 9 ва 10, ва баъдтар [[Ғазнавиён]] ва [[Ғуриён]] ҳамроҳ карда шуд. Дар асри 13, гарнизони муқими муғул дар минтақаи Қундуз-Бғалон, ки аввал таҳти [[Салӣ Нӯён]] ва баъдтар авлоди ӯ буд, фраксияи [[Қароун]]-ро ташкил дод, ки то давраи [[Темурён|Темуриён]] таъсиргузор буд ва дар солҳои 1494–1495 мелодӣ ҳамчун зери ҳукми амири [[Қипчоқ]] зикр шудааст.<ref name="Manz-160">{{Cite book|last1=Manz |first1=Beatrice Forbes |year=1999 |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |pages=160–163 |isbn=9780521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }}</ref><ref name="Manz-187">{{harvnb|Manz|1999|page=187}}</ref> Ҷойгоҳи минтақа дар роҳҳои пайвандкунандаи шимоли Афғонистон ба маркази кӯҳсор ва ба минтақаҳои [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон]] имрӯза онро ба роҳи муҳим барои тиҷорат, лашкаркашӣ ва мубодилаи фарҳангӣ табдил дод. Таъсири [[Фарҳанги исломӣ|исломӣ]] тадриҷан дар ин давра паҳн шуда, бунёди масоҷид, мадрасаҳо ва идораҳои маъмуриро овард, дар ҳоле ки аҳолии маҳаллӣ омезиши зиндагии кишоварзӣ ва чорводорӣ нигоҳ доштанд. Маскунҳо дар назди рӯдхонаҳо васеъ шуда, шабакаҳои обёрӣ барои дастгирии кишти зироат таҳия карда шуданд. Мавҷудияти шаҳракҳои хурд тиҷорати маҳаллӣ, истеҳсоли ҳунармандӣ ва идораи ноҳияҳои атрофро осон карда, намунаи марказҳои нимшаҳрӣ бо ҳавзаҳои кишоварзии атрофро эҷод кард. ===Давраи нав ва навтарин=== [[File:CH-NB - Afghanistan, Pol-i-Khomri (Puli Khumri, Pul-i-Kumri)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-20-138.jpg|thumb|200px|Мардони Бғалонӣ дар макони сохтмон (тақрибан соли 1939)]] Бғалон дар нимаи асри 18 ба [[Империяи Дурронӣ]] ҳамроҳ шуд ва бештар кишоварзӣ боқӣ монд, деҳаҳо дар назди рӯдхонаҳо ба монанди [[Рӯди Қундуз|Қундуз]] ва шохобҳои он ҷойгир буданд. Шаҳракҳои хурд, аз ҷумла [[Бғалони Ҷадид]] ва [[Пули Хумрӣ]], ҳамчун марказҳои маъмурӣ ва тиҷоратии маҳаллӣ хизмат мекарданд ва фаъолиятҳои аввалини саноатӣ, ба монанди истеҳсоли шакар ва коргоҳҳои бофандагӣ дар онҷо таъсис дода шуданд. Дар асри 20, вилоят тавассути лоиҳаҳои саноатӣ ва кишоварзӣ, аз ҷумла васеъшавии истеҳсоли шакар, корхонаҳои равғани растанӣ ва истихроҷи ангишт, рушди иқтисодии бештарро дид, ки ба рушди марказҳои шаҳрӣ мусоидат кард.<ref name="Clements-38">{{Cite encyclopedia|last1=Clements |first1=Frank |last2=Adamec |first2=Ludwig W. |year=2003 |title=Baghlan Province |encyclopedia=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |page=[https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA38 38] |isbn=978-1-85109-402-8 |url=https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA38 |access-date=18 June 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Asian Annual: The "Eastern World" Handbook |year=1959 |url=https://books.google.com/books?id=ITsMAQAAIAAJ&q=vegetable+oil+baghlan |access-date=18 June 2015 }}</ref><ref name="Rafferty">{{Cite encyclopedia|last1=Rafferty |first1=Kevin |last2=Marsden |first2=Peter |year=2002 |title=Afghanistan: Economy |encyclopedia=The Far East and Australasia 2003 |location=London |publisher=Europa Publications |pages=79–86, [https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&q=baghlan+coal&pg=PA85 page 85] |isbn=9781857431339 |url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA79 }}</ref> Дар соли 1964, вилояти муосири Бғалон расман аз [[Вилояти Қатағон]] ҷудо карда шуд, ки сохторҳои маъмуриро мураттаб кард ва давраи афзоиши шаҳрнишинӣ ва ҳамгироии иқтисодӣ дар минтақаро нишон дод.<ref name="Iranica-Baghlan" /> ===Дар давраи ҷанг (1979–2021)=== [[File:Taliban insurgents turn themselves in to Afghan National Security Forces at a forward operating base in Puza-i-Eshan -a.jpg|thumb|250px|[[Қувваҳои амниятии миллии Афғонистон]] дар пойгоҳи пешрафта дар [[ноҳияи Бғалони Ҷадид]] (2010)]] Бғалон аз [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва даҳсолаҳои баъдӣ сахт зарар дид. Дар солҳои 1980, қисматҳои вилоят зери назорати милитсияҳои ҳамроҳ бо [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон|ҳукумати дастгиришудаи Шӯравӣ]] буданд, ки устувории маҳдуд, маъмурият, мактабҳо ва беморхонаҳоро нигоҳ медоштанд, дар ҳоле ки минтақаҳои дигар даргириҳои мусаллаҳона, ноамнӣ ва кӯчи аҳолӣ-ро аз сар гузарониданд.<ref name="BhatiaSedra2008">{{Cite book|author1=Bhatia, Michael V. |author2=Sedra, Mark |year=2008 |title=Afghanistan, arms and conflict: armed groups, disarmament and security in a post-war society |publisher=Psychology Press |pages=[https://books.google.com/books?id=YghqI97M56kC&pg=PA252 252ff.] |isbn=978-0-415-45308-0 |url=https://books.google.com/books?id=YghqI97M56kC }}</ref><ref>{{cite book|last1=Emadi |first1=Hafizullah |year=2005 |title=Culture and Customs of Afghanistan |location=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |page=[https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&q=manuchehr+baghlan&pg=PA73 73]|isbn=978-0-313-33089-6 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC }}</ref><ref name="Giustozzi-61">{{Cite book|last=Giustozzi |first=Antonio |year=2009 |title=Empires of Mud: The Neo-Taliban Insurgency in Afghanistan 2002-2007 |location=London |publisher=Hurst & Company |pages=[https://books.google.com/books?id=z2thMlBAFfcC&pg=PA61 61–62] |isbn=978-1-85065-932-7 |url=https://books.google.com/books?id=z2thMlBAFfcC }}</ref> Дар ин давра маркази вилоят аз шаҳри Бғалон ба [[Пули Хумрӣ]] кӯчонида шуд, то идоракунӣ ва дастрасӣ беҳтар гардад.<ref>Author: Hakimi, Aziz Ahmed. Title: Fighting for Patronage: American counterinsurgency and the Afghan Local Police. Publisher: University of London. Date: 23.07.2015. Access date: 04.04.2024.</ref> Пас аз [[Хуруҷи нерӯҳои Шӯравӣ аз Афғонистон]], Бғалон дар давраи [[Ҷанги шаҳрвандии Афғонистон (1989–2001)|ҷанги шаҳрвандии солҳои 1990]] ноустувориро аз сар гузаронид, зеро гурӯҳҳои мухталиф, аз ҷумла нерӯҳои ҳукуматӣ ва милитсияҳои маҳаллӣ, барои назорат рақобат мекарданд. Дар давраи [[Имороти Исломии Афғонистон (1996–2001)|ҳукмронии Толибон]] ва пас аз [[Ҳуҷуми Амрико ба Афғонистон|даҳолати НАТО дар соли 2001]], вилоят бо сабаби ҷойгиршавӣ дар роҳҳои асосии транзитӣ байни шимол ва маркази Афғонистон аҳамияти стратегӣ нигоҳ дошт. Инфрасохтор, аз ҷумла роҳҳо, корхонаҳо ва хизматрасонии давлатӣ, аз низоъи тӯлонӣ осеб дид ва бисёр ҷомеаҳо бо кӯч ва халалдоршавии иқтисодӣ рӯбарӯ шуданд. ===Имрӯз (аз соли 2021)=== Аз соли 2021, Бғалон пас аз [[Ҳуҷуми Толибон (2021)|тасарруфи саросарӣ]] зери назорати [[Толибон]] қарор дорад. Маъмурияти вилоят мувофиқи сохторҳои [[Имороти Исломии Афғонистон|Имороти Исломӣ]] аз нав ташкил карда шуда, ҷойгоҳҳои калидии маъмурии маҳаллӣ бо таъйиноти Толибон иваз карда шудаанд. Амният ҳанӯз нигаронкунанда аст, махсусан дар ноҳияҳои дурдаст, ки баъзан муқовимат аз ҷониби милитсияҳои маҳаллӣ ё гурӯҳҳои рақиб пайдо мешавад.<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/taliban-arrest-uzbek-commander-clashes/31677178.html|title=Taliban's Arrest Of Ethnic Uzbek Commander Sparks Clashes In Northern Afghanistan|first=Bruce|last=Pannier|publisher=Radio Free Europe|date=January 29, 2022|accessdate=January 31, 2022}}</ref> ==Ҷуғрофия== Бғалон дар шимоли Афғонистон ҷойгир аст ва ҷойгоҳи стратегӣ дар роҳҳои асосии транзитӣ, ки маркази кӯҳсорро ба даштҳои шимолӣ мепайвандад, ишғол мекунад. Вилоят бо омезиши кӯҳҳо, водиҳои рӯдхонаҳо ва даштҳои кишоварзӣ тавсиф мешавад. Замини гуногуни он ба намунаҳои маскуншавӣ, фаъолиятҳои иқтисодӣ ва фарҳанги маҳаллӣ шакл додааст. ===Манзара=== [[File:ANA in Baghlan-2010.jpg|thumb|250px|Даштҳои ҳамвори Бғалон (2011)]] Манзараи Бғалонро силсилакӯҳҳое ишғол кардаанд, ки ба системаи [[Ҳиндукуш]] дохиланд ва масоҳати васеъ дар болои 2000 метр ҷойгир аст. Якчанд қуллаҳо аз 4000 метр боло мераванд, дар ҳоле ки водиҳои поёнтар барои кишоварзӣ ва маскуншавӣ истифода мешаванд. Вилоятро якчанд рӯдхонаҳои муҳим, аз ҷумла [[Рӯди Қундуз|рӯди Қундуз]] ба самти шимол ба [[Ҳавзаи Омударё]] ва шохобҳои он, ки водиҳои ҳосилхезро барои кишоварзӣ эҷод мекунанд ва рӯди [[Андараб]] мегузаранд. Маскунҳо одатан дар соҳилҳои рӯдхонаҳо ва террасаҳои аллювиалӣ ҷойгиранд, дар ҳоле ки бисёр минтақаҳои кӯҳӣ танҳо тавассути гузаргоҳҳо дастрасанд, ки дар зимистон ғайриқобили гузар мешаванд. ===Наботот ва ҳайвонот=== Бғалон дорои омезиши намудҳои растаниҳо, аз ҷангалҳои [[сӯзанбарг]] дар баландиҳои паст то марғзорҳои [[алпӣ]] ва [[чаманзор]]ҳо дар кӯҳҳо мебошад. Дарахтони маъмул [[қарағай]], [[арча]] ва [[тут]] мебошанд, дар ҳоле ки дарахтони мева ва чормағз монанди [[себ]], [[чормағз]] ва [[бодом]] дар водиҳои рӯдхонаҳо мерӯянд. Ҳайвоноти вилоят намудҳои мутаносиб ба муҳити кӯҳӣ, аз ҷумла [[бузҳои кӯҳӣ]], [[мархур]], [[гург]], [[паланги барфӣ]] ва [[паррандагони шикорӣ|гуногуни паррандагони шикорӣ]]-ро дар бар мегирад. Фаъолияти инсон, аз ҷумла кишоварзӣ, чорводорӣ ва шикор, ба баъзе популятсияҳо таъсир расонидааст, аммо минтақаҳои дурдаст ҳанӯз ҳам макони муҳими ҳайвоноти ваҳшӣ мебошанд. ===Иқлим=== [[File:A new pedestrian bridge in Dushi District of Baghlan province -b.jpg|thumb|250px|Пули пиёдагарди пӯшида аз барф дар [[ноҳияи Души|Души]], Бғалон (2010)]] Бғалон иқлими [[Иқлими континенталӣ|континенталӣ]]-и [[Иқлими кӯҳсор|баландкӯҳӣ]] бо зимистонҳои сард ва тобистони гарм дорад. Минтақаҳои баландкӯҳӣ зимистонҳои дароз ва сахт, бо ҳарорати зуд-зуд ба зери -10 °C ва аксар ба -20 °C ё пасттар ва бориши зиёди барф ва водиҳо зимистонҳои кӯтоҳ ва мулоимтар доранд. Ҳарорати тобистон одатан дар минтақаҳои паст аз 20 то 30 °C ва дар баландиҳои болотар аз 10 то 20 °C мебошад. Боришот вобаста ба баландӣ тафовути зиёд дорад ва [[барф]] дар баландиҳои боло ҳукмрон аст. Ҷудошавии мавсимӣ дар минтақаҳои кӯҳӣ маъмул аст, зеро барф, [[тарма]], ва рӯдхонаҳои сероб метавонанд деҳаҳоро барои муддати тӯлонӣ буранд. ==Ҳукумат ва сиёсат== {{Ниг. низ|Сиёсати Афғонистон|Рӯйхати волиёни Бғалон}} ===Идоракунӣ=== Таърихан, Бғалон дар сатҳи маҳаллӣ аз ҷониби сохторҳои қабилавӣ ва пешвоёни ҷомеа, махсусан дар ноҳияҳои деҳотӣ ва кӯҳӣ идора мешуд. Оқсоқолон ва сардарони қабила аксар вақт дар ҳалли ихтилофот, идораи захираҳо ва намояндагӣ ба ҳокимони минтақавӣ нақши калидӣ мебозиданд. Дар давраи [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва ҷанги шаҳрвандии баъдӣ дар солҳои 1990, қисматҳои вилоят зери назорати [[Исмоилия|исмоилии]] [[Саёди Коён|дастгиришудаи Шӯравӣ]] буданд, ки мактабҳо, беморхонаҳо ва хизматрасонии маъмуриро нигоҳ медоштанд. Ҳамзамон, гурӯҳҳои [[Муҷоҳидини Афғонистон|Муҷоҳид]] ба монанди [[Ҷамъияти Исломӣ]] ва дигар ҳизбҳои [[Эътилофи Шимол]] дар ноҳияҳои дигар фаъолият мекарданд ва барои назорат ва ташаккули сиёсати маҳаллӣ рақобат мекарданд. [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Пас аз соли 2001]], идоракунии маҳаллӣ дар Бғалон бо ҳукумати марказии Афғонистон мувофиқ карда шуд, бо мансабдорони интихобшуда ва таъйиншуда идораи вилоятро назорат мекарданд, дар ҳоле ки шӯроҳои маҳаллӣ ва оқсоқолон то ҳол дар миёнаравӣ ва идораи умури иҷтимоӣ нақш доштанд. Аз соли 2021, вилоят зери назорати [[Толибон]] буда, сохторҳои маъмурии қаблиро бо модели идоракунии мутамаркази худ иваз кардаанд. Пешвоёни суннатии қабилавӣ, инчунин боқимондаҳои шабакаҳои қудратии маҳаллии қаблӣ, то ҳол дар ноҳияҳои деҳотӣ, махсусан дар ихтилофот, ҳамоҳангии амниятӣ ва идораи захираҳои маҳаллӣ ба қарорҳо таъсир мерасонанд. То декабри соли 2025, волии Бғалон [[Мавлавӣ]] [[Абдурраҳмон Ҳаққонӣ]] мебошад.<ref name="mei" /> ===Тақсимоти маъмурӣ=== [[File:Districts of Baghlan as of January 2004.png|250px|thumb|Харитаи ноҳияҳои Бғалон дар январи 2004, пеш аз аз нав кашидани марзҳои вилоятӣ ва ноҳиявӣ дар охири ҳамон сол]] Бғалон ба 15 ноҳия тақсим шудааст, ки ҳар кадомро волии ноҳия ё маъмури маҳаллӣ, ки аз ҷониби мақомоти вилоятӣ таъйин шудааст, идора мекунад. Шаҳрҳои калонтарин маркази вилоят [[Пули Хумрӣ]] ва [[Бғалон]] мебошанд. Ин марказҳои шаҳрӣ ҳамчун марказҳои маъмурӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ барои ноҳияҳои деҳотии атроф хизмат мекунанд. Тақсимоти вилоятӣ ва ноҳиявӣ ҳам марзҳои таърихии қабилавӣ ва ҳам банақшагирии муосири маъмуриро инъикос мекунад. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+ Ноҳияҳои вилояти Бғалон |- ! align="left" |Ноҳия ! align="left" |Марказ ! align="right" |Аҳолӣ<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|date=April 2021|title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|access-date=June 21, 2021|website=|publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA)|quote=|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|url-status=dead|accessdate=2026-08-05|archivedate=2021-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf}}</ref> ! align="right" |Масоҳат ! align="right" |Зичии<br />аҳолӣ !Қайдҳо |- |[[Ноҳияи Андараб|Андараб]] || || align=right| 28,830 || align=right| 807 || align=right| 36 || тоҷик |- |[[Ноҳияи Бғалони Ҷадид|Бғалони Ҷадид]] || [[Бғалон]]|| align=right| 198,382 || align=right| 1,676 || align=right| 118 ||паштун 70%, тоҷик 20%, ӯзбек 10%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Baghlan Jadid |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/baghlan/baghlan_jadeed.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20050522055904/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/baghlan/baghlan_jadeed.pdf |archive-date=22 May 2005 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Ноҳияи Бурка|Бурка]] || || align=right| 59,521 || align=right| 933 || align=right| 64 ||60% ӯзбек, 20% тоҷик, 10% ҳазора, 10% паштун<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Burka |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/burka/burka.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220326/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/burka/burka.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Даҳанаи Ғурӣ|Даҳанаи Ғурӣ]] || || align=right| 66,618 || align=right| 1,333 || align=right| 50 ||80% паштун, 10% ҳазора, 10% ӯзбек |- |- |[[Ноҳияи Деҳи Салор|Деҳи Салор]] || || align=right| 36,137 || align=right| 633 || align=right| 57 ||Соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст. Бештар тоҷик |- |[[Ноҳияи Души|Души]] || || align=right| 75,597 || align=right| 2,356 || align=right| 32 || 60% ҳазора, 39% тоҷик<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=10 April 2002 |title=District Profile: Dushi |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/dushi/dushi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20051027190845/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/dushi/dushi.pdf |archive-date=27 October 2005 |url-status=dead |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051027190845/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/dushi/dushi.pdf |archivedate=2005-10-27 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Фаранг ва Ғару|Фаранг ва Ғару]] || || align=right| 18,733 || align=right| 244 || align=right| 77 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Хост ва Фаранг]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Гузаргоҳи Нур|Гузаргоҳи Нур]] || || align=right| 11,426 || align=right| 425 || align=right| 27 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Хост ва Фаранг]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Хинҷон|Хинҷон]] || || align=right| 34,411 || align=right| 1,017 || align=right| 34 || 85% тоҷик, 5% ҳазора, 5% паштун ва 5% дигар<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Khinjan |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/khinjan/khinjan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517061701/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/khinjan/khinjan.pdf |archive-date=17 May 2011 |url-status=dead |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517061701/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/khinjan/khinjan.pdf |archivedate=2011-05-17 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Хост ва Фаранг|Хост ва Фаранг]] || || align=right| 71,345 || align=right| 1,898 || align=right| 38 || Бештар тоҷик, соли 2005 тақсим карда шудааст |- |[[Ноҳияи Хоҷа Ҳиҷрон|Хоҷа Ҳиҷрон]] || || align=right| 26,971 || align=right| 659 || align=right| 41 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Наҳрин|Наҳрин]] || || align=right| 78,438 || align=right| 998 || align=right| 79 || 60% тоҷик, 35% паштун, 5% ӯзбек<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Nahrin |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/nahrin/nahrin.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191104/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/nahrin/nahrin.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303191104/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/nahrin/nahrin.pdf |archivedate=2016-03-03 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Пули Ҳисор|Пули Ҳисор]] || || align=right| 31,222 || align=right| 905 || align=right| 35 || Бештар тоҷик, соли 2005 дар дохили [[ноҳияи Андараб]] таъсис ёфтааст |- |[[Ноҳияи Пули Хумрӣ|Пули Хумрӣ]] ||[[Пули Хумрӣ]] || align=right| 242,859 || align=right| 664 || align=right| 366 || тоҷик 60%, ҳазора 20%, паштун 13%, ӯзбек 7%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Pul-i-Khomri |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305172824/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305172824/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/puli_khomri/puli_khomri.pdf |archivedate=2016-03-05 }}</ref> |- |[[Ноҳияи Тала ва Барфак|Тала ва Барфак]] || || align=right| 34,144 || align=right| 2,525 || align=right| 14 || ҳазора 70%, тоҷик 30%<ref>{{Cite web |author=UNHCR Sub-Office Mazar-i-Sharif |date=9 April 2002 |title=District Profile: Tala-wa-Barfak |publisher=[[Afghanistan Information Management Services]] |url=http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/tala_wa_barfak/tala_wa_barfak.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223414/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/northern/baghlan/tala_wa_barfak/tala_wa_barfak.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |access-date=17 May 2021 }}</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Бғалон''' | | '''1,014,634''' |'''18,255''' |'''56''' |52.8% [[тоҷикон]], 25.5% [[паштунҳо]], 13.0% [[ҳазораҳо]], 8.2% [[ӯзбекҳо]], 0.2% дигар. |} {{reflist|group=note}} ===Амният=== [[File:Kuk Chenar Bridge in Baghlan Province -b.jpg|thumb|250px|Як сарбози [[Қувваҳои амниятии миллии Афғонистон|Қувваҳои амниятии миллӣ]] (акнун барҳам хӯрда) дар пуле дар Бғалон посбонӣ мекунад (2010)]] Аз соли 2021, Бғалон пас аз [[Ҳуҷуми Толибон (2021)|тасарруфи саросарӣ]] зери назорати [[Толибон]] қарор дорад. Ин гурӯҳ акнун ҳифзи қонун, идоракунии маҳаллӣ ва ҳалли ихтилофотро дар саросари вилоят назорат мекунад. Пешвоёни суннатии қабилавӣ ва оқсоқолон то ҳол дар миёнаравии ихтилофот, махсусан дар ноҳияҳои дурдаст ё деҳотӣ нақш мебозанд. Ҳарчанд марказҳои калони шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]] дар зери идораи [[Имороти Исломии Афғонистон|Имороти Исломӣ]] нисбатан устуворанд, баъзе ноҳияҳои кӯҳӣ ва ҷудогона баъзан бо сабаби даргириҳои гоҳ-гоҳ бо гурӯҳҳои муқовимати маҳаллӣ ё гурӯҳҳои мусаллаҳи рақиб шиддатнок мебошанд. Замини ноҳамвори вилоят то ҳол барои нигоҳдории амнияти устувор дар тамоми Бғалон мушкилот эҷод мекунад. ==Иқтисод== {{Ниг. низ|Иқтисоди Афғонистон}} Иқтисоди Бғалон бештар ба [[кишоварзӣ]], [[чорводорӣ]] ва [[тиҷорати минтақавӣ]] асос ёфтааст, ки якҷоя манбаи асосии даромад барои аксари хонаводаҳо мебошанд. Аҳолии деҳот ба кишоварзӣ ва чорводорӣ ҳам барои истеъмоли шахсӣ ва ҳам барои истеҳсоли бозорӣ сахт вобаста аст, дар ҳоле ки марказҳои шаҳрӣ дар маъмурият, хизматрасонӣ, саноати хурд ва тиҷорат шуғл медиҳанд. Рушди саноати маҳдуд ва ноустувории сиёсии давомдор сармоягузории хусусии васеъ ва афзоиши гуногуни иқтисодиро маҳдуд мекунад. ===Кишоварзӣ ва чорводорӣ=== Кишоварзӣ пояи иқтисодии Бғалонро ташкил медиҳад. Водиҳои ҳосилхез ва даштҳо кишти [[гандум]], [[биринҷ]], [[ҷуворӣ]] ва [[лаваб]]-ро, ки ҳам барои истеъмоли маҳаллӣ ва ҳам барои бозорҳои минтақавӣ парвариш карда мешаванд, дастгирӣ мекунанд. Истеҳсоли [[пахта]] ва [[абрешим]] дар якчанд ноҳия нақши муҳим мебозад ва анъанаҳои бостонӣ истеҳсоли нах ва фаъолиятҳои бофандагии хурдро идома медиҳад.<ref name="Clements-38" /> Боғҳои мева, ки [[ангӯр]], [[писта]] ва [[анор]] мепарваранд, дар минтақаҳои обёрӣ ва теппаҳо васеъ паҳн шудаанд. Обёрӣ барои истеҳсоли кишоварзӣ муҳим аст ва тавассути системаи каналҳо ва интиқоли рӯдхонаҳо нигоҳ дошта мешавад, ки бисёре аз онҳо наслиҳо вуҷуд доранд. Чорводорӣ ҳамчун такмили муҳими кишти зироат амал мекунад. Ҷомеаҳои деҳот [[гӯсфанди қорақул]], [[буз]], [[гов]] ва [[мурғ]]-ро парвариш мекунанд, ки [[гӯшт]], [[маҳсулоти ширӣ]], [[пашм]] ва [[ҷонварони корӣ]] таъмин мекунанд.<ref name="Clements-38" /><ref name="nps">[https://nps.edu/web/ccs/baghlan]</ref> Дар ноҳияҳои баландкӯҳ ва кӯҳӣ, [[чорводории мавсимӣ]] ва [[кучи чорпоён]] маъмул боқӣ мондааст, бо чорвоДороне, ки чорворо байни чароғгоҳҳои тобистонӣ ва зимистонӣ ҳаракат медиҳанд. [[Чорводорӣ]] инчунин ҳамчун захираи муҳим дар баробари норасоии ҳосил ва такони иқтисодӣ хизмат мекунад. ===Маъдан ва ашёи хом=== {{Ниг. низ|Маъдан дар Афғонистон}} [[File:US Navy 101123-N-6436W-070 Seabees assigned to Naval Mobile Construction Battalion (NMCB) 40 work with Afghani contractors to place concrete for he.jpg|thumb|250px|Мардони афғон дар макони сохтмон дар Бғалон (2010)]] Бғалон дорои захираҳои назарраси [[доломит]], [[селестит]], [[гил]], [[гач]] ва [[оҳаксанг]] мебошад, ки маъданро ба яке аз бахшҳои муҳими иқтисодии таърихии вилоят табдил медиҳад.<ref>[https://pubs.usgs.gov/of/2011/1204/pdf/19A.pdf]</ref> [[Истихроҷи ангишт]], махсусан дар маъданҳои ''Каркар'' ва ''Дудкош'', дар таъминоти энержии дохилии Афғонистон дар асри 20 нақши бузург дошт ва имрӯз дар миқёси кам идома дорад.<ref name="Clements-38" /> Истихроҷи [[намак]] ва [[санги маъдан]] барои сохтмон ва бозорҳои минтақавӣ дастгирӣ мекунанд. Аммо инфрасохтори маҳдуд, таҷҳизоти кӯҳна ва номуайянии сиёсӣ васеъшавии бахши маъданро маҳдуд кардаанд. ===Тиҷорат=== Инфрасохтори тиҷорат ба маҳсулоти кишоварзӣ, бозорҳои чорво ва тиҷорати транзитӣ зич алоқаманд аст. Марказҳои шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]], [[Бғалон]], [[Наҳрин]] ва [[Даҳанаи Ғурӣ]] ҳамчун марказҳои асосии тиҷоратӣ фаъолият мекунанд, ки дар онҷо [[маҳсулоти кишоварзӣ]], [[бофандагӣ]], [[ангишт]] ва молҳои истеъмолии воридотӣ мубодила мешаванд.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/baglan-district-and-town-of-afghanistan/]</ref> Ҷойгиршавии Бғалон дар роҳҳои асосии транзитии шимолу ҷануб, ки [[Кобул]]-ро бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], [[Вилояти Самангон|Самангон]] ва [[Вилояти Балх|Балх]] мепайвандад, ба он ҷойгоҳи стратегӣ дар шабакаҳои тиҷорати дохилӣ медиҳад. Бозорҳои ҳарҳафтаинаи деҳот ва [[бозор]]ҳои мавсимӣ дар ҳаёти иқтисодии деҳот марказӣ боқӣ мондаанд, ки мубодилаи хӯрок, чорво, асбоб ва молҳои рӯзмарраро осон мекунанд. ===Энергия ва обёрӣ=== Таъминоти энергия ба омезиши [[нерӯи барқи обӣ]], [[сӯзишвории фосилӣ|сӯзишвориҳои фосилӣ]] ва манбаъҳои энергияи анъанавӣ асос ёфтааст. Таъсисоти хурд ва миёнаи обӣ барқро ба шаҳрҳои калон мерасонанд, дар ҳоле ки минтақаҳои деҳот ба [[ҳезум]], [[ангишт]] ва [[генератори дизелӣ]] сахт вобастаанд. Норасоии барқ ва тағйироти мавсимии об ҳам ба зиндагии хонаводаҳо ва ҳам ба истеҳсоли иқтисодӣ таъсир мерасонанд. Обёрӣ барои кишоварзӣ муҳим буда, ба системаҳои рӯдхонаҳо, каналҳо ва усулҳои анъанавии идораи об такя дорад. Ҳарчанд ин системҳо кишти интенсивиро дар водиҳо ва даштҳо имконпазир месозанд, инфрасохтори пиршавӣ ва нигоҳдории маҳдуд ба амнияти об дар дарозмуддат хавф эҷод мекунад. ===Сайёҳӣ=== Бғалон дорои [[маконҳои бостоншиносӣ|маконҳои бостонӣ]], [[хароба]]ҳои таърихӣ, [[зиёратгоҳ]]ҳои динӣ ва маскунҳои анъанавӣ, инчунин манзараҳои табиии водиҳои рӯдхонаҳо ва теппаҳо мебошад. Сайёҳии дохилӣ дар миқёси маҳдуд, махсусан ба зиёратгоҳҳо, рух медиҳад. Аммо ноамнӣ, инфрасохтори маҳдуди нақлиёт ва набудани хизматрасонии меҳмонхонаӣ то ҳол афзоиши саноати назарраси сайёҳиро пешгирӣ кардааст. ===Иртиботот=== Инфрасохтори иртиботот аз ибтидои солҳои 2000 ба таври назаррас васеъ шудааст. Дастрасии [[шабакаи мобилӣ]] ва [[интернет]] дар шаҳрҳои калон ва бисёр марказҳои ноҳия дастрас аст ва тиҷорат, маориф ва маъмуриятро осон мекунад. Бо вуҷуди ин, ноҳияҳои дурдасти кӯҳӣ то ҳол пайвасти суст ё боэътимод надоранд, ки дастрасӣ ба иттилоот, хизматрасонии молиявӣ ва бозорҳоро маҳдуд мекунад. ===Нақлиёт ва инфрасохтор=== [[File:Approaching the Salang tunnel -c.jpg|thumb|250px|Як мошини борӣ дар яке аз роҳҳои асфалтии Бғалон (2009)]] Шабакаи нақлиётии Бғалон дар атрофи [[Роҳи давлатии Афғонистон|системаи роҳҳои миллӣ]], махсусан роҳи [[Кобул]]–[[Мазори Шариф]] ки аз [[Пули Хумрӣ]] мегузарад, сохта шудааст. Ин коридор барои ҳаракати молҳо, сӯзишворӣ, маводи ғизоӣ ва мусофирон байни шимол ва маркази Афғонистон муҳим аст. Дар беруни роҳҳои асосӣ, аксари ноҳияҳо ба [[роҳи асфалтӣ|роҳҳои асфалтӣ]], [[роҳи шағал]] ва [[гузаргоҳҳои кӯҳӣ]] вобастаанд, ки аксар вақт аз барф, обхезӣ ва тарма халал мешаванд. Бғалон [[шабакаи роҳи оҳан дар Афғонистон|шабакаи роҳи оҳан]] надорад ва нақлиёти борӣ ва мусофирон комилан ба трафики роҳ такя дорад. Нақлиёти ҳавоӣ низ бисёр маҳдуд аст ва танҳо як фурудгоҳи хурд, ''Фурудгоҳи Фарми Бғалон'', барои ҳавопаймоҳои сабук ва парвозҳои гоҳ-гоҳи давлатӣ ё гуманитарӣ истифода мешавад.<ref>[https://www.pilotnav.com/airport/OABG]</ref> Пулҳо, шабакаҳои роҳҳои маҳаллӣ ва таъсисоти нақлиёт ноҳамвор таҳия шудаанд. Даҳсолаҳои низоъ, маблағгузории маҳдуд ва замини душвор инфрасохтори вилоятро дар ҳолати ноустувор боқӣ гузоштаанд, ки мустақиман ба маҳсулнокии иқтисодӣ ва дастрасӣ ба бозор таъсир мерасонад. ==Демография== ===Аҳолӣ=== [[File:Scena przed czajchoną - Talā - 001510s.jpg|thumb|250px|Мардони Бғалонӣ дар назди ''[[чойхона]]''-и анъанавӣ (1976)]] Бғалон то соли 2023 аҳолии тахминии тақрибан 1,1 миллион нафар дорад, ки дар марказҳои шаҳрӣ, шаҳракҳои хурд ва деҳаҳои сершумори деҳотӣ паҳн шудаанд.<ref name="NSIA" /> Ақаллияти аҳолӣ дар минтақаҳои шаҳрӣ, асосан дар [[Пули Хумрӣ]] (маркази вилоят) ва шаҳрҳои дигар ба монанди [[Бғалон]], [[Наҳрин]] ва [[Даҳанаи Ғурӣ]] зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки аксарият дар маскунҳои деҳотӣ дар водиҳо ва даштҳои вилоят ҷойгиранд. Камбағалӣ васеъ паҳн шудааст, махсусан дар ноҳияҳои кӯҳӣ ва дурдаст, бо индекси камбизоатии ченаки 0.299 ва 25.3% аҳолӣ дар камбизоатии шадид то соли 2023 зиндагӣ мекунанд.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> Дастрасии маҳдуд ба инфрасохтор, тандурустӣ, маориф ва шуғли устувор ба осебпазирии баланд мусоидат мекунад.<ref name="ophi" /> Халалҳои мавсимӣ аз сабаби бориши барф, обхезӣ ва тарма мунтазам деҳаҳоро ҷудо мекунанд ва шароити зиндагиро боз ҳам душвортар мекунанд. Кӯчи дохилӣ ба низоъҳои гузашта ва муҳоҷирати иқтисодӣ ба вилоятҳои дигари Афғонистон низ ба равишҳои демографии ахир шакл додааст. ===Этният, забонҳо ва дин=== {{Ниг. низ|Этният дар Афғонистон}} Тавре ки дар аксари Афғонистон, марзҳои этникӣ ва динӣ аксар вақт ғайрисақт ва ҳамҷоя буда, аз ҳамхонагӣ ва ҳувиятҳои маҳаллии муштарак шакл мегиранд. Бғалон бо таркиби гуногуни этникии худ, ки аз садсолаҳои муҳоҷират, тиҷорат ва ҳамкории минтақавӣ ташаккул ёфтааст, тавсиф мешавад. Гурӯҳҳои калонтарин [[тоҷикон]] ва [[паштунҳо]] мебошанд, бо аҳолии назарраси [[ҳазораҳо]] ва [[ӯзбекҳо]], ҳамроҳ бо ҷомеаҳои хурдтари [[тоторҳои афғон|тотор]] ва дигар ақаллиятҳо.<ref name=":0">{{Cite web|title=Provincial Development Plan, Baghlan: Provincial Profile |year=2008 |publisher=Ministry of Rural Rehabilitation and Development, Government of Afghanistan |url=http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Baghlan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703075512/http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Baghlan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-date=3 July 2009 |url-status=dead }}</ref> Ҷомеаҳои тоҷик дар саросари вилоят паҳн шудаанд, дар ҳоле ки популятсияҳои паштун ва ӯзбек дар ноҳияҳои шимолӣ ва пастбештар назаррасанд. Ҷомеаҳои ҳазора асосан дар баъзе минтақаҳои марказӣ ва кӯҳӣ макон гирифтаанд. [[Дарӣ]] ва [[пашту]] забонҳои асосӣ мебошанд ва ҳамчун забонҳои асосии муоширати рӯзмарра, маъмурият ва маориф хизмат мекунанд. [[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]] ва [[Забони туркманӣ|туркманӣ]] дар ноҳияҳои муайян истифода мешаванд, дар ҳоле ки чандзабонагӣ маъмул буда, бисёр сокинон ба ду ё зиёда забон ҳарф мезананд.<ref name=":1">{{Cite web |date=February 29, 2024 |title=Baghlan Development.pdf |url=https://nps.edu/documents/105988371/107571254/Baghlan_Development.pdf/c78f7b1a-893e-48dc-aae9-ac325aafd446#:~:text=Dari%20is%20spoken%20by%2070,numbers%20vary%20in%20different%20seasons.}}</ref> Аҳолӣ бештар [[мусулмонон|мусулмон]] мебошад. Аксарият ба [[Суннӣ]] пайравӣ мекунанд, дар ҳоле ки ақаллияти назаррас ба [[Исмоилияи шиъа]], махсусан дар ноҳияҳое, ки таърихан бо [[Саёди Коён]] алоқаманданд, пайравӣ мекунанд. Ҳувияти динӣ то ҳол дар ташкилоти иҷтимоӣ, роҳбарии маҳаллӣ ва зиндагии ҷомеа нақши муҳим мебозад. {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби этникӣ, забонӣ ва динӣ (тахмин) ! style="width:10em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Этният</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/ [[Форсизабон]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]/ [[Исмоилия|Исмоилӣ]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Паштунҳо|Паштун]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ӯзбекҳо|Ӯзбек]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоторҳо|То тор]]</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манобеъ''</small> |- ! style="width:10em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:10em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021 [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломӣ)]]</small> | style="width:4.6em;" | 50 – 59% | style="width:4.6em;" | 2 – 15% | style="width:4.6em;" | 20 – 41% | style="width:4.6em;" | 3 – 12% | style="width:4.6em;" | 1 – 3% | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[Агентии Иттиҳоди Аврупо оид ба паноҳандагӣ|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 1-ум || 3-юм || 2-юм || – || – |-style="background-color:#CCCCCC;" | 2019 [[Вазорати умури хориҷаи Олмон|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 52% || 2% || 41% || 3% || – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[СММ|СММ]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> || 59% || 14 – 15% || 20% || 5 – 6% || – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[Донишкадаи баҳрии ИМА|NPS]]<ref>{{Cite web |title=Baghlan - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/baghlan |access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> || 52% || 15% || 20% || 12% || 1% |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2015 [[Плани Коломбо|CP]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2025-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251219100349/https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf }}</ref> |colspan=2| 70% || 22% || ∅ || – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[Гурӯҳи аз нав сохтани вилоят|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | colspan="2"| 70% || 22%{{efn|Бе [[кӯчиён]].}} || – || – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025 |accessdate=2026-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260620090208/https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |archivedate=2026-06-20}}</ref> || 50% || 15% || 20% || 12% || 3% |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" | <small>'''Рамзҳо:''' <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Этният дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор нест</li> <li>'''–:''' Этният махсус зикр нашудааст</li> <li>'''Ихтисораи манобеъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манобеъи таҷрибавӣ: AA – Вазорати умури хориҷаи Олмон}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манобеъи давлатӣ: CP – Плани Коломбо, EU – Агентии Иттиҳоди Аврупо оид ба паноҳандагӣ, PRT – Гурӯҳи аз нав сохтани вилояти ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид дар Афғонистон}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манобеъи таҳрирӣ: NPS – Донишкадаи баҳрии ИМА, USA – Артиши ИМА}}.</li> </ul></small> |} ===Маориф=== [[File:Opening a new school in Jelga district, Baghlan province -d.jpg|thumb|250px|Мансабдорони Бғалон дар ифтитоҳи мактаби нав дар [[ноҳияи Хоҷа Ҳиҷрон|Ҷелга]], Бғалон (2010)]] Инфрасохтори маориф дар Бғалон ноҳамвор таҳия шудааст. Мактабҳои ибтидоӣ ва миёна дар аксари марказҳои ноҳия фаъолият мекунанд ва таҳсилоти асосиро барои кӯдакон фароҳам меоранд, гарчанде ки ҳозирӣ аксар вақт аз фишорҳои иқтисодӣ ва ноамнии гузашта таъсир мерасонад. Дастрасӣ ба маориф одатан дар минтақаҳои шаҳрӣ беҳтар аз ноҳияҳои дурдасти деҳотӣ мебошад. Пули Хумрӣ мизбони асосии муассисаҳои олӣ ва касбӣ, аз ҷумла [[Донишгоҳи Бғалон]], марказҳои омӯзиши муаллимон ва мактабҳои техникӣ мебошад, ки ба донишҷӯён аз саросари вилоят хизмат мекунанд. Аз соли 2021, системаи маориф дар зери [[Афғонистон|маъмурияти Толибон]] тағйироти сохторӣ аз сар гузаронидааст. ''[[Мадраса]]'' дар ҳам шаҳр ва ҳам деҳот васеъ шудаанд, ки аксар вақт таълимоти динӣ дар баробари саводомӯзии асосӣ ва омӯзиши касбӣ пешниҳод мекунанд. Дастрасии занон ба маорифи миёна ва олӣ ба таври шадид маҳдуд карда шудааст, ки намунаҳои номнависиро ба таври назаррас тағйир додааст. Сатҳи саводнокӣ, махсусан дар байни занон, паст боқӣ мондааст, бо охирин тахминҳои дастраси соли 2011, ки сатҳи умумии саводнокиро тақрибан 24% ва сатҳи умумии номнависи холиси синну соли мактабро тақрибан 62% нишон медиҳад, ки мушкилоти сохтории дарозмуддат дар бахши маорифро инъикос мекунад.<ref name="cimicweb.org">{{Cite web |title=Baghlan Province |publisher=NATO's Civil-Military Fusion Centre (CFC) |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531104856/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx |archive-date=31 May 2014 |accessdate=2026-08-05 |archivedate=2014-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531104856/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Baghlan.aspx }}</ref> ===Тандурустӣ=== Инфрасохтори тандурустӣ маҳдуд буда, дар марказҳои калони шаҳрӣ макон гирифтааст. Беморхонаи асосии вилоят [[Беморхонаи гражданӣ-Пули Хумрӣ]] мебошад ва ҳамчун муассисаи асосии интиқол, хизматрасонии умумии тиббӣ ва нигоҳубини махдуди ихтисосӣ пешниҳод мекунад. Беморхонаҳои ноҳиявӣ, клиникаҳо ва марказҳои асосии тандурустӣ дар шаҳрҳои дигари калон ва марказҳои ноҳия фаъолият мекунанд ва хизматрасониҳо ба монанди нигоҳубини модар ва кӯдак, [[ваксинатсия]] ва табобати бемориҳои маъмулро пешниҳод мекунанд. Бисёр деҳаҳои дурдаст муассисаҳои доимии тиббӣ надоранд ва ба [[гурӯҳҳои мобилии тиббӣ]], нуқтаҳои тандурустии маҳаллӣ, [[ташкилотҳои ғайридавлатӣ]] ё [[табибони анъанавӣ]] такя мекунанд. Мушкилоти саломатии ҷамъиятӣ фавти баланди [[фавти модарон|модарон]] ва [[фавти кӯдакон|кӯдакон]], [[суииғзо]], дастрасии маҳдуд ба [[оби нӯшидании пок]] ва [[беҳдошт]]-ро дар бар мегирад ва охирин тахминҳои соли 2011 нишон медиҳанд, ки 25% хонаводаҳо ба оби нӯшидании пок дастрасӣ доранд ва 22% таваллудҳо аз ҷониби мутахассиси таваллуд иштирок карда шудааст.<ref name="cimicweb.org" /> [[Ташкилотҳои байналмилалии тандурустӣ|Ташкилотҳои гуманитарии байналмилалӣ]] то ҳол дар дастгирии интиқоли тандурустӣ нақши муҳим мебозанд. Аммо инфрасохтори суст ва маҳдудиятҳои амниятӣ аксар вақт дастрасии устувор ба хизматрасонии тиббиро, махсусан дар ноҳияҳои кӯҳӣ ва дурдаст, халалдор мекунанд. ==Фарҳанг== ===Мусиқӣ ва рақсҳо=== Мусиқии анъанавӣ дар Бғалон намунаҳои васеътари фарҳангии шимоли Афғонистон, ки асосан аз таъсири тоҷикӣ, ӯзбекӣ, паштунӣ ва ҳазорагӣ ташаккул ёфтааст, инъикос мекунад. Мусиқӣ одатан дар тӯйҳо, ҷашнҳои мавсимӣ ва ҷашнвораҳои оилавӣ иҷро мешавад. Асбобҳое чун ''[[рубоб]]'', ''[[домбура]]'', ''[[табла]]'' ва ''[[ҳармоний]]'' зиёд истифода мешаванд. [[Рақсҳои фолклорӣ|Рақсҳои мардумӣ]] одатан дар шаклҳои гурӯҳӣ иҷро мешаванд ва мардон ва занон одатан дар муҳитҳои консервативии деҳот алоҳида мерақсанд. Шаклҳои маъмултарин рақсҳои даврии минтақавӣ ва рақсҳои қадамӣ, ки бо мусиқии зинда ё сабтшудаи анъанавӣ ҳамроҳӣ мекунанд, мебошанд. ===Либосҳо ва пӯшок=== [[File:Kuk Chenar Bridge in Baghlan Province -d.jpg|thumb|250px|Мард ва зани Бғалонӣ бо либоси маъмулӣ (2010)]] Анъанавӣ, либос вобаста ба пояи этникӣ, ҷинс ва тақсими деҳот-шаҳр фарқ мекунад. Мардон одатан ''[[пироҳан ва тунбон]]'' бо [[ҷома]]и боло, [[салла]] ё [[пакул]] мепӯшанд, махсусан дар ноҳияҳои деҳот. Занон одатан либосҳои дароз бо [[рӯймол]] мепӯшанд, ки аксар вақт бо [[гулдӯзӣ|гулдӯзии]] минтақавӣ, махсусан дар байни ҷомеаҳои ӯзбек ва тоҷик оро дода шудааст. Дар минтақаҳои шаҳрӣ ба монанди [[Пули Хумрӣ]], [[либоси ғарбӣ]] бештар маъмул мешавад, ҳарчанд либоси анъанавӣ дар рӯйдодҳои динӣ ва маросими оилавӣ ҳукмрон боқӣ мондааст. ===Хӯрокшиносӣ=== Хӯроки Бғалон ба истеҳсоли [[ғалла]], маҳсулоти [[чорводорӣ]] ва меваҳои маҳаллӣ асос ёфтааст. Хӯрокҳои асосӣ [[нон]], [[биринҷ]], [[лубиё]], [[маҳсулоти ширӣ]] ва [[сабзавот]]-ро дар бар мегиранд. Таомҳои маъмул фарҳанги васеътари [[ошхонаи афғонӣ|афғониро]] инъикос мекунанд, аз ҷумла ''[[қобули палов]]'', ''[[ашак]]'', ''[[манту]]'', ''[[қурма]]'', таомҳои [[йогурт]]-асос ва [[кабоб]]. Бғалон махсусан дар саросари кишвар барои истеҳсоли [[шакар]] маъруф аст, ки ба саноати хӯрок ва тиҷорати маҳаллӣ таъсири қавӣ мерасонад. Меваҳои мавсимӣ чун [[ангӯр]], [[тут]], [[марҷӯрак]] ва [[тарбуз]] васеъ истеъмол мешаванд. ===Меъморӣ, санъат ва адабиёт=== [[File:Brama „darwoze” do zagrody zimowej „zamestan kale” w gospodarstwie arbaba Chodży-Sułtana - Marg - 001457n.jpg|thumb|200px|Дарвозаи маҳраи зимистона дар меъмории анъанавӣ (1976)]] Меъмории анъанавӣ аз иқлим ва маводҳои дастрас шакл гирифтааст, бо хонаҳои [[хишти хом]], [[санг]] ва [[чӯб]] дар минтақаҳои деҳот ҳукмронӣ мекунанд. Бомҳои ҳамвор ва деворҳои ғафс барои муқовимат бо гармо ва сардо изолятсия таъмин мекунанд. Дар ноҳияҳои кӯҳӣ, маскунҳо фишурда ва дар замини нишеб сохта шудаанд. Марказҳои шаҳрӣ омезиши тарҳи [[Меъмории Афғонистон|анъанавии афғонӣ]], сохторҳои [[Меъмории шӯравӣ дар Осиёи Марказӣ|давраи шӯравӣ]] ва [[меъмории амрикоӣ|сохтмони бетонӣ пас аз 2001]]-ро нишон медиҳанд. [[Масҷид]]ҳо ва [[зиёратгоҳ]]ҳо ҳамчун нишонаҳои калидии меъморӣ ва иҷтимоӣ хизмат мекунанд. Ифодаи ҳунарӣ бештар ба [[ҳунармандӣ]], аз ҷумла [[бофтани қолин]], [[гулдӯзӣ]], [[сафолгарӣ]], [[оҳангарӣ]] ва [[чӯбкорӣ]] пайваст аст. Ин ҳунарҳо анъанаҳои дарозмуддати минтақавиро идома медиҳанд. Фарҳанги адабӣ реша дар [[шеъри форсӣ-тоҷикӣ|шеъри дарӣ]] ва [[шеъри пашту]] ва [[ривояти шифоҳӣ]] дорад, бо пайвандҳои қавӣ ба [[Адабиёти форсӣ|анъанаи адабии форсӣ]]. Шеъри динӣ ва ривояти эпосӣ дар ҷомеаҳои деҳот муҳим боқӣ мондааст. ===Васоили ахбор, фароғат ва ҷашнҳо=== Дастрасии маҳаллӣ ба васоили ахбор асосан тавассути радио, шабакаҳои мобилӣ ва пахши маҳдуди телевизионӣ мебошад. Истгоҳҳои миллии [[Телевизион дар Афғонистон|ТВ ва радиои Афғонистон]] дар аксари минтақаҳои шаҳрӣ дастрасанд. Фароғати ҷамъиятӣ бештар дар тӯйҳо, [[идҳои динӣ]] ва ҷашнвораҳои мавсимии кишоварзӣ макон гирифтааст. Идҳои бузурги динӣ ба монанди [[Иди Рамазон]] ва [[Иди Қурбон]] бо нишастҳои дуъо, боздидҳои оилавӣ ва хӯрокҳои ҷамъиятӣ васеъ таҷлил мешаванд. Аз соли 2021, фароғати ҷамъиятӣ, махсусан дар бораи намоишҳои мусиқӣ ва чорабиниҳои омехтаи ҷинсӣ, маҳдудтар шудааст. ===Ҷойҳои диданӣ=== [[File:Surkh_Kotal_archaeological_site.jpg|thumb|250px|Харобаҳои зинапояҳои [[маъбади оташ]] дар макони бостоншиносии [[Сурх Кӯтал]]]] Бғалон дорои якчанд ёдгориҳои муҳими таърихӣ ва бостоншиносӣ мебошад. Муҳимтарин макон [[Сурх Кӯтал]] аст, як маҷмӯи бостоншиносии бузурги [[давраи Кушонӣ]], ки бо харобаҳои бостонӣ ва навиштаҷотҳо маъруф аст. Он яке аз муҳимтарин боқимондаҳои [[Меъмории Афғонистон#Меъмории пеш аз исломи будоӣ|меъмории имперовии пеш аз исломии Афғонистон]]-ро ташкил медиҳад. Дигар маконҳои назаррас қалъаҳои бостонӣ, [[пул]]ҳои таърихӣ ва зиёратгоҳҳои динӣ дар ноҳияҳо ба монанди [[Душӣ]], [[Бғалон]] ва [[Наҳрин]]-ро дар бар мегиранд. Илова ба маконҳои таърихӣ, водиҳои рӯдхонаҳо ва манзараҳои кӯҳӣ дар маҳалл барои аҳамияти манзаравӣ қадр карда мешаванд, ҳарчанд сайёҳӣ бо сабаби маҳдудиятҳои амниятӣ ва инфрасохтор то ҳол камтар таҳия шудааст. ===Варзиш=== Варзиш дар зиндагии рӯзмарра, махсусан дар байни ҷавонон, нақши муҳим мебозад. Варзишҳои анъанавӣ чун ''[[бузкашӣ]]'' мунтазам дар ҷашнвораҳои бузург ва мусобиқаҳои минтақавӣ баргузор мешаванд. Дар байни варзишҳои муосир, [[Футбол дар Афғонистон|футбол]] ва [[Крикет дар Афғонистон|крикет]] маъмултарин варзишҳои муташаккил мебошанд, ки [[волейбол]], [[гӯштин]] ва [[варзиши сабук]] пайравӣ мекунанд. Майдонҳои футболи ғайрирасмӣ дар шаҳрҳо ва деҳаҳо маъмуланд. Дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], Бғалон дар мусобиқаҳои миллии футбол тавассути [[Мавҷҳои Ому FC]] намояндагӣ карда мешуд, ки ҳамчун дастаи минтақавӣ барои Бғалон ҳамроҳ бо [[Вилояти Қундуз|Қундуз]], [[Вилояти Тахор|Тахор]] ва [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] дар [[Лигаи олии футболи Афғонистон]] хизмат мекард. Дар мусобиқаҳои миллии крикет ба монанди [[Лигаи крикети Шпаҷи]], Бғалон ҳамчун қисми франшизаи [[Помир Залмӣ]], ки вилоятҳои шимолу шарқиро фаро мегирад, намояндагӣ карда мешавад. ==Шахсиятҳои маъруф== ===Шахсиятҳои таърихӣ=== *[[Мир Мирак Андаробӣ]], донишманди суфии асри 16 бо реша дар Бғалон *[[Салӣ Нӯён]], сардори муғули асри 13 дар минтақаи Қундуз-Бғалон зери ҳукмронии муғул, ки нерӯҳои ӯ қисми [[Қароун]] буданд ва то давраи [[Темурён|Темуриён]] таъсиргузор боқӣ монданд ===Шахсиятҳои муосир=== [[File:Fazalhaq Farooqi.jpg|thumb|200px|[[Фазлаҳ Ҳақ Фарӯқӣ]], бозигари крикет бо тақрибан 100 бозӣ барои [[дастаи миллии крикети Афғонистон|дастаи миллӣ]]]] *[[Диловар Аҳмадзой]], бозигари миллии футбол *[[Муҳаммад Осим Осим]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Бибӣ Оиша]], сарвари ҳарбии пешин, ягона зани ҷангдори маъруф дар Афғонистон *[[Муҳаммад Акбар Баракзой]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Холиқ Дод]], бозигари миллии крикет *[[Фазлаҳ Ҳақ Фарӯқӣ]], бозигари миллии крикет *[[Нангиалой Хоротӣ]], бозигари миллии крикет *[[Муншӣ Абдул Маҷид]], сиёсатмадор ва волии пешин *[[Яқуб Ясна]], нависанда, шоир, донишманди адабӣ *[[Абдул Малик (бозигари крикет)|Абдул Малик]], бозигари миллии крикет *[[Ваҳид Мужда]], таҳлилгари сиёсӣ ва нависанда *[[Саёди Коён]] роҳбарони рӯҳонӣ ва сиёсии ирсии [[Исмоилия|исмоилӣ]] дар [[Коён, Бғалон]] ва ноҳияҳои ҳамсоя мебошанд. Таъсири онҳо таърихан ба идораи иҷтимоӣ, миёнаравии низоъ ва маъмурияти маҳаллӣ паҳн шудааст. Шахсиятҳои калидӣ инҳоянд: **[[Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ]], асосгузори Саёди Нодирии муосир дар Коён **[[Сайид Мансур Нодирӣ]], писару ҷонишини Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ, раҳбари [[Исмоилиёни Афғонистон|ҷомеаҳои исмоилии Афғонистон]] **[[Равнақ Нодирӣ]], писари Сайид Нодир Шоҳ Каёнӣ, раҳбари [[Исмоилиёни Афғонистон|ҷомеаҳои исмоилии Афғонистон]]. Ӯ шоир ва нависанда буд, ки аз ҷониби маъмурияти [[Ҳафизуллоҳ Амин]] кушта шуд. **[[Сайид Ҷаъфар Нодирӣ|Сайид Ҷаъфар «Ҷеф» Нодирӣ]], писари Сайид Мансур Нодирӣ, маъруф ба «[[Ҷангдори Коён]]», сарвари ҳарбии нерӯҳои исмоилӣ дар давраи [[Ҷанги Шӯравӣ дар Афғонистон|ҷанги Шӯравӣ]] ва волии пешин **[[Садат Мансур Нодирӣ]], писари Сайид Мансур Нодирӣ, сиёсатмадор дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], вазир ва вазири давлатӣ **[[Фархунда Заҳро Нодирӣ]], духтари Сайид Мансур Нодирӣ, сиёсатмадор дар давраи [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|Ҷумҳурии Исломӣ]], узви парлумони Афғонистон ва мушовири калони президент [[Ашраф Ғанӣ]]. ==Эзоҳ== {{notelist}} ==Сарчашмаҳо== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Пайвандҳои беруна== {{Commons category|Baghlan Province}} {{Geographic location |Centre = Вилояти Бғалон |North = [[Вилояти Қундуз]] |Northeast = [[Вилояти Тахор]] |East = |Southeast = [[Вилояти Панҷшер]] |South = [[Вилояти Парвон]] |Southwest = [[Вилояти Бомиён]] |West = [[Вилояти Самангон]] |Northwest = }} {{Афғонистон-ҷуғ-нопурра}} {{Вилоятҳои Афғонистон}} [[Гурӯҳ:Вилояти Бағлон]] 118anz1zjr28wpcz58pkaj2zo2lgdkm 0 3523 1491916 1482997 2026-11-02T21:09:22Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491916 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Панҷшер | native_name = {{nq| ولایت پنجشیر }} | native_name_lang = Prs | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = Panjshir collage.jpg | image_alt = | image_caption = Аз чап ба рост: водии Панҷшер, дарёи Панҷшер, мақбараи [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва нерӯгоҳи бодии Панҷшер | image_seal = | seal_alt = Нишони давлатӣ | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Panjshir in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгиршавии Панҷшер | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|35|25|39|N|69|44|06|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Кишвар | subdivision_name = {{flag|Афғонистон}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = Таъсис | established_date = 2004 | founder = | seat_type = Марказ | seat = [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати ҳокимон Панҷшер|Ҳоким]] | leader_name = [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]]<ref>{{cite news |url=https://tolonews.com/afghanistan-184822 |title=Panjshir's Governor Rejects Claims of Human Rights Violations |work=TOLOnews |date=26 August 2023 |access-date=2025-01-22}}</ref> | leader_title1 = Муовини ҳоким | leader_name1 = [[Қорӣ Асрор]]<ref>{{Cite web|url=https://morr.gov.af/ps/%D8%AF-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%DA%93%D9%85%D9%86%D9%88-%D8%AE%D9%84%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A-%D8%A8%DB%90-%DA%81%D8%A7%D9%8A%D9%87-%D8%B4%D9%88%D9%8A%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B2%D9%88-%D8%AF-%D8%AD%D9%84-%D9%BE%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%AE%D9%87-%D8%AF-%DA%A9%DA%89%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88-%D8%A7%D9%88|title=د پنجشير ولايت اړمنو خلکو او داخلي بې ځايه شويو سره د مرستو او ستونزو د حل په موخه د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت په مشرۍ يو ګډ پلاوي دی ولايت ته سفر وکړ &#124; د مهاجرینو او راستنېدونکو چارو وزارت|website=morr.gov.af|access-date=13 June 2023}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3771 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 334,940 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забони асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Забони дарӣ|Дарӣ]]<ref name="understandingwar"/> | timezone1 = [[Вақти Афғонистон|Вақти Афғонистон]] | utc_offset1 = +04:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 15XX | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-PAN<ref>{{cite web |title=AF - Afghanistan |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:AF |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] Online Browsing Platform |access-date=16 December 2021}}</ref> | website = | footnotes = | official_name = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''Панҷшер''', ки маъмулан '''Панҷшер''' номида мешавад, яке аз 34 [[вилоятҳои Афғонистон|вилояти Афғонистон]] аст, ки дар қисмати шимолу шарқии кишвар ҷойгир буда, [[водии Панҷшер]]-ро дар бар мегирад. Вилоят ба ҳафт [[ноҳияҳои Афғонистон|ноҳия]] тақсим шуда, дорои 512 деҳа мебошад. Аҳолии асосии вилоят [[тоҷикон|тоҷикони]] [[Шомалӣ|Шомалӣ]] мебошанд, ки ба [[забони дарӣ|забони дарӣ]] сухан мегӯянд. То соли 2021, шумораи аҳолии вилояти Панҷшер тақрибан 334,940 нафар буд. Ҳокими кунунии он [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]] мебошад.<ref>{{cite news |url=https://www.ariananews.af/2000-police-posts-allocated-to-panjshir-youths-this-year-governor/ |title=2,000 police posts allocated to Panjshir youths this year: governor |work=Ariana News |date=March 30, 2024 |access-date=2025-01-22}}</ref> Панҷшер соли 2004 аз вилояти ҳамсояи [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҷудо шуда, ба вилояти мустақил табдил ёфт. Он аз шимол бо [[Вилояти Бағлон|Бағлон]] ва [[Вилояти Тахор|Тахор]], аз шарқ бо [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] ва [[Вилояти Нуристон|Нуристон]], аз ҷануб бо [[Вилояти Лағмон|Лағмон]] ва [[Вилояти Каписа|Каписа]] ва аз ғарб бо [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҳамсарҳад аст. == Таърих == {{Further|Таърихи Афғонистон|Ҳамлаҳои Панҷшер (Ҷанги Афғонистон — Иттиҳоди Шӯравӣ)|Ҷанги Панҷшер}} Ин сарзамин дар аввали садаи XVI ба дасти [[Бобур]] афтод.<ref name=Beveridge>{{cite book |last=Beveridge |first=Annette Susannah |author-link=Annette Beveridge |date=7 January 2014 |title=The Bābur-nāma in English, Memoirs of Bābur |url=https://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm#Page_195 |publisher=Project Gutenberg |page=195}}</ref> Баъдтар онро [[Аҳмадшоҳи Дурронӣ]] забт кард ва расман ба [[Давлати Дурронихо|Давлати Дурронихо]] дохил шуд.<ref>{{Cite web|url=https://brill.com/view/journals/jesh/66/5-6/article-p707_5.xml|title=‘Do You Not Bow before Heaven?’: The First Qing- Durrānī Encounter, the Tributary Non-relationship, and Disorder on a Shared Frontier|publisher=Brill Publishers|date=7 June 2023|access-date=3 January 2025}}</ref> Пас аз Дурронихо, ин минтақа зери ҳукмронии [[Баракзойҳо]] қарор гирифт. Дар асри XIX, ин минтақа дар ҳайати [[Аморати Афғонистон]] буд. Соли 1842 дар давраи [[Ҷанги аввали Англия ва Афғонистон|ҷанги аввали Англия ва Афғонистон]], [[Флоренсия Сейл]] ҳангоми асирии худ дар назди [[Возер Акбархон]] аз ин дарё гузашт. Мисли дигар қисматҳои Афғонистон, Панҷшер дар моҳи июни соли 1926 ба ҳайати [[Шоҳии Афғонистон]] дохил шуд. [[File:Wind farm in Panjshir Province-2.jpg|thumb|left|Аввалин [[нерӯгоҳи бодӣ]] дар вилояти Панҷшер.]] Дар моҳи июли соли 1973, қӯшунҳо таҳти фармондеҳии генерал ''[[Сардор]]'' [[Муҳаммад Довуд|Муҳаммад Довудхон]] шоҳии Афғонистонро сарнагун карда, [[Ҷумҳурии Афғонистон (1973—1978)|Ҷумҳурии Афғонистон]]-ро таъсис доданд. Дар ин ''табаддулоти давлатӣ'', Довудхон ҳокимиятро ба дасти худ гирифт ва худро аввалин [[Президенти Афғонистон]] эълон кард. Вай ба қисматҳои зиёди [[Хайбер-Пухтунхво]] дар [[Покистон]] даъвоҳо кард, ки боиси нигаронии ҳукумати Покистон гардид. То соли 1975, ҷавон [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва пайравони ӯ дар Панҷшер [[Шӯриши водии Панҷшер (1975)|шӯриш]] бардоштанд, аммо маҷбур шуданд ба [[Пешовар]] дар Покистон гурезанд, ки дар он ҷо аз [[Сарвазирони Покистон|сарвазири Покистон]] [[Зулфиқор Алии Бҳутто]] дастгирӣ гирифтанд. Гуфта мешавад, ки Бҳутто бо паҳн кардани [[Қӯшунҳои мусаллаҳи Афғонистон|қӯшунҳои Афғонистон]] ба деҳот, роҳро барои [[Инқилоби Савр|Инқилоби Соли 1978]] дар Кобул ҳамвор кардааст.<ref name="Bowersox">{{cite book |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan |last1=Bowersox |first1=Gary W. |year=2004 |publisher=GeoVision, Inc. |location=United States |isbn=0-9747-3231-1 |page=100 |quote=To launch this plan, Bhutto recruited and trained a group of Afghans in the [[Bala Hissar, Peshawar|Bala-Hesar]] of [[Peshawar]], in Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-west Frontier Province]]. Among these young men were Massoud, [[Gulbuddin Hekmatyar]], and other members of Jawanan-e Musulman. It served Massoud's interests, which were apparently opposition to the Soviets. Later, after Massoud and Hekmatyar had a terrible falling-out over Massoud's opposition to terrorist tactics and methods, Massoud overthrew from Jawanan-e Musulman. He joined [[Burhanuddin Rabbani|Rabani]]'s newly created Afghan political party, [[Jamiat-e Islami|Jamiat-i-Islami]], in exile in Pakistan. |url=https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808094045/https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |url-status=live}}</ref> Дар солҳои 1980, дар давраи [[Ҷанги Афғонистон (1979–1989)|ҷанги Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон]], Панҷшер чанд маротиба зери ҳуҷуми қӯшунҳои шӯравӣ қарор гирифт, ки бар зидди Аҳмадшоҳи Масъуд ва нерӯҳои ӯ буд. Минтақаи Панҷшер аз 17 августи соли 1979, пас аз шӯриши маҳаллӣ, зери назорати муҷоҳидон буд.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |title=AFGHANISTAN: History, Diplomacy and Journalism Volume 1 |isbn=9781479760909 |last1=Halim Tanwir |first1=Dr. M. |date=February 2013 |publisher=Xlibris Corporation |access-date=2020-06-06 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824072309/https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |url-status=live}}</ref> Минтақа бо ёрии релефи кӯҳии худ<ref>{{Cite web |title=Operations |url=http://www.northernallianceaf.ga/operations |access-date=20 August 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance |language=en-US |archive-date=24 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824151359/https://www.northernallianceaf.ga/operations |url-status=live}}</ref> аз ҷониби саркардагони муҷоҳид дар баробари ҳукумати [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон]] ва Иттиҳоди Шӯравӣ хуб ҳимоя карда шуд. Пас аз суқути Ҷумҳурии Демократии Афғонистон дар соли 1992, ин минтақа ба ҳайати [[Давлати Исломии Афғонистон]] даромад. Дар охири солҳои 1990, Панҷшер ва вилояти ҳамсояи Бадахшон ҳамчун қароргоҳи [[Эътилофи Шимол|Иттиҳоди Шимол]] бар зидди [[Толибон]] хидмат карданд. 9 сентябри соли 2001, вазири мудофиа Аҳмадшоҳи Масъуд аз ҷониби ду амалкунандаи [[Ал-Қоида]] ба қатл расид.<ref name="pbs.org">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/2011/01/ |title=The Spy Who Quit |publisher=[[PBS]] - [[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |date=January 17, 2011 |access-date=2014-10-18 |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104005821/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/2011/01/video-amrullah-saleh-spy-who-quit.html |url-status=live |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2015-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151104005821/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/2011/01/video-amrullah-saleh-spy-who-quit.html }}</ref> Ду рӯз баъд, ҳамлаҳои 11 сентябр дар Иёлоти Муттаҳида рух дод, ки боиси оғози ҷанги калони ИМА дар Афғонистон гардид. [[File:Football stadium under construction in Panshir Valley.jpg|thumb|Сохтмони варзишгоҳи футболи Панҷшер, 2011]] Вилояти Панҷшер дорои [[водии Панҷшер]] аст. Дар моҳи апрели соли 2004, ноҳияи Панҷшер, ки қаблан ба [[Вилояти Парвон]] тобеъ буд, дар давраи [[Президентии Ҳомид Карзай|президентии Ҳомид Карзай]] ба вилоят табдил ёфт. [[Қӯшунҳои миллии амниятии Афғонистон]] (АНСА) дар вилоят чанд пойгоҳ таъсис доданд. Дар ҳамин ҳол, [[Нерӯҳои байналмилалии ёрии амният]] (ИСАФ) низ пойгоҳҳо таъсис дод ва [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят]] (ГБВ) бо сарварии ИМА дар охири солҳои 2000 дар Панҷшер фаъолият кард. Пас аз [[Сушуути Кобул (2021)|сушуути Кобул]] дар 15 августи соли 2021, нерӯҳои зидди [[Толибон]] ба [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон]] вафодор ба вилояти Панҷшер гурехтанд.<ref>{{Cite web |title=The Panjshir Valley: what is the main bastion of resistance against the Taliban advance in Afghanistan |url=https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364 |url-status=live |website=marketresearchtelecast.com |date=16 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=19 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819104445/https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364/ |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2021-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819104445/https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364/ }}</ref> Онҳо [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]]-ро таъсис доданд ва муборизаро бар зидди [[Афғонистон|Иморати Исломии Афғонистон]] дар [[Ҷанги ҷумҳурихоҳон дар Афғонистон|ҷанги давомдор]] идома доданд. Нерӯҳои нави муқовимат парчами кӯҳнаи Иттиҳоди Шимолро бардоштанд.<ref>{{Cite web |title='Northern Alliance' flag hoisted in Panjshir in first resistance against Taliban |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html |url-status=live |website=Hindustan Times |date=17 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817214142/https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html}}</ref> Муқовимат водии Панҷшерро дар ихтиёр дошт ва дар вилоятҳои ҳамсоя чанд ноҳияро забт кард.<ref>{{Cite web |title=Anti-Taliban fighters take back three districts as resistance builds up in Panjshir Valley, but experts cast doubts |url=https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html |url-status=live |publisher=www.firstpost.com |date=21 August 2021 |access-date=21 August 2021 |archive-date=21 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821213839/https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html}}</ref> То аввали сентябри 2021, нерӯҳои Толибон муваффақ шуданд ба Панҷшер ворид шаванд ва чанд ноҳияро аз Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон забт кунанд,<ref>{{Cite news |title=Taliban on verge of crushing last stronghold of resistance in Panjshir Valley|website=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/taliban-on-verge-of-crushing-last-stronghold-of-resistance-in-panjshir-valley-x7kb5qm3j|last1=Valley|first1=Anthony Loyd}}</ref> ва сипас 6 сентябр Бозорокро ба даст гирифта, муқовимати боқимондаро ба кӯҳҳо ронанд.<ref name="cnn">{{cite news|url=https://www.cnn.com/2021/09/06/asia/afghanistan-monday-intl-hnk/index.html|title=Taliban claims victory in Panjshir, but resistance forces say they still control strategic position in the valley |publisher=[[CNN]] |last1=Robertson |first1=Nic|last2=Kohzad|first2=Nilly|last3=Lister|first3=Tim|last4=Regan|first4=Helen|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pannett |first1=Rachel |title=Panjshir Valley, last resistance holdout in Afghanistan, falls to the Taliban |url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/09/06/afghanistan-kabul-taliban-updates/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name="ft">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=2022-12-10 |url-access=subscription|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=September 6, 2021|access-date=September 6, 2021}}</ref> Бо вуҷуди ин, ҷанги байни Толибон ва муқовимат дар вилояти Панҷшер то ҳол идома дорад.<ref>{{cite news|url=https://tass.com/world/1346329|title=Clashes between Taliban, resistance forces reported in Afghanistan's Panjshir Province |publisher=TASS|date=6 October 2021|access-date=4 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/international/afghan-security-forces-seize-weapons-from-panjshir-province-state-media-121120400365_1.html|title=Afghan security forces seize weapons from Panjshir province: State media|publisher=Business Standard|date=4 December 2021|access-date=4 December 2021}}</ref> Боздиди баъдии [[Радио Телевизиони Швейтсария]] ва [[Journeyman Pictures]] ба Бозорок дар моҳи октябри 2021 нишон дод, ки сарфи назар аз даъвоҳои мақомоти маҳаллии Толибон дар бораи бефаъолияти ҶММ, даргирии мусаллаҳонаи байни ҶММ ва Толибон дар як мавзеи номаълум дар кӯҳҳои атрофи Бозорок рух медиҳад, ки нерӯҳои муқовимат бартарӣ доранд, ки ин тасдиқ мекунад, ки ҶММ то ҳол дар наздикии Бозорок ва вилояти Панҷшер фаъол аст.<ref>{{Cite web |last=hazco.co.uk|title=Afghanistan: Resisting the Taliban |url=https://www.journeyman.tv/film/8163/afghanistan-resisting-the-taliban?version=27797|date=2021-10-25 |access-date=2021-12-08 |publisher=www.journeyman.tv |language=en}}</ref> Гарчанде ки ҶММ ҳамлаҳоро идома медиҳад, он дар вилоят ягон қаламравро назорат намекунад.<ref name="VOA 12/22">{{cite news |last1=Dawi |first1=Akmal |title=Frustrated with the Taliban, US Officials Meet Anti-Taliban Figures |url=https://www.voanews.com/a/frustrated-with-the-taliban-us-officials-meet-anti-taliban-figures/6885231.html |access-date=30 December 2022 |publisher=[[Voice of America]] |date=20 December 2022 |quote=The NRF has executed hit-and-run attacks against the Taliban in some parts of Afghanistan but has not been able to hold territory.}}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {|class="wikitable sortable" |+ Ноҳияҳои вилояти Панҷшер |- !Ноҳия !Марказ !Аҳолӣ<ref name=nsia/> !Масоҳат<br />бо км² !Зичии<br />аҳолӣ !Қавмҳо ва шумораи деҳаҳо |- |[[Ноҳияи Анаба|Анаба]] || || 43,429 ||186 || 109 || 100% тоҷикон.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235942/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303235942/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- |[[Ноҳияи Бозорок|Бозорок]] || [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] || 45,038 ||394 || 54 ||100% тоҷикон. 29 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003539/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304003539/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- |[[Ноҳияи Дара|Дара]] |||| 78,241 ||192 || 82 ||Асосан [[тоҷикон]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191107/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191107/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- |[[Ноҳияи Хинҷ|Хинҷ]] |||| 85,274 ||689 || 66 ||100% тоҷикон. 154 деҳа.<ref>{{Cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |title=Khenj District (Re-elected) |access-date=2012-10-31 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035153/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |url-status=usurped |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2017-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201035153/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf }}</ref> |- |[[Ноҳияи Парён|Парён]] |||| 25,743 ||1,428 || 12 ||100% тоҷикон. 67 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202826/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304202826/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- |[[Ноҳияи Руха|Руха]] |||| 35,432 ||113 || 230 ||Асосан [[тоҷикон]], каме [[пашаиҳо|пашаӣ]]. 72 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214340/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214340/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- |[[Ноҳияи Шутул|Шутул]] |||| 21,783 ||225 || 55 ||100% тоҷикон. 23 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124191544/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=January 24, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org|accessdate=2026-07-29|archivedate=2016-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124191544/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul%20DDP%20English%20Summary.pdf}}</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Панҷшер''' | |'''334,940''' |'''3,772''' |'''45''' |97% [[тоҷикон]], 2.5% [[ҳазораҳо]], 0.4% [[пашаиҳо]], 0.1% [[урмур]]и.{{refn|group=note|Эзоҳ: "Асосан" ё "бартарӣ" маънои 99% -ро дорад, "аксарият" 70% -ро, "омехта" 1/(шумораи қавмҳо) -ро, "ақаллият" 30% -ро ва "каме" ё "баъзе" 1% -ро дорад.}} |} {{reflist|group=note}} == Демография == {{Further|Демографияи Афғонистон}} [[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|250px|[[Гурӯҳҳои этнолингвистии Афғонистон]]]] === Аҳолӣ === То соли 2021, шумораи умумии аҳолии вилоят тақрибан 334,640 нафар буд.<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=live |access-date=June 21, 2021 |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2021-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf }}</ref> Сатҳи аҳолие, ки дар зери хати [[Хати камбизоатӣ|камбизоатии]] миллӣ зиндагӣ мекунанд, 19.1% буд.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nynR_73lsuYC&pg=PA255|title = Decoding the New Taliban: Insights from the Afghan Field|isbn = 9781849042260|last1 = Giustozzi|first1 = Antonio|date = August 2012| publisher=Hurst }}</ref> === Қавм, забон ва дин === Панҷшер яке аз вилоятҳои аз ҷиҳати қавмӣ яксонтарини Афғонистон мебошад. Гурӯҳи асосии аҳолӣ одатан ҳамчун ''[[тоҷикон]]'' тасниф мешавад, гарчанде ки баъзан онро ҳамчун қисми ҳувияти васеътари ''[[Куҳистон (Афғонистон)|куҳистонӣ]]''<ref>[https://www.e-ir.info/2014/05/30/conflict-or-civil-war-conceptualizing-the-conflict-in-afghanistan/ Conflict or Civil War? Conceptualizing the Conflict in Afghanistan]</ref><ref>[https://archive.org/details/dli.pahar.1301/mode/2up The Military Geography of Afghanistan – Part 4 – Kabul]</ref> ё мушаххас ҳамчун ҷомеаи мустақили ''панҷшерӣ'' низ мешиносанд.<ref>[https://minorityrights.org/communities/panjshiris/ Panjshiris in Afghanistan], [[Minority Rights Group]]. "Panjshiris are not always classified as a separate community because they are considered as falling within the Tajik ethnic grouping. However, they display certain distinct characteristics from their ethnic cousins that often identify them as a specific minority in their own right. It can be speculated that their name comes from the Panjshiri valley, where they were living. They practice Sunni Islam and speak a language known as Panjshiri, which is a dialect of Dari (Farsi dialect). They inhabit the mainly mountainous areas north of Kabul in and around the Panjshir valley."</ref><ref>[https://eurasianet.org/new-afghan-cabinet-configuration-source-of-discontent-for-many-pashtuns New Afghan Cabinet Configuration Source of Discontent for Many Pashtuns]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-58329527 Afghanistan: The 'undefeated' Panjshir Valley - an hour from Kabul], [[BBC]]. "Between 150,000 and 200,000 people are reported to live in the valley. Most speak Dari [...] and are of Tajik ethnicity. The Tajiks make up about a quarter of Afghanistan's population of 38 million people - but the Panjshiris don't look towards Tajikistan, one of Afghanistan's northern neighbours. Instead they have their own local identity."</ref> Ин гурӯҳ аксарияти мутлақи аҳолиро ташкил медиҳад.<ref>[https://newstrategicsecurityinitiative.org/wp-content/uploads/2010/01/P31-Afghan-Policy-Page-Province-Profile-Panjshir.pdf Province Profile - Panjshir], Afghanistan Congressional Communications Hub, 27 April 2010.</ref> Инчунин ҷомеаҳои хурдтари [[ҳазораҳо]], [[пашаиҳо]], [[нуристонӣ|нуристонҳои]] [[қабилаи Ката|қабилаи Ката]], ва [[кучиҳо]] ва дигар [[пуштунҳо]] низ мавҷуданд, аммо ҳар кадом саҳми ночиз дар аҳолӣ доранд. Забони асосии дар вилоят гуфтугӯшаванда [[забони дарӣ|дарӣ]] буда, дар баъзе минтақаҳо гӯишварони [[забони пушту|пушту]] низ ҳастанд. Аз ҷиҳати дин, аҳолӣ қариб пурра [[суннӣ|мусулмони суннӣ]] мебошанд. {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби тахминии этнолингвистию динӣ ! style="width:7.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Қавм</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/<br />[[Форсизабон|Форсизабон]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Дигарон</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манбаъ''</small> |- ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021<br>[[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломия)]]</small> | style="width:4.6em;" | аксарияти мутлақ | style="width:4.6em;" | ақаллияти хурд | style="width:4.6em;" | ∅ | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 1-ум | – | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[UN]]<ref name="unama">{{cite web |last=Ramizpoor |date=2018 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | яксон | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[NPS]]<ref name="nps">{{Cite web |title=Panjsher - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/panjsher |access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> | ∅ | ∅ | ∅{{efn|аз ҷумла [[ғилзой|ғилзой]] [[пуштун]], [[пашаӣ]], [[ката|ката]] ва дигар [[нуристонӣ]]}} |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | аксарият | – | ∅{{efn|аз ҷумла "аҳолии хеле кам"-и [[кучи|кучи]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|ИМА]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025 |accessdate=2026-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260620090208/https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |archivedate=2026-06-20}}</ref> | бештар | баъзе | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]], [[нуристонӣ]] ва [[пашаӣ]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2009 [[ISW]]<ref name="understandingwar">{{Cite web |title=Regional Command East |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/regional-command-east/ |access-date=April 15, 2009}}</ref> | аксарият | шумори кам | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]].}} |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; margin:0" | <small>'''Афсона:'''<br> <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Қавм дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор муайян нашудааст</li> <li>'''–:''' Қавм ба таври возеҳ зикр нашудааст</li> <li>'''Кӯтоҳнигориҳои манбаъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манбаъҳои таҷрибавӣ: –}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манбаъҳои давлатӣ: EU – Иттиҳоди Аврупо, PRT – Гурӯҳи барқарорсозии вилояти ҳукумати ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манбаъҳои таҳрирӣ: ISW – Институти омӯзиши ҷанг, NPS – Донишгоҳи баҳрӣ, USA – Артиши ИМА}}</li> </ul></small> |} === Маориф === {{Further|Маориф дар Афғонистон}} Сатҳи умумии савод (синни 6+) аз 33% дар соли 2005 ба 32% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Сатҳи умумии бақайдгирии холис (синни 6–13) аз 42% дар соли 2005 ба 40% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Чор мактаби таълими касбӣ-техникӣ дар вилояти кишоварзии Панҷшер фаъолият мекунад, аз ҷумла мактаби Аҳмадшоҳи Масъуд. Ин мактаб бо кумаки "Ҳилфе Падерборн" ва Вазорати хориҷии Олмон таъсис ёфта, то соли 2014 тақрибан 250 донишҷӯ ва 22 корманд дошт.{{citation needed|date=Сентябри 2021}} === Тандурустӣ === {{Further|Тандурустӣ дар Афғонистон}} Фоизи хонаводаҳои дорои оби нӯшокии тоза аз 16% дар соли 2005 ба 17% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org">Archive, Civil Military Fusion Centre, {{cite web |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |title=PANJSHIR PROVINCE |access-date=2014-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140530125440/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |archive-date=2014-05-30 |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2014-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531105745/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx }}</ref> 23% аз таваллудҳо дар соли 2011 тавассути мутахассиси соҳаи тиб анҷом ёфтааст.<ref name="cimicweb.org"/> == Фарҳанг == === Ҷойҳои тамошобоб === * [[Мақбараи Аҳмадшоҳи Масъуд]], дар Сарича, [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] ҷойгир аст. * Варзишгоҳи футбол дар [[Водии Панҷшер]], дар назди [[Дарёи Панҷшер]]. * Кӯҳҳои маъруфи Панҷшер барои пиёдагардӣ: [https://peakvisor.com/adm/panjshir.html Кӯҳҳои Панҷшер] * Кӯҳи Мир Сомир 5 768 м (баландӣ: 1 204 м) * Банди Ғор 5 387 м (баландӣ: 465 м) * Кӯҳи Малдайгмай 5 340 м (баландӣ: 690 м) * Мунгашайр 5 222 м (баландӣ: 254 м) * Кӯҳи Вор 5 141 м (баландӣ: 131 м) * Шоҳак 5 110 м (баландӣ: 1 471 м) * Нови Калан 5 064 м (баландӣ: 130 м) * Сиёҳ Хор Нав 5 059 м (баландӣ: 863 м) * Ғовч 5 012 м (баландӣ: 129 м) * Кӯтали Зард 4 996 м (баландӣ: 260 м) == Шахсони маъруф == * [[Аҳмадшоҳи Масъуд]], қаҳрамони миллии Афғонистон, сарвари низомӣ ва вазири пешини мудофиа, маъруф ба роҳбарии муқовимати мусаллаҳона бар зидди шӯравӣ ва толибон * [[Аҳмад Масъуд]], писари Аҳмадшоҳи Масъуд. Ӯ Раҳбари [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] мебошад.<ref>{{Cite web |url=https://www.teribon.ir/archives/254695/%da%af%d9%81%d8%aa-%d9%88-%da%af%d9%88-%d8%a8%d8%a7-%d9%81%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%9b-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7 |title=گفت و گو با فرزند احمدشاه مسعود؛ "عملیات ما برای ادبیات‌مان است" |date=February 24, 2014 |access-date=May 10, 2021 |archive-date=August 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201121/https://www.teribon.ir/archives/254695/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%9B-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7 |url-status=live |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2018-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180731213128/https://www.teribon.ir/archives/254695/%da%af%d9%81%d8%aa-%d9%88-%da%af%d9%88-%d8%a8%d8%a7-%d9%81%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%9b-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7 }}</ref> * [[Юсуф Ҷан Несор]], филмсоз * [[Нигора Мирдод]], дипломат ва фаъоли ҳуқуқи занон * [[Нотиқ Маликзода]], рӯзноманигор ва фаъоли ҳуқуқи башар * [[Қаҳор Осӣ]], шоири афсонавии Афғонистон * [[Аҳмад Зиё Масъуд]], сиёсатмадор ва ноиби пешини президент * [[Муҳаммад Қосим Фаҳим]], фельдмаршал, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Дин Муҳаммад Ҷурат]], генерали 4-ситора ва муовини пешини Шӯрои амнияти миллӣ * [[Муҳаммад Алам Издиёр]], ноиби якуми Маҷлиси солхӯрдагон * [[Абдул Ҳафиз Мансур]], аввалин директори радио ва телевизиони Афғонистон * [[Аҳмад Валӣ Масъуд]], сиёсатмадори афғон * [[Дастагири Панҷшерӣ]], вазири пешини маориф * [[Юнус Қонунӣ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Амруллоҳ Солеҳ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Ҳайдарӣ Вуҷудӣ]], шоир ва олими [[тасаввуф|тасаввуфи]] афғон * [[Ҳасиб Қовай Марказ]], саркардаи низомии пурқуввати [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] * [[Бисмиллох Хон Муҳаммадӣ]], сиёсатмадори афғон ва вазири пешини мудофиа * [[Абдул Ҳамид Хуросонӣ]], саркардаи Толибон * [[Нуруддин Азизӣ]], вазири кунунии саноат ва тиҷорат аз 21 сентябри 2021 == Ҳамчунин нигаред == * [[Вилоятҳои Афғонистон]] * [[Водии Панҷшер]] * [[Дарёи Панҷшер]] == Эзоҳҳо == {{Notelist}} == Пайвандҳо == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{Commons category|Panjshir Province}} *{{YouTube|_WTfhZFaFbU|Вилояти зебои Панҷшер}} *[http://www.nps.edu/Programs/CCS/Panjshir.html Вилояти Панҷшер] дар [[Донишгоҳи баҳрӣ]] *[https://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Panjsher Вилояти Панҷшер] дар [[Институти омӯзиши ҷанг]] *[https://www.clarksvilleonline.com/tag/panjshir-province/ Бойгонии вилояти Панҷшер] дар Clarksville Online {{Geographic location |Centre = Вилояти Панҷшер |North = [[Вилояти Тахор]] |Northeast = [[Вилояти Бадахшон]] |East = [[Вилояти Нуристон]] |Southeast = [[Вилояти Лағмон]] |South = [[Вилояти Каписа]] |Southwest = |West = [[Вилояти Парвон]] |Northwest = [[Вилояти Бағлон]] }} [[Гурӯҳ:Вилояти Панҷшер]] k7fbuga1ya5zkum0095h5d6zn8exsiz 0 3524 1491917 1487411 2026-11-02T21:14:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491917 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Парвон | native_name = {{nq|پروان}} | native_name_lang = prs | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Гузаргоҳи Саланг]] дар фасли зимистон | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Parwan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгиршавии Парвон | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|35.0|69.0|region:AF-PAR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Марказ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Кишвар]] | subdivision_name = {{flag|Афғонистон}} | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Марказ]] | seat = [[Чорикор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати ҳокимон Парвон|Ҳоким]] | leader_name = [[Муҳаммад Фарид Умар]]<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/ps/%D8%AF-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88-%D9%86%D9%88%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D9%8A%D8%B3-%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%8A%D9%84/|title=د پروان د استخباراتو نوي رييس په کار پيل وکړ|date=November 4, 2021|website=باختر خبری آژانس|accessdate=2026-07-29|archivedate=2021-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206125651/https://bakhtarnews.af/ps/%D8%AF-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88-%D9%86%D9%88%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D9%8A%D8%B3-%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%8A%D9%84/}}</ref> | leader_title1 = Муовини ҳоким | leader_name1 = [[Мавлавӣ Дӯст Муҳаммад Ҳақонӣ]]<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/dr/%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF/|title=نشست محاکم پروان برگزار شد|date=August 31, 2021|website=آژانس خبری باختر|accessdate=2026-07-29|archivedate=2022-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221031064346/https://bakhtarnews.af/dr/%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF/}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5715 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 751040 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забонҳои асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Забони дарӣ|Дарӣ]] ва [[Забони пушту|Пушту]]<ref name=demography>{{cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/249/Parwan%20Provincial%20Profile.pdf |title=Parwan Provincial profile |work=[[United Nations]] |publisher=Afghanistan's [[Ministry of Rural Rehabilitation and Development]] |quote=Persian and Pashto are the main languages spoken in the province; however Persian speakers outnumber Pashto speakers by a ratio of 5 to 2. |access-date=2015-06-01 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601175600/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/249/Parwan%20Provincial%20Profile.pdf |archive-date=June 1, 2015 |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2015-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150601175600/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/249/Parwan%20Provincial%20Profile.pdf }}</ref> | timezone1 = Вақти Афғонистон | utc_offset1 = +4:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 11xx | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-PAR | website = | footnotes = | official_name = }} '''Парвон'''{{efn|{{ublist|{{langx|ps|پروان|Парвон}}, {{IPA|ps|pɐɾˈwɑn|pron}}|{{langx|prs|{{nq|پروان}}|Парвон}}, {{small|кирилликӣ:}} {{lang|tg|Парвон}}, {{IPA|prs|pʰɐɾˈwɑːn|pron}}}}}} яке аз 34 [[вилоятҳои Афғонистон]] мебошад. Он калонтарин вилояти минтақаи Парвони Кабир буда, аҳолиаш тақрибан 751,000 нафарро ташкил медиҳад.<ref name=nsia/> Вилоят сермиллат буда, асосан ҷомеаи деҳотӣ мебошад. Вилоят ба 10 [[ноҳияҳои Афғонистон|ноҳия]] тақсим шудааст. Шаҳри [[Чорикор]] ҳамчун маркази вилоят хизмат мекунад. Ин вилоят дар шимоли [[Вилояти Кобул|Кобул]] ва ҷануби [[Вилояти Бағлон|Бағлон]], ғарби [[Вилояти Панҷшер|Панҷшер]] ва [[Вилояти Каписа|Каписа]], ва шарқи [[Вилояти Вардак|Вардак]] ва [[Вилояти Бомиён|Бомиён]] ҷойгир аст. Ҷалби маъруфи сайёҳии вилоят теппаи Гулғундӣ, ки ҳамчун "теппаи гул" низ маъруф аст, дар Имом Аъзам, тақрибан як соат дуртар аз пойтахти Кобул ҷойгир мебошад.<ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Kanika |date=2021-07-09 |title=I Didn't Expect to Find This in Afghanistan |url=https://www.fodors.com/news/trip-ideas/i-didnt-expect-to-find-this-in-afghanistan |access-date=2023-02-22 |website=Fodors Travel Guide |language=en-US}}</ref> Пас аз Панҷшер, ин вилоят яке аз марказҳои асосии ҷанги Афғонистон бар зидди шӯравӣ ба ҳисоб меравад. Номи Парвон инчунин ба шаҳраке нисбат дода мешавад, ки ҷойгиршавии дақиқи он ҳоло номаълум аст ва гуфта мешавад, ки дар замони пеш аз таърих дар кӯҳҳои наздики [[Ҳиндукуш]] вуҷуд доштааст.<ref name="EI">[[Richard Nelson Frye|Frye, Richard Nelson]] (1999). "Farran (also Parwan)". ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' CD-ROM Edition v. 1.0. Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill NV. Retrieved on December 18, 2007.</ref> Сарфи назар аз ҳолати чор даҳсолаи [[Ҷанги Афғонистон|ҷанг дар Афғонистон]], Парвон то нимаи солҳои 2010 нисбатан ором буд. Ҳарчанд ҳамлаҳои гоҳ-гоҳ ба ҳукумат ё нерӯҳои байналмилалӣ гузориш дода мешуданд, онҳо одатан хурд буданд.{{citation needed|date=Маи 2016}} Чунин ҳодисаҳо дар Парвон бештар аз ҳамлаҳои дастӣ ба хонаҳои амалдорони давлатӣ ё бомбаҳои роҳакӣ иборат буданд.<ref name="ISW">{{cite web |url=http://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Parwan |title=Regional Command East: Parwan Province |publisher=Institute for the Study of War |access-date=2013-06-16}}</ref> [[Варзишгоҳи ҳавоии Бagram|Пойгоҳи ҳавоии Бagram]], ки яке аз калонтарин пойгоҳҳои низомии ИМА дар Афғонистон буд, дар Парвон ҷойгир аст. == Таърих == {{Таърихи Афғонистон}} {{Further|Таърихи Афғонистон}} Дар соли 329 пеш аз милод, [[Искандари Мақдунӣ]] шаҳраки Парвонро ҳамчун [[Искандарияи Ковказ]] бунёд кард. Он дар соли 792 мелодӣ аз ҷониби арабҳои мусалмон [[Фатҳи исломии Афғонистон|фатҳ карда шуд]].<ref name="EI" /> Дар соли 1221, ин вилоят майдони набарди байни муғулҳои ҳуҷумкарда таҳти сарварии [[Чингизхон]] ва Империяи [[Хоразмшоҳиён]] таҳти сарварии [[Ҷалолуддини Хоразмшоҳ|Ҷалолуддини Мангубердӣ]] буд, ки дар он муғулҳо шикаст хӯрданд.<ref name="EI" /> Шоҳии Каписа (дар сарчашмаҳои муосири чинӣ бо номи 漕國 Caoguo ва 罽賓 Jibin маъруф) давлате буд, ки дар давраи охири ҳазораи якуми мелодӣ дар Афғонистони имрӯза ҷойгир буд. Пойтахти он шаҳри [[Бagram]] буд. Ин шоҳӣ аз Ҳиндукуш дар шимол то Бомиён ва Қандаҳор дар ҷануб ва ғарб, ва то ноҳияи имрӯзаи Ҷалолобод дар шарқ тӯл мекашид. Сайёҳ ва олими маъруфи [[Марокаш|марокашӣ]], [[Ибни Баттута]], ҳангоми боздид аз ин минтақа дар соли 1333 чунин навиштааст:{{Blockquote|Мо дар маконе бо номи Банҷ Ҳир ([[Водии Панҷшер]]) истодем, ки маънояш "Панҷ Кӯҳ" аст, дар он ҷо шаҳри зебо ва серодаме дар соҳили дарёи бузурге бо оби кабуди монанди баҳр буд. Ин сарзаминро Тинкиз, шоҳи [[Тоторҳо|Тотор]], хароб кард ва аз он вақт то ҳол кас дар он ҷо зиндагӣ накардааст. Мо ба кӯҳе расидем бо номи Пашай, ки дар он ҷо хонақоҳе аз Шайх Ато Авлиё мавҷуд аст, ки маънояш "Падари авлиё" аст. Ӯро Сисад Салах низ меноманд, ки дар форсӣ маънояш "сесад сол" аст, зеро мегӯянд, ки ӯ сесаду панҷоҳ сол дорад. Мардум ӯро хеле эҳтиром мекунанд ва аз шаҳру деҳот ба дидор мераванд ва султонону шоҳдухтарон низ ба наздаш меоянд. Ӯ моро бо эҳтиром пазируфт ва меҳмон кард. Мо дар назди дарёе назди хонақоҳаш урду задем ва ба дидор рафтем, ва вақте ки ба салом кардам, маро ба оғӯш гирифт. Пӯсташ тару тоза ва нармтар аз ҳамае буд, ки дида будам; ҳар кӣ медид, гумон мекард, ки панҷоҳсола аст. Ба ман гуфт, ки ҳар сад сол мӯю дандонҳои нав мерӯёнад. Ман, аммо, дар бораи ӯ шубҳа доштам ва Худо медонад, ки дар суханонаш чӣ қадр ҳақиқат аст. Аз он ҷо ба Парвон рафтем, дар он ҷо бо амир Бурунтайҳ вохӯрдам. Ӯ бо ман некӯ рафтор кард ва ба намояндагони худ дар Ғазнӣ навишт, ки ба ман эҳтиром кунанд. Мо ба деҳаи Чарх (Чорикор) рафтем, зеро тобистон буд, ва аз он ҷо ба шаҳри Ғазнӣ рафтем. Ин шаҳри султони маъруфи ҷанговар [[Маҳмуди Ғазнавӣ|Маҳмуд ибни Сабуктагин]] аст, ки яке аз бузургтарин ҳокимони вақти худ буд, ки пайваста ба [[Ҳиндустон]] ҳуҷум мекард ва шаҳру қалъаҳои онро забт мекард.<ref>{{Cite book|title=Travels in Asia and Africa, 1325-1354|last1=Ibn Battuta|volume=|edition=reprint, illustrated |year=2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-34473-5|page=179 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA179 |access-date=2010-09-10}}</ref>|[[Ибни Баттута]]|1304–1369}} Баъдан ин минтақа зери ҳукмронии [[Темуриён]] ва [[Империяи Муғул|Муғулҳо]] буд, то он ки [[Аҳмадшоҳи Дурронӣ]] онро соли 1747 ба [[Давлати Дурронихо]] дохил кард. Дар соли 1840, Парвон майдони набарди бузурге дар [[Ҷанги аввали Англия ва Афғонистон|ҷанги аввали Англия ва Афғонистон]] буд, ки дар он бритониёиҳои ҳуҷумкарда шикаст хӯрданд.<ref name="EI" /> Таърихи навини Парвон бо сохтмони корхонаи нави риштабофӣ дар шаҳри [[Ҷабал Сироҷ]] дар соли 1937 оғоз ёфт.<ref name="EI" /> Парвон дар [[Ҷанги Афғонистон (1979–1989)|ҷанги Иттиҳоди Шӯравӣ]] ширкат дошт, зеро баъзе аз сахттарин ҷангҳо дар ин минтақа сурат гирифтанд.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |title=Charikar |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Charikar.html |access-date=December 19, 2007 |edition=Sixth|year=2007|publisher=Columbia University Press}}</ref> Дар солҳои 1990, ин минтақа майдони муқовимати сахт бар зидди [[Толибон]] буд. === Таърихи наздик === [[File:KECC in Parwan.jpg|thumb|upright|Синфи компютерӣ дар Маркази фарҳангӣ-таълимии Корея дар Парвон.]] Пас аз бартараф кардани Толибон дар охири соли 2001, [[Қӯшунҳои мусаллаҳи ИМА]] назорати [[Пойгоҳи ҳавоии Бagram|пойгоҳи ҳавоии Бagram]]-ро ба даст гирифта, онро ҳамчун яке аз пойгоҳҳои асосии худ дар Афғонистон истифода бурданд. Як [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят]] (ГБВ) таҳти роҳбарии [[Кореяи Ҷанубӣ]] то соли 2014 ба мардум дар фаъолиятҳои рушд кумак мекард.<ref>{{cite news|last=Ha-won|first=Jung |date=July 2, 2010|title=Rocket attack on Korean compound in Parwan|newspaper=[[Joongang Daily]] |url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2922615|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215105148/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2922615 |archive-date=2014-12-15}}</ref> Дар нимаи моҳи феврали соли 2011, панҷ [[гранатаи ракетӣ]] ба пойгоҳи нави низомии Кореяи Ҷанубӣ, ки дар он гурӯҳи барқарорсозӣ ва кормандони кумак ҷойгир буданд, зада шуд. Дар ин ҳамла касе маҷрӯҳ нашуд, аммо он чанд соат пас аз боздиди вазири мудофиаи Кореяи Ҷанубӣ [[Ким Кван-Ҷин]] рух дод ва гумонро дар бораи дасти Толибон ба вуҷуд овард. Маросими ифтитоҳи пойгоҳ ба таъхир гузошта шуд.<ref>{{cite news|url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2932108|title=Taliban strike on Koreans confirmed|newspaper=Joongang Daily|last=Moon|first=Gwang-lip|date=December 2, 2011|access-date=November 2, 2011|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713115314/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2932108|accessdate=2026-07-29|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224130938/http://koreajoongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2932108}}</ref> Нақшаи сохтмони нерӯгоҳи барқ дар вилоят мавриди баррасӣ қарор дорад.{{citation needed |date=Июни 2023}} Қисми зиёди иқтисоди Парвон ба пулҳои фиристодаи [[Афғонистонҳои хориҷ|афғонистонҳои хориҷ]] вобаста аст.{{citation needed |date=Июни 2023}} Дар моҳи июли соли 2012, Толибон як зани шавҳардорро дар пеши мардуми зиёд ба таври оммавӣ иҷро кард, пас аз он ки вай дар зино гунаҳкор дониста шуд.<ref>{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48105731/ns/world_news-south_and_central_asia/|title=Video: Afghan Taliban publicly execute woman - World news - South and Central Asia - Afghanistan - msnbc.com|date=July 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708111000/http://www.msnbc.msn.com/id/48105731/ns/world_news-south_and_central_asia/|archive-date=July 8, 2012|accessdate=2026-07-29|archivedate=2012-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120708111000/http://www.msnbc.msn.com/id/48105731/ns/world_news-south_and_central_asia/}}</ref> Гузориш доданд, ки зан бо саркардаи низомии оиладори [[Артиши миллии Афғонистон]] робитаи пинҳонӣ доштааст. Дар моҳи августи соли 2021, Парвон дар [[Ҳамлаи Толибон (2021)|ҳамлаи худ]] аз ҷониби Толибон забт карда шуд. == Тақсимоти маъмурӣ == [[File:Districts of Parwan as of January 2004.png|250px|thumb|Харитаи ноҳияҳои Парвон дар моҳи январи 2004, пеш аз тағйири ҳудуди вилоят ва ноҳияҳо дар ҳамон сол]] [[File:Panjshir districts.png|250px|thumb|Ҳиссаи Аввали Панҷшер дар моҳи январи 2004, ки дар он вақт ҳанӯз қисми вилояти Парвон буд]] Тибқи рақамҳои поён дар асоси этнографияи ҳар ноҳия, инчунин зичӣ ва бинобар ин қобили зиндагии ҳар ноҳия, шумораи аҳолии вилоят тақрибан 878,192 нафар аст. {| class="wikitable sortable" |+ Ноҳияҳои вилояти Парвон |- !Ноҳия !Марказ !Аҳолӣ (2022)<ref name=nsia/> !Масоҳат !Зичии<br />аҳолӣ !Қавм<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/afghanistan/en/|title=FAO in Afghanistan &#124; Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=www.fao.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Баграм|Баграм]] || || 117,181 || 381 || 308 || 60% [[Тоҷикон]], 35% [[Пуштунҳо]], 5% [[Ҳазораҳо]].<ref>[https://web.archive.org/web/20051027172430/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/bagram.pdf District profiles. Bagram] aims.org.af</ref> |- |[[Чорикор]] (марказ) || || 202,210 || 258 || 783 || Омехтаи тоҷикон ва пуштунҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051220110957/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/charikar.pdf District profiles. Charikar] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Ғӯрбанд|Ғӯрбанд]] || || 109,342 || 908 || 120 || Омехтаи пуштунҳо, тоҷикон ва ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027173732/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/siagerd.pdf District profiles. Siagard] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Ҷабал Сироҷ|Ҷабал Сироҷ]] || || 72,345 || 99 || 730 || Тоҷикон.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027182711/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/jabalsarraj.pdf District profiles. Jabak Saraj] aims.org.af</ref><ref name="nps">[https://nps.edu/documents/105988371/107571254/East_tribal_map07.pdf/e48b5c16-800d-42bb-9e24-3d84ac394666 East tribal map] npsu.edu</ref> |- |[[Ноҳияи Кӯҳи Софӣ|Кӯҳи Софӣ]] || || 35,075 || 569 || 62 || Асосан пуштунҳо.<ref name="nps" /> |- |[[Ноҳияи Саланг|Саланг]] || || 29,362 || 547 || 54 || Асосан тоҷикон, каме пуштунҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027172457/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/salang.pdf District profiles. Salang] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Сайид Хел|Сайид Хел]] || || 51,549 || 31 || 1,639 || Омехтаи тоҷикон ва пуштунҳо.<ref name="nps" /> Қаблан қисми [[Ноҳияи Ҷабал Сироҷ]] буд. |- |[[Ноҳияи Шайх Алӣ|Шайх Алӣ]] || || 27,901 || 913 || 31 || Асосан ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027181212/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/shaikh_ali.pdf District profiles. Sheikh Ali] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Шинворӣ|Шинворӣ]] || || 46,501 || 722 || 64 || Асосан пуштунҳо.<ref name="nps" /> |- |[[Ноҳияи Сурхӣ Парса|Сурхӣ Парса]] || || 46,234 || 1,152 || 40 || Асосан ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027173703/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/lolinge.pdf District profiles. Lolinge] aims.org.af</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Парвон''' | |'''737,700''' |'''5,715''' |'''129''' |Аксарият [[Тоҷикон|тоҷик]], аккалиятҳои назаррас [[Ҳазораҳо]] ва [[Пуштунҳо]]. |} == Демография == {{Further|Демографияи Афғонистон}} === Аҳолӣ === То соли 2020, шумораи умумии аҳолии вилоят тақрибан 751,000 нафар буд,<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=June 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=live |access-date=June 21, 2021 |quote= |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2021-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf }}</ref> ки сермиллат ва асосан ҷомеаи деҳотӣ мебошад. 8 фоизи аҳолӣ дар зери хати [[Хати камбизоатӣ|камбизоатии]] миллӣ зиндагӣ мекарданд, ки пас аз [[Вилояти Лӯгар]] дуюмин сатҳи пасттарин дар Афғонистон мебошад.<ref>{{Cite book|first=Antonio |last=Giustozzi |url=https://books.google.com/books?id=nynR_73lsuYC&pg=PA255 |title=Decoding the New Taliban: Insights from the Afghan Field |date=August 29, 2012|publisher=C. Hurst (Publishers) Limited |isbn=9781849042260|via=Google Books}}</ref> === Қавм, забон ва дин === Тибқи [[Донишгоҳи баҳрии ИМА]], гурӯҳҳои этникии вилоят чунинанд: [[Тоҷикон]], [[Ҳазораҳо]], [[Ӯзбекҳо]], [[Пуштунҳо]], [[Кучиҳо]] ва дигар гурӯҳҳои ақаллият.<ref>{{cite web |title=Parwan Province |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Parwan.html |access-date=2013-06-16 |work=Program for Culture & Conflict Studies|publisher=[[Naval Postgraduate School]] |quote=The population of approximately 560,000 is composed of Pashtun, Tajik, Uzbek, Qizilbash, Kuchi, Hazara, Turkmen and other minority groups.}}</ref> Тибқи [[Вазорати ободонии деҳот ва рушди Афғонистон]]:{{blockquote|Тақрибан се ҳисса (73%) аҳолии Парвон дар ноҳияҳои деҳот зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки як ҳисса (27%) дар шаҳрҳо зиндагӣ мекунанд. Тақрибан 50% аҳолӣ мард ва 50% зан мебошанд. [[Забони порсӣ|Порсӣ]] (лаҳҷаи [[дарии афғонӣ|дарӣ]]) ва [[забони пушту|пушту]] забонҳои асосии дар вилоят гуфтугӯшаванда мебошанд; бо вуҷуди ин, гӯишварони порсӣ нисбат ба гӯишварони пушту таносуби 5 ба 2 бартарӣ доранд.<ref name=demography/> Вилояти Парвон инчунин аҳолии [[Кучиҳо|кучи]] ё чорводорони кӯчманчиро дар бар мегирад, ки шумораи онҳо дар мавсимҳои гуногун тағйир меёбад. Дар зимистон 30,290 нафар кучи дар вилояти Парвон зиндагӣ мекунанд, ки 66% онҳо кӯчманчии наздик ва 34% боқимонда кӯчманчии дур мебошанд. Дар тобистон, кучиҳо аз Лағмон, Каписа, Бағлон ва то андозае аз Кобул, Нангарҳор ва Кунар ба вилояти Парвон кӯч мебанданд. Шумораи кучиҳо дар тобистон 121,517 нафарро ташкил медиҳад.<ref>{{cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Parwan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425132656/http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Parwan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |url-status=usurped |archive-date=April 25, 2012 |title=Parwan Province: B. Demography and Population |work=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] and Afghanistan Statistical Yearbook 2006, Central Statistics Office |publisher=Afghanistan's [[Ministry of Rural Rehabilitation and Development]] |access-date=December 6, 2011 |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2021-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211121224124/https://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Parwan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf }}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби тахминии этнолингвистӣ ва динӣ ! style="width:7.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Қавм</small> ! colspan="3" style="width:15.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Гӯишварони порсӣ</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Пуштунҳо|Пуштун]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Туркманҳои афғон|Туркман]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Дигарон</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манбаъ''</small> |- ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/<br />[[Форсизабон]]</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Қизилбоши афғон|Қизилбош]]</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021<br>[[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломия)]]</small> | colspan="3" style="width:15.5em;" | 71 – 81% | style="width:4.6em;" | 18 – 29% | style="width:4.6em;" | 0 – 1% | style="width:4.6em;" | ∅ | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[Иттиҳоди Аврупо|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 1-ум | 3-юм | – | 2-юм | – | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[UN]]<ref name="unama">{{cite web |last=Ramizpoor |date=2018 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 70% | 11% | – | 18%{{efn|name=k}} | 1% | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2015 [[Плани Коломбо|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025 |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2025-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251219100349/https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf }}</ref> | аксарият | ∅ | ∅ | аксарият{{efn|аз ҷумла [[Кучи|кучи]].}} | – | ∅{{efn|name=u}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[Донишгоҳи баҳрӣ|NPS]]<ref name="nps1">{{Cite web |title=Parwan - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/parwan|access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> | ∅ | ∅ | ∅ | ∅{{efn|аз ҷумла [[Вардак (қабила)|Вардак]], [[Софӣ (қабила)|Софӣ]] ва [[Кучи|кучи]].}} | – | ∅{{efn|name=u|аз ҷумла [[Ӯзбекҳо|Ӯзбек]].}} |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | colspan="3" | 71% | 29%{{efn|name=k|ғайр аз [[Кучи|кучи]].}} | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025 |accessdate=2026-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260620090208/https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |archivedate=2026-06-20}}</ref> | colspan="2" | 71% | – | 29% | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2009 [[Институти омӯзиши ҷанг|ISW]]<ref name="understandingwar">{{Cite web |title=Regional Command East |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/regional-command-east/ |access-date=April 15, 2009}}</ref> | аксарият | ∅ | ∅ | аксарият | – | – |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; margin:0" | <small>'''Афсона:'''<br> <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Қавм дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор муайян нашудааст</li> <li>'''–:''' Қавм ба таври возеҳ зикр нашудааст</li> <li>'''Кӯтоҳнигориҳои манбаъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манбаъҳои таҷрибавӣ: –}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манбаъҳои давлатӣ: EU – Иттиҳоди Аврупо, CP – Плани Коломбо, PRT – Гурӯҳи барқарорсозии вилояти ҳукумати ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манбаъҳои таҳрирӣ: ISW – Институти омӯзиши ҷанг, NPS – Донишгоҳи баҳрӣ, USA – Артиши ИМА}}</li> </ul></small> |} === Маориф === {{Further|Маориф дар Афғонистон}} Сатҳи умумии савод (синни 6+) аз 37% дар соли 2005 ба 28% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Сатҳи умумии бақайдгирии холис (синни 6–13) аз 42% дар соли 2005 ба 54% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> === Тандурустӣ === {{Further|Тандурустӣ дар Афғонистон}} Фоизи хонаводаҳои дорои оби нӯшокии тоза аз 32% дар соли 2005 ба 11% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org">{{cite web |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Parwan.aspx |title=Parwan Province |access-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531105042/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Parwan.aspx |archive-date=May 31, 2014 |website=CimicWeb |accessdate=2026-07-29 |archivedate=2014-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531105042/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Parwan.aspx }}</ref> Фоизи таваллудҳое, ки аз ҷониби мутахассиси соҳаи тиб анҷом дода шудаанд, аз 4% дар соли 2005 ба 7% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> == Галлерея == <gallery mode=packed class="center" caption="Тасвирҳои вилояти Парвон"> File:CH-NB - Afghanistan, Shibar Pass (Shebar Pass, Kowtal-e Shebar)- Landschaft - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-20-220.jpg|Дар наздикии [[Гузаргоҳи Шибар]], ки Парвонро ба Бомиён пайваст мекунад. File:Road in Parwan-11.jpg|Роҳе дар вилояти Парвон, наздикии Пули Сайид, ки дар масофаи кӯтоҳе дар шимоли [[Пойгоҳи ҳавоии Бagram]] ҷойгир аст. File:Near Sayed Bridge in Parwan-4.jpg|Киштзорҳо дар наздикии Пули Сайид File:Flickr - boellstiftung - Parwan.jpg|Духтарони мактабӣ дар ноҳияи деҳотии Парвон File:Afghan boys and police in 2010.jpg|Як аъзои [[Полиси миллии Афғонистон]] кӯшиш мекунад, ки кӯдакони маҳаллиро ҳангоми интизори тақсими мол аз ҷониби низомиёни ИМА барои моҳҳои зимистон назорат кунад. File:Afghan women in Parwan province.jpg|Занони афғон дар дохили корхонае дар Парвон </gallery> == Ҳамчунин нигаред == * [[Вилоятҳои Афғонистон]] * [[Набарди Парвон]] == Эзоҳҳо == {{notelist}} == Пайвандҳо == {{reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{commons category|Parwan Province}} * {{YouTube|ATaduXrEy3M|Гузориши махсуси Ҳомоюн Афғон дар бораи саёҳати Ҷашни миллии Арғаван - Қисми II}}, 16 апрели 2019, [[Шабакаи телевизионии Ариёно]]. * [http://www.nps.edu/programs/ccs/Parwan.html Вилояти Парвон] дар [[Донишгоҳи баҳрӣ]] * [http://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Parwan Вилояти Парвон] дар [[Институти омӯзиши ҷанг]] {{Geographic location |Centre = Вилояти Парвон |North = [[Вилояти Бағлон]] |Northeast = [[Вилояти Панҷшер]] |East = [[Вилояти Каписа]] |Southeast = [[Вилояти Кобул]] |South = |Southwest = [[Вилояти Вардак]] |West = [[Вилояти Бомиён]] |Northwest = }} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пб}} {{Афғонистон-ҷуғ-нопурра}} {{Вилоятҳои Афғонистон}} [[Гурӯҳ:Вилояти Парвон]] dqpikheeqicl02vg99dahz9kd2hh5gq 0 5032 1491973 1491726 2026-11-03T05:35:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491973 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |номи_маъмулӣ = Mauritius |парчам = Flag of Mauritius.svg |номи_аслӣ = {{ubl|{{lang-fr|République de Maurice}}|{{lang-mfe|Repiblik Moris}}}} |нишон=Coat of arms of Mauritius (Original version).svg |андозаи_нишон = 90 |шиор = {{native phrase|la|Stella Clavisque Maris Indici|italics=off}}<ref>{{Cite web|title=Government Information Service – Coat of Arms|url=http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612094501/http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-date=12 June 2020|access-date=29 July 2019|publisher=govmu.org}}</ref><br />"Ситора ва калиди Уқёнуси Ҳинд" |номи_суруди_миллӣ= "[[Motherland (anthem)|Motherland]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Motherland_(instrumental).ogg]]</div> |Сохтори давлат= |Дар харита=Mauritius (orthographic projection with inset).svg |забони_расмӣ = нест (''de jure'')<br />{{nowrap|{{hlist|[[Забони англисӣ|Англисӣ]]|[[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]]}} (''de facto'')<ref>[[Конститутсияи Маврикий]] ягон забони расмиро зикр намекунад. Дар Конститутсия танҳо гуфта шудааст, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ забони англисӣ мебошад. Аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ҳангоми муроҷиат ба раиси маҷлис инчунин аз забони фаронсавӣ истифода кунад. </ref>}} |Рӯзи истиқлол= |Соҳибистиқлол аз= |пойтахт = [[Порт Луис]] |Шаҳри калонтарин= |Вазифаи сарварон= |Сарварон= |Ҷой аз рӯи масоҳат= |Масоҳат=2040 |Фоизи об= |Ҷой аз рӯи аҳолӣ= |Аҳолӣ=1200206 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ= |Зичии аҳолӣ=588.3 |ММД= |Соли ҳисоби ММД= |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД= |ММД ба сари аҳолӣ= |Пули миллӣ= |Домен= |Коди телефон= |Соат= |Эзоҳот= }} '''Маврикий''', расман '''Ҷумҳурии Маврикий''', ({{lang-fr|République de Maurice}}) як [[Давлати ҷазиравӣ|давлати ҷазиравӣ]] дар [[Уқёнуси Ҳинд|уқёнуси Ҳинд]] аст. Он тақрибан 2 000 километр дуртар аз соҳили ҷанубу шарқии [[Африқо]] ва дар шарқи ҷазираи [[Мадагаскар]] ҷойгир шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mauritius|title=Mauritius &#124; Currency, People, Language, Population, Maps, Religions, Chagos Archipelago, History, & Facts |website=Britannica.com|access-date=9 June 2026}}</ref> Ба ҳайати кишвар ҷазираи асосии Маврикий, инчунин ҷазираҳои Родригес, Агалега ва Сейнт Брендон (Каргадос Карахос) дохил мешаванд.<ref name="ICJ">{{Cite web|date=1 March 2018|title=Written Statement of the Republic of Mauritius|url=https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031708/https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-date=16 December 2018|access-date=15 December 2018|website=[[International Court of Justice]]|pages=23–24|volume=1}}</ref><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> Ҷазираҳои Маврикий ва Родригес ҳамроҳ бо ҷазираи Реюнион ([[Департаментҳои бурунмарзии Фаронса|департаменти бурунмарзии Фаронса]]) қисми гурӯҳи ҷазираҳои Маскарен ба шумор мераванд. Аксари аҳолии кишвар дар ҷазираи асосии Маврикий зиндагӣ мекунанд. Пойтахт ва калонтарин шаҳри кишвар, Порт-Луис, дар ин ҷазира низ ҷойгир шудааст. Масоҳати Ҷумҳурии Маврикий 2 040 километри мураббаъро ташкил медиҳад. [[Минтақаи истисноии иқтисодӣ|Минтақаи истисноии иқтисодии]] он бошад, тақрибан 2 миллион километри мураббаъро фаро мегирад.<ref name="EEZ 1977">{{Cite book |url=https://files.pca-cpa.org//pcadocs/mu-uk/Annexes%20to%20Memorial/MM%20Charts.pdf |title=Memorial of the Republic of Mauritius |publisher=[[Permanent Court of Arbitration]] |year=2012 |volume=IV |chapter=Figure 7: Mauritius' EEZ: 1977 |access-date=12 October 2019}}</ref><ref>{{cite conference |url=https://www.gebco.net/sites/default/files/documents/poster_internship_ldeo_portrait.pdf |title=Managing Geophysical Data in the South West Indian Ocean using GeoMapApp |last1=Runghen |first1=H. |last2=Goodwille |first2=A. |last3=Ferrini |first3=V. |last4=Wigley |first4=R. |date=2014 |conference=Challenger 2014 Conference |access-date=22 April 2025}}</ref> Аз рӯи баъзе гипотезаҳои таърихшиносон, ки дар асоси харитаи португалии Кантино (1502) пешниҳод шудаанд, гӯё дарёгардони араб наздики соли 975 якум шуда, ин ҷазираи беаҳолиро кашф карданд ва онро "Дина Аробӣ" (''Dina Arobi'') номиданд.<ref>{{Cite web|title=History|url=https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|access-date=1 August 2021|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|accessdate=2026-07-13|archivedate=2022-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_FnBwAAQBAJ&pg=PA344|title=International Education: An Encyclopedia of Contemporary Issues and Systems|date=17 March 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46751-9}}</ref> Дар харитаҳои аввали португалӣ ҷазира бо номҳои "Иля-ду-Сирне" (''Ilha do Cirne'') ё "Иля-ду-Серне" (''Ilha do Cerne'') нишон дода шудааст, чун дарёгардони португалӣ соли 1507 аз ин ҷазира омада расидаанд.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- History|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|access-date=12 March 2023|website=govmu.org|archive-date=16 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|accessdate=2026-07-13|archivedate=2016-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch}}</ref> Соли 1598, флоти [[Ҳоланд|нидерландӣ]] таҳти фармондеҳии адмирал Ван Варвейк ба маҳалли имрӯзаи Гранд-Порт мерасад ва ҷазираро аз худ карда, онро ба муносибати [[Маврис, шоҳзодаи Оранж]] номгузорӣ мекунад. Зиёда аз сад сол нидерландиҳо кӯшиш мекунанд, то дар ҷазира маҳалли истиқомати доимӣ бунёд намоянд. Сабабаш он буд, ки онҳо мехостанд аз ҷангалҳои дарахти [[Обнӯс|обнӯс]] истифода баранд ва аз [[Найшакар|найшакар]] шакару арак истеҳсол кунанд. Барои ин онҳо ниҳолҳои найшакарро аз [[Ҷава]] ва зиёда аз сесад ғуломи малагасиро ба ҷазира меоваранд. Аммо ҳамаи ин кӯшишҳояшон ноком ба анҷом мерасад.<ref>{{cite journal |last1=Allen |first1=Richard B. |title=The Mascarene Slave-Trade and Labour Migration in the Indian Ocean during the Eighteenth and Nineteenth Centuries |journal=Slavery & Abolition |date=August 2003 |volume=24 |issue=2 |pages=33–50 |doi=10.1080/01440390308559154 }}</ref> Бо оғози мустамликадории [[Фаронса]] (соли 1715), номи ин ҷазира ба "Ил дӯ Франс" иваз карда мешавад. Соли 1810 [[Британияи Кабир]] ҷазираро ишғол мекунад. Баъдтар, аз рӯи Созишномаи Париж (1814), Фаронса Маврикий ва ҷазираҳои вобастаи онро расман ба Британияи Кабир месупорад. Мустамликаи Британиявии Маврикий он замон ҷазираҳои Родригес, Агалега, Сейнт Брендон, галаҷазираи Чагос ва то соли 1906 [[Сейшел|Сейшелро]] низ дар бар мегирифт.<ref name="ICJ"/><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> == Таърих == == Ҷуғрофия == == Гуногунии муҳити зист == [[File:Dronte dodo Raphus cucullatus.jpg|thumb|upright=.8|Маврикий ягона ҷойи зисти [[додо]], парандаи бепарвози нобудшуда буд.]] [[File:Phelsuma ornata - journal.pbio.1001382.png|thumb|[[Геккони нақшдори рӯзгард]]]] Маврикий ватани баъзе аз камёбтарин рустаниву ҷонварони ҷаҳон мебошад. Аммо бо омадани одамон ба ҷазира ва ворид шудани набототу ҳайвоноти бегона, ба табиати он хатари ҷиддӣ эҷод шудааст.<ref name="BBC" /> Аз сабаби пайдоиши вулқонӣ, синну соли қадимӣ ва ҷудо буданаш аз дигар хушкиҳо, Маврикий дорои олами бойи набототу ҳайвонот мебошад. То расидани португалиҳо дар соли 1507, дар ҷазира ягон [[Ширхӯрон|ширхӯри]] хушкӣ вуҷуд надошт. Аз ҳамин сабаб дар он ҷо чандин намуди [[Парандаи бепарвоз|парандаҳои бепарвоз]] ва [[Хазандагон|хазандагони]] калонҷусса ба вуҷуд омада, рушд кардаанд. Вале бо омадани одамон, намудҳои бегонаи ҳайвонот ва наботот ба ҷазира ворид шуда, боиси тез нобуд шудани муҳити зист ва аз байн рафтани қисми зиёди рустаниву ҷонварони маҳаллии Маврикий гардидаанд. Махсусан аз байн рафтани додо — парандаи бепарвозе, ки танҳо дар Маврикий зиндагӣ мекард, имрӯз яке аз номдортарин намунаҳои аз байн рафтани ҳайвонот дар натиҷаи фаъолияти инсон ба шумор меравад.<ref>{{cite journal |last1=Shapiro |first1=Beth |last2=Sibthorpe |first2=Dean |last3=Rambaut |first3=Andrew |last4=Austin |first4=Jeremy |last5=Wragg |first5=Graham M. |last6=Bininda-Emonds |first6=Olaf R. P. |last7=Lee |first7=Patricia L. M. |last8=Cooper |first8=Alan |title=Flight of the Dodo |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1683 |journal=Science |date=March 2002 |volume=295 |issue=5560 |pages=1683 |doi=10.1126/science.295.5560.1683 |pmid=11872833 |bibcode=2002Sci...295.1683S }}</ref><ref>{{Cite book|last=Smaill|first=Belinda|url=https://books.google.com/books?id=3y8eDQAAQBAJ&dq=dodo+extinction+emblematic&pg=PA76|title=Regarding Life: Animals and the Documentary Moving Image| page= 76 |date= 2016|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6249-3}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hollars|first=B. J.|url=https://books.google.com/books?id=K94nDwAAQBAJ&dq=dodo+%22poster+child%22&pg=PA3|title=Flock Together: A Love Affair with Extinct Birds|date=1 February 2017|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-9642-8}}</ref> Додо инчунин яке аз рамзҳои миллии Маврикий аст ва ҳамчун яке аз ҷонварони нигаҳдорандаи сипари давлатии кишвар дар нишони давлатии Маврикий тасвир шудааст.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- Coat of Arms|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|access-date=27 March 2019|website=govmu.org|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx}}</ref> Ҳоло камтар аз 2%-и ҷангалҳои маҳаллии Маврикий боқӣ мондааст. Ин ҷангалҳо асосан дар Боғи миллии дараҳои Дарёи Сиёҳ дар ҷанубу ғарб, қаторкӯҳи Бамбу дар ҷанубу шарқ ва қаторкӯҳҳои Мока–Порт Луис дар шимолу ғарб ҷойгиранд. Инчунин, боқимондаҳои табиати соҳилӣ ва дохилии ҷазираро дар кӯҳҳои Кор де Гарду Ле Морн Брабант ва якчанд ҷазираҳои хурди назди соҳил дидан мумкин аст. То имрӯз зиёда аз 100 намуди наботот ва ҳайвонот нест шуда, бисёр намудҳои дигар дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. Аз солҳои 1980-ум барои ҳифзи табиат барномаҳои зиёд оғоз шуданд. Ин барномаҳо ба зиёд кардани шумораи парандаҳо ва рустаниҳои дар хатарбуда ва барқарор кардани муҳити зисти онҳо дар боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳо равона шудаанд.<ref>{{Cite book|publisher=National Parks and Conservation Services, Government of Mauritius|title=Chapter 1. Introduction to the Republic of Mauritius|access-date=22 January 2015|url=http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403104113/http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF}}</ref> Соли 2011 Вазорати муҳити зист ва рушди устувори Маврикий гузориши "Нигоҳи муҳити зисти Маврикий"-ро нашр кард. Дар он пешниҳод шуд, ки Сейнт Брендон [[Минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ|минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ]] эълон шавад.<ref>{{Cite web|title=President's Report of the Mauritian Wildlife Foundation dated March 2016|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/includes/common/download.php?type=11&record=4E911EA9-BE8F-FB3C-1025-8CFF6C9D3136|access-date=29 August 2017|accessdate=2026-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829120506/http://www.mauritian-wildlife.org/application/includes/common/download.php?type=11&record=4E911EA9-BE8F-FB3C-1025-8CFF6C9D3136|archivedate=2017-08-29}}</ref> [[Рӯбоҳи паррони маврикӣ]] охирон ширхӯри бумие аст, ки танҳо дар ин ҷазира зиндагӣ мекунад. Дар солҳои охир ин ҷонвар дар хатари ҷиддии азбайнравӣ дучор шудааст. Моҳи ноябри соли 2015 ҳукумат иҷозат додааст, то қисми зиёди ин кӯршабпаракҳои мевахӯр нобуд карда шаванд, чун онҳо ба боғҳои мева зараррасон шуморида мешаванд. Пеш аз соли 2015, аз сабаби кам шудани [[Тӯфон|тӯфонҳо]], шумораи онҳо зиёд шуда буд. Аз ҳамин сабаб, соли 2014 [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат (IUCN)]] мақоми онҳоро аз нобудшаванда (EN) ба осебпазир (VU) иваз карда буд. Аммо моҳи октябри соли 2018 боз барои нобуд кардани 20%-и шумораи онҳо, тақрибан 13 ҳазор аз 65 ҳазор кӯршапараки боқимонда, иҷозат дода шуд. То он вақт, бинобар нобудкуниҳои солҳои пеш, мақоми онҳо дубора ба **«дар хатари нобудшавӣ»** баргардонида шуда буд.<ref>{{Cite web|title=Welcome to the Mauritian Wildlife Foundation (MWF) – In The Field – Mauritius – Mauritius Fruit Bat|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|access-date=22 February 2019|website=mauritian-wildlife.org|archive-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316190712/http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|accessdate=2026-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205151207/http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|archivedate=2013-12-05}}</ref> == Сиёсат ва ҳукумат == [[File:Government House Port Louis.JPG|thumb|Бинои ҳукумат, Порт Луис]] Маврикий ҷумҳурии [[Демократияи намояндагӣ|демократии намояндагии]] [[Низоми парлумонӣ|парлумонӣ]] мебошад. Президент сарвари давлат буда, сарвазир роҳбари ҳукумат мебошад ва дар иҷрои вазифаҳояш ба ӯ Шӯрои вазирон кӯмак мерасонад. Дар Маврикий низоми бисёрҳизбӣ амал мекунад. [[Ҳокимияти иҷроия]] аз ҷониби ҳукумат амалӣ мешавад. [[Ҳокимияти қонунгузор]] бошад, ба ҳукумат ва Маҷлиси миллӣ тааллуқ дорад.<ref>{{Cite web |date=2021-08-31 |title=Toward a Global Framework For Coastal Public Access |url=https://www.planetreimagined.com/coastal-public-access-paper |publisher=Planet Reimagined |website=planetreimagined.com |author1=Kira Clingen |author2=Rai Saad Khan |author3=Keoni Rodriguez |quote=When Mauritius was decolonized in 1968, the nation adopted a Westminster parliamentary system, modeled on the British system of governance, as well as significant legal frameworks from the countries that colonized the island. }}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {{main|Ҷазираҳои берунии Маврикий|Ноҳияҳои Маврикий}} {{Ноҳияҳои Маврикий|float=right}} Маврикий ҳамагӣ як воҳиди маъмурии дараҷаи якум дорад. Онро [[Ҷазираҳои берунии Маврикий]] ({{lang-fr|Îles éparses de Maurice}}) меноманд ва он аз якчанд ҷазираҳои дуртар аз [[Маврикий (ҷазира)|ҷазираи асосӣ]] ҷойгирбуда иборат аст.<ref name="gu">{{Cite web|title=Location – The territory of Mauritius|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|website=Government of Mauritius|access-date=22 January 2015|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|accessdate=2026-07-14|archivedate=2023-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx}}</ref> Гурӯҳҳои ҷазираҳои Маврикий инҳоянд: * Ҷазираи [[Маврикий (ҷазира)|Маврикий]] * Ҷазираи [[Родригес (ҷазира)|Родригес]] * Ҷазираи [[Сейнт Брендон (ҷазира)|Сейнт Брендон]] * Ҷазираи [[Агалега (ҷазира)|Агалега]] Худи ҷазираи Маврикий ба [[Ноҳияҳои Маврикий|нӯҳ ноҳия]] тақсим мешавад ва онҳо воҳидҳои маъмурии дараҷаи дуюми кишвар ба ҳисоб мераванд. == Иқтисодиёт == == Мардум == == Фарҳанг ва маданият == == Забонҳо == Дар конститутсияи Маврикий ягон забони расмӣ ёдоварӣ нашудааст.<ref>{{cite web |last1=Hein |first1=Marc |title=Is English our official language? |date=30 November 2014 |url=https://lexpress.mu/idee/255742/english-our-official-language}}</ref> Дар он танҳо гуфта мешавад, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ [[Забони инглисӣ|забони англисӣ]] мебошад; аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ба раиси он бо [[Забони фаронсавӣ|забони фаронсавӣ]] низ муроҷиат кунад.<ref name="language">{{Cite web|title=Constitution of Mauritius – 49. Official language|url=http://mauritiusassembly.govmu.org/English/constitution/Pages/Constitution-Contd1.aspx#assembly|access-date=11 November 2017|website=[[National Assembly (Mauritius)|National Assembly]]}}</ref> Забонҳои англисӣ ва фаронсавӣ одатан ҳамчун забонҳои миллии Маврикий дониста мешаванд, зеро онҳо дар идораи давлатӣ, додгоҳҳо ва фаъолияти тиҷоратӣ истифода мешаванд.<ref>{{Cite web|title=Language|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|access-date=11 November 2017|website=Government of Mauritius|archive-date=21 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521095341/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2017-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020022212/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx}}</ref> Конститутсияи Маврикий ба забони англисӣ навишта шудааст, дар ҳоле ки баъзе қонунҳо, аз ҷумла Кодекси шаҳрвандӣ ва Кодекси ҷиноятӣ, ба забони фаронсавӣ мебошанд. Дар пули Маврикий хатҳои лотинӣ, тамилӣ ва [[Девоногарӣ|девоногарӣ]] дида мешаванд. == Пайвандҳо == == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} {{Кишварҳои Африқо}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Маврикий]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] crevhbymypj02tqyey3v9t84537l28p 0 7532 1491958 1486840 2026-11-03T04:05:31Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491958 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |common_name= |Парчам =Flag_of_Colombia.svg |Номи тоҷикӣ=Колумбия |Номи аслӣ=República de Colombia |Нишон=Coat of arms of Colombia.svg |Шиор=Libertad y Orden<br />({{забон-код|es|«Озодӣ ва тартибот»}}) |Номи суруди миллӣ=Oh, Gloria Inmarcesible! |Сохтори давлат=ҷумҳурии президентӣ |Дар харита=Colombia in its region.svg |Забон=[[Забони испанӣ|Испанӣ]] |Рӯзи истиқлол=[[20 июл]]и соли [[1810]] |Соҳибистиқлол аз=[[Испания]] |Пойтахт=[[Богота]] |Шаҳри калонтарин=[[Богота]], [[Меделин]], [[Кали]], [[Барранкиля]], [[Картахена (де Индиас)]] |Вазифаи сарварон=[[Президенти Колумбия|Президент]] |Сарварон=[[Густаво Петро|Густаво Франсиско Петро Уррего]] |Ҷой аз рӯи масоҳат=27 |Масоҳат=1138,9 |Фоизи об=8,8 |Ҷой аз рӯи аҳолӣ=29 |Аҳолӣ=49 336 454 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2022 |Зичии аҳолӣ=40,74 |ММД=1,042 трлн |Соли ҳисоби ММД=2024 |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=32 |ММД ба сари аҳолӣ={{s|7327}}<ref name="dataimf"/> |Пули миллӣ=[[песо]] |Домен=[[.co]] |Коди телефон=57 |Соат=−5 |Эзоҳот= |Дини давлатӣ=Масеҳӣ}}'''Колу́мбия''' ({{lang-es|Colombia}} {{IPA|[koˈlombja]}}, {{Audio|Es-Colombia2.oga|шунидан}}<ref>[[Ҷонс, Даниэл (фонетист)|Даниэл Ҷонс]] (1917), English Pronouncing Dictionary (нашри аввал)</ref>, номи расмӣ — '''Ҷумҳу́рии Колу́мбия''', {{lang-es2|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — давлатест дар шимолу ғарби [[Амрикои Ҷанубӣ]], ки инчунин қаламравҳо дар [[Амрикои Марказӣ]] дорад. Пойтахташ шаҳри [[Богота]]. Дар [[шарқ]] бо [[Венесуэла]] ва [[Бразилия]], дар ҷануб бо [[Перу]] ва [[Эквадор]], дар ғарб бо [[Панама]] ҳамсарҳад буда, онро аз шимол [[баҳри Кариб]] ва аз ғарб [[уқёнуси Ором]] иҳота кардааст<ref>{{Cite news|title={{!}} Cancillería|url=https://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-terrestres|work=Cancillería|access-date=2017-10-29|language=en|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019003852/http://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-terrestres}}</ref>. Аз роҳи баҳр бо [[Коста-Рика]]‌, [[Никарагуа]], [[Гондурас]]‌, [[Ямайка]]‌, '''[[Ҳоитӣ]]''' ва [[Ҷумҳурии Доминикан]] ҳамсарҳад аст<ref>{{Cite news|title={{!}} Cancillería|url=https://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-maritimas|work=Cancillería|access-date=2017-10-29|language=en|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019055128/http://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-maritimas}}</ref>. Аз шимол [[Баҳри Кариб]] ва аз ғарб [[Уқёнуси Ором]] онро иҳота кардааст. Аз рӯи шумораи аҳолӣ кишвар дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] баъди [[Бразилия]] дар ҷои дувум, дар ҷаҳон — дар ҷои 28-ум ва аз рӯи шумораи [[Забони испанӣ|испанизабонҳо]] низ дар ҷои дувум қарор дорад. Пойтахт ва бузургтарин шаҳр — [[Богота]], дигар шаҳрҳои калон — [[Меделин]], [[Кали (шаҳр)|Кали]], [[Барранкиля]] ва ғайра. Дар қаламрави имрӯзаи Колумбия замоне халқҳои бумӣ зиндагӣ мекарданд, аз ҳама пешрафтатаринашон — [[Чибча (тамаддун)|чибча]], [[Кимбая (фарҳанг)|кимбая]] ва [[Тайрона]] буданд. Колумбия аз рӯи шумораи халқҳо ва забонҳои истифодашаванда аз ғанитаринҳо дар ҷаҳон ба шумор меравад. Мардуми муосири колумбиягӣ дар натиҷаи омезиши аврупоиҳо, африқоиҳо ва аҳолии бумӣ пайдо шудааст; дар соҳили Кариби Колумбия шумораи зиёди муҳоҷирони бумии [[Шарқи Наздик]] зиндагӣ мекунанд. Дар қаламрави Колумбия [[Ҷангалҳои тропикии Амазонка (Колумбия)|ҷангалҳои тропикии Амазонка]] ва [[Льянос-Ориноко|Лянос-Ориноко]] ҷойгир шудаанд. Колумбия — дувумин кишвари ҷаҳон аз рӯи [[Гуногунии биологӣ]]<ref>{{cite web|url=http://www.prodiversitas.bioetica.org/nota63.htm|title=Megadiversidad|date=2013-10-29|access-date=2017-10-29|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190443/http://www.prodiversitas.bioetica.org/nota63.htm|url-status=dead|accessdate=2025-10-02|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029190443/http://www.prodiversitas.bioetica.org/nota63.htm}}</ref>. Дар ин ҷо 54 871 намуд сабт шудааст<ref>{{cite web|url=https://www.colciencias.gov.co/sala_de_prensa/colombia-el-segundo-pais-mas-biodiverso-del-mundo|title=Colombia, el segundo país más biodiverso del mundo &#124; COLCIENCIAS|publisher=www.colciencias.gov.co|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813060208/http://www.colciencias.gov.co/sala_de_prensa/colombia-el-segundo-pais-mas-biodiverso-del-mundo|url-status=live|accessdate=2025-10-02|archivedate=2017-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813060208/http://www.colciencias.gov.co/sala_de_prensa/colombia-el-segundo-pais-mas-biodiverso-del-mundo}}</ref>. Аммо кишвар ба ҳаштгонаи давлатҳое дохил аст, ки ба экологияи ҷаҳон зиёни бештар мерасонанд<ref>{{cite web|url=http://www.lahora.com.ec/index.php/noticias/fotoReportaje/1101759866|title=Ocho países son responsables de más de la mitad del deterioro del planeta : Planeta : La Hora Noticias de Ecuador, sus provincias y el mundo|date=2014-12-10|access-date=2017-10-30|archive-date=2014-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210150058/http://www.lahora.com.ec/index.php/noticias/fotoReportaje/1101759866|url-status=unfit}}</ref>. Аввалин бор мустамликадорони испонӣ соли 1499 ба замини Колумбия қадам гузоштанд. Нимаи аввали асри XVI давраи ифтитоҳи фаъол ба ҳисоб меравад, ки дар натиҷаи он [[Витсе-подшоҳии Гренадаи Нав|Витсе подшоҳии Гренадаи Нав]] бо пойтахташ дар [[Богота]] таъсис ёфт. Соли 1819 аз мустақил шуд, аммо аллакай соли 1831 федератсияи [[Колумбияи Бузург]] пароканда гардид. Дар қаламрави имрӯзаи Колумбия ва [[Панама]] [[Ҷумҳурии Гренадаи Нав]] (1832) ташкил шуд, ки баъдтар ба [[Конфедератсияи Гренада]] (1858) ва дертар ба [[Иёлоти Муттаҳидаи Колумбия]] (1863) табдил ёфт. Номи ниҳоии '''Ҷумҳурии Колумбия''' соли 1886 қабул гардид, ва соли 1903 [[Ҷудо шудани Панама аз Колумбия|Панама аз ҳайати кишвар берун шуд]]. Иқтисодиёти Колумбия дар [[Амрикои Лотинӣ]] ҷои чорумро ишғол мекунад, узви CIVETS ([[КИВЕТС|КИВМТА)]] буда, инчунин ба [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]], [[Созмони Ҷаҳонии Тиҷорат|СҶТ]], [[Созмони кишварҳои амрикоӣ|СКА]], [[Иттиҳоди уқёнуси Ором|Иттиҳоди Уқёнуси Ором]] ва дигар созмонҳои байналмилалӣ шомил аст<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/hsbc-emergingmarkets/after-brics-look-to-civets-for-growth-hsbc-ceo-idUSLDE63Q26Q20100427|title=After BRICs, look to CIVETS for growth - HSBC CEO|website=Reuters|date=Tue Apr 27 15:39:49 UTC 2010|access-date=2017-10-29|archive-date=2015-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125003847/http://www.reuters.com/article/2010/04/27/hsbc-emergingmarkets-idUSLDE63Q26Q20100427|url-status=live}}</ref>. Колумбия [[Давлати унитарӣ]] ва [[ҷумҳурии президентӣ]] мебошад. [[Президенти Колумбия|Президенти]] кишвар аз 7 августи соли 2022 [[Густаво Петро]] мебошад. == Решашиносӣ == Номи кишвар аз номи сайёҳ ва дарёнаварди маъруф [[Христофор Колумб]] гирифта шудааст, ки Амрикоро барои аврупоиён кашф кард. Ин номро [[Венесуэла|инқилобии венесуэлӣ]], мубориз барои истиқлоли Амрикои Ҷанубӣ [[Франсиско де Миранда]] нисбат ба тамоми [[Дунёи Нав]] истифода бурдааст, вале махсусан барои заминҳое, ки таҳти ҳокимияти Испания ва Португалия буданд. Баъдтар ин номро [[Симон Боливар]] дар «Нома аз Ямайка» ({{Lang-es|Carta de Jamaica}}) пешниҳод кардааст. Ном ҳангоми таъсиси Ҷумҳурии федеративии Колумбия соли 1819 қабул шуд, ки қаламравҳои витсе-подшоҳии Гренадаи Нав (қаламравҳои имрӯзаи Колумбия, Панама, Венесуэла, Эквадор ва шимолу ғарби Бразилия) дохил буданд<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia" &#124; banrepcultural.org|author=Restrepo Piedrahíta, Carlos|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-29|archive-date=2017-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031185551/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=live}}</ref>. Аммо баъд аз ҷудошавии Эквадор ва Венесуэла кишвар номи Гренадаи Навро гирифт. Аз [[1858]] кишвар номи Конфедератсияи Гренада, ва соли [[1863]] номи Иёлоти Муттаҳидаи Колумбия гирифт. Аз [[1886]] номи имрӯза — '''Ҷумҳурии Колумбия''' устувор боқӣ монд. Ин ном аз тарафи ҳукуматҳои Эквадор ва Венесуэла баҳснок буд, зеро ба мероси умумии ин кишварҳо дахолат мекард, аммо ҳоло ин баҳсҳо муваққатан қатъ шудаанд<ref>{{cite web|url=http://todacolombia.com/historia-de-colombia/index.html|title=HISTORIA DE COLOMBIA: Informacion detallada Historia de Colombia - Precolombina Conquista y mas|publisher=www.todacolombia.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109094223/http://www.todacolombia.com/historia-de-colombia/index.html|url-status=live}}</ref>. Пайдоиши номи кишвар дар [[Суруди миллии Колумбия|Суруди милии Колумбия]] низ инъикос ёфтааст: {{Иқтибос|Сарзамини Колумб бо хуни каҳрамонон шуста шудааст. исп. Se baña en sangre de héroes la tierra de Colón|Сарзамини Колумб дар хуни қаҳрмонон шино кардааст. исп. Se baña en sangre de héroes la tierra de Colón|муаллиф=[[Рафаэл Нунес]]}} == Таърих == === Давраи то истеъмор === [[Акс:Parque_Arqueológico_de_San_Agustín-Mesita_A_12.jpg|чап|мини|220x220пкс|Ҳайкали қадимӣ дар [[Боғи бостоншиносии Сан-Агустин]]]] Ба туфайли ҷойгиршавиаш, Колумбияи имрӯза гузаргоҳ барои муҳоҷирони ибтидоӣ аз [[Мезоамрико]] ва [[Ҷазираҳои Антил|ҷазираҳои Кариб]] ба сӯи [[Андиҳо]] ва ҳавзаи [[Амазонка]] буд. [[Акс:Lost_City_Ruins.jpg|чап|мини|220x220пкс|Харобаҳои «[[Сюдад-Пердида|Шаҳри гумшуда»]] асри VIII то м.]] [[Акс:Muisca_raft_Legend_of_El_Dorado_Offerings_of_gold.jpg|чап|мини|Заврақчаи тиллоии [[Элдорадо]]. [[Чибча (тамаддун)|Фарҳанги муискаҳо]]]] Аввалин нишонаҳои ҳузури инсон дар қаламрави имрӯзаи Колумбия ба асрҳои XVII–XV то милод рост меояд. Дар ҳудуди имрӯзаи [[Богота]] қабилаҳои [[Палеоиндианҳо|палеоиндиан]] — шикориён ва ҷамъоварандагон зиндагӣ мекарданд, ки асосан дар водии дарёи [[Магдалена (дарё)|Магдалена]] сукунат доштанд<ref>{{Китоб|муаллиф=Correal, Urrego G.|унвон=Nuevas evidencias culturales pleistocenicas y megafauna en Colombia|нашр=Boletin de Arqueologia (8)|сол=1993|саҳифа=3—13}}</ref>. Маскангоҳи бостонии Пуэрто Ормига ({{Lang-es|Puerto Hormiga}}) ба давраи архаикии амрикоӣ (8–2 ҳазорсола то милод) мансуб аст. Ҳамчунин маълумот мавҷуд аст, ки минтақаҳои Эл-Абра ва Текендама дар вилояти [[Кундинамарка]] низ маскун будаанд. Намунаи қадимтарин кошӣ дар Колумбия дар маҳаллаи Сан Хасинто ({{Lang-es|San Jacinto}}) ёфт шудааст ва ба 5–4 ҳазорсола то милод тааллуқ дорад<ref>{{Китоб|муаллиф=John W. Hoopes|унвон=Ford Revisited: A Critical Review of the Chronology and Relationships of the Earliest Ceramic Complexes in the New World, 6000-1500 B.C.|нашр=Journal of World Prehistory. 8 (1)|сол=1994|саҳифа=1—49}}</ref>. Аҳолии бумӣ дар ҳудуди имрӯзаи Колумбия тақрибан аз 12,5 ҳазорсола то милод зиндагӣ мекунад. Қабилаҳои кӯчманчиёни шикорчӣ ва ҷамъовар аз маҳаллаҳои [[Эл-Абра]], Тибито ва Текендама, воқеъ дар наздикии Боготаи имрӯза, бо ҳамдигар ва бо қабилаҳои дигар дар водии дарёи Магдалена тиҷорат мекарданд<ref>{{Мақола|муаллиф=Van der Hammen, T; Correal, G|унвон=Prehistoric man on the Sabana de Bogotá: data for an ecological prehistory|нашр=Paleography, Paleoclimatology, Paleoecology|сол=1978|ҷилди=8|саҳифа=179—190}}</ref>. Байни 5 ва 1 ҳазорсола то милод ҷомеаи кишоварзӣ ба вуҷуд омад: қабилаҳои кӯчӣ ба таъсиси маскангоҳҳои доимӣ пардохтанд, кошӣ пайдо шуд. Аз оғози давраи мо дар қаламрави имрӯзаи Колумбия қабилаҳои ҳиндуҳо (карибҳо, аравақҳо, чибчаҳо) зиндагӣ мекарданд, ки дар миёни онҳо [[Чибча (тамаддун)|чибчаҳо]] бартарӣ доштанд. Дар дохили чибчаҳо ду анъанаи фарҳангӣ мутафовит [[тайрона]] ва [[Муискаҳо|муиска]] вуҷуд доштанд. Дар оғози ҳазораи якуми то милод гурӯҳҳои ҳиндиҳо, аз ҷумла намояндагони халқҳои [[Чибча (тамаддун)|муиска]], [[Кимбая (фарҳанг)|кимбайя]] ва [[тайрона]] ба низоми сиёсӣ — касикасгос ({{lang-es|cacicazgos}}) гузаштанд, ки сохтори пирамидалии ҳокимиятро таҳти роҳбарии касикҳо ифода мекард. Намояндагони қавми муиска асосан дар қаламрави муосири департаменти [[Бояка]] ва доманакӯҳи баландкӯҳи [[Кундинамарка]] зиндагӣ мекарданд, ки дар он ҷо онҳо [[Иттиҳоди муискаҳо]]<nowiki/>ро ташкил карданд. Онҳо ба кишти ҷуворимакка, картошка, киноа ва пахта машғул шуда, инчунин бо тилло, замруд, кулолгарии дастӣ ва намаки сангин бо халқҳои ҳамсоя савдо мекарданд. Ҷомеаи муискаҳо барои он замонҳо хеле тараққикарда ба ҳисоб мерафт ва яке аз тамаддунҳои пешрафта дар Амрикои Ҷанубӣ (пас аз [[Майя (тамаддун)|майя]] ва [[Империяи инкҳо|инкҳо]]) буд. Муискаҳо ҷавоҳиротро аз тилло ва хӯлаи тилло бо мис месохтанд; табақчаҳои тиллоӣ ҳамчун эквиваленти пулӣ истифода мешуданд. Муискаҳо Худои Офтобро ҳамчун манбаи ҳосилхезӣ мепарастиданд ва барои ӯ ҳайвонотро қурбонӣ меоварданд. Намояндагони қавми тайрона дар шимоли Колумбия, дар кӯҳсори [[Серра-Невада-де-Санта-Марта]] зиндагӣ мекарданд, дар ҳоле ки қавми кимбайя дар қаламравҳои наздики дарёи [[Каука (дарё)|Каука]] муқимӣ буданд<ref>{{Китоб|муаллиф=Álvaro Chaves Mendoza, Alvaro Chaves, Jorge Morales Gómez|унвон=Los indios de Colombia|ҷой=|нашркунанда=Editorial Abya Yala|сол=1995|саҳифаҳо=|саҳифаҳоро=349|isbn=9978041699|isbn2=}}</ref>. Аксари халқҳо деҳқон буданд, аммо сохтори иҷтимоии ҷамоаҳо фарқияти зиёд дошт: масалан, қавми [[Карибҳо (гурӯҳи халқҳо)|карибҳо]] дар ҳолати ҷанги доимӣ зиндагӣ мекарданд, дар ҳоле ки дигарон осоиштар зиндагӣ мекарданд<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hicol/hico3.htm|title=Los Pueblos Indígenas del Territorio Colombiano &#124; banrepcultural.org|author=Langebaek Rueda, Carl Henrik, pr, Melo, Jorge Orlando, 1942-|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109083852/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hicol/hico3.htm|url-status=live}}</ref>. Ҳамчунин ҷанубу ғарби кишварро [[Империяи инкҳо]] ишғол карда буданд<ref>{{Мақола|муаллиф=Ana María Groot de Mahecha|унвон=Intento de delimitación del territorio de los grupos étnicos Pastos y Quillacingas en el altiplaño Nariñense|пайванд=https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5130|забон=es|нашрия=Boletín de arqueología de la Fian|сол=1988|ҷилд=3|шумора=3|саҳифаҳо=3–31|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022822/https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5130}}</ref>. === Истеъмори испаниҳо === [[Акс:Cabo_de_la_Vela,_Colombia.jpg|мини|[[Вела (қулла)|Қуллаи Вела]], яке аз аввалин ҷойҳо дар Амрикои Ҷанубӣ, ки аврупоиҳо ба он ҷо омаданд]] Испании [[конкистадор]] [[Охеда, Алонсо де|Алонсо де Охеда]], ки қаблан бо [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] сафар карда буд, соли 1499 ба нимҷазираи [[Гуахира (нимҷазира)|Гуахира]] расид<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|title=La primera visión de las costas colombianas &#124; banrepcultural.org|author=del Castillo Mathieu, Nicolás|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114225829/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm|title=Biografia de Alonso de Ojeda|publisher=www.biografiasyvidas.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705072010/https://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm|url-status=live}}</ref>. Аз аввали асри XVI истеъмори Амрикои Ҷанубӣ аз ҷониби испаниҳо оғоз ёфт, ки дар баробари он қаламрави имрӯзаи Колумбия низ дохил мешуд. Аввалин колонияҳои испаниҳо дар соҳили [[Баҳри Кариб|Кариб]] ба вуҷуд омаданд, ки онҳоро кошифони испанӣ таҳти роҳбарии [[Родриго де Бастидас]] соли 1500 аввалин бор омӯхтанд<ref>{{cite web|url=https://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bastidas.htm|title=Biografia de Rodrigo de Bastidas|publisher=www.biografiasyvidas.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509165520/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bastidas.htm|url-status=live}}</ref>. Соли 1502 [[Христофор Колумб]] ба ҳавзаи [[Кариб]] омад<ref>{{cite web|url=https://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/colon_cristobal.htm|title=Biografia de Cristóbal Colón|publisher=www.biografiasyvidas.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705080948/https://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/colon_cristobal.htm|url-status=live}}</ref>. Соли 1508 [[Васко Нунес де Балбоа]] қаламрави халиҷи [[Ураба]]<nowiki/>ро омӯхт ва соли 1510 аввалин шаҳр дар қитъа — [[Санта-Мария-ла-Антигуа дел Дарен]]<nowiki/>ро бунёд кард<ref>{{cite web|url=https://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/balboa.htm|title=Biografia de Vasco Núñez de Balboa|publisher=www.biografiasyvidas.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705071936/https://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/balboa.htm|url-status=live}}</ref>. Баъди чанде дигар шаҳрҳо низ бунёд шуданд— [[Санта-Марта|Санта Марта]] соли 1525 ва [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] соли 1533<ref>{{Китоб|муаллиф=Trinidad Miranda Vázquez|унвон=La gobernación de Santa Marta (1570-1670)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=m5zI94b6u_4C&lpg=PP1&redir_esc=y|нашркунанда=Editorial CSIC - CSIC Press|сол=1976|саҳифаҳо=252|isbn=9788400042769|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030052/https://books.google.ru/books?id=m5zI94b6u_4C&lpg=PP1&redir_esc=y}}</ref><ref>{{Китоб|муаллиф=María del Carmen Borrego Plá|унвон=Cartagena de Indias en el siglo XVI|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hV-bQJo8wOIC&lpg=PP1&redir_esc=y|нашркунанда=Editorial CSIC - CSIC Press|сол=1983|саҳифаҳо=600|isbn=9788400054403|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030235/https://books.google.ru/books?id=hV-bQJo8wOIC&lpg=PP1&redir_esc=y}}</ref>. Соли 1536 [[Гонсало Хименес де Кесада]] бо 500 нафар экспедитсияро ба умқи қитъа роҳбарӣ намуд. Ӯ заминҳое, ки аз онҳо мегузашт, масеҳӣ карда, баъдан онҳоро подшоҳии [[Нав Гренада]] номид. Дар моҳи августи соли 1538 ӯ пойтахтро дар наздикии аҳолинишини [[Муиска|муискоҳо]] бо номи Баката бунёд карда, онро Санта Фе номид. Баъдан шаҳр бо номи Санта Фе де Богота маъруф гашт<ref>{{Книга|автор=John Michael Francis|заглавие=Invading Colombia: Spanish Accounts of the Gonzalo Jiménez de Quesada Expedition of Conquest|ссылка=https://books.google.ru/books?id=P1DEFqZ6c5QC&lpg=PP1&redir_esc=y|издательство=Penn State Press|год=2007|страниц=150|isbn=0271029366|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022826/https://books.google.ru/books?id=P1DEFqZ6c5QC&lpg=PP1&redir_esc=y}}</ref>. Ҳамзамон, ду конкистадори дигар низ сафарҳои муҳим ба умқи Амрикои Ҷанубӣ анҷом доданд. [[Себастиан де Белалькасар]], ки бо забти шаҳри муҳим барои [[Империяи инкҳо|Империяи Инкҳо]] — [[Кито]] маъруф аст, ба шимоли қитъа сафар карда, шаҳрҳои [[Кали (шаҳр)|Кали]]<nowiki/>ро соли 1536 ва [[Попаян (шаҳр)|Попаян]]<nowiki/>ро соли 1537 бунёд кард<ref>{{Книга|автор=Silvia Padilla Altamirano, María Luisa López Arellano, Adolfo Luis González Rodríguez|заглавие=La encomienda en Popayán: (tres estudios|ссылка=https://books.google.ru/books?id=785fTqvsPSEC&lpg=PP1&redir_esc=y|издательство=Editorial CSIC - CSIC Press|год=1977|страниц=432|isbn=9788400036126|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025908/https://books.google.ru/books?id=785fTqvsPSEC&lpg=PP1&redir_esc=y}}</ref>. Аз соли 1536 то 1539 конкистадори олмонӣ [[Николаус Федерман]] водии дарёи [[Ориноко (дарё)|Ориноко]]<nowiki/>ро гузашта, аз [[Кордилераи Шарқӣ (Колумбия)|Кордилераи Шарқӣ]] дар ҷустуҷӯи «шаҳри тиллоӣ» [[Элдорадо]] рафт<ref>{{Книга|автор=Massimo Livi Bacci|заглавие=El dorado en el pantano|ссылка=https://books.google.ru/books?id=tMEp1OPtF7QC&lpg=PP1&redir_esc=y|издательство=Marcial Pons Historia|год=2012|страниц=181|isbn=9788492820658|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030551/https://books.google.ru/books?id=tMEp1OPtF7QC&lpg=PP1&redir_esc=y}}</ref>. Афсонаи «шаҳри тиллоӣ» нақши калидӣ дар ҳавасмандии испаниҳо ва дигар аврупоиён барои кашфи заминҳои Гренадаи Нав дар асрҳои XVI ва XVII бозидааст<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/archaeology/el-dorado/|title=The Gilded Legend of El Dorado|date=2017-01-21|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055125/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/archaeology/el-dorado/|url-status=live}}</ref>. Конкистадорҳо аксаран бо қабилаҳое, ки бо ҳам душман буданд, иттифоқ мебастанд. Дар оянда ҳамин ҳампаймонҳои аҳолии бумӣ нақши ҳалкунанда дар тасарруф ва нигоҳдории ҳокимияти Испания дар қаламравҳои ишғолшуда бозиданд<ref>{{cite web|url=http://queaprendemoshoy.com/la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-la-interpretacion-de-los-siete-mitos-iii/|title=La Conquista del Nuevo Reino de Granada: la interpretación de los siete mitos (III)|website=QueAprendemosHoy.com|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2020-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209181225/http://queaprendemoshoy.com/la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-la-interpretacion-de-los-siete-mitos-iii/|url-status=live|accessdate=2025-10-03|archivedate=2020-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200209181225/http://queaprendemoshoy.com/la-conquista-del-nuevo-reino-de-granada-la-interpretacion-de-los-siete-mitos-iii/}}</ref>. Шумораи аҳолии бумӣ на он қадар аз ҷангҳои истило, балки бештар аз бемориҳои сирояти авруосиёӣ, ки муқовимати масуниятӣ надоштанд, мисли [[Обила]] ба шиддат коҳиш ёфт. Баробари хатаре, ки заминҳои нав хароб монанд, тоҷгузории Испания ҳуқуқи моликиятро ба ҳамаи хоҳишмандон барои колонизатсия таъсиси хоҷагиҳои бузург ва соҳиби конҳо шудан медод<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/economia/histecon/histecon2a.htm|title=Capítulo 1: La Formación de la Economía Colonial (1500-1740) &#124; banrepcultural.org|author=Avella, Mauricio, Bejarano Avila, Jesús Antonio, 1946-1999, Bernal, Joaquín, Colmenares, Germán, Errázuri, María, Melo, Jorge Orlando|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-30|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109160412/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/economia/histecon/histecon2a.htm|url-status=live}}</ref>. Дар асри XVI, баҳрнавардӣ ва дигар илмҳои марбут ба киштиронӣ дар Испания ба авҷи тараққиёт расиданд, бахусус ба шарофати фаъолияти [[Каса-де-Контратасон]]. Ин ба Испания бартарии бузург барои густариши нуфуз дар Амрикои Ҷанубӣ ва Марказиро эҳдо кард<ref>{{Книга|автор=Domingo, M. C.|заглавие=Alonso de Santa Cruz, cartógrafo y fabricante de instrumentos náuticos de la Casa de Contratación.|ответственный=|издание=Revista complutense de historia de América, (30)|место=|издательство=|год=2004|страницы=7—40|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. === Давраи истеъморӣ === [[Акс:1500_map_by_Juan_de_la_Cosa-North_up.jpg|мини|[[Харитаи Хуан де ла Коса]]. Қадимтарин харитаи Дунёи Нав (1500)]] [[Акс:Plaza_Central_o_Plaza_Principal—_Villa_de_Leyva,_Boyacá,_Colombia.jpg|чап|мини|[[Вилла-де-Лейва]]]] Соли 1549 [[Нав Гренада]] мақоми [[Аудиенсияи шоҳона|аудиенсия]] гирифт. Соли 1542 қаламравҳои Гренадаи Нав ҳамроҳи дигар дороиҳои Испания дар Амрикои Ҷанубӣ ба ҳайати [[Витсе-подшоҳии Перу|Вице-шоҳигарии Перу]] бо пойтахташ дар [[Лима]] дохил шуданд<ref>{{Китоб|муаллиф=John Huxtable Elliott|унвон=Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America, 1492-1830|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Q6ucuphGA3YC&lpg=PP1&hl=es&pg=PA124&redir_esc=y|нашркунанда=Yale University Press|сол=2007|саҳифаҳо=569|isbn=030012399X|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024359/https://books.google.ru/books?id=Q6ucuphGA3YC&lpg=PP1&hl=es&pg=PA124&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Соли 1547 Гренадаи Нав ба генерал-капитанӣ бо мақоми намояндатар табдил ёфт. Соли 1549 он мақоми [[аудиенсияи шоҳона]] гирифт, ки дар [[Санта-Фе-де-Богота]] ҷойгир буд ва дар он вақт вилоятҳои [[Санта-Марта]], Рио де Сан Хуан, Попаян, Гуаяна ва Картахена шомил буданд. Аммо қарорҳои муҳим то ҳол дар [[шӯрои ҳиндуҳо]] дар Испания қабул мешуданд<ref>{{Китоб|муаллиф=Julián Bautista Ruiz Rivera|унвон=Encomienda y mita en Nueva Granada en el siglo XVII|ссылка=https://books.google.ru/books?id=5R0dPbOImsUC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y|нашркунанда=Editorial CSIC - CSIC Press|сол=1975|саҳифаҳо=520|isbn=9788400041762|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011637/https://books.google.ru/books?id=5R0dPbOImsUC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Дар асри XVI аврупоиҳо ғуломонро аз Африка меоварданд. Аммо Испания натавонист [[Фактория|факторияҳо]] дар Африка таъсис диҳад, то ғуломонро мустақиман содир кунад. Аз ин рӯ, Империяи Испания низоми [[Асьенто|асенто]]<nowiki/>ро ҷорӣ намуд — ба тоҷирони кишварҳои дигар (асосан аз Португалия, Фаронса, Англия ва Ҳолланд) иҷозатномаи савдо бо ғуломон дар колонияҳоро медод<ref>{{Китоб|муаллиф=María Cristina Navarrete|унвон=Génesis y desarrollo de la esclavitud en Colombia siglos XVI y XVII|ссылка=https://books.google.ru/books?id=PH_cf27ucZAC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y|нашркунанда=Universidad del Valle|сол=2005|саҳифаҳо=380|isbn=9789586703383|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012155/https://books.google.ru/books?id=PH_cf27ucZAC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Китоб|муаллиф=Alvaro Gärtner|унвон=Los místeres de las minas: crónica de la colonia europea más grande de Colombia en el siglo XIX, surgida alrededor de las minas de Marmato, Supía y Riosucio|ссылка=https://books.google.ru/books?id=5cUdM30KwxkC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y|нашркунанда=Universidad de Caldas|сол=2005|саҳифаҳо=478|isbn=9789588231426|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004123/https://books.google.ru/books?id=5cUdM30KwxkC&lpg=PP1&hl=es&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Ҳамзамон одамоне низ буданд, ки ҳуқуқи инсон ва озодии халқҳои мазлумро ҳимоят мекарданд. Аз ҷумла, аҳолии бумӣ наметавонистанд ба ғуломӣ табдил дода шаванд, зеро онҳо шаҳрвандони ҳуқуқдори Тоҷи Испания ба шумор мерафтанд. Барои ҳифзи онҳо якчанд шакли моликияти замин таъсис ёфт, аз ҷумла ''ресгуардо'' (баъзан «резерватсия» меноманд). Қисми зиёди аҳолии бумии кӯҳистон дар чунин ресгуардоҳо — заминҳое, ки аз ҳукуматҳои колониявӣ гирифта буданд — маскан гирифтанд<ref name="autogenerated2">http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} с. 3</ref>. ''Ресгуардо'' моликияти дастаҷамъонаи ҷамоаи бумӣ ҳисоб мешуд (худи ҷамоа низ «ресгуардо» ном дошт), ва дар дохили он ҳар як ҳинду соҳиби қитъаи замин буд, ки аз он ҳамчун истифодабаранда ҳуқуқ дошт<ref name="autogenerated2" />. Дар сарварии ҷамоаи ресгуардо сардор ва шахсони мансабдори таъйинкардаи ӯ қарор доштанд<ref name="autogenerated2" />. Соли 1717 [[Витсе пошоҳии Гренадаи нав]] таъсис ёфт, аммо баъдан барои муддате аз байн рафт ва танҳо соли 1739 дубора барқарор карда шуд. Пойтахти он [[Богота]] буд. Ба ҳайати витсе пошоҳӣ баъзе вилоятҳои шимолу ғарбӣ дохил карда шуданд, ки қаблан ба [[Витсе пошоҳии Испанияи нав]] ё [[Витсе пошоҳии Перу]] мансуб буданд — асосан қаламравҳои [[Венесуэла]], [[Эквадор]] ва [[Панама]]. [[Богота]] ба яке аз марказҳои асосии идории Испания дар Дунёи Нав табдил ёфт, ҳамсаф бо [[Лима]] ва [[Мехико]], гарчанде аз рӯи баъзе нишондиҳандаҳои иқтисодӣ аз онҳо ақиб мемонд. Баъди он ки [[Англия]] соли 1739 ба Испания ҷанг эълон кард, [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] ба ҳадафи асосии нерӯҳои низомии Британия табдил ёфт, вале нақшаҳои онҳо баъди пирӯзии Испания дар [[Ҷанги барои гӯши Ҷенкинс]] ноком монданд. Дар рақобат бо Англия барои нуфуз дар [[Ҳиндустони Ғарбӣ|ҳавзаи Кариб]], тибқи натиҷаҳои ҷанг, испаниҳо ин минтақаҳоро то давраи [[Ҷанги ҳафтсола]] таҳти назорат нигоҳ доштанд<ref>{{Китоб|муаллиф=Jorge Cerdá Crespo|унвон=Conflictos coloniales: la guerra de los nueve años 1739-1748|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iHc5HlQpmmUC&lpg=PA3&hl=es&pg=PA3&redir_esc=y|нашркунанда=Universidad de Alicante|сол=2010|саҳифаҳо=293|isbn=9788497171274|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024348/https://books.google.ru/books?id=iHc5HlQpmmUC&lpg=PA3&hl=es&pg=PA3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2015/11/151102-colombia-shipwreck-cartagena-battle-1700s/|title=Did This Spanish Shipwreck Change the Course of History?|date=2015-11-02|access-date=2017-10-31|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107005727/https://news.nationalgeographic.com/2015/11/151102-colombia-shipwreck-cartagena-battle-1700s/|url-status=live}}</ref>. [[Мутис, Хосе Селестино|Хосе Селестино Мутис]] — рӯҳонӣ, [[Ботаника|ботаник]] ва [[риёзидон]] — аз ҷониби витсе пошоҳи Антонио Кабалеро ва Гонгора ба Гренадаи нав фиристода шуд, то табиати онро таҳқиқ намояд. Соли 1783 [[Экспедитсияи ботаникии шоҳона ба Гренадаи нав|Экспедитсияи ботаникии подшоҳӣ ба Гренадаи нав]] оғоз ёфт, ки дар ҷараёни он наботот ва ҳайвоноти минтақаро тасниф карданд. Соли 1803 бошад, дар [[Богота]] аввалин расадхона таъсис дода шуд<ref>{{Cite news|title=Цикл лекций профессора Хосе Антонио Амайя «Хосе Селестино Мутис (1732-1808) и его книга «Флора Боготы» в испанском вице-королевстве Новая Гранада в эпоху просвещения»|url=https://www.old.ilaran.ru/pdf/2015/Ciclo-de-conferencias-Amaya-rus.pdf|website=ИЛА РАН|date=2015|accessdate=2025-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240913195147/https://www.old.ilaran.ru/pdf/2015/Ciclo-de-conferencias-Amaya-rus.pdf|archivedate=2024-09-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://elviajero.elpais.com/elviajero/2014/09/16/actualidad/1410866749_685411.html|title=El primer observatorio de América {{!}} El Viajero {{!}} EL PAÍS|website=web.archive.org|date=2021-06-13|access-date=2024-09-13|archive-date=2021-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613000259/https://elviajero.elpais.com/elviajero/2014/09/16/actualidad/1410866749_685411.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. === Мубориза барои истиқлол === {{Мақолаи асосӣ|Эълони истиқлоли Колумбия}} [[Акс:Bolívar_en_Carabobo.jpg|чап|мини|[[Симон Боливар]], мубориз барои истиқлоли колонияҳои испанӣ дар Амрикои Лотинӣ]] Аз оғози давраи колонизатсия якчанд ҳаракатҳои шӯришӣ алайҳи истилогарони испанӣ ба амал омаданд, аммо бештари онҳо саркӯб ё тазъиф шуданд ва натавонистанд вазъро дар кишвар тағйир диҳанд. Ҳаракати охирини [[Эълони истиқлоли Колумбия|мубориза барои истиқлол]] тақрибан соли 1810 ба вуҷуд омад — пас аз эълони истиқлоли [[Сан-Доминго]] соли 1804, ки ба роҳбари шӯриш — [[Симон Боливар]] кумак кард, инчунин барои истиқлол [[Франсиско де Паула Сантандер]] нақши ҳалкунандаро дар мубориза бозида аст<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/socorro.htm|title=LA INDEPENDENCIA DEL SOCORRO EN LA GÉNESIS DE LA EMANCIPACIÓN COLOMBIANA. &#124; banrepcultural.org|author=Rodriguez Gómez, Juan Camilo|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-31|archive-date=2017-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110174547/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/socorro.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Мақола|муаллиф=Daniel Gutiérrez Ardila|унвон=Colombia y Haití: historia de un desencuentro (1819-1831)|пайванд=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0186-03482011000300003&lng=es&nrm=iso&tlng=en|нашрия=Secuencia|сол=December 2011|шумора=81|саҳифаҳо=67–93|issn=0186-0348|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107064359/http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0186-03482011000300003&lng=es&nrm=iso&tlng=en}}</ref>. Ҳаракатро [[Антонио Нарино]] оғоз намуд, ки бар зидди марказгароии Испания эътироз карда, шӯришгаронро алайҳи ҳокимияти он роҳбарӣ мекард. [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] моҳи ноябри соли 1811 эълони истиқлол кард<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/caribe.htm|title=LA INDEPENDENCIA DEL CARIBE COLOMBIANO 1810-1821 &#124; banrepcultural.org|author=Sourdis Nájera, Adelaida|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-31|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109105253/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero2010/caribe.htm|url-status=live}}</ref>. Соли 1811 [[Иёлоти Муттаҳидаи Гренадаи нав]] эълон гардид, ки роҳбарии онро [[Торрес Тенорио, Камило|Камило Торрес Тенорио]] ба уҳда дошт<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/node/88606|title=CONFEDERACIÓN DE LAS PROVINCIAS UNIDAS DE LA NUEVA GRANADA &#124; banrepcultural.org|author=Martínez Garnica, Armandao|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-31|archive-date=2017-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624131937/http://www.banrepcultural.org/node/88606|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor-din/acta-de-federacion-de-las-provincias-unidas-de-la-nueva-granada-27-de-noviembre-de-1811--0/html/008e5574-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_|title=Acta de Federación de las Provincias Unidas de la Nueva Granada, 27 de Noviembre de 1811 &#124; Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|author=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|publisher=www.cervantesvirtual.com|lang=es|access-date=2017-10-31|archive-date=2017-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625133814/http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor-din/acta-de-federacion-de-las-provincias-unidas-de-la-nueva-granada-27-de-noviembre-de-1811--0/html/008e5574-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_|url-status=live|accessdate=2025-10-04|archivedate=2017-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625133814/http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor-din/acta-de-federacion-de-las-provincias-unidas-de-la-nueva-granada-27-de-noviembre-de-1811--0/html/008e5574-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_}}</ref>. Мухолифати ду ҷараёни идеологӣ миёни ватандӯстон — федерализм ва марказгароӣ — ба ноустувории вазъи сиёсӣ дар кишвар овард. Баъди анҷоми [[Ҷангҳои Наполеон]] шоҳ [[Фердинанд VII]] қарор дод, ки барои бозпас гирифтани назорати шимоли Амрикои Ҷанубӣ нерӯҳои низомӣ фиристад. Мақоми витсе подшоҳии [[Гренадаи нав]] барқарор карда шуд, ки таҳти фармони [[Самано-и-Урибарри, Хуан Хосе де|Хуан Самано]] қарор дошт; режими ӯ онҳое, ки дар шӯришҳои ватандӯстона ширкат доштанд, муҷоҷзоти саъхт дод<ref>{{cite web|url=http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/morillo.html|title=Capitulos|author=Carlos Andrés Loaiza Osorio|publisher=docencia.udea.edu.co|access-date=2017-10-31|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027064057/http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/morillo.html|url-status=live|accessdate=2025-10-04|archivedate=2016-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027064057/http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/morillo.html}}</ref>. Ин саркӯбгариҳо мавҷи нави шӯришҳоро ба вуҷуд оварданд, ки онро ватандӯсти венесуэлӣ [[Симон Боливар]] роҳбарӣ мекард. Бо заъфи дохилии Испания, ин ҳаракат нақши ҳалкунанда дар эълони истиқлоли ниҳоӣ соли 1819 бозид<ref>{{Китоб|муаллиф=Javier Ocampo López|унвон=Historia ilustrada de Colombia|ссылка=https://books.google.ru/books?id=XzgpwLiJs5gC&lpg=PA1&pg=PA1&redir_esc=y|нашркунанда=Plaza y Janes Editores Colombia s.a.|сол=2006|саҳифаҳо=206|isbn=9789581403707|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107031822/https://books.google.ru/books?id=XzgpwLiJs5gC&lpg=PA1&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Муқовимати испанигароён соли 1822 дар [[Колумбия]] ва соли 1823 дар [[Венесуэла]] пурра аз байн бурда шуд<ref>{{Мақола|муаллиф=Jairo Gutiérrez Ramos|унвон=La Constitución de Cádiz en la Provincia de Pasto, Virreinato de Nueva Granada, 1812-1822|пайванд=http://revistadeindias.revistas.csic.es/index.php/revistadeindias/article/view/640|забон=es|нашрия=Revista de Indias|сол=2008-04-30|ҷилди=68|шумора=242|саҳифаҳо=207–224|issn=1988-3188|archive-date=2019-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508102302/http://revistadeindias.revistas.csic.es/index.php/revistadeindias/article/view/640}}</ref>. === Асри аввалини истиқлол === Қаламрави Гренадаи нав собиқ ба [[Колумбияи Бузург|Ҷумҳурии Колумбия]] (1819—1831) табдил ёфт, ки ба он заминҳои имрӯзаи [[Колумбия]], [[Панама]], [[Эквадор]], [[Венесуэла]], қисматҳое аз [[Гаяна]] ва [[Бразилия]] ва шимоли дарёи [[Маранон|Мараньон]] дохил мешуданд<ref>{{Китоб|муаллиф=Alexander Walker|унвон=Colombia, relación geográfica, topográfica, agrícola, comercial y política de este país: Adaptada para todo lector en general y para el comerciante y colono en particular|ссылка=https://books.google.ru/books?id=uVZsAAAAMAAJ&pg=PR1&redir_esc=y|нашркунанда=Banco de la República|сол=1822|саҳифаҳо=566|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020507/https://books.google.ru/books?id=uVZsAAAAMAAJ&pg=PR1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Конгресси Кукут соли 1821 конститутсияи ҷумҳуриро барои давлати тозатаъсис қабул кард. [[Симон Боливар]] аввалин президенти Колумбия ва [[Франсиско де Паула Сантандер]] — аввалин ноиби президент гардиданд<ref>{{cite web|url=http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/laconstitucion.html|title=Capitulos|author=Carlos Andrés Loaiza Osorio|publisher=docencia.udea.edu.co|access-date=2017-11-04|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025729/http://docencia.udea.edu.co/regionalizacion/irs-406/contenido/laconstitucion.html|url-status=live}}</ref>. Аммо вазъи ҷумҳурии нав бо сабаби ихтилофҳои сиёсӣ ва марзӣ ноустувор буд ва соли 1830 се кишвар аз ҳайати он хориҷ шуданд — [[Ҷумҳурии Гренадаи нав|Гренадаи нав]], [[Эквадор]] ва [[Венесуэла]]. Соли 1860 [[Ҷанги шаҳрвандии Колумбия (1860—1862)]] оғоз ёфт, ки ду сол идома ёфта, бо таъсиси [[Иёлоти Муттахидаи Колумбия]] соли 1863 анҷом ёфт. Ин давлат то соли 1886 вуҷуд дошт, ки дар он ҷумҳурӣ ба таври ниҳоӣ бо номи [[Колумбия|Ҷумҳурии Колумбия]] ташаккул ёфт. Дар кишвар ихтилофҳои дохилӣ байни ҳизбҳо идома доштанд, ки аксар вақт ба ҷангҳои хунин меоварданд. Аз ҳама бузургтарини онҳо [[Ҷанги ҳазоррӯза]] (1899—1902) буд, ки дар натиҷаи он [[Панама]] аз Колумбия ҷудо шуд. [[Колумбия]] аввалин давлати дорои ҳукумати конститутсионӣ дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] буд. [[Ҳизби либералии Колумбия|Ҳизби либералӣ]] ва [[Ҳизби муҳофизакори Колумбия|Ҳизби муҳофизакор]], ки мутаносибан солҳои 1848 ва 1849 таъсис ёфтанд, куҳантарин ҳизбҳои сиёсии боқимонда дар қораи Амрико ба шумор мераванд<ref>{{Китоб|муаллиф=Juan Fernando Londoño|унвон=Partidos políticos y think tanks en Colombia|нашркунанда=|сол=2009|саҳифаҳо=127—156}}</ref>. Соли 1851 дар кишвар [[ғуломдорӣ]] пурра бекор карда шуд<ref>{{Мақола|муаллиф=Eduardo Restrepo|унвон=Argumentos abolicionistas en Colombia|пайванд=http://revistas.unisinos.br/index.php/historia/article/view/6183|забон=pt|нашрия=História Unisinos|сол=2006|ҷилди=10|шумора=3|саҳифаҳо=293–306|issn=2236-1782|doi=10.4013/6183|archive-date=2017-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708173736/http://revistas.unisinos.br/index.php/historia/article/view/6183}}</ref>. === Замони муосир === [[Акс:Tratado_de_Paz_del_Wisconsin.jpg|мини|Имзои созишномаи сулҳ дар киштии ҷангии «Висконсин», соли 1902]] Дар оғози асри XX [[Колумбия]] дар ҳолати ҷанги шаҳрвандӣ ворид шуд. Дар натиҷаи ин ҷанг, инчунин муфлисшавии кишвар ва манфиатҳои иқтисодии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]], [[Ҷудо шудани Панама аз Колумбия|Панама аз ҳайати ҷумҳурӣ]] соли 1903 хориҷ гардид<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/junio2004/panama%20ultimo.htm|title=Panamá: el último año &#124; banrepcultural.org|author=Santos Molano, Enrique|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009021454/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/junio2004/panama%20ultimo.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/node/86421|title=Separación de Panamá: la historia desconocida &#124; banrepcultural.org|author=Beluche, Olmedo|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-11-04|archive-date=2018-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116174922/http://www.banrepcultural.org/node/86421|url-status=live}}</ref>. Пас аз анҷоми ҷанг [[Рафаэл Рейес Прието|Рафаэл Рейес]] (1904—1909) президенти кишвар интихоб шуд. Ӯ [[Конгресс|Конгрессро]] пароканда карда, ба ҷои он [[Маҷлиси муассисон|Маҷлиси муассисонро]] таъсис дод, ки ба он ваколатҳои [[Диктатор|диктаторона]] дода шуданд<ref>{{cite web|url=https://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-880823|title=RAFAEL REYES PRIETO 1849 - 1921|author=Casa Editorial El Tiempo|publisher=El Tiempo|lang=es|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021611/http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-880823|url-status=live}}</ref>. Дар давраи ҳукмронии Рейес дар кишвар тартибот барқарор гардид, иқтисод устувор шуд, раванди саноатигардонӣ ва муосирсозии давлат оғоз ёфт<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/node/32492|title=Rafael Reyes &#124; banrepcultural.org|author=Mayor Mora, Alberto, 1945-|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012803/http://www.banrepcultural.org/node/32492|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/julio2004/quinquenio.htm|title=El quinquenio de la modernización &#124; banrepcultural.org|author=Santos Molano, Enrique, 1942-|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-11-04|archive-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109053333/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/julio2004/quinquenio.htm|url-status=live}}</ref>. Соли 1921, ҳафт сол пас аз анҷоми сохтмони канал, [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ба [[Колумбия]] 25 миллион [[доллари ИМА]] ҳамчун [[ҷубронпулӣ]] пардохт кард ва дахолати [[Рузвелт, Теодор|Теодор Рузвелт]]<nowiki/>ро дар ҷудо шудани [[Панама]] эътироф кард. Дар посух, Колумбия истиқлоли Панамаро расман пазируфт<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/node/86422|title=El tratado Urrutia - Thomson &#124; banrepcultural.org|author=Morales De Gómez, Teresa|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-11-13|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115020147/http://www.banrepcultural.org/node/86422|url-status=live}}</ref>. Соли 1930 ҳукмронии [[Ҳизби муҳофизакори Колумбия|ҳизби муҳофизакор]] ба поён расид; барои аввалин бор аз соли 1886 [[Ҳизби либералии Колумбия|либералҳо]] пирӯз шуданд. Бо сари қудрат омадани [[Энрике Олайя Эррера]] (1930—1934) даврае оғоз ёфт, ки таърихшиносон онро «Ҷумҳурии либералӣ» меноманд, зеро либералҳо аз соли 1930 то 1946 пайваста кишварро идора мекарданд. Дере нагузашта ин давраи субот ба низои хунин кашида шуд, ки аз охири солҳои 1940 оғоз шуда, то соли 1958 идома ёфт ва бо номи [[Ла Виоленсия]] маъруф аст. Сабаби асосӣ ихтилофоти байни ду ҳизби сиёсӣ буд ва ангезандаи он — қатли номзади президентӣ аз ҳизби либерал [[Хорхе Элесер Гайтан]] рӯзи 9 апрели соли 1948 гардид. Пас аз қатл ошӯбҳои оммавӣ сар заданд, ки бо номи [[Боготасо]] маъруфанд; онҳо тамоми кишварро фаро гирифтанд ва ҷони тақрибан 300 ҳазор колумбиягиро гирифтанд<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/1869059|автор=Н. С. Иванов|статья=«БОГОТАСО»|том=3|страницы=663|архив=https://web.archive.org/web/20171114040422/https://bigenc.ru/world_history/text/1869059|архив дата=2017-11-14}}</ref>. Соли 1950, баъди интихоб шудани [[Лауреано Гомес Кастро|Лауреано Гомес]] президент, Колумбия ба [[Ҷанги Корея]] пайваст ва ягона кишвари Амрикои Лотинӣ шуд, ки дар он ҷанг ҳамчун иттифоқчии ИМА ширкат дошт. Ҷангҷӯёни колумбиявӣ махсусан дар [[Ҷанги Олд Балди]] муқовимати шадид нишон доданд. Аз соли 1964 то соли 2016 дар [[Колумбия]] [[Ҷанги шаҳрвандии Колумбия (1964—2016)|ҷанги шаҳрвандӣ байни ҳукумат ва шуришгарони коммунист]] (бо дастгирии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]]) идома дошт. Қувваҳои асосие, ки бар зидди [[Ҳизбҳои ростгаро|ростгароён]] ҷангиданд, [[Қувваҳои мусаллаҳи инқилобии Колумбия — Артиши халқӣ]] (ФАРК) ва [[Артиши озодии миллӣ (Колумбия)|Артиши озодии миллӣ]] (АНО) буданд<ref name=":0">{{cite web|url=http://conjuncture.ru/colombia_01-02-2012/|title=Колумбия: партизаны не сдаются|author=Иван Коновалов|date=2010-02-01|lang=ru|access-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929191948/http://conjuncture.ru/colombia_01-02-2012/|archive-date=2015-09-29|url-status=dead|accessdate=2025-10-07|archivedate=2015-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929191948/http://conjuncture.ru/colombia_01-02-2012/}}</ref>. Дар ҷанг инчунин гурӯҳҳои [[Ултраростгаро|ултраростгарои]] мусаллаҳ («парамилитарес») ширкат доштанд. Аз ҳама бузургтарини онҳо [[Қувваҳои муттаҳидаи худмудофиаи Колумбия]] (AUC) буданд, ки бо дастгирии давлат ва заминдорони бузурги чорводор («ганадерос») моҳи апрели соли 1997 таъсис ёфтанд, то бо партизанҳои марксист мубориза баранд. Баъзан онҳо якҷо бо қувваҳои мусаллаҳи расмии Колумбия меҷангиданд. Дар аввали соли 2006 ин гурӯҳҳо ҳамчун ташкилоти террористӣ эътироф гардида, фаъолияти худро қатъ карданд. Соли 2016 байни ФАРК ва ҳукумат созишномаи [[оташбас]] имзо шуд<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/09/colombia-farc-sign-historic-pact-52-year-war-160926211928052.html|title=Colombia and FARC sign historic pact ending 52-year war|publisher=www.aljazeera.com|lang=en|access-date=2017-11-13|archive-date=2017-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114040215/http://www.aljazeera.com/news/2016/09/colombia-farc-sign-historic-pact-52-year-war-160926211928052.html|url-status=live}}</ref>. 1 сентябри соли 2017 тақрибан 1200 вакили анҷумани ФАРК дар [[Богота]] барои табдил додани ин ҳаракат ба ҳизби сиёсӣ раъй доданд. Дар охири моҳи августи соли 2019 яке аз роҳбарони ФАРК [[Иван Маркес]] дар ҳалқаи чандин нафар дар либоси низомӣ видеои изҳоротӣ нашр кард, ки дар он аз азсаргирии муборизаи мусаллаҳона алайҳи ҳукумат хабар дод. Аксари собиқ ҳамсафонаш Маркесро дастгирӣ накарданд, аммо аъзоёни радикалӣ изҳор доштанд, ки омодаанд бо [[Артиши озодии миллӣ (Колумбия)|Артиши озодии миллӣ]] муттаҳид шаванд. Соли 2022 президенти кишвар номзади коалитсияи чапгарои миёна [[Созишномаи таърихӣ|«Созишномаи таърихӣ»]] — [[Петро, Густаво|Густаво Франсиско Петро Уррего]] интихоб гардид, ки 50,44 фоиз овоз гирифт. 3 июни соли 2025 [[Маҷмаи Умумии СММ]] [[Колумбия|Колумбияро]] узви ғайридоимии [[Шӯрои Амнияти СММ]] барои давраи дусолаи аз 1 январи соли 2026 оғозшаванда интихоб намуд<ref>[https://www.america-times.com/general-assembly-elects-bahrain-colombia-democratic-republic-of-the-congo-latvia-liberia-non-permanent-security-council-members-proclaims-11-july-world-horse-day/ «General Assembly Elects Bahrain, Colombia, Democratic Republic of the Congo, Latvia, Liberia Non-Permanent Security Council Members, Proclaims 11 July World Horse Day»] «America Times News» Service, 3 June 2025{{ref-en}}</ref>. == Сиёсат ва ҳукумат == Сарвари давлат ва ҳукумат дар кишвар [[Президент]] аст, ки аз ҷониби мардум ба муддати чаҳор сол интихоб мешавад ва ҳуқуқи интихоб шудан барои давраи дуюмро надорад. [[19 июн|19 июни]] [[соли 2022]] даври дуюми [[Интихоботи президентии Колумбия (2022)|интихоботи президентии навбатӣ]] баргузор гардид, ки дар он номзади коалитсияи чапгарои миёна [[Созишномаи таърихӣ|«Созишномаи таърихӣ»]] ва сенатор [[Густаво Петро|Густаво Франсиско Петро Уррего]] бо гирифтани 50,42 фоизи овозҳо пирӯз шуд. Рақиби асосии ӯ — номзади мустақил [[Родолфо Эрнандес|Родолфо Эрнандес Суарес]] — 47,35 фоиз овоз гирифт. [[7 август|7 августи]] соли 2022 Густаво Франсиско Петро Уррего ба вазифаи [[Президенти Колумбия]] ворид гардид<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lastnews/2010/08/08/n_1531076.shtml|title=Дар Колумбия маросими савгандёдкунии президенти нав баргузор шуд|date=2010-08-08|publisher=[[Газета.Ru]]|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703230033/https://www.gazeta.ru/news/lastnews/2010/08/08/n_1531076.shtml|url-status=live}}</ref>. Ҳукумат аз ҷониби коалитсияи ҳизбҳои асосӣ ташкил шудааст — [[Созишномаи таърихӣ|«Созишномаи таърихии Колумбия метавонад»]], [[Ҳизби сабзҳои Колумбия|Ҳизби сабзҳо]], [[Ҳизби либералии Колумбия|Ҳизби либерал]], [[Ҳизби коммунистии Колумбия|Ҳизби коммунист]], [[Ҳизби иҷтимоии ваҳдати миллӣ|Ҳизби ваҳдати миллӣ]], [[Ҳизби муҳофизакори Колумбия|Ҳизби муҳофизакор]] ва ҳизби «Тағйироти радикалӣ», инчунин ҳафт ҳизби хурдтаре, ки номзадии Густаво Петроро пуштибонӣ карданд. Парламенти он аз ду палата иборат аст: [[Конгресси Колумбия]] аз [[Сенати Колумбия|Сенат]] (102 курсӣ) ва [[Палатаи намояндагони Колумбия|Палатаи намояндагон]] (166 курсӣ) иборат мебошад. Ҳар ду шӯро аз ҷониби мардум ба муҳлати чаҳор сол интихоб мешаванд. === Ҳизбҳои сиёсӣ === Ҳизбҳои асосӣ (бар асоси натиҷаҳои [[Интихоботи парлумонии Колумбия (2010)|интихоботи моҳи марти соли 2010]]): * [[Ҳизби иҷтимоии ваҳдати миллӣ]] — миёнгаро, 27 сенатор ва 48 намоянда. * [[Ҳизби муҳофизакори Колумбия|Ҳизби муҳофизакор]] — ростгарои миёна, 23 сенатор ва 38 намоянда. * [[Ҳизби либералии Колумбия|Ҳизби либерал]] — чапгарои миёна, 18 сенатор ва 39 намоянда. * [[Ҳизби ҳамгироии миллӣ]] — миёнгаро, 8 сенатор ва 12 намоянда. * [[Тағйироти радикалӣ]] — миёнгаро, 8 сенатор ва 14 намоянда. * [[Қутби демократии алтернативӣ]] — чапгаро, 8 сенатор ва 4 намоянда. * [[Ҳизби сабзҳои Колумбия|Ҳизби сабзҳо]] — чапгарои миёна, 5 сенатор ва 3 намоянда. * [[Ҳаракати мустақили навсозии куллӣ]] — 1 сенатор ва 2 намоянда. Илова бар ин, дар Палатаи намояндагон боз 4 ҳизби дигар бо 1—2 намоянда ҳузур доранд. == Бахшбандии кишварӣ == [[Акс:Colombia, administrative divisions - ru - colored (+box).svg|thumb|right|400px|Тақсимоти маъмурии Колумбия]] '''Тақсимоти маъмурии Колумбия''' мувофиқи [[Конститутсияи Колумбия|Конститутсияи соли 1991]]<ref>http://confinder.richmond.edu/admin/docs/colombia_const2.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110927011859/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/colombia_const2.pdf |date=2011-09-27 }} Columbia Constitution 1991</ref> ва тағйироту иловаҳои баъдии он, инчунин қонуни №136 аз [[2 июн]]и соли 1994 муайян шудааст<ref name="Entidades">{{cite web |url=http://www2.igac.gov.co/igac_web/contenidos/plantilla_anclasDocs_cont_contDocs.jsp?idMenu=347|url-status=dead|title=Entidades Territoriales |date=2011-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104104458/http://www2.igac.gov.co/igac_web/contenidos/plantilla_anclasDocs_cont_contDocs.jsp?idMenu=347 |archive-date=2013-11-04 }}</ref>. Се сатҳи асосии тақсимоти маъмурӣ мавҷуд аст. Дар сатҳи аввал — [[Департаментҳои Колумбия|департаментҳо]] ва Округи пойтахти [[Богота]] қарор доранд, сатҳи дуюмро Мунитсипалитетҳо ташкил медиҳанд. Дар баъзе департаментҳо як сатҳи иловагии маъмурӣ вуҷуд дорад, ки вобаста ба минтақа бо номҳои гуногун шинохта мешавад — музофотҳо ё зерминтақаҳо. '''Департаментҳо''' {|class="wikitable" ! № ! Департамент ! Маркази маъмурӣ ! Масоҳат, км² ! Аҳолӣ (2005) ! Зичии аҳолӣ (нафар/км²) |- | 1 | [[Амасонас (Колумбия)|Амасонас]] | [[Летисия]] |align="right"| 109 665 |align="right"| 56 036 |align="right"| 0,51 |- | 2 | [[Антиокия]] | [[Медельин]] |align="right"| 63 612 |align="right"| 5 671 689 |align="right"| 89,16 |- | 3 | [[Араука (департамент)|Араука]] | [[Араука (шаҳр)|Араука]] |align="right"| 23 818 |align="right"| 208 605 |align="right"| 8,76 |- | 4 | [[Атлантико]] | [[Барранкиля]] |align="right"| 3 388 |align="right"| 2 112 128 |align="right"| 623,41 |- | 5 | [[Боливар (департамент)|Боливар]] | [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] |align="right"| 25 978 |align="right"| 1 860 445 |align="right"| 71,62 |- | 6 | [[Бояка]] | [[Тунха]] |align="right"| 23 189 |align="right"| 1 211 186 |align="right"| 52,23 |- | 7 | [[Кальдас]] | [[Манисалес]] |align="right"| 7 888 |align="right"| 908 841 |align="right"| 115,22 |- | 8 | [[Какета (департамент)|Какета]] | [[Флоренсия (Какета)|Флоренсия]] |align="right"| 88 965 |align="right"| 404 896 |align="right"| 4,55 |- | 9 | [[Касанаре]] | [[Йопал]] |align="right"| 44 640 |align="right"| 282 452 |align="right"| 6,33 |- | 10 | [[Каука]] | [[Попаян (шаҳр)|Попаян]] |align="right"| 29 308 |align="right"| 1 244 886 |align="right"| 42,48 |- | 11 | [[Сесар (департамент)|Сесар]] | [[Валледупар]] |align="right"| 22 905 |align="right"| 879 914 |align="right"| 38,42 |- | 12 | [[Чоко (департамент)|Чоко]] | [[Кибдо]] |align="right"| 46 530 |align="right"| 441 395 |align="right"| 9,49 |- | 13 | [[Кордова (департамент)|Кордова]] | [[Монтерия]] |align="right"| 25 020 |align="right"| 1 472 699 |align="right"| 58,86 |- | 14 | [[Кундинамарка]] | [[Богота]] |align="right"| 22 653 |align="right"| 2 228 478 |align="right"| 98,37 |- | 15 | [[Гуайния]] | [[Инирида]] |align="right"| 72 238 |align="right"| 43 314 |align="right"| 0,60 |- | 16 | [[Гуавьяре (департамент)|Гуавьяре]] | [[Сан-Хосе-дель-Гуавьяре]] |align="right"| 53 460 |align="right"| 133 326 |align="right"| 2,49 |- | 17 | [[Уила (департамент)|Уила]] | [[Нейва (Колумбия)|Нейва]] |align="right"| 19 890 |align="right"| 1 006 797 |align="right"| 50,62 |- | 18 | [[Гуахира (департамент)|Гуахира]] | [[Риоача]] |align="right"| 20 848 |align="right"| 623 250 |align="right"| 29,89 |- | 19 | [[Магдалена (департамент)|Магдалена]] | [[Санта-Марта]] |align="right"| 23 188 |align="right"| 1 136 901 |align="right"| 49,03 |- | 20 | [[Мета (департамент)|Мета]] | [[Вилявисенсио]] |align="right"| 85 635 |align="right"| 789 276 |align="right"| 9,22 |- | 21 | [[Нариньо]] | [[Пасто (Колумбия)|Пасто]] |align="right"| 33 268 |align="right"| 1 521 777 |align="right"| 45,74 |- | 22 | [[Путумайо]] | [[Мокоа]] |align="right"| 24 885 |align="right"| 299 286 |align="right"| 12,03 |- | 23 | [[Киндио]] | [[Армения (Колумбия)|Армения]] |align="right"| 1 845 |align="right"| 518 691 |align="right"| 281,13 |- | 24 | [[Рисаральда]] | [[Перейра (шаҳр)|Перейра]] |align="right"| 4 140 |align="right"| 863 663 |align="right"| 208,61 |- | 25 | [[Сан-Андрес ва Провиденсия]] | [[Сан-Андрес (Сан-Андрес-и-Провиденсия)|Сан-Андрес]] |align="right"| 52 |align="right"| 59 573 |align="right"| 1145,63 |- | 26 | [[Сантандер (департамент)|Сантандер]] | [[Букараманга]] |align="right"| 30 537 |align="right"| 1 916 336 |align="right"| 62,75 |- | 27 | [[Шимолии Сантандер]] | [[Кукута]] |align="right"| 21 658 |align="right"| 1 228 028 |align="right"| 56,70 |- | 28 | [[Сукре (департамент)|Сукре]] | [[Синселехо]] |align="right"| 10 917 |align="right"| 765 285 |align="right"| 70,10 |- | 29 | [[Толима]] | [[Ибаге]] |align="right"| 23 562 |align="right"| 1 335 177 |align="right"| 56,67 |- | 30 | [[Валле-дель-Каука]] | [[Кали (шаҳр)|Кали]] |align="right"| 22 140 |align="right"| 4 060 196 |align="right"| 183,39 |- | 31 | [[Ваупес]] | [[Миту]] |align="right"| 54 135 |align="right"| 27 124 |align="right"| 0,50 |- | 32 | [[Вичада]] | [[Пуэрто-Карреньо]] |align="right"| 100 242 |align="right"| 55 158 |align="right"| 0,55 |- | — | [[Санта-Фе-де-Богота]] | [[Богота]] |align="right"| 1 776 |align="right"| 7 363 762 |align="right"| 4146,26 |-style="background: #CCC;" |colspan="3" align="center"| Дар умум |align="right"| 1 141 975 |align="right"| 42 730 570 |align="right"| 37,42 |} == Ҷуғрофия == [[Колумбия]] яке аз се давлати [[Амрикои Ҷанубӣ]] аст, ки ҳам ба [[Уқёнуси Ором]] ва ҳам ба [[Уқёнуси Атлантик]] роҳ дорад (дигар давлатҳо — [[Панама]] ва [[Чили]]<nowiki/>мебошанд). Колумбия дар ғарб аз ҷониби [[Уқёнуси Ором]], дар шимолу ғарб бошад аз ҷониби [[Баҳри Кариб]] иҳота шудааст. Дар ғарби кишвар аз шимол то ҷануб [[Кордилераҳои Анд]] тӯл мекашанд, ки онҳоро [[Рӯдхонаҳои Колумбия|рӯдхонаҳои]] [[Магдалена (дарё)|Магдалена]], [[Каука (дарё)|Каука]] ва дигар рӯдҳои хурд ҷудо мекунанд. Дар шарқи кишвар баландкӯҳҳо ҷойгиранд, ки онҳоро шохаҳои [[Амазонка (дарё)|Амазонка]] бурида мегузаранд. Дар соҳилҳо пастиҳои васеъ паҳн шудаанд. === Минтақаҳои табиӣ === Дар шимоли Колумбия Пастии назди Кариб ҷойгир аст, ки иқлими субэкватории хушк дорад. Дар ин минтақа бандарҳои асосии кишвар ва минтақаҳои истироҳатӣ, ки сайёҳони хориҷиро ҷалб мекунанд, ҷойгиранд. Дар ҳамин ҷо кӯҳҳои ҷудогонаи Серра-Невада-де-Санта-Марта бо қуллаи барфпӯши Кристобал-Колон (5775 м) воқеанд, ки баландтарин нуқтаи Колумбия ба шумор меравад. Соҳили ғарбиро пастии танги [[Уқёнуси Ором]] ишғол кардааст, ки дар он боришоти зиёд тамоми сол идома меёбад ва мавҷҳо хеле баланданд. Аз ин сабаб, соҳилҳои ин минтақа барои сайёҳон чандон маъруф нестанд. Дар ин минтақа мангрҳои зич рушд ёфтаанд. Дар ҷануби кишвар Андҳо ба се занҷираи параллел ҷудо мешаванд — Кордилераи ғарбӣ, Кордилераи марказӣ ва Кордилераи шарқӣ, ки ба самти шимол бештар аз се ҳазор километр тӯл мекашанд. Дар байни онҳо водиҳои ҳосилхез ҷойгиранд, ки қисми зиёди аҳолии Колумбия дар он зиндагӣ мекунад. Аммо мавҷудияти [[Вулқон|вулқонҳои]] фаъолу хомӯш ва [[Заминларза|сейсмикии]] баланд ба аҳолӣ ва хоҷагии кишвар зарар мерасонад. Қисми колумбиягии Лянос — минтақаи ҳамвори [[Оринокия]] дар ҷануб — барои зиндагӣ мусоид аст, вале таърихан камаҳолӣ мондааст. Иқлими субэкватории гарму намнок бо тобистони сербориш ва зимистони хушк сабаби паҳншавии [[Саванна|саваннаҳои]] алафӣ ва ҷангалҳои галерӣ дар канори рӯдҳо мегардад. Ҷанубу шарқи кишварро [[Ҷангалҳои Амазонка|ҷангалҳои амазонӣ]] фаро гирифтаанд, ки дар минтақаи экватории ҳамеша намнок ҷой доранд. [[Селва]] бо растаниҳои серқабата (то 70 м баландӣ) ва гуногунии зиёди ҳайвонот машҳур аст. Бо вуҷуди ин, танҳо 1 фоизи аҳолии кишвар дар ин минтақа зиндагӣ мекунад. === Иқлим === Дар ҳудуди Колумбия асосан ду навъи иқлим ҳукмрон аст — иқлими экваторӣ ва иқлими субэкваторӣ. Ҳарорати миёнаи моҳона дар пастиҳо тақрибан +35 °C буда, дар кӯҳҳо (2000–3000 м) аз +13 то +16 °C мебошад. Миқдори боришот аз 150 мм дар шимолу шарқ то 10 000 мм дар баъзе минтақаҳо мерасад. === Наботот === Тақрибан 10 фоизи эндемикҳои растании ҷаҳон дар Колумбия мерӯянд<ref>{{cite web|url=https://www.usergioarboleda.edu.co/|title=Universidad Sergio Arboleda Estudios de pregrado, postgrado, educación continuada|access-date=2019-11-28|archive-date=2020-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121060210/https://www.usergioarboleda.edu.co/|url-status=live|accessdate=2025-10-08|archivedate=2020-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200121060210/https://www.usergioarboleda.edu.co/}}</ref>. Дар соҳили [[Баҳри Кариб]] ҷангалҳои мангрӣ ҳукмронанд, дар пастиҳои шимолӣ ва соҳилҳои Уқёнуси Ором — ҷангалҳои ҳамешасабз, дар шимолу шарқ бошад саваннаҳо (бо номи «льянос»). Дар Андҳо растаниҳо вобаста ба баландӣ тағйир меёбанд: доманакӯҳҳои ҷангалпӯш ба буттазор ва алафзорҳои баландкӯҳӣ мегузаранд. Орхидея ''Cattleya trianae'' (катлеяи Триана) гули миллӣ ва палмаи воскавии Киндио ''Ceroxylon quindiuense'' — дарахти миллии Колумбия ба шумор мераванд. === Ҳайвонот === Фаунаи кишвар низ бисёр ғанӣ ва гуногун аст — [[Шапарак|шапалакҳо]], пиранҳаҳо, [[Маймун|маймунҳо]], [[Хирс|хирсҳо]], юзҳо, кондорҳо, [[Мор|морҳо]] ва колибрӣ дар ин ҷо зиндагӣ мекунанд. == Иқтисодёт == Аз [[1 январ]]и [[соли 2020]] ҳадди ақали музди меҳнат дар Колумбия 877 802 песо (267,76 [[доллари ИМА|$]])-ро ташкил медиҳад, ба иловаи субсидияи ҳатмии роҳкиро ба андозаи 102 854 песо (31,71 $). Яъне ҳамагӣ тақрибан 980 656 песо (299,14 $) дар як моҳ<ref>{{cite web |url=https://www.elpais.com.co/ultimo-minuto/salario-minimo-2020-en-colombia-se-definio-por-decreto-asi-quedo-el-aumento.html |title=Salario mínimo 2020: así quedó el aumento en Colombia|access-date=2020-01-09 |archive-date=2020-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112002609/https://www.elpais.com.co/ultimo-minuto/salario-minimo-2020-en-colombia-se-definio-por-decreto-asi-quedo-el-aumento.html |url-status=live }}</ref>. '''Афзалиятҳо''': қариб худкифо будан дар таъминоти энержӣ ба шарофати захираҳои нафт ва ангишт, ҳамчунин неругоҳҳои барқи обӣ. Иқтисоди солими диверсификатсияшудаи содиротгаро, пеш аз ҳама қаҳва ва ангишт. '''Нуқсонҳо''': муомилоти маводи мухаддир, фасодкорӣ ва ноустувории сиёсӣ сармоягузоронро метарсонанд. Саноат рақобатпазир нест. Бекорӣ баланд аст (соли 2008 — 11,3 %). Ноустувории нархҳои ҷаҳонии қаҳва. Мушкилоти сиёсати хориҷӣ бинобар содироти кокаин. ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар соли 2009 — 5,1 ҳазор доллар (мавқеи 110-ум дар ҷаҳон). Зери хатти камбизоатӣ — 47% аҳолӣ (соли 2008). Бекорӣ — 12 % (соли 2009). Бар асоси маълумоти Бонки Ҷаҳонӣ, ММД ба ҳар сари аҳолии Колумбия дар соли 2012 — 7,751 ҳазор доллар (мавқеи 75-ум дар ҷаҳон). Ҳамзамон ҳаҷми умумии ММД 502,8 млрд доллари ИМА буд, ки ба Колумбия мақоми 25-умро дар ҷаҳон дод. === Тиҷорати хориҷӣ === Содирот (44,24 млрд доллар, дар соли 2017): [[нафтӣ|маҳсулоти нафтӣ]], [[қаҳва]], [[ангишт]], [[никел]], [[замруд|замрудҳо]], либос, [[банан]]ҳо, маҳсулоти [[Гулпарварӣ|гулпарварӣ]]. Харидорони асосӣ — ИМА (28,5 %), Панама (8,6 %), Чин (5,1 %)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html |title=Колумбия в Книге фактов ЦРУ |access-date=2019-01-04 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513074502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html |url-status=dead |accessdate=2025-10-08 |archivedate=2009-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513074502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html }}</ref>. Воридот (47,13 млрд доллар, дар соли 2017): таҷҳизоти саноатӣ, васоити нақлиёт, молҳои истеъмолӣ, кимиёвот, сӯзишворӣ. Таъминкунандагони асосӣ — ИМА (26,3 %), Чин (19,3 %), Мексика (7,5 %), Бразилия (5 %), Олмон (4,1 %). === Кишоварзӣ === 18 % шуғлмандон дар кишоварзӣ фаъолият доранд. 5 % заминҳо зери кишт, 38 % — зери чаронидани чорво. Хокҳои ҳосилхез бештар дар плато ва баъзе пастиҳо ҷойгиранд. Колумбия — дувумин истеҳсолкунандаи [[қаҳва]] дар ҷаҳон. Барои минтақаҳои кӯҳӣ зироатҳои бозорӣ [[пахта]] ва [[тамоку]] мебошанд. Дар пастиҳо [[банан]]у [[Қамишзахарин|камиши қанд]] ва ҳамчунин [[Гулпарварӣ|гиёҳҳои гулпарварии ороишӣ]] барои содирот парвариш мешаванд. Барои бозори дохилӣ [[биринҷ]], [[ҷуворимакка|ҷаворимакка]], [[картошка]] ва [[сорго]] месабзонанд. Дар чорводорӣ парвариши чорвои калони шохдор, хукдорӣ ва гӯсфандпарварӣ бартарӣ дорад. Дар департаментҳои ҷанубӣ [[Кишти кока дар Колумбия|парвариши кока]] ба таври васеъ паҳн шудааст, ки аз ҷониби картелҳои колумбиягӣ назорат мегардад<ref name="steiner">Robert Steiner and Hernan Vallejo. «Illegal drugs». In Hudson.</ref>. === Саноати истихроҷ === Колумбия захираҳои бузурги канданиҳои фоиданок дорад, ки асосан дар минтақаҳои кӯҳии Анд мутамарказ шудаанд. Дар кишвар [[тило]], [[нуқра]], [[Платина|платина]], замрудҳо (то 90 % истихроҷи ҷаҳонӣ), ангиштсанг ({{нет АИ 2|33+ млн тонна/сол|4|06|2017}}), [[нафт]] (19 млн тонна/сол) ва [[гази табиӣ]] истихроҷ мешаванд. Конҳои [[мис]], [[симоб]], [[сурб]] ва марганетс таҳқиқ ва коркард шудаанд. Захираҳои [[уран]] маълуманд, вале (ҳадди ақал расман) коркард нашудаанд. === Саноат === [[Акс:MEDELLÍN .jpg|thumb|[[Медельин]]]] Дар 20 соли охир соҳаҳои мошинсозӣ, коркардӣ, пойафзолсозӣ, кимиё ва нассоҷӣ босуръат рушд кардаанд. Марказҳои асосии саноат — [[Богота]], [[Медельин]] ва [[Кали (шаҳр)|Кали]]. Корхонаҳои саноати хӯрокворӣ асосан ба коркарди камиши қанд, биринҷ, сабзавот ва меваҳо машғуланд. === Энергетика === Захираҳои умумии манбаъҳои энержии кишвар 7,254 млрд тут (дар эквиваленти ангишт) баҳогузорӣ шудаанд<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eeseaec.org/zapasy-energonositelej-energeticeskij-potencial|title=Запасы энергоносителей. Энергетический потенциал|website=EES EAEC. Мировая энергетика|date=2021-07-22|access-date=2022-08-06|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729154718/https://www.eeseaec.org/zapasy-energonositelej-energeticeskij-potencial|url-status=live|accessdate=2025-10-08|archivedate=2021-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729154718/https://www.eeseaec.org/zapasy-energonositelej-energeticeskij-potencial}}</ref>. Тибқи маълумоти UNSD ва EES EAEC<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eeseaec.org/energetika-stran-mira/energetika-kolumbii|title=Энергетика Колумбии|website=EES EAEC. Мировая энергетика|date=2022-05-17|access-date=2022-08-06|archive-date=2022-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607184841/https://www.eeseaec.org/energetika-stran-mira/energetika-kolumbii|url-status=live|accessdate=2025-10-08|archivedate=2022-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220607184841/https://www.eeseaec.org/energetika-stran-mira/energetika-kolumbii}}</ref> то поёни соли 2019 энергетикаи Колумбия бо нишондодҳои зерин тавсиф мешавад: тавлиди сӯзишвории органикӣ — 209 673 ҳазор тут. Таъминоти умумӣ — 89 957 ҳазор тут. Барои тавлид дар нерӯгоҳҳо ва корхонаҳои гармидиҳӣ 8 071 ҳазор тут (9,0 % аз таъминоти умумӣ) масраф шудааст. Қудрати насбшуда (нетто) — 19 009 МВт, аз ҷумла: [[Нерӯгоҳи барқи ҳароратӣ|ТЭС]] — 36,2 %, [[Манбаъҳои барқароршавандаи энержӣ|МБЭ]] — 63,8 %. Истеҳсоли барқ (брутто) — 80 590 млн кВт∙соат, аз ҷумла: ТЭС — 32,0 %, ВБЭ — 68,0 %. Масрафи ниҳоии барқ — 67 171 млн кВт∙соат: саноат — 33,2 %, нақлиёт — 0,2 %, аҳолӣ — 36,9 %, бахши тиҷоратӣ ва хизматрасонӣ — 24,3 %, кишоварзӣ, ҷангалдорӣ ва моҳидорӣ — 1,2 %, дигарон — 4,1 %. Нишондодҳои самаранокӣ (2019): ММД ба ҳар сари аҳолӣ (ППС, нархҳои номиналӣ) — 15 633 доллар; истеъмоли умумии барқ ба ҳар сари аҳолӣ — 1 360 кВт∙соат; истеъмоли барқи аҳолӣ — 502 кВт∙соат. Шумори соатҳои истифодаи қудрати насбшуда — 4 229 соат. === Нақлиёт === Масофаҳои бузург, ботлоқзорҳо, ҷангалҳо, кӯҳҳо ва камшумории аҳолӣ рушди нақлиёти заминро маҳдуд месозанд ва ба афзоиши нақлиёти ҳавоӣ мусоидат мекунанд. Дар маҷмӯъ ~4 160 км роҳҳои оҳан ва беш аз 100 000 км роҳҳои автомобилгард вуҷуд дорад, аз ҷумла шоҳроҳи байналмилалӣ, ки [[Венесуэла]]ро бо [[Эквадор]] мепайвандад ва аз ҳудуди Колумбия мегузарад. Хати аввалини байналмилалии тиҷоратии ҳавоӣ дар [[соли 1919]] ба кор даромад. Айни замон дар кишвар тақрибан 670 [[майдони ҳавоӣ|аэродром]] мавҷуд аст. Фурудгоҳҳои асосӣ дар Барранкиля, Меделин, Кали ва Богота ҷойгиранд. Картахена де Индиас, Буэнавентура ва Барранкиля — бузургтарин бандарҳо мебошанд. Дарозии умумии шабакаи навигатсияи дарёӣ беш аз 14 000 км-ро ташкил медиҳад. == Аҳолӣ == [[Акс:Colombia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|[[Пирамидаи синну ҷинсӣ]]-и аҳолии Колумбия барои соли 2020]] Шумораи аҳолӣ — 50 459 942 нафар. Афзоиши солонаи аҳолӣ — 1,2 %. Муддати миёнаи умр — 71 сол барои мардон ва 77,8 сол барои занон. Аҳолии шаҳрӣ — 74 % (соли 2008). Саводнокӣ — 90,4 % (бар пояи барӯйхатгирии соли 2005). Таркиби нажодӣ: * метисҳо (48 %); * сафедпӯстон (39 %); * сиёҳпустон (10,6 %); * индейсҳо (2,4 %). === Вазъи аҳолии бумӣ === Қонуни [[11 октябр]]и [[1821]] эълон кард, ки індеҳост (мардуми бумӣ) шаҳрвандони озоданд ва бо сафедпустон баробар ҳастанд, ва дар моддаи 3 тақсим намудани заминҳои ''ресгуардо'' (резервацияҳо)-ро байни аъзои ҷамоаҳо «ба ихтиёри комил ва моликияти онҳо, вақте шароит иҷозат диҳад ва дертар аз панҷ сол набошад» пешбинӣ мекард<ref name="autogenerated1">http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 4</ref>. Дар асри XIX бархе аз индеҳо тавонистанд ба рутбаҳои баландҳои низомӣ ва мансабҳои идорӣ бирасанд<ref>http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 5</ref>. Қонуни [[1890]] муайян мекард, ки аҳолии аслиии ''ресгуардо'' тибқи дастурҳои махсус идора мешаванд, на тибқи қонунҳои умумии Ҷумҳурӣ, ва тавассути миссияҳо «ба зиндагии мутамаддин» оварда мешаванд<ref name="autogenerated1" />. То [[1960]] дар кишвар 81 ''ресгуардо'' бо масоҳати умумии 400 ҳазор гектар боқӣ монд (қариб ҳамаашон дар ҷанубу ғарб)<ref>http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 11</ref>. Дар асри XX муборизаи мардуми бумӣ барои ҳуқуқҳо боиси пазируфта шудани ''ресгуардо'' аз ҷониби давлат гардид ва дар заминҳои канорӣ байни [[1965]] ва [[1986]] 158 резервация (''reserva'') бо масоҳати умумиашон 12 400 ҳазор гектар барои 128 ҳазор нафар таъсис дода шуд<ref>http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 12</ref>. [[Конститутсияи Колумбия|Конститутсияи соли 1991]] ба забонҳои бумӣ мақоми маҳаллӣ, таҳсилоти ду забона дар ҷомеаҳои этникӣ дод ва ду ҷойро дар парлумон барои индеҳо резерв кард<ref>http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 13</ref>. Конститутсия ҳамчунин ба қаламравҳои бумӣ ҳуқуқи худидоракунӣ ва истифодаи захираҳои табииро эътироф кард<ref name="autogenerated3">http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 14</ref>. Дар натиҷа, соли [[2005]] Шӯъбаи масоили бумии Вазорати корҳои дохилӣ 567 ''ресгуардо''-ро (бо ин вожа ҳамчунин резервацияҳои нав низ ном бурда мешаванд) бо масоҳати беш аз 36 500 ҳазор гектар ба қайд гирифт, ки дар онҳо каме беш аз 800 ҳазор нафар дар ҳайати 76 503 оила зиндагӣ мекарданд<ref name="autogenerated3" />. Бар асоси Фармони 1396 аз соли 1996 Комиссияи миллии ҳуқуқи инсон барои халқҳои бумӣ таъсис дода шуд<ref>http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150620091905/http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/197-Alexandrenkov.pdf |date=2015-06-20 }} С. 15</ref>. === Дин === [[Акс:Primatial Cathedral of Bogotá 01.jpg|thumb|250px|Кафедраи асосии [[Богота]]]] Аксарияти кулли сокинони Колумбия — [[масеҳӣ|масеҳи]]ён (95,7 %<ref name="thearda">{{cite web|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_55_2.asp|url-status=dead|title=Colombia - Religious Adherents, 2010 (World Christian Database)|author=|date=|website=|publisher=The Association of Religion Data Archives|access-date=2014-04-07|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428223836/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_55_2.asp|archive-date=2014-04-28|accessdate=2025-10-08|archivedate=2014-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428223836/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_55_2.asp}}</ref>). Мазҳаби масеҳӣ (дар шохаи католикии он) ҳамзамон бо истеъморгарони испанӣ ба қаламрави Колумбияи имрӯза роҳ ёфт ва хеле зуд байни аҳолии маҳаллӣ паҳн гардид. Дар асри XIX дар Колумбия [[Протестантизм|протестантҳо]] зуҳур карданд, дар асри XX — [[православӣ|православиён]]. Аз миёнаҳои асри XX раванди берунравии оммавии мӯъминон аз калисои католикӣ ва гузариш ба ҷамъиятҳои гуногуни протестантӣ мушоҳида мешавад; то ибтидои асри XXI нишондиҳандаи католикҳо дар аҳолии кишвар то 79 % поин рафт<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2014/11/13/religion-in-latin-america/|title=Religious Affiliations of Latin Americans and U.S. Hispanics|author=|date=2014-11-13|website=Religion in Latin America. Widespread Change in a Historically Catholic Region|publisher=Pew Research Center|access-date=2016-02-27|lang=en|archive-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829133838/https://www.pewforum.org/2014/11/13/religion-in-latin-america/|url-status=live}}</ref>. Шумораи протестантҳо аз 10 % то 17 % баҳогузорӣ мешавад<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|url-status=dead|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-01|website=|publisher=Pew Research Center|access-date=2014-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archive-date=2012-01-07|accessdate=2025-10-08|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php}}</ref><ref name="state">{{cite web|url= https://www.state.gov/documents/organization/238744.pdf|title= Report on International Religious Freedom. Colombia|author= Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|date= 2015-10-14|website= 2014 Report on International Religious Freedom|publisher= [[Госдепартамент США|U.S. State Department]]|access-date= 2016-02-27|lang= en|archive-date= 2016-04-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20160417035348/http://www.state.gov/documents/organization/238744.pdf|url-status= live}}</ref>; пеш аз ҳама — [[панҷоҳрӯзагиён]] (2,9 млн). Шумораи православиён (асосан муҳоҷирон аз Ховари Миёна) — 12 ҳазор нафар<ref name="Mandryk">{{книга |автор= Jason Mandryk |часть= Colombia|ссылка часть= |заглавие= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |ссылка=https://archive.org/details/operationworld07edmand|ответственный=|место= |издательство=InterVarsity Press |год= 2010 |volume= |pages= |columns= |allpages=978 |серия= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>. Дар Колумбия ҳамчунин динҳои суннатии бумӣ нигоҳ дошта шудаанд, ки пайравонашон 305 ҳазор нафарро ташкил медиҳанд<ref name="Holland">{{книга |автор= Clifton L. Holland|часть= Colombia|ссылка часть= |заглавие= Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann|издание= |место= Santa Barbara, California|издательство= ABC CLIO|год= 2010|volume= |pages= 740—753|columns= |allpages= 3200|серия= |isbn= 978-1-59884-203-6|тираж=|ref=Holland}}</ref>. Ҳанӯз 490 ҳазор колумбиягиён ба гуногуни урфу одатҳои спиритистӣ пайравӣ мекунанд, ки омехтаи динҳои бумӣ, анъанаҳои мазҳабии африқоӣ ва католикизм мебошанд<ref name="Holland" />. Муҳоҷирони араб [[ислом]]ро пайравӣ мекунанд (14 ҳазор нафар<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|title=The Future of the Global Muslim Population|author=|date=2011-01|website=|publisher=Pew Research Center|access-date=2014-03-07|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|archive-date=2014-02-11|url-status=dead|accessdate=2025-10-08|archivedate=2013-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203103925/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/Muslim/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf}}</ref>). Дар байни ҷомеаи чинӣ пайравони Дини мардумии чинӣ (2,4 ҳазор) ҳастанд; қисми чинӣ ва ҷопонӣ [[буддоия]]ро пайравӣ мекунанд (2 ҳазор)<ref name="Holland" />. [[Ҳиндуизм]] дар Колумбия (9 ҳазор<ref name="Mandryk" />) асосан бо [[Неоҳиндуизм|ҷараёнҳои неоҳиндуизм]] намояндагӣ мешавад. Дар Колумбия ҳамчунин 70 ҳазор пайрави дини [[Баҳоия|баҳоӣ]]<ref>{{cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp|url-status=dead|title=Most Baha'i Nations (2005)|author=|date=|website=|publisher=The Association of Religion Data Archives|access-date=2014-03-07|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414021730/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp|archive-date=2010-04-14|accessdate=2025-10-08|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226145149/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40c.asp%20}}</ref>, 4,6 ҳазор [[Яҳудият|яҳудиён]]<ref name="Mandryk" /> ва пайравони ҷараёнҳои нави динӣ зиндагӣ мекунанд. Тақрибан 1,1 млн сокини Колумбия (2,4% аҳолӣ) бединанд<ref name="Mandryk" />. == Фарҳанг ва маориф == [[Акс:La pollera 2005.jpg|thumb|[[Барранкиля]]]] Дар ҳудуди Колумбия ду фарҳанг ба ҳам омехт: фарҳанги аврупоӣ, ки онро конкистадорони испанӣ дар асри XV оварда буданд, ва фарҳанги маҳаллӣ, ки аз омезиши тамаддунҳо ва халқҳои индеҳӣ шакл гирифта, хотираи ғании ҳазорсолаи худро боқӣ гузоштааст. Аҳолии кишвар омехтаи наслҳои аврупоиҳо, индеҳо ва ғуломони сиёҳпӯстони аз [[Африқо]] овардашуда аст. Бо вуҷуди он ки дар кишвар забони ягона — испанӣ ва дини ягона — католикӣ ҳукмфармост, Колумбия бо гуногунрангии бузурги этникӣ ва фарҳангӣ фарқ мекунад. Ба тамаддуни қадимии пешазколумбӣ — ба маҳоратҳои нодири индеҳо дар сохтани, шояд, комилтарин маснуоти тиллоӣ ва дигар мавод дар тамоми қораи Амрико — фарҳанг ва санъати Испания, мусиқӣ, рақс ва суннатҳои сиёҳпустон ва мулатоҳо, инчунин хаёли метисҳо илова шуд. Маҳз дар ин ҷо реализми ҷодуӣ падид омад, ки бузургтарин намояндаи он [[Габриэл Гарсиа Маркес]] аст. Ин рангорангӣ дар асарҳои рассомони Колумбия, мисли [[Ботеро, Фернандо|Фернандо Ботеро]], [[Обрегон, Алехандро|Алехандро Обрегон]] ва Гиљермо Видеман низ ҳузур дорад. Аз ҳамин ҷо решаҳои рақсҳо ва мусиқии тропикӣ — [[сальса|салса]], кумбия, порро, валленато — меоянд. Маҳз бар ҳамин пояи таърихӣ навоварии ҷасуронаи фарҳанги колумбиягӣ шакл гирифт<ref>{{cite web |url=http://colombia.su/ |title=Все о Колумбии |access-date=2019-11-28 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121065958/http://colombia.su/ |url-status=live |accessdate=2025-10-08 |archivedate=2019-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191121065958/http://colombia.su/ }}</ref>. === Забон === Забони испанӣ забони расмии Колумбия буда, қариб ҳамаи сокинони кишвар (99,2 %) ба он сухан мегӯянд, ба истиснои бархе қабилаҳои индеҳӣ<ref>{{cite web|url=https://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780|title=Consulta de la Norma:|publisher=www.alcaldiabogota.gov.co|access-date=2017-10-28|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010184420/http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780|url-status=live}}</ref>. Дар маҷмӯъ дар ҳудуди Колумбия 65 забони индеҳии боқимонда вуҷуд дорад, аммо шумораашон ҳар сол коҳиш меёбад<ref>{{cite web|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/antropologia/lengua/clas2.htm|title=Las lenguas indígenas en Colombia &#124; banrepcultural.org|author=Landaburu, Jon|publisher=www.banrepcultural.org|lang=es|access-date=2017-10-28|archive-date=2013-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929200029/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/antropologia/lengua/clas2.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ambafrance-co.org/Jon-Landaburu-Especialista-de-las|title=- Jon Landaburu, Especialista de las lenguas de Colombia - La France en Colombie - Francia en Colombia|date=2013-12-16|access-date=2017-10-28|archive-date=2013-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216191247/http://www.ambafrance-co.org/Jon-Landaburu-Especialista-de-las|url-status=dead}}</ref>. Илова бар ин, ду [[Креольские языки|забони креолӣ]], [[Забони лӯлиҳо|забони лӯлиҳо]] ва [[Забонҳои ишора|забони ишораи колумбиягӣ]] низ мавҷуд аст; [[англисӣ]] дар департаменти [[Сан-Андрес ва Провиденсия]] мақоми расмӣ дорад<ref>{{cite web|url=http://www.lenguasdecolombia.gov.co/mapalenguas/inicio.swf|url-status=dead|title=Mapa de lenguas de Colombia|author=|website=Portal de lenguas de Colombia|date=|publisher=|access-date=2017-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010222341/http://www.lenguasdecolombia.gov.co/mapalenguas/inicio.swf|archive-date=2017-10-10}}</ref>. Маорифи мактабӣ дар Колумбия дар баробари фанҳои умумӣ забони англисиро ҳам дарбар мегирад, аммо ҳоло танҳо қисми ками колумбиягиён метавонанд ба он равон сухан гӯянд. Дар испании Колумбия лаҳҷаҳои зиёде мавҷуданд, ки аз ҷиҳати маъно, сохтор, синтаксис ва интонатсия фарқ мекунанд. Хусусиятҳои умумии испанӣ дар Америкаи Лотинӣ дар тамоми минтақаҳои кишвар ҳифз мегарданд. Дар шимоли Колумбия гурӯҳи лаҳҷаҳои монанд, ки мардуми [[Карибҳо (гурӯҳи халқҳо)|кариб]] (ба истилоҳ «костеҳос») ба онҳо сухан мегӯянд, ҷудо мешаванд. Дар ҷануб, дар [[Андҳо|Андҳо]], лаҳҷа паҳн аст, ки ба лаҳҷаи кӯҳистони [[Эквадор]] ва [[Перу]] монанд аст (ба истилоҳ «испанӣ-и андаӣ»). Испании [[Алтипланои]] Кундибойясенсе ({{lang-es|Altiplano Cundiboyacense}}) бо оҳанги бетараф ва талаффузи фаҳмо машҳур аст. Аз ин рӯ, он яке аз суннатитарин миёни ҳамаи лаҳҷаҳои испанӣ дониста мешавад, ки дар ду тарафи [[Уқёнуси Атлантик]] ба он сухан мегӯянд. Забонҳо ва лаҳҷаҳои гурӯҳҳои этникии индеҳӣ дар қаламравҳои худ инчунин мақоми расмӣ доранд<ref name="constitution">{{cite web |url = http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Colombia/col91.html |title = Конституция Колумбии, 1991 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061024095709/http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Colombia/col91.html |archive-date = 2006-10-24 }} (Моддаи 10) {{es icon}}</ref>. Ба забонҳои мардумӣ тақрибан 850 ҳазор колумбиягиён сухан мегӯянд<ref>{{cite web|title=Colombia|url=https://www.ethnologue.com/country/CO|website=Ethnologue|access-date=2017-10-28|archive-date=2017-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029013359/https://www.ethnologue.com/country/CO|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lenguasdecolombia.gov.co/content/ley-de-lenguas-nativas|title=Ley de lenguas nativas &#124; Portal de Lenguas de Colombia: diversidad y contacto|date=2014-03-26|access-date=2017-10-28|archive-date=2014-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326080213/https://www.lenguasdecolombia.gov.co/content/ley-de-lenguas-nativas|url-status=unfit|accessdate=2025-10-08|archivedate=2014-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326080213/https://www.lenguasdecolombia.gov.co/content/ley-de-lenguas-nativas}}</ref>; бештар паҳншудаҳо гурӯҳҳои [[Забонҳои чибча|чибча]], [[Забонҳои тукано|тукано]], [[Забонҳои бора-витото|бора–витото]], [[Забонҳои гуахибо|гуахибо]] ва дигарон мебошанд. === Мусиқии Колумбия === [[Акс:Gaiteros_en_el_Festival_del_Porro,_Colombia.jpg|мини|270x270пкс|Мусиқии суннатии Колумбия. Ҷашнвораи Порро дар Кордоба]] Мусиқии суннатии Колумбия гуногунрангии миллӣ ва фарҳангии кишварро инъикос мекунад. Колумбияро «сарзамини ҳазор ритм» меноманд. Дар соҳили уқёнуси Ором ва минтақаҳои кӯҳии марказӣ мусиқии креолӣ бо хусусиятҳои хоси испанӣ ҳукмрон аст; дар вилоятҳои дохилӣ ва шарқӣ фарҳанги мусиқии бумӣ ҳифз шудааст; фолклори мусиқии соҳили Кариб таҳти таъсири мусиқии африқоӣ ташаккул ёфтааст. Шаклҳои асосии суруду рақси мусиқии креолӣ — бамбуко, пасило, торбелино, гуабина ва дигар навъҳо мебошанд. Дар созҳои мусиқӣ асосан асбобҳои тории зангдор — типле (навъи гитор), бандола ва рекинто истифода мешаванд. [[Акс:Shakira_Rio_03.jpg|мини|224x224пкс|Мусиқии попи муосири Колумбия. [[Шакира]]]] Барои мусиқии бумӣ (индейӣ) пентатоника, якҷояшавии ҷудонашавандаи суруд, рақсу навозиш хос аст; истифодаи созҳои нафасӣ (найҳои найшакарӣ, найҳои чӯбӣ — фотуто) ва зарбиву садобарор (навъҳои гуногуни табл, ксилофони зарбӣ — мангуаре, ҷарингакҳо) фаровон аст. Фолклори мусиқии африқоии Колумбия бо ритми дудараҷа, синкопаҳои тез, полиритмия ва бартарии асбобҳои зарбӣ фарқ мекунад. Шаклҳои маъруфи мусиқиву рақсии он — [[Порро (мусиқӣ)|порро]], [[кумбия]], [[валленато]], [[меренге]] ва [[румба]] мебошанд.<ref>{{cite web|url=http://colombia.su/Cultura/musica1.html|title=Мусиқӣ ва фолклор. Таърихи рушд|access-date=2019-11-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304142535/http://www.colombia.su/Cultura/musica1.html|url-status=live|accessdate=2025-10-10|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304142535/http://www.colombia.su/Cultura/musica1.html}}</ref> === Адабиёт === Номдортарин нависандаи колумбиёӣ барандаи [[Ҷоизаи Нобел]] (1982), классики адабиёти ҷаҳонии асри XX — [[Габриэл Гарсиа Маркес]] мебошад. === ВАО === Ширкати давлатии радио ва телевизиони Колумбия — '''RTVC Sistema de Medios Públicos''' соли 1954 ҳамчун ''Radiotelevisora Nacional de Colombia'' таъсис ёфта, аз соли 1963 бо номи ''Inravisión'' (''Instituto Nacional de Radio y Televisión'' — «Пажӯҳишгоҳи миллии радио ва телевизион») фаъолият мекунад. Он фарогири шабакаҳои зер мебошад: * шабакаи телевизионии ''Canal Uno'' (ҳамон ''Cadena Uno'', ''Televisora Nacional de Colombia'', ''Canal Nacional'', таъсисёфта соли 1954), * ''Canal Institucional'' (ё ''Cadena Dos'', таъсисёфта соли 1972), * ''Señal Colombia'' (ё ''Cadena 3'', таъсисёфта соли 1972), * радиои ''Radio Nacional de Colombia'' (таъсисёфта соли 1929), * ва ''Radiónica'' (таъсисёфта соли 2005). === Синамо === Теленовеллаҳо қисми асосии вақти пахши телевизиони Колумбияро ишғол мекунанд, ки ба онҳо имкон медиҳад сатҳи иқтисодии қавиро нигоҳ доранд ва фазои фарҳангӣ ва журналистиро дастгирӣ кунанд. Онҳо аз бозори миллӣ берун рафта, дар дигар кишварҳо низ машҳур шудаанд. Ширкатҳои байналмилалӣ меъёрҳо ва принсипҳои ҳамгироии маҳсулоти аудиовизуалии Амрикои Лотиниро муайян мекунанд. Дар айни замон истеҳсоли асосии онҳо дар дасти шабакаҳои телевизионии маъруфи хусусӣ — ''Caracol Televisión'' ва ''Canal RCN'' мебошад. === Варзиш === [[Акс:Radamel_Falcao.jpg|мини|285x285пкс|[[Гарсия, Радамел Фалкао|Радамел Фалкао Гарсия]] — беҳтарин нишонзан дар таърихи тими миллӣ]] Дастаи миллии футболи Колумбия ғолиби Ҷоми Амрикои ҷанубӣ дар соли 2001 шудааст. Клубҳои колумбиягӣ («[[Атлетико Насьонал|Атлетико Насонал]]» ва «[[Онсе Кальдас|Онсе Калдас]]») ду маротиба Ҷоми Либертадоресро ба даст овардаанд. Дастаи миллии Колумбия дар [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2014]] ба 1/4 финал роҳ ёфт. Аз соли 2017 [[Қаҳрамонии футболи занонаи Колумбия]] низ баргузор мешавад. Аз солҳои 2000-ум варзиши кӯчагӣ бо номи [[ҷимбарр]] дар Колумбия хеле машҳур гашт, гарчанде ки он аз нимаи асри XX инкишоф ёфта буд<ref>{{cite web|url=https://www.bar-family.ru/news/stati_o_workout/147-istoriya-gimbarr-silovaya-ulichnaya-gimnastika.html|title=Таърихи Gimbarr (гимнастикаи кӯчагии қуввагӣ)|access-date=2019-11-28|archive-date=2018-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017223550/http://bar-family.ru/news/stati_o_workout/147-istoriya-gimbarr-silovaya-ulichnaya-gimnastika.html|url-status=live|accessdate=2025-10-10|archivedate=2018-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017223550/http://bar-family.ru/news/stati_o_workout/147-istoriya-gimbarr-silovaya-ulichnaya-gimnastika.html}}</ref>. Дар [[Бозиҳои олимпӣ]] варзишгарони Колумбия аз соли 1932 ширкат меварзанд ва аз он замон то имрӯз 19 медал ба даст овардаанд, аз ҷумла 2 тилло. Варзишгари вазнабардор [[Мария Уррутия]] соли 2000 аввалин қаҳрамони олимпии Колумбия гардид. Соли 2012 дувумин тилло ба шарофати дучархасавори 20-сола [[Мариана Пахон]] дар мусобиқаи '''BMX(Дучархаи Би Эм Икс)''' ба даст омад. Бозиҳои олимпии соли 2012 дар Лондон барои Колумбия муваффақтарин шуданд — онҳо [[Колумбия дар Бозиҳои олимпии тобистонаи 2012|8 медал]] дар 5 навъи варзиш (дзюдо, гӯштин, вазнабардорӣ, сабукатлетика ва дучархасаворӣ) ба даст оварданд. === Осорхонаҳо === Дар Колумбия осорхонаҳои зиёде мавҷуданд — таърих, археология, мардумшиносӣ, силоҳ, рассомӣ, антропология, тилло (танҳо осорхонаи тиллои ҷаҳон бо 24 ҳазор ашёи қадимаи бумӣ аз тилло ва зумуррад), инчунин санъати давраи мустамликавӣ. Хонаи-осорхонаи роҳбари мубориза барои истиқлолияти мустамликаҳои Испания дар Амрико — [[Симон Боливар]] дар шаҳри [[Богота]] ҷойгир аст. == Идҳои Колумбия == {{Мақолаи асосӣ|Идҳои Колумбия}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Кишварҳои Амрикои Ҷанубӣ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Колумбия]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] [[Гурӯҳ:Ҷумҳуриҳои унитарӣ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳо ва қаламравҳои испанизабон]] [[Гурӯҳ:Кишварҳо ва қаламравҳое, ки соли 1810 таъсис ёфтаанд]] 4ea08h95wpwqb02c2alls7tgi4mf8j3 0 7852 1491989 1491728 2026-11-03T08:20:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491989 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | image descr = Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Meleagris | author = [[Карл Линней|Линней]] (1758) | wikispecies = Meleagris | wikicommons = Meleagris }} '''Мурғи марҷон''' ё '''бӯқаламун''' ({{lang-la|Meleagris}}) — [[Авлод (биология)|авлоди]] [[Парандагон|парандаҳои]] калону вазнин аз [[Тартиб (биология)|тартиби]] [[Мурғшаклон|мурғшаклон]] (''Galliformes'') ва [[Оила (биология)|оилаи]] [[Тазарвҳо|тазарвҳо]] (''Phasianidae'') мебошад. Ватани аслии онҳо [[Амрикои Шимолӣ]] ва қисматҳои [[Амрикои Марказӣ]] аст. Мурғҳои марҷон аз калонтарин парандаҳои минтақаҳои паҳншавии худ ва аз вазнинтарин намояндагони тартиби мурғшаклон ба шумор мераванд. [[Акс:Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина ҳангоми намоиши парҳои худ]] Имрӯз ду намуди зиндаи мурғи марҷон маълум аст: '''[[Мурғи марҷони ёбоӣ]]''' (''Meleagris gallopavo''), ки дар қисматҳои ҷанубӣ, марказӣ ва шарқии Амрикои Шимолӣ зиндагӣ мекунад, ва '''[[Мурғи марҷони чашмакдор]]''' (''Meleagris ocellata''), ки дар нимҷазираи [[Юкатан]]и [[Мексика]] ва минтақаҳои ҳамсоя вомехӯрад. Наринаҳои ҳар ду намуд дар болои нӯлашон овезаи гӯштии махсус доранд. Онҳо нисбат ба модинаҳо калонтар буда, парҳои рангинтар ва зеботар доранд. Ниёгони мурғҳои марҷон зиёда аз 20 миллион сол пеш дар Амрикои Шимолӣ пайдо шудаанд. Ин парандаҳо бо [[Тазарв|тазарвҳо]], [[Кабк|кабкҳо]] ва дигар мурғшаклон хешованданд. Мурғи марҷони хонагӣ аз мурғи марҷони ёбоии Амрикои Шимолӣ пайдо шудааст. Мардуми бумии Амрико онро тақрибан 2000 сол пеш ром карда буданд. Баъд аз кашфи Амрико аз ҷониби аврупоиён мурғи марҷони хонагӣ ба [[Аврупо]] ва дигар минтақаҳои [[Авруосиё]] паҳн шуд. == Ном == Номи англисии мурғи марҷон — ''turkey'' — таърихи ҷолиб дорад. Дар аввал англисҳо ин номро барои [[Мурғи ҳабашӣ|мурғи ҳабашӣ]], як навъи парандаи африқоӣ, истифода мекарданд. Мурғи ҳабаширо тавассути [[Империяи Усмонӣ]] ба Аврупо меоварданд ва аз ҳамин сабаб онро бо номи «мурғи туркӣ» мешинохтанд. Баъдтар ин ном ба мурғи марҷони амрикоӣ, ки зоҳиран ба он монанд буд, гузашт.<ref>{{cite OED|turkey|3192514606}}</ref> Дар баъзе забонҳо номи ин паранда бо [[Ҳиндустон]] алоқаманд аст. Масалан, дар забони [[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]] онро аввал ''poule d'Inde'' («мурғи Ҳиндустон») меномиданд, ки баъдтар ба ''dinde'' кӯтоҳ шуд.<ref>{{cite web |title=Here a Turkey, There a Dinde |url=https://www.france.fr/en/article/here-turkey-there-dinde/ |website=France.fr |access-date=2026-07-24 |language=en}}</ref> Дар забонҳои баъзе кишварҳои шимоли Аврупо, аз ҷумла [[Норвегия]], [[Шветсия]] ва [[Эстония]], номи мурғи марҷон аз номи шаҳри [[Каликут]] (ҳоло [[Кожикоде]]) дар Ҳиндустон гирифта шудааст.<ref>{{cite web |last=Kwak |first=Chaney |title=How the Turkey's Travels Influenced its Many Names |url=https://www.cntraveler.com/stories/2013-11-28/turkey-definitions-around-the-world |website=Condé Nast Traveler |date=2013-11-28 |language=en}}</ref> Соли 1550 баҳрнаварди англис [[Вилям Стрикленд]], ки ӯро яке аз аввалин воридкунандагони мурғи марҷон ба Англия мешуморанд, нишони хонаводагӣ гирифт. Дар ин нишон тасвири мурғи марҷони нарина бо парҳои кушода ҷой дошт.<ref>{{cite book |last=Boehrer |first=Bruce Thomas |title=Animal Characters: Nonhuman Beings in Early Modern Literature |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2011 |page=141 |isbn=978-0-8122-0136-9}}</ref> Нависандаи англис [[Вилям Шекспир]] низ номи ин парандаро дар намоишномаи «[[Шаби дувоздаҳум]]», ки эҳтимол солҳои 1601–1602 навишта шудааст, истифода бурдааст. Чӯҷаи мурғи марҷон дар забони англисӣ ''chick'' ё ''poult'' номида мешавад.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=39 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> == Таснифоти илмӣ == Авлоди ''Meleagris''-ро табиатшиноси шведӣ [[Карл Линней]] соли 1758 дар нашри даҳуми асари ''[[Systema Naturae]]'' ба таснифоти илмӣ дохил кард.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |title=Systema Naturae |edition=10 |volume=1 |year=1758 |page=156 |doi=10.5962/bhl.title.542 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727063 |language=la}}</ref> Номи илмии ''Meleagris'' аз вожаи юнонии қадими ''μελεαγρίς'' (''meleagris'') гирифта шудааст, ки маънояш «мурғи ҳабашӣ» мебошад.<ref>{{cite book |last=Jobling |first=James A. |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |year=2010 |page=248 |isbn=978-1-4081-2501-4}}</ref> Намуди асосии ин авлод ''Meleagris gallopavo'' мебошад. Онро низ Линней соли 1758 тавсиф кардааст.<ref>{{cite book |editor-last=Peters |editor-first=James Lee |title=Check-list of Birds of the World |volume=2 |publisher=Harvard University Press |year=1934 |page=139 |doi=10.5962/bhl.title.14581}}</ref> Мурғҳои марҷон ба оилаи тазарвҳо (''Phasianidae'') дохил мешаванд. Ба ин оила тазарвҳо, кабкҳо, франколинҳо, мурғҳои ҷангалӣ ва як қатор парандаҳои дигар низ мансубанд. Таҳқиқоти генетикӣ нишон медиҳанд, ки мурғҳои марҷон ба гурӯҳи сиёҳхурӯсон наздиканд ва бо онҳо дар гурӯҳи ''Tetraonini'' ҷой мегиранд.<ref>{{cite journal |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Hosner |first2=Peter A. |last3=Braun |first3=Edward L. |title=A phylogenomic supermatrix of Galliformes (Landfowl) reveals biased branch lengths |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=158 |year=2021 |article-number=107091 |doi=10.1016/j.ympev.2021.107091}}</ref> === Намудҳои зинда === Дар авлоди ''Meleagris'' ду намуди зинда мавҷуд аст.<ref name="IOC">{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=Frank |editor2-last=Donsker |editor2-first=David |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=Pamela |title=IOC World Bird List: Pheasants, partridges, francolins |publisher=International Ornithologists' Union |year=2021 |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |language=en}}</ref> ==== Мурғи марҷони ёбоӣ ==== [[Акс:Wildturkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони ёбоии нарина]] '''''Meleagris gallopavo''''' Linnaeus, 1758 — мурғи марҷони ёбоӣ ва ниёи мурғи марҷони хонагӣ мебошад. Ин намуд дар ҷангалҳои Амрикои Шимолӣ, аз [[Мексика]] то қисматҳои марказию шарқии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ва ҷанубу шарқи [[Канада]] паҳн шудааст. Аввалин мурғҳои марҷони хонагӣ дар минтақаи Мезоамерика, аз ҷумла дар ҳудуди Мексикаи имрӯза, парвариш карда мешуданд. Дар таснифоти маъмули ин намуд шаш зернамуд ҷудо карда мешавад: * ''M. g. gallopavo'' Linnaeus, 1758 * ''M. g. silvestris'' Vieillot, 1817 * ''M. g. osceola'' Scott, 1890 * ''M. g. intermedia'' Sennett, 1879 * ''M. g. merriami'' Nelson, 1900 * ''M. g. mexicana'' Gould, 1856 Вазъи ҳифзи ин намуд дар [[Феҳристи сурхи IUCN]] «камхатар» (LC) арзёбӣ шудааст. ==== Мурғи марҷони чашмакдор ==== [[Акс:Ocellated Turkey.jpg|thumb|Мурғи марҷони чашмакдор]] '''''Meleagris ocellata''''' Cuvier, 1820 — намуди дигари зиндаи мурғи марҷон аст. Он дар ҷангалҳои нимҷазираи [[Юкатан]] дар Мексика ва минтақаҳои ҳамсоя зиндагӣ мекунад. Ин паранда бо парҳои рангоранг, сари кабуд ва доғҳои чашммонанд дар парҳои думаш фарқ мекунад. Номи «чашмакдор» низ ба ҳамин доғҳо ишора дорад. Ин намуд дар Феҳристи сурхи IUCN ба гурӯҳи «наздик ба таҳдид» (NT) дохил карда шудааст. === Намудҳои нобудшуда === Аз боқимондаҳои сангшудаи мурғҳои марҷон чанд намуди нобудшуда маълуманд. Аз ҷумла: * †''Meleagris californica'' — мурғи марҷони Калифорния, ки дар ҷануби Калифорния зиндагӣ мекард. * †''Meleagris crassipes'' — мурғи марҷони ҷанубу ғарбӣ, ки боқимондаҳои он дар минтақаҳои ҷанубу ғарбии Амрикои Шимолӣ, аз ҷумла Ню-Мексико, ёфт шудаанд.<ref>{{cite journal |last=Tyrberg |first=T. |title=The Late Pleistocene continental avian extinction—An evaluation of the fossil evidence |journal=Oryctos |volume=7 |year=2008 |pages=249–269}}</ref> == Таърих == === Ром кардани мурғи марҷон === [[Акс:Animal figures in the Maya codices (Plate 16) BHL41003948.jpg|thumb|Тасвири мурғи марҷони чашмакдор дар дастнависҳои қадими майяҳо]] Мурғҳои марҷонро эҳтимол аввалин бор мардуми бумии Мексика, пеш аз омадани аврупоиён, ром карда буданд. Ин парандаҳо на танҳо манбаи хӯрок, балки ҷузъи муҳими фарҳанг ва эътиқоди мардум низ буданд.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |page=5}}</ref> Дар забони қадими [[Наҳуатл|науатл]] мурғи марҷонро ''huehxōlōtl'' меномиданд. Шакли испании он — ''guajolote'' — то имрӯз дар Мексика истифода мешавад. Дар баробари он калимаи испании ''pavo'' низ маъмул аст. Дар фарҳанги [[Майя|майяҳо]] мурғи марҷони чашмакдор аҳамияти махсус дошт. Тасвирҳои ин паранда дар дастнависҳои қадимӣ ва дигар осори онҳо ёфт шудаанд. Чунин тасвирҳо нишон медиҳанд, ки мурғи марҷон бо зиндагии ашрофон ва рӯҳониёни майяҳо алоқаманд буд. Солноманависони испанӣ, аз ҷумла [[Бернал Диас дел Кастило]] ва [[Бернардино де Саагун]], дар бораи бозорҳои бузурги шаҳри [[Теночтитлан]] навиштаанд. Дар ин бозорҳо меваю сабзавот, хӯрокҳои тайёр ва гӯшти ҳайвоноти гуногун фурӯхта мешуданд. Дар баъзе тавсифҳо аз хӯрокҳое, ба монанди [[Тамале|тамале]] бо гӯшти мурғи марҷон, низ ёд шудааст. Мурғи марҷони хонагӣ тақрибан соли 1519 ба воситаи [[Испания]] ба Аврупо оварда шуд. Он дар муддати кӯтоҳ байни хонаводаҳои сарватманду ашрофон маъруф гардид. Соли 1541 мурғи марҷон ба [[Англия]] низ расид.<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Turkey: An American Story |publisher=University of Illinois Press |year=2006 |language=en}}</ref> Баъдтар, дар асри XVII, муҳоҷирони англис мурғҳои марҷони хонагиро боз ба Амрикои Шимолӣ оварданд. === Камшавӣ ва барқароршавии саршумор дар ИМА === Дар асри XVII дар ҳудуди имрӯзаи Иёлоти Муттаҳида тақрибан 10 миллион мурғи марҷони ёбоӣ зиндагӣ мекард. Бар асари шикори зиёд ва кам шудани ҷангалҳо саршумори онҳо хеле коҳиш ёфт. То солҳои 1930 шумораи онҳо тақрибан ба 30 ҳазор сар расида буд.<ref name="Star">{{cite web |last=Stanley |first=Greg |title=The fall and rise of Minnesota's wild turkeys |url=https://www.startribune.com/wild-turkeys-minnesota-extinction-endangered-species-conservation-success/600223880/ |website=Star Tribune |year=2022 |language=en |accessdate=2026-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121192314/https://www.startribune.com/wild-turkeys-minnesota-extinction-endangered-species-conservation-success/600223880/ |archivedate=2022-11-21}}</ref> Солҳои 1960–1970 мутахассисони ҳифзи табиат ба барқарор кардани саршумори мурғҳои марҷон оғоз намуданд. Онҳо парандаҳоро аз минтақаҳое, ки ҳанӯз зинда монда буданд, гирифта, ба иёлатҳои дигар кӯчонданд. Аз ҷумла, мурғҳои марҷон аз минтақаи Озарк ва [[Ню-Йорк]] ба ҷойҳое, ба монанди [[Миннесота]] ва [[Вермонт]], оварда шуданд.<ref name="Star"/><ref name="Audubon">{{cite web |last=Abbott |first=Brianna |title=How Wild Turkeys Took Over New England |url=https://www.audubon.org/news/how-wild-turkeys-took-over-new-england |publisher=Audubon |date=2018-11-20 |language=en}}</ref> Барномаҳои кӯчондан ва ҳифзи парандаҳо ба барқарор шудани мурғҳои марҷони ёбоӣ дар бисёр минтақаҳои ИМА ёрӣ расонданд. Соли 2014 муҳаққиқон ба ҷамъоварии маълумот дар бораи шумораи мурғҳои марҷони ёбоӣ дар иёлатҳои гуногун оғоз карданд. Тибқи натиҷаҳои пурсиши соли 2019, шумораи ин парандаҳо нисбат ба соли 2014 тақрибан 3 дарсад ва шумораи шикорчиёни онҳо 18 дарсад кам шудааст. Аммо маълумоти соли 2019 пурра набуд: дар бораи саршумори парандаҳо аз 12 иёлат ва дар бораи шикорчиён аз 8 иёлат маълумот дастрас набуд.<ref>{{cite journal |last1=Chamberlain |first1=Michael J. |last2=Hatfield |first2=Mark |last3=Collier |first3=Bret A. |title=Status and distribution of wild turkeys in the United States in 2019 |journal=Wildlife Society Bulletin |volume=46 |issue=2 |year=2022 |article-number=e1287 |doi=10.1002/wsb.1287}}</ref> == Муносибат бо одамон == Мурғҳои марҷони ёбоӣ баъзан дар маҳаллаҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунанд. Онҳо метавонанд нисбат ба одамон ва ҳайвоноти хонагӣ рафтори хашмгин нишон диҳанд, махсусан дар мавсими ҷуфтшавӣ.<ref>{{cite news |last=Annear |first=Steve |title=MassWildlife warns of turkey encounters |work=The Boston Globe |date=2017-04-24}}</ref> Мурғҳои марҷон дар гурӯҳҳои худ тартиби муайяни бартарӣ доранд. Парандаҳое, ки ба ҳузури одамон одат кардаанд, метавонанд ба одамон низ мисли дигар мурғҳои марҷон муносибат кунанд. Баъзе наринаҳо кӯшиш мекунанд бартарии худро нишон диҳанд ва ба одамоне, ки аз онҳо наметарсанд, ҳамла кунанд.<ref>{{cite web |title=Preventing Conflicts with Wild Turkeys |publisher=Commonwealth of Massachusetts |date=2013-03-08 |language=en}}</ref> Дар шаҳри [[Бруклайн]]и иёлати [[Массачусетс]] мурғҳои марҷони ёбоӣ ба як қисми шинохтаи муҳити шаҳр табдил ёфтаанд. Баъзе сокинон онҳоро дӯст медоранд, аммо дигарон аз рафтори хашмгини онҳо шикоят мекунанд. Дар шаҳр ҳатто муҷассамаҳои мурғи марҷон гузошта шудаанд.<ref>{{cite web |last=D'Souza |first=Ashley |title=Brookline's turkeys, explained |url=https://brookline.news/brooklines-turkeys-explained/ |website=Brookline.News |date=2024-11-12 |language=en}}</ref> Соли 2017 мақомоти маҳаллӣ аввал ба сокинон маслиҳат доданд, ки ҳангоми рӯ ба рӯ шудан бо мурғҳои марҷони хашмгин садо бароранд, чатр кушоянд ё онҳоро бо ҳаракатҳои даст тарсонанд. Вале баъдтар ин тавсияҳоро тағйир доданд ва таъкид карданд, ки рафтори хашмгин нисбат ба мурғҳои марҷон мувофиқ нест.<ref>{{cite news |last=Sweeney |first=Emily |title=Brookline backs down: Don't tussle with the turkeys |work=The Boston Globe |date=2017-09-28}}</ref> == Таърихи пайдоиш ва боқимондаҳои сангшуда == Қадимтарин хешовандони мурғҳои марҷон аз давраи аввали [[Миотсен]], тақрибан 23 миллион сол пеш, маълуманд. Ба ин гурӯҳ авлодҳои нобудшудаи ''Rhegminornis'' ва ''Proagriocharis'' низ дохил мешаванд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони имрӯза хеле хурдтар буданд.<ref name="Farner">{{cite book |last1=Farner |first1=Donald Stanley |last2=King |first2=James R. |title=Avian Biology |publisher=Academic Press |year=1971 |isbn=978-0-12-249408-6}}</ref> Боқимондаҳои парандаи ба мурғи марҷон монанд аз давраи охири миотсен дар иёлати [[Вирҷиния]] низ пайдо шудаанд, аммо мансубияти дақиқи он ба авлоди ''Meleagris'' муайян нест.<ref name="Farner"/> Азбаски устухонҳои мурғҳои марҷон нисбатан мустаҳкаманд, боқимондаҳои сангшудаи онҳо дар ҷойҳои гуногун ёфт шудаанд. Дар гузашта муҳаққиқон якчанд намуди нобудшударо тавсиф карда буданд, аммо баъзе аз ин номҳо имрӯз муродифи намудҳои дигар ҳисобида мешаванд. Яке аз намудҳои хуб омӯхташуда ''Meleagris californica'' мебошад. Ин паранда дар давраи [[Плейстотсен]] дар [[Калифорния]] зиндагӣ мекард ва баъдтар нобуд шуд. Далелҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки одамони қадим онро шикор мекарданд. Эҳтимол шикор ва тағйирёбии иқлим дар охири давраи яхбандии охирин ба нобуд шудани он таъсир расондаанд.<ref>{{cite journal |last1=Bochenski |first1=Z. M. |last2=Campbell |first2=K. E. |title=The extinct California Turkey, Meleagris californica, from Rancho la Brea: Comparative osteology and systematics |journal=Contributions in Science |volume=509 |year=2006 |pages=1–92 |doi=10.5962/p.214385}}</ref> Аз боқимондаҳои сангшудаи авлоди ''Meleagris'' инҳо маълуманд: * ''Meleagris'' sp. — аввали [[Плиотсен]], минтақаи Бон-Валли, ИМА. * ''Meleagris'' sp. — охири плиотсен, минтақаи Макасфалт-Шелл-Пит, ИМА. * ''Meleagris californica'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби ИМА. * ''Meleagris crassipes'' — охири плейстотсен, ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ. Дар гузашта ''Meleagris antiquus'', ки соли 1871 аз ҷониби [[Отниел Чарлз Марш]] тавсиф шуда буд, низ ба мурғҳои марҷон нисбат дода мешуд. Аммо баъдтар онро ба авлоди ''Paracrax'' гузаронданд. Имрӯз ин парандаро ба гурӯҳи дигари парандаҳои қадимӣ, аз ҷумла оилаи ''Bathornithidae'', наздик медонанд. === Таҳқиқоти генетикӣ === Дар гузашта баъзе муҳаққиқон мурғҳои марҷонро ба оилаи алоҳидаи ''Meleagrididae'' дохил мекарданд. Аммо таҳқиқоти генетикӣ нишон доданд, ки онҳо ба оилаи ''Phasianidae'' мансубанд. Соли 2007 таҳлили унсурҳои генетикии такроршаванда, ки ''ретротранспозонҳо'' ном доранд, ин робитаи хешутабориро дастгирӣ кард.<ref>{{cite journal |title=Waves of genomic hitchhikers shed light on the evolution of gamebirds (Aves: Galliformes) |journal=BMC Evolutionary Biology |year=2007 |volume=7 |page=190 |doi=10.1186/1471-2148-7-190 |doi-access=free}}</ref> Соли 2010 гурӯҳи байналмилалии олимон нахустин тарҳи муфассали [[Геном|геноми]] мурғи марҷони хонагиро нашр кард. Ин пажӯҳиш барои омӯзиши ирсият, пайдоиш ва парвариши ин паранда аҳамияти калон дошт.<ref>{{cite journal |last1=Dalloul |first1=R. A. |last2=Long |first2=J. A. |last3=Zimin |first3=A. V. |title=Multi-Platform Next-Generation Sequencing of the Domestic Turkey (Meleagris gallopavo): Genome Assembly and Analysis |journal=PLOS Biology |volume=8 |issue=9 |year=2010 |article-number=e1000475 |doi=10.1371/journal.pbio.1000475 |doi-access=free}}</ref> Соли 2023 геноми боз ҳам мукаммалтари мурғи марҷони хонагӣ нашр гардид. Муҳаққиқон тағйироти сохтории [[Хромосома|хромосомаҳо]], аз ҷумла тағйироти калон дар хромосомаи ҷинсии Z-ро муайян карданд. Ин маълумот метавонад барои таҳқиқи ирсият ва беҳтар кардани зотҳои мурғи марҷон истифода шавад.<ref>{{cite journal |last1=Barros |first1=Carolina P. |last2=Derks |first2=Martijn F. L. |last3=Mohr |first3=Jeff |title=A new haplotype-resolved turkey genome to enable turkey genetics and genomics research |journal=GigaScience |volume=12 |year=2023 |article-number=giad051 |doi=10.1093/gigascience/giad051}}</ref> == Сохти бадан == [[Акс:Anatomy of turkey head.jpg|thumb|Сохти сар ва гардани мурғи марҷон: 1 — барҷастагиҳои гӯштӣ; 2 — овезаи гӯштии болои нӯл (snood); 3 — овезаи зери гулӯ; 4 — барҷастагии калони гӯштӣ; 5 — «риш»]] Мурғҳои марҷон ҷисми калон, пойҳои мустаҳкам, гардани дароз ва сари нисбатан хурд доранд. Наринаҳо одатан аз модинаҳо калонтар ва вазнинтаранд. Ранги парҳои онҳо низ равшантар буда, ҳангоми ҷуфтшавӣ намоиши махсус нишон медиҳанд. Дар сар ва гардани мурғи марҷон якчанд барҷастагӣ ва овезаҳои гӯштӣ мавҷуданд. Яке аз онҳо овезаи дарозе мебошад, ки аз болои нӯл ба поён мефарояд. Ин узв дар забони англисӣ ''snood'' ном дорад. Вақте ки мурғи марҷон ором аст, ин овеза одатан ранги равшан дошта, дарозиаш тақрибан 2–3 см мебошад. Ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ овеза аз хун пур шуда, сурхтар ва дарозтар мегардад. Дар чунин ҳолат он метавонад аз нӯл хеле поёнтар овезон шавад.<ref>{{cite web |last=Graves |first=R. A. |title=Know Your Turkey Parts |website=Texas Parks & Wildlife Magazine |year=2005 |url=https://tpwmagazine.com/archive/2005/nov/skillbuilder/ |language=en}}</ref> Дарозии ин овеза вобаста ба ҷинс, саломатӣ ва ҳолати паранда метавонад тақрибан аз 2,5 то 15 см бошад. Овезаи болои нӯл яке аз чанд барҷастагии гӯштии сари мурғи марҷон аст. Чунин барҷастагиҳо ҳангоми намоиши ҷуфтшавӣ ва муносибати байни наринаҳо аҳамият доранд.<ref>{{cite book |last=Dickson |first=James G. |title=The Wild Turkey: Biology and Management |publisher=Stackpole Books |year=1992 |page=33 |isbn=978-0-8117-1859-2}}</ref> Дар хоҷагиҳои мурғпарварӣ мурғҳои марҷон баъзан овезаҳои якдигарро бо нӯл мекашанд ва захмӣ мекунанд. Захмҳо метавонанд хунравӣ ва ҳамлаи бештари парандаҳои дигарро ба вуҷуд оранд. Барои пешгирии чунин ҳолатҳо баъзе мурғпарварон овезаро дар синни чӯҷагӣ мебуранд.<ref>{{cite book |last1=Boden |first1=Edward |last2=Andrews |first2=Anthony |title=Black's Student Veterinary Dictionary |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |page=235 |isbn=978-1-4729-3203-7}}</ref> === Нақши овезаҳои гӯштӣ === Таҳқиқот нишон додаанд, ки дарозии овезаи болои нӯл дар интихоби ҷуфт ва муносибати байни наринаҳо нақш дорад. Модинаҳои мурғи марҷони ёбоӣ бештар наринаҳои овезаашон дарозро интихоб мекунанд. Ҳамзамон, наринаҳои дигар одатан дар баробари наринаҳои овезаи дароздор рафтори итоаткорона нишон медиҳанд. Ин натиҷаҳо ҳам дар мушоҳидаи парандаҳои зинда ва ҳам дар таҷрибаҳо бо намунаҳои сунъии наринаҳо ба даст омадаанд.<ref>{{cite journal |last=Buchholz |first=Richard |title=Male Dominance and Variation in Fleshy Head Ornamentation in Wild Turkeys |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |year=1997 |page=223 |doi=10.2307/3676973}}</ref> Муҳаққиқон инчунин муайян кардаанд, ки дар баъзе ҷамъиятҳои мурғҳои марҷони ёбоӣ наринаҳои овезаашон дароз камтар ба сирояти [[Коксидияҳо|коксидияҳо]], яъне паразитҳои рӯда, гирифтор мешаванд. Дар таҳқиқоти дигар, ки тақрибан 500 мурғи марҷони наринаро дар бар мегирифт, олимон дарозии овезаҳои онҳоро бо баъзе нишондиҳандаҳои фаъолияти [[Системаи масуният|системаи масуният]] муқоиса карданд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки ин аломат метавонад бо муқовимати бадан ба баъзе бемориҳо алоқаманд бошад.<ref>{{cite journal |last1=Buchholz |first1=R. |last2=Jones Dukes |first2=M. D. |last3=Hecht |first3=S. |last4=Findley |first4=A. M. |title=Investigating the turkey's 'snood' as a morphological marker of heritable disease resistance |journal=Journal of Animal Breeding and Genetics |volume=121 |issue=3 |year=2004 |pages=176–185 |doi=10.1111/j.1439-0388.2004.00449.x}}</ref> == Рафтор == === Ғизо === Мурғҳои марҷони ёбоӣ [[Ҳамахӯр|ҳамахӯранд]] ва вобаста ба фасли сол ғизои гуногун мехӯранд. Дар баҳору тобистон онҳо бештар донаҳои рустаниҳо, аз ҷумла гандум ва ҷуворимакка, инчунин ҳашарот ва ҷонварони хурд, ба монанди [[Малах|малахҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]], кирмҳо ва калтакалосҳоро мехӯранд. Дар тирамоҳу зимистон ғизои онҳо бештар аз меваҳои хурд, тухму донаҳо ва чормағзҳо иборат аст. Аз ҷумла, ангур, кабудмева, [[Булут|булутдона]] ва [[Чормағз|чормағз]] мехӯранд. Мурғҳои марҷон барои пайдо кардани ғизо вақти зиёдро ба ҷустуҷӯ ва кофтани замин сарф мекунанд. Онҳо бештар саҳар ва бегоҳ ғизо меҷӯянд. Мурғҳои марҷони хонагӣ одатан бо хӯроки махсуси мурғпарварӣ парвариш карда мешаванд. Ин хӯрок барои афзоиши вазн ва таъмин кардани маводи ғизоии зарурӣ омода мешавад. Ба онҳо инчунин ҷуворимакка ва дигар донагиҳо медиҳанд.<ref>{{cite web |title=What Do Wild Turkeys Eat? |url=https://www.thespruce.com/what-do-turkeys-eat-386553 |website=The Spruce |language=en}}</ref> === Нигоҳубини парҳо === Мурғҳои марҷон барои тоза нигоҳ доштани парҳои худ рафторҳои гуногун доранд. Аз ҷумла, дар хок ғел мезананд, дар офтоб менишинанд ва парҳояшонро бо нӯл тоза мекунанд. Ҳангоми дар хок ғелидан паранда ба паҳлу ё шикам мехобад ва болҳояшро меҷунбонад, то хок ба байни парҳояш дарояд. Ин кор ба тоза шудани парҳо ва кам шудани баъзе паразитҳои берунии бадан, аз ҷумла шапушҳо, ёрӣ мерасонад. Онҳо инчунин дар офтоб нишаста, болҳояшонро мекушоянд. Гармии офтоб барои хушк шудани парҳо ва паҳн шудани равғани табиии онҳо мусоидат мекунад. Мурғҳои марҷон бо нӯл парҳои худро росту тоза карда, ифлосиҳо ва парҳои фарсударо ҷудо мекунанд.<ref>{{cite web |title=Daily Rituals of the Wild Turkey |url=https://www.nwtf.org/content-hub/daily-rituals-of-the-wild-turkey |publisher=National Wild Turkey Federation |language=en}}</ref> === Парвоз === Мурғҳои марҷони хонагии зотҳои вазнин одатан қобилияти парвози хуб надоранд. Аммо мурғҳои марҷони ёбоӣ метавонанд ба масофаи кӯтоҳ парвоз кунанд. Ин парандаҳо бештар барои роҳ рафтан ва ҷустуҷӯи ғизо дар рӯи замин мутобиқ шудаанд. Онҳо одатан танҳо ҳангоми эҳсоси хатар ё барои баромадан ба шохаҳои дарахт парвоз мекунанд. Мурғи марҷони ёбоӣ ҳангоми гурехтан аз хатар метавонад тақрибан чоряки мил, яъне қариб 400 метр парвоз кунад. Онҳо инчунин шабона дар шохаҳои дарахтон менишинанд, то аз баъзе даррандаҳо эмин бошанд.<ref>{{cite web |title=Can Wild Turkeys Fly? |url=https://birdfact.com/articles/can-wild-turkeys-fly |publisher=BirdFact |language=en |accessdate=2026-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240518110605/https://birdfact.com/articles/can-wild-turkeys-fly |archivedate=2024-05-18}}</ref> == Корбурд == [[Акс:Turkeyset.JPG|thumb|Мурғи марҷони бирёншуда бо сабзавот ва дигар хӯрокҳо]] Мурғи марҷон яке аз парандаҳои муҳими хонагӣ буда, асосан барои гӯшт парвариш карда мешавад. Гӯшти он дар бисёр кишварҳои ҷаҳон истеъмол мешавад. Мардуми бумии Мексика мурғҳои марҷонро ҳадди ақал аз тақрибан соли 800 пеш аз милод ром карда буданд.<ref>{{cite journal |last1=Aslam |first1=Muhammad L. |last2=Bastiaansen |first2=John W. M. |last3=Elferink |first3=Martin G. |title=Whole genome SNP discovery and analysis of genetic diversity in Turkey (Meleagris gallopavo) |journal=BMC Genomics |volume=13 |year=2012 |page=391 |doi=10.1186/1471-2164-13-391}}</ref> То тақрибан соли 200 пеш аз милод мардуми бумии ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ низ мурғҳои марҷонро хонагӣ карда буданд. Дар гузашта гумон мерафт, ки ҳамаи ин парандаҳо аз Мексика оварда шудаанд. Аммо таҳқиқоти генетикии нав нишон медиҳанд, ки дар ҷанубу ғарби Амрикои Шимолӣ мурғҳои марҷон эҳтимол мустақилона низ ром карда шудаанд.<ref>{{cite journal |last1=Speller |first1=Camilla F. |last2=Kemp |first2=Brian M. |last3=Wyatt |first3=Scott D. |title=Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=7 |year=2010 |pages=2807–2812 |doi=10.1073/pnas.0909724107 |doi-access=free}}</ref> Мардуми бумӣ мурғҳои марҷонро на танҳо барои гӯшт, балки барои пар ва устухонҳояшон низ истифода мебурданд. Аз парҳои онҳо либос, кӯрпа ва ашёи маросимӣ тайёр мекарданд. Устухонҳояшон барои сохтани асбобу ашёи гуногун истифода мешуданд. Мурғҳои марҷони хонагиро дар натиҷаи интихоби зотӣ тадриҷан калонтар ва вазнинтар карданд. Онҳо нисбат ба мурғҳои марҷони ёбоӣ гӯшти бештар медиҳанд.<ref>{{cite web |title=My Life as a Turkey: Domesticated versus Wild |url=https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ |publisher=PBS |date=2011-11-14 |language=en}}</ref> Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] мурғи марҷон яке аз хӯрокҳои асосии ҷашни [[Рӯзи шукргузорӣ]] мебошад. Онро инчунин дар ҷашнҳои дигар, аз ҷумла [[Мавлуди Исо]], мепазанд.<ref>{{cite magazine |title=Why do we eat turkey for Thanksgiving and Christmas? |url=https://slate.com/news-and-politics/2009/11/wherefore-turkey.html |magazine=Slate |date=2009-11-25 |language=en}}</ref> === Мурғҳои марҷони Норфолк === Дар Англияи асрҳои XVIII–XIX парвариши мурғи марҷон дар баъзе минтақаҳо, махсусан [[Норфолк]], маъмул гардид. Нависандаи англис Дороти Невилл (1826–1913) дар хотираҳои худ навиштааст, ки яке аз ниёгонаш, [[Ҳоратио Уолпол]], графи якуми Орфорд (1723–1809), як гурӯҳ мурғи марҷони амрикоиро ба Англия оварда буд. Ин парандаҳо дар ҷангалҳои атрофи қасри Волтертон нигоҳ дошта мешуданд. Эҳтимол онҳо дар пайдоиши баъзе зотҳои машҳури мурғи марҷони Норфолк, аз ҷумла мурғи марҷони биринҷранг, саҳм дошта бошанд.<ref>{{cite book |last=Nevill |first=Lady Dorothy |title=Mannington and the Walpoles, Earls of Orford |publisher=Fine Art Society |year=1894 |page=22 |url=https://memory.loc.gov/service/gdc/scd0001/2007/20070601074ma/20070601074ma.pdf |language=en}}</ref> == Нигористон == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> File:Ocellated Turkey.jpg|Мурғи марҷони чашмакдор (''Meleagris ocellata'') дар Белиз File:Turkey (Meleagris gallopavo) (16279818861).jpg|Мурғи марҷони ёбоии нарина бо парҳои кушода File:Henry Walton (1746-1813) - Plucking the Turkey - N02870 - National Gallery.jpg|«Пар кандани мурғи марҷон», асари Ҳенри Волтон, 1776 File:Meleagris ocellata1.jpg|Мурғи марҷони чашмакдори нарина бо сари кабуд File:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Тухми мурғи марҷони ёбоӣ </gallery> == Адабиёт == * Dickson, James G. ''The Wild Turkey: Biology and Management''. — Stackpole Books, 1992. * Smith, Andrew F. ''The Turkey: An American Story''. — University of Illinois Press, 2006. * Jobling, James A. ''The Helm Dictionary of Scientific Bird Names''. — Christopher Helm, 2010. * Farner, Donald Stanley; King, James R. ''Avian Biology''. — Academic Press, 1971. == Эзоҳ == {{reflist}} == Пайвандҳо == * [https://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird List] * [https://www.nwtf.org/ National Wild Turkey Federation] * [https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ Муқоисаи мурғи марҷони хонагӣ ва ёбоӣ] [[Гурӯҳ:Мурғшаклон]] [[Гурӯҳ:Тазарвҳо]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои Амрикои Шимолӣ]] [[Гурӯҳ:Парандаҳои тавсифшуда дар соли 1758]] jtz58hym4xjj0darp937cnymr2wsrvl 0 10703 1491949 1479845 2026-11-03T02:58:19Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491949 wikitext text/x-wiki {{Давлат | Номи тоҷикӣ = Иёлоти Федеративии Микронезия | Номи аслӣ = {{lang-en|Federated States of Micronesia}} | Падежи родительный = Иёлоти Федеративии Микронезия | Аудио = Micronesia National Anthem.ogg | Герб = Coat of arms of the Federated States of Micronesia.svg | Шиор = Peace, Unity, Liberty (Сулҳ, ягонагӣ, озодӣ) | Номи суруд = Patriots of Micronesia | Шакли ҳукумат = [[Давлати федеративӣ|федеративӣ]] [[Ҷумҳурии президентӣ|ҷумҳурии президентӣ]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=93|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> | lat_dir = N | lat_deg = 7 | lat_min = 21 | lat_sec = 18 | lon_dir = E | lon_deg = 151 | lon_min = 36 | lon_sec = 55 | region = FM | CoordScale = 10000000 | Дар харита = Micronesia on the globe (Micronesia centered).svg | тавзеҳи харита = Микронезия дар харитаи ҷаҳон | Забон = [[Забони англисӣ|англисӣ]] | Таърихи истиқлолият = [[3 ноябр]]и соли [[1986]] | Истиқлолият аз = [[ИМА]] | Пойтахт = [[Паликир]] | Шаҳри бузургтарин = [[Вено (шаҳр)|Вено]]<ref name="Citypopulation-2010" /> | Мансаби роҳбар 1 = [[Феҳристи президентҳои Иёлоти Федеративии Микронезия|Президент]] | Роҳбар 1 = [[Симина, Уэсли|Уэсли Симина]] | Мансаби роҳбар 2 = [[Феҳристи вице-президентҳои Иёлоти Федеративии Микронезия|Вице-президент]] | Роҳбар 2 = [[Палик, Арен|Арен Палик]] | Ҷой аз рӯи масоҳат = 175 | Масоҳат = 702 | Фоизи об = - | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 194 | Аҳолӣ = {{афзоиш}} 104 600<ref name="Тихоокеанская региональная информационная система (PRISM)">{{cite web |url = http://www.spc.int/nmdi/MdiSummary.aspx |url-status = dead |title = Тихоокеанская региональная информационная система (PRISM) |access-date = 2018-05-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150910210707/http://www.spc.int/nmdi/MdiSummary.aspx |archive-date = 2015-09-10 }}</ref> | Соли арзёбӣ = 2018 | Зичии аҳолӣ = 149 | ММД (ҚАХ) = 352 млн<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=513,514,516,522,924,819,534,536,826,544,548,556,867,868,948,518,836,558,565,853,566,862,813,524,578,537,866,869,846,582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2020-12-31 |archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228104816/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=513,514,516,522,924,819,534,536,826,544,548,556,867,868,948,518,836,558,565,853,566,862,813,524,578,537,866,869,846,582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live }}</ref> | Соли ҳисоби ММД (ҚАХ) = 2018 | Ҷой аз рӯи ММД (ҚАХ) = 189 | ММД (ҚАХ) ба ҳар сари аҳолӣ = {{число|3436}}<ref name="dataimf"/> | Ҷой аз рӯи ММД (ҚАХ) ба ҳар сари аҳолӣ = 154 | ММД (номинал) = 402 млн<ref name="dataimf"/> | Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2018 | Ҷой аз рӯи ММД (номинал) = 181 | ММД (номинал) ба ҳар сари аҳолӣ = {{число|3928}}<ref name="dataimf"/> | Ҷой аз рӯи ММД (номинал) ба ҳар сари аҳолӣ = 123 | СРБ = {{снижение}} 0,615<ref name="UNDP_2023_2024">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Country Insights: Micronesia|publisher=Human Development Reports. United Nations Development Programme |accessdate=2026-04-06 |lang=en}}</ref> | Соли ҳисоби СРБ = 2023 | Ҷой аз рӯи СРБ = 149 | Сатҳи СРБ = <span style="color:#fc0;">'''миёна'''</span> | Асъор = [[доллари ИМА]] (USD) | Домен = [[.fm]] | Коди телефонӣ = 691 | Минтақаи вақт = [[UTC+10]] ва [[UTC+11]] }} '''Иёлоти Федеративии Микронезия''', баъзан танҳо '''Микронезия''' ({{lang-en|Federated States of Micronesia}} {{IPA|[ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkroʊˈniːʒə]}}) — [[Давлат|давлат]] дар [[Уқёнусия]], ҷойгир дар [[Ҷазираҳои Каролин]], дар шимоли соҳилҳои [[Гвинеяи Нав]], дар [[Микронезия]]. Расман аз [[3 ноябр]]и соли [[1986]] [[Истиқлолият|мустақил]] буда, кишвар бо [[ИМА]] зич алоқаманд боқӣ мемонад (мақоми «ассотсиатсияи озод бо ИМА») ва аз кӯмаки [[Иқтисод|иқтисодии]] Амрико сахт вобаста аст. Мувофиқи Шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА вазифадор аст, ки мудофиаро таъмин кунад ва Иёлоти Федеративии Микронезияро аз ҷиҳати молиявӣ [[Дотатсия|дотатсия]] диҳад. == Решашиносӣ == Номи ''Микронезия'' — «ҷазираҳои хурд» аз забони {{Lang-grc|μικρός}} «микрос» — «хурд» ва {{Lang-grc|νῆσος}} «несос» — «ҷазира» сарчашма гирифта, пасванди ''-ия'' барои номи кишварҳо ва ҳудудҳо маъмул аст; ин номгузорӣ бо хурд будани ҳаҷми ҷазираҳо дар ин бахши Уқёнус асос ёфтааст. Он аз нимаи аввали асри XIX истифода мешавад{{sfn|Поспелов|2002|с=269}}. == География == [[Акс:Map of the Federated States of Micronesia CIA.jpg|thumb|left|425px|Харитаи Иёлоти Федеративии Микронезия]] [[Акс:Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|310px|thumb|Атолли Нукуоро дар бахши ҷанубии кишвар]] Иёлоти Федеративии Микронезия дар [[Микронезия]] воқеъ буда, дар қисми шимолу ғарбии [[Океания|Уқёнусия]], дар [[Архипелаг|архипелаг]]и [[Ҷазираҳои Каролин]], байни 0 ва 14° а. ш. ва 136 ва 166° т. ш., дар масофаи тақрибан 4000 км дар ҷанубу ғарби [[Ҷазираҳои Гавайӣ]] ҷойгир шудааст. Он давлатеро алоқаманд мекунад, ки аз 607 ҷазираи хурд иборат аст, ки танҳо 40-тои онҳо ҳаҷми назаррас доранд. Аз 607 ҷазира 65-тоаш истиқоматӣ мебошанд. ИФМ аз чор иёлат иборат аст: [[Яп (иёлат)|Яп]], [[Трук (иёлат)|Чуук]] (собиқ Трук), [[Понпеи (иёлат)|Понпеи]] (собиқ Понапе) ва [[Кусаие (иёлат)|Косраэ]] (собиқ Кусаие). Пойтахт — шаҳри Паликир дар ҷазираи Понпеи. Гарчанде ки масоҳати умумии заминҳои кишвар ҳамагӣ 702 км²-ро ташкил медиҳад, минтақаи истисноии иқтисодӣ дар Уқёнуси Ором беш аз 2,6 млн км²-ро фаро мегирад<ref name=":0" />. Ҳар яке аз чор иёлат аз як ё якчанд «ҷазираҳои баланд», одатан дорои пайдоиши вулканӣ, иборат мебошанд. Ҳамаи онҳо, ба ғайр аз Косраэ, [[Атолл|атолл]]ҳои сершуморро дар бар мегиранд. Масоҳати умумии иёлати Чуук 127 км² буда, он ҳафт гурӯҳи асосии ҷазираҳоро дар бар мегирад. Иёлати Понпеи масоҳати 344 км²-ро ишғол мекунад, ки аз он 130 км² ба [[Понпеи (ҷазира)|ҷазираи Понпеи]], калонтарин ҷазира дар ИФМ, рост меояд. Иёлати Яп аз 4 ҷазираи калон, ҳафт ҷазираи хурд ва 134 атолл, бо масоҳати умумии хушкии 122 км² иборат аст. Иёлати Косраэ як ҷазираи баландро бо масоҳати 109 км² ишғол мекунад. Ҳамаи ҷазираҳои калони пайдоиши вулканӣ кӯҳсор буда, бо ҷангалҳо пӯшида шудаанд ва бо рифҳои марҷонӣ иҳота шудаанд. Намудҳои дигар атоллҳо мебошанд — ҷазираҳои [[Марҷон|марҷонӣ]] дар шакли ҳалқа, ки дар дохили худ [[Лагуна|лагуна]]и ками умқ доранд. Нуқтаи баландтарин — кӯҳи Нана-Лауд (дар ҷазираи Понпеи, баландиаш 798 м). Забонҳои асосӣ: [[Забони англисӣ|англисӣ]] (расмӣ), [[Забони япӣ|япӣ]], [[Забони трукӣ|трукӣ]], [[Забони понпеӣ|понпеӣ]], косраэ. Ҷазираҳо бо ҳамдигар тавассути нақлиёти баҳрӣ ва ҳавоӣ алоқаманданд. Алоқаи баҳрӣ бо соҳили ғарбии [[ИМА]], [[Япония|Ҷопон]], [[Филиппин]], [[Тайван]], [[Гуам]] ва алоқаи ҳавоӣ бо Гуам, [[Гавайӣ]], [[Науру]] мавҷуд аст. == Иқлим == Иқлимаш [[Иқлими экваториалӣ|экваториалӣ]] ва [[Иқлими субэкваториалӣ|субэкваториалӣ]], аз намуди пассатӣ-муссонӣ мебошад. Тағйирёбии мавсимии ҳарорат ночиз аст. Ҳарорати миёнаи моҳона 26—33 °C-ро ташкил медиҳад. Дар ин ҷо зуд-зуд боронҳои шадид меборанд. Сербориштарин моҳ — апрел аст. Миқдори боришот дар як сол аз 2250 мм то 3000—6000 мм (дар кӯҳҳои ҷазираи Косраэ) мебошад. Қисми Уқёнуси Ором, ки Микронезия дар он ҷойгир аст, минтақаи пайдоиши [[Тайфун|тайфун]]ҳо мебошад, ки дар як сол ба ҳисоби миёна то 25 тайфун рух медиҳад. Мавсими тайфунҳо — аз август то декабр аст. Ҷангалҳои тропикии ҳамешасабз, [[Саванна|саваннаҳо]]; дар ҷазираҳои калони марҷонӣ [[Драхти кокос|палмаи кокос]] ва [[Панданус|панданус]] бартарӣ доранд. == Таърих == Эҳтимол дорад, ки [[микронезиҳо]] ба ин ҷазираҳо аз Осиё дар ҳазораи дуюми пеш аз милод омада бошанд. Ёдгории давраи токолонизатсияи таърих маҷмааи [[Нан-Мадол]] мебошад, ки дар ҷазираи Понапе ҷойгир аст. То замони оғози колонизатсияи ҷазираҳо аз ҷониби аврупоиҳо, аҳолии маҳаллӣ дар марҳилаи таҷзияи [[Сохти ҷамоаи аввалия|сохти ҷамоаи аввалия]] қарор дошт. Ҷомеа ба як қатор гурӯҳҳои иҷтимоии аз назари мавқеъ нобаробар тақсим мешуд. Дар баъзе гурӯҳҳои ҷазираҳо иттиҳодияҳои калони ҳудудӣ ба вуҷуд омаданд, агарчи давлатҳо ҳанӯз таъсис наёфта буданд. [[Ҷазираҳои Каролин]] аз ҷониби испаниҳо дар соли [[1527]] кашф карда шуданд. Дар асри XVII [[Испания]] Каролинҳоро мулки худ эълон кард, аммо назорати воқеӣ бар архипелаг барқарор карда нашуд. Дар соли 1885 [[Олмон]] даъвоҳои худро ба ҷазираҳои Каролин эълон кард ва дар яке аз ҷазираҳо [[Парчами Олмон|парчами олмонӣ]] барафрошта шуд. Испания ба арбитражи байналмилалӣ муроҷиат кард ва ҳаками интихобшуда папа [[Лев XIII]] ҷазираҳоро ба Испания донист. Дар соли 1899 [[Империяи Олмон]] ҷазираҳои Каролинро аз Испания харид. Онҳо ба таркиби колонияи Гвинеяи Нави Олмон дохил карда шуданд. Дахолати мақомоти колониявии олмонӣ ба иерархияи сунатии ҷомеа ва истифодаи меҳнати маҷбурӣ дар соли 1910 ба шӯриши сокинони Сокехс, ҷазираи хурд дар таркиби галаҷазираҳои Каролини Шарқӣ сабаб шуд. Дар рафти [[Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] дар соли 1914 ҷазираҳо аз ҷониби [[Империяи Сурх (Япония)|Ҷопон]] ишғол карда шуданд, пас аз анҷоми ҷанг мувофиқи Шартномаи Версал ҷазираҳо ҳамчун ҳудуди таҳти мандат ба Ҷопон дода шуданд. Ҷопониҳо дар он ҷо плантатсияҳои калони [[Найшакар|найшакар]] таъсис доданд, сиёсати кӯчонидани ҷопониҳо ба Каролинҳо фаъолона пеш бурда шуд. Сокинони маҳаллӣ аз ҷониби ҷопониҳо ба ассимилятсияи маҷбурӣ дучор шуданд. Дар вақти [[Ҷанги дувуми ҷаҳонӣ]] Каролинҳо аз ҷониби ИМА ишғол карда шуданд, ки аз соли 1947 онҳоро таҳти мандати СММ дар таркиби ''Ҳудуди таҳти сарпарастии Ҷазираҳои Уқёнуси Ором'' идора мекард. Дар соли 1979 ҷазираҳои Каролин мақоми «ҳудуди озод ассотсиатсияшуда бо ИМА»-ро гирифтанд (созишнома соли 1982 имзо шудааст). Аз 3 ноябри соли 1986 Иёлоти Федеративии Микронезия — давлати соҳибихтиёр дар ассотсиатсияи озод бо ИМА мебошад. Ин мақом маънои онро дорад, ки ИМА барои мудофиаи ин давлат масъул аст ва вазифадор аст, ки онро аз ҷиҳати молиявӣ дотатсия кунад. Сокинони Микронезия ҳуқуқ доранд, ки ба Иёлоти Муттаҳида ба муҳлати номаҳдуд бидуни раводид ворид шаванд, истиқомат кунанд, таҳсил ва кор кунанд. Ин имтиёзҳо ба шаҳрвандон аз таваллуд, инчунин ба шаҳрвандони натурализатсияшуда, ки на камтар аз панҷ сол дар кишвари дахлдор истиқомат кардаанд, ба истиснои онҳое, ки шаҳрвандиро тавассути сармоягузорӣ ба даст овардаанд, дода мешаванд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.uscis.gov/sites/default/files/document/fact-sheets/FactSheet-Status_of_Citizens_of_Micronesia_Marshalls_Islands.pdf|title=Status of Citizens of the Freely Associated States of the Federated States of Micronesia and the Republic of the Marshall Islands|access-date=2023-01-24|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712061750/https://www.uscis.gov/sites/default/files/document/fact-sheets/FactSheet-Status_of_Citizens_of_Micronesia_Marshalls_Islands.pdf|url-status=live}}</ref>. == Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудӣ == {{main|Тақсимоти маъмурии Иёлоти Федеративии Микронезия}} Иёлоти Федеративии Микронезия 4 иёлатро дар бар мегирад: {| class="wikitable" |- ! Парчами иёлат !! Иёлат !! Маркази маъмурии иёлат !! Ҳудуди иёлат,<br>км² !! Аҳолии иёлат<ref name="Citypopulation-2010">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/Micronesia.html |title=Перепись населения (Citypopulation-2010) |access-date=2014-04-25 |archive-date=2020-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915175436/http://www.citypopulation.de/Micronesia.html |url-status=live }}</ref>,<br>нафар (2010) !! Зичии аҳолӣ,<br> нафар/км² |- |[[Акс:Flag of Chuuk.svg|50px|Flag of Chuuk]]||'''[[Чуук (иёлат)|Чуук]]'''||[[Вено (шаҳр)|Вено]]||align="right"|127||align="right"|48 654||align="right"|383,10 |- |[[Акс:Flag of Kosrae.svg|50px|Flag of Kosrae]]||'''[[Кусаие (иёлат)|Кусаие]]'''||[[Тофол]]||align="right"|109 ||align="right"|6 616||align="right"|60,70 |- |[[Акс:Flag of Pohnpei (1977-1992).svg|50px|Flag of Pohnpei]]||'''[[Понпеи (иёлат)|Понпеи]]'''||[[Колониа (Понпеи)]]||align="right"|344||align="right"|36 196||align="right"|105,22 |- |[[Акс:Yap flag.svg|50px|Flag of Yap]]||'''[[Яп (иёлат)|Яп]]'''||[[Колониа (Яп)]]||align="right"|122||align="right"|11 377 ||align="right"|93,25 |- style="background: #CCC;" | ||Ҳамагӣ|| ||align="right"|702||align="right"|102 843||align="right"|146,50 |} == Аҳолӣ == {{main|Дин дар Иёлоти Федеративии Микронезия|Тандурустӣ дар Иёлоти Федеративии Микронезия}} [[Акс:Micronesia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|[[Пирамидаи синну сол ва ҷинс]]и аҳолии Иёлоти Федеративии Микронезия дар соли 2020]]{{НатиҷаиМаълумот|1980|73160|1994|105506|2000|107008|2010|102843|2016|104600|Столбцов=10|Заголовок=Шумораи аҳолӣ <ref>{{книга|заглавие=Statistical Services Division|ссылка=https://www.citypopulation.de/Oceania.html|язык=en|archive-date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206051656/https://www.citypopulation.de/Oceania.html}}</ref><ref>{{книга|заглавие=Pacific Regional Information System (PRISM)|ссылка=http://www.spc.int/nmdi/population|язык=en|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529061852/http://www.spc.int/nmdi/population}}</ref>|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение}}{{Graph:Chart | width = 700 | height = 250 | type = line | x = 1980,1994,2000,2010,2016 | y = 73160,105506,107008,102843,104600 | xAxisTitle = сол | yAxisTitle = сокинон | y1Title = Аҳолӣ (ҳазор нафар) }} Шумораи аҳолӣ — 103 643 нафар (июли соли 2018)<ref name=":0">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html Federated States of Micronesia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070612210423/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html |date=2007-06-12 }}{{Ref|en}}. ''[[Central Intelligence Agency]]''. [[The World Factbook]].</ref>. Камшавии солона — 0,55 % (сатҳи баланди муҳоҷират аз кишвар)<ref name=":0" />. Таваллуд — 19,6 нафар ба 1000 нафар (фертильность — 2,8 таваллуд ба як зан)<ref name=":0" />. Фут — 4,2 нафар ба 1000 нафар<ref name=":0" />. Муҳоҷират — 20,9 нафар ба 1000 нафар<ref name=":0" />. Дарозии миёнаи умр — 71,3 сол барои мардон ва 75,6 сол барои занон<ref name=":0" />. Таркиби этникӣ: [[Трук (халқ)|чуук]] — 49,3 %, [[Понапе (халқ)|понапе]] — 29,8 %, [[Косраэ (халқ)|косраэ]] — 6,3 %, [[Яп (халқ)|яп]] — 5,7 %, япи ҷазираҳои беруна — 5,1 %, полинезиҳо — 1,6 %, осиёиҳо — 1,4 %, дигарон — тақрибан 0,8 % (мувофиқи барӯйхатгирии соли [[2010]])<ref name=":0" />. Забонҳо: англисӣ (расмӣ ва забони муоширати байниэтникӣ), [[Забони креолии нгатикӣ|креолии нгатикӣ]] ва 8 забони маҳаллӣ<ref name=":0" /> ([[Забони чуукӣ|чуукӣ]], [[Забони понпеӣ|понпеӣ]], [[косраэ]], [[Забони япӣ|япӣ]] ва дигарон). Динҳо (2016): [[Католицизм|католикҳо]] — 54,7 % (56 230 нафар), [[Протестантизм|протестантҳо]] — 38,5 % (39 546 нафар), [[Мормонизм|мормонҳо]] 1,5 % (1586 нафар), [[Баптизм|баптистҳо]] — 1,1 % (1145 нафар), дигарон — 4,2 %<ref name="census">{{Cite web |url=https://countrymeters.info/ru/Federated_States_of_Micronesia |title=Население Микронезии за 2016 год |access-date=2019-11-29 |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126040544/https://countrymeters.info/ru/Federated_States_of_Micronesia |url-status=live }}</ref>. == Сохти давлатӣ == Микронезия — давлати федеративӣ мебошад, ки аз 4 иёлати дорои ҳукуматҳои худӣ иборат аст: [[Трук (иёлат)|Чуук]] (собиқ Трук), [[Кусаие (иёлат)|Косраэ]], [[Понпеи]] (Понапе) ва [[Яп (иёлат)|Яп]]. Иёлатҳо дорои дараҷаи баланди мустақилият дар тамоми соҳаҳои ҳаёти давлатӣ мебошанд. Конститутсияи соли 1979, ки дар асоси намунаи Конститутсияи ИМА тартиб дода шудааст, амал мекунад. Аз рӯи шакли ҳукумат ИФМ — ҷумҳурии вежа аст. Режими сиёсӣ демократӣ мебошад. Ҳизбҳои сиёсӣ мавҷуд нестанд. Ҳокимияти қонунгузорӣ ба парламенти якпалатагии федералӣ — Конгресси ИФМ тааллуқ дорад, ки аз 14 сенатор иборат аст (4 сенатор аз ҳар як иёлат ба муҳлати 4 сол ва 10 сенатор дар ҳавзаҳои якмандатӣ бо шумораи тақрибан баробари интихобкунандагон ба муҳлати 2 сол интихоб мешаванд). Сарвари давлат ва ҳукумат — Президент мебошад, ки аз ҷониби аъзои Конгресси ИФМ аз ҳисоби 4 сенатори иёлатҳо ба муҳлати 4 сол интихоб карда мешавад. Ҳамзамон Вице-президент низ интихоб мегардад. Сохти давлатии иёлатҳо тавассути конститутсияҳои худи онҳо муайян карда мешавад ва дар умум ба сохтори федералӣ монанд аст. Қувваҳои мусаллаҳ мавҷуд нестанд<ref name=":0" />. == Иқтисод == {{main|Иқтисоди Иёлоти Федеративии Микронезия}} ММД — 350 млн долл. (соли 2018), ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар соли 2018 — 3,2 ҳазор долл. Сатҳи камбизоатӣ — 16 % (соли 2018) мебошад<ref>{{Cite web |url=https://knoema.ru/atlas/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D0%92%D0%9F |title=Микронезия на knoema.ru |access-date=2019-04-15 |archive-date=2016-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810220145/http://knoema.ru/atlas/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D0%92%D0%9F |url-status=live |accessdate=2026-05-21 |archivedate=2016-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160810220145/http://knoema.ru/atlas/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D0%92%D0%9F }}</ref>. Фаъолияти иқтисодӣ — асосан аз кишоварзӣ ва моҳипарварӣ иборат аст. Палмаи кокос, сабзавот ва меваҷот, банан, тапиока, қаламфури сиёҳ парвариш карда мешаванд. Хوک, буз, саг (барои гӯшт) ва мурғ парвариш карда мешаванд. Саноат — коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, собунпазӣ, корхонаҳои чӯббурӣ ва сохтани заврақҳоро дар бар мегирад. Содирот дар соли 2017<ref>{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/fsm/ |title=Внешняя торговля Микронезии на atlas.media.mit.edu/ |access-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415084756/https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/fsm/ |archive-date=2019-04-15 |url-status=dead |accessdate=2026-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415084756/https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/fsm/ |archivedate=2019-04-15 }}</ref> (29,8 млн $) — асосан моҳии яхкардашуда (то 85 %-и арзиш), дигар маҳсулоти моҳигӣ ва баҳрӣ (тақрибан 7,3 %). Харидорони асосӣ: Чин 38 %, Филиппин 26 %, Ҷопон 23 %. Воридот дар соли 2017 (155 млн $) — сӯзишворӣ (то 32 %-и арзиши умумӣ), мошинҳо ва таҷҳизот (то 24 %), маҳсулоти хӯрокворӣ ва дигар маҳсулоти тайёр (асосан — аз Кореяи Ҷанубӣ (33 %), ИМА (22 %), Чин (17 %) ва Ҷопон (13 %). Дар ҷазираҳо ягон захираи муҳими маъданӣ ба ғайр аз фосфатҳо мавҷуд нест. Потенсиал барои тиҷорати сайёҳӣ мавҷуд аст, аммо ба рушди он дурии ҷазираҳо, нокифоя будани сохторҳои дахлдор ва суст рушд ёфтани алоқаи ҳавоӣ бо ҷаҳони беруна монеъ мешавад. Мувофиқи шартҳои шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА ба ИФМ дар давраи аз соли 1986 то 2001 1,3 миллиард доллар ҷудо кардааст. Сипас ҳаҷми кӯмаки солона коҳиш дода шуд, аммо воридоти доимии маблағҳои бисёрмиллионӣ аз ҷониби ИМА то соли 2023 ваъда шуда буд. Ба созмони байналмилалии кишварҳои АКТ дохил мешавад. == Нақлиёт == Иёлоти Федеративии Микронезия тавассути чор фурудгоҳи байналмилалӣ хизмат мерасонад. * [[Фурудгоҳи байналмилалии Понпеи]], дар ҷазираи асосии иёлати Понпеи<ref>{{Cite web|url=http://www.ict.fm/civilaviation/pohnpei.html|title=Federated States Of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Pohnpei International Airport (PNI) (PTPN), Pohnpei Island, Micronesia|last=|first=|date=2018-08-07|website=Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808032630/http://www.ict.fm/civilaviation/pohnpei.html|archive-date=2018-08-08|access-date=2018-08-07|url-status=dead}}</ref>. * [[Фурудгоҳи байналмилалии Чуук]], воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Чуук<ref>{{Cite web|url=http://www.ict.fm/civilaviation/chuuk.html|title=Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Chuuk International Airport (TKK) (PTKK) Weno Island, Micronesia|last=|first=|date=2018-08-07|website=Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808033120/http://www.ict.fm/civilaviation/chuuk.html|archive-date=2018-08-08|access-date=2018-08-07|url-status=dead}}</ref>. * [[Фурудгоҳи байналмилалии Косраэ]], воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Косраэ<ref>{{Cite web|url=http://www.ict.fm/civilaviation/kosrae.html|title=Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Kosrae International Airport (KSA) (PTSA), Kosrae Island, Micronesia|last=|first=|date=2018-08-07|website=Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808033533/http://www.ict.fm/civilaviation/kosrae.html|archive-date=2018-08-08|access-date=2018-08-07|url-status=dead}}</ref>. * [[Фурудгоҳи байналмилалии Яп]], воқеъ дар ҷазираи асосии иёлати Яп<ref>{{Cite web|url=http://www.ict.fm/civilaviation/yap.html|title=Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Yap International Airport (YAP) (PTYA), Wa'ab, Micronesia|last=|first=|date=2018-08-07|website=Federated States of Micronesia Department of Civil Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808034020/http://www.ict.fm/civilaviation/yap.html|archive-date=2018-08-08|access-date=2018-08-07|url-status=dead}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Пайвандҳо == {{Новбарӣ}} * [http://www.fsmgov.org/ Сомонаи расмии]{{Ref|en}} ҳукумати Иёлоти Федеративии Микронезия * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html Иёлоти Федеративии Микронезия] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070612210423/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html |date=2007-06-12 }} дар [[Китоби умумиҷаҳонии фактҳои СРУ|Китоби фактҳои ҷаҳонӣ]]-и [[Идораи марказии ҷосусӣ|ИМҶ (CIA)]]{{Ref|en}} * [https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MIKRONEZIYA.html Дар бораи Микронезия]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Кругосвет»{{Dmoz|Regional/Oceania/Micronesia,_Federated_States_of}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15494620 Профили кишвар] дар [[BBC News]]{{ref|en}}{{Wikiatlas|the Federated States of Micronesia}} {{ПБ}} {{Уқёнусия}} [[Гурӯҳ:Иёлоти Федеративии Микронезия| ]] [[Гурӯҳ:Ҷумҳуриҳои федеративӣ|Микронезия]] [[Гурӯҳ:Кишварҳо ва ҳудудҳои англисзабон|Микронезия]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои хурд]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои ҳамроҳшуда]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — аъзои СММ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо ва ҳудудҳои соли 1986 таъсисёфта]] [[Гурӯҳ:Ост-Индияи Испания]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии ИМА]] hfopl1u9yurzgeu7hkxizbrbb20og33 0 10722 1491926 1339524 2026-11-02T22:33:14Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491926 wikitext text/x-wiki [[Акс:HumanEar.jpg|thumb|Гӯши инсон]] '''Гӯш''' ([[форсӣ]]: گوش) — узви мураккаби ҳайвонот ва инсон барои ҳис кардани лаппишҳои садоӣ. Дар аксари [[хордадорон]] гӯш ҳамчунин барои доштани мувозинат ва ҳолати ҷисм дар муҳит хидмат мекунад. Гӯши инсон мавҷҳои садоии басомадашон тақрибан аз 8<ref>{{cite web|url=http://www.ptb.de/cms/en/presseaktuelles/journalisten/press-releases/press-releases-article.html?tx_news_pi1%5Bnews%5D=5963&tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&tx_news_pi1%5Bday%5D=10&tx_news_pi1%5Bmonth%5D=7&tx_news_pi1%5Byear%5D=2015&cHash=0f540c616e6aa47c5eed27c71f9aeb59|title=Can you actually hear "inaudible" sound?|author=Erika Schow|publisher=PTB.de|lang=en|accessdate=2019-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220095124/http://www.ptb.de/cms/en/presseaktuelles/journalisten/press-releases/press-releases-article.html?tx_news_pi1%5Bnews%5D=5963&tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&tx_news_pi1%5Bday%5D=10&tx_news_pi1%5Bmonth%5D=7&tx_news_pi1%5Byear%5D=2015&cHash=0f540c616e6aa47c5eed27c71f9aeb59|archivedate=2017-02-20}}</ref> то {{formatnum:20000}} [[Ҳертс|Ҳс]]ро қабул мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Колбадшиносии инсон‎]] 6zl533zaqe1p7zrkhjh08rv4j32teyp 0 12901 1491923 1319782 2026-11-02T22:22:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491923 wikitext text/x-wiki {{маъноҳои дигар|Гулистон (мазмунҳо)}} {{Infobox book | name = Гулистон <br /> {{lang-fa|گلستان}} | image = Sadi in a Rose garden.jpg | caption = Саъдӣ дар Гулистон, миниатюраи соли 1645 | alt = Рӯнамо | author = [[Саъдии Шерозӣ]] | title_orig = | working_title = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] | series = | subject = | genre = [[панд]], [[ҳикмат]] | published = 1258 | pages = | awards = | isbn = <!-- N/A --> | oclc = | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''Гулисто́н''' ({{lang-fa|گلستان}}) — [[асар]]и маъруфи [[Саъдӣ|Шайх Саъдӣ]], ки [[соли 1258]] тадвин шудааст ва маҷмӯае аз [[Ҳикоя|ҳикоёту]] мавъизаҳост ба [[наср]]у [[назм]]. «Гулистон» шомили «Дебоча» ва 8 боб аст. == Замони нигориши «Гулистон» == Худи Саъдӣ ҳангоми нигориши «Гулистон»-ро соли 656 ҳиҷрӣ (1258 милодӣ) мешуморад<ref>{{cite web|last=Lewis|first=Franklin |title=GOLESTĀN-E SAʿDI|url=http://www.iranicaonline.org/articles/golestan-e-sadi|work=[[Encyclopædia Iranica]]|accessdate=16 January 2011|date=15 December 2001}}</ref>. :::''Дар он даврон ки моро вақт, хуш буд'' :::''Зи ҳиҷрат шашсаду панҷоҳу шаш буд.'' == Сохтори китоб == [[File:The Rose Garden - WDL.tiff|thumb|Саҳифаи «Дебоча»]] * ''«Дебоча»'' * ''«Дар сирати подшоҳон»,'' * ''«Дар ахлоқи дарвешон»,'' * ''«Дар фазилати қаноат»'' * ''«Дар фавоиди хомӯшӣ»'' * ''«Дар ишқу ҷавонӣ»'' * ''«Дар заъфу пирӣ»'' * ''«Дар таъсири тарбият»'' * ''«Дар одоби суҳбат»'' == Муҳтаво == Саъдӣ ин асарро ба номи валиаҳд Саъд ибни Абубакр ибни Саъд ибни Зангӣ (аз Атобакони Форс) фароҳам овард. Ҳар боб ҳикоётеро дар бар мегирад ва дар ҷо-ҷои он аҳодису оёту амсол гунҷонида шудааст. Илова бар ин дар он суханони ҳикматангезу латиф низ (хусусан дар боби ҳаштум) бисёр дида мешавад. Аммо на ҳамеша тамоми ҳикоёти ҳар боб бо мавзӯи он боб комилан мутаносиб аст ва на нукоти ахлоқии китоб комилан аз таноқузу тазод холист. Ҳамчунин, дар бобҳои «Гулистон» бисёр масъалаҳои ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва тарбиявӣ зикр шудаанд, ки аз унвони бобҳо ба назар намерасанд, ба монанди адолат, инсоф, меъёри диёнат, амонатдорӣ, ростӣ, шуҷоат, тадбир, хоксорию ҳақшиносию қадрдонӣ ва ғайра. «Гулистон» ба таври куллӣ ҳосили мутолиоти сиючандсолаи Саъдист дар аҳволи мардуми рӯзгори худ, ки онҳоро тайи ин солҳо ҳангоми сафарҳояш ба хотир супурда, дар замони фароғати баъд аз сафарҳо ба риштаи таҳрир даровардааст. Ин асар агарчи ҳаҷман хурд аст, аз ҷиҳати танаввуи мавзӯъ бисёр васеъ мебошад. Саъдӣ дар саросари ин китоб монанди як омӯзгори корозмуда одамонро ба шинохти неку бад роҳнамоӣ мекунад ва ин корро бо овардани достону амсолу афсонаҳои таърихӣ бо далелу бурҳон ба анҷом мебарад. == Мавзӯи асосии асар == Мавзӯи асосии «Гулистон» баёни ахлоқи тоифаҳои гуногун – подшоҳон, дарвешон, ҷавонон, пирон ва ғайра ва тарбияти ахлоқи ҳамидаи инсонӣ дар онҳо мебошад. Саъдӣ аз одамон, сарфи назар аз он, ки аз кадом табақаи ҷомеаанд, тақозо дорад, ки одил, раиятпарвар, хирадманд, доно, маърифатдӯст, маслиҳатгир, ботадбир, одамшинос, солор, порсо, қаноатманд, ҳоҷатбарор, некуравиш, сабур, соҳибиродат, фидоӣ, фурӯтан, ботавозуъ, содиқ, ҷавонмард, сахӣ, заҳматкаш, ҳалолхӯру ҳалолкор, боадаб, ботамкин, меҳрубон, мавридшинос ва ростқавлу ростгӯй бошанд. Саъдӣ дар «Гулистон» аз подшоҳон, дарвешон, ҷавонон, пирон ва тоифаҳои дигари ҷомеа (вазирон, маликзодагон, амалдорон, муаллимон, шогирдон, равандагон, зоҳидон, обидон, муридон, фақеҳон, хатибон, соҳибдилон, саворон, диловарон, сарҳангзодагон, ғуломон, ҳакимон, аъробӣ, ҳиндӣ, тавонгарону бозаргонону нодорон ва ғайра) сухан меронад ва аз саргузашти онон, рафтору гуфторашон ҳикояҳову масалҳо меорад. Ба илова, он чи нависанда аз онон гуфта, дур аз ҳақиқат нест, ва маълум месозад, ки чӣ гуна ин марди соҳиброй дар аҳволи ҳар гурӯҳ тааммулу диққат кардааст ва гӯшаҳое аз зиндагонии ононро дархури таваҷҷуҳ дида буд ва дар пирояи ҳикоёти кӯтоҳ ба қалам овардааст. Аён мешавад, ки Саъдӣ ба дарвешон таваҷҷуҳи бештар дорад. Дар тасаввури ӯ маҳз дарвешон дорои он ҳама сифатҳои ахлоқи ҳамидаи инсонианд. Аз ин рӯ, дарвешон яке аз қаҳрамонони асосии «Гулистон» буда, на танҳо дар боби дуввум («Дар ахлоқи дарвешон»), балки дар ҳама бобҳои дигар низ фаъолият мекунанд ва бозтобкунандаи андешаву ормонҳои иҷтимоии Саъдианд. == Табақабандии иҷтимоӣ дар «Гулистон» == Аммо дар табақабандии иҷтимоие, ки Саъдӣ дар «Гулистон» тарроҳӣ кардааст, ҷойгоҳи нахуст аз подшоҳон аст, дарвешон дар мақоми дуввум, дигар боқии тоифаҳои ҷомеа (раъият) пас аз инҳостанд. === Подшоҳон === Ноустувории табъи подшоҳон зеҳни нуктаёби Саъдиро мутаваҷҷеҳи эшон месозад, ки «вақте ба саломе биранҷанду вақте ба дашноме хилъат диҳанд». Аз ин рӯ, вай дар кори девони подшоҳ ду тараф мебинад: «уммеду бим». Ва гоҳ онро чун сафари дарё мешуморад: «хатарноку судманд». Подшоҳон, дар пиндори Саъдӣ, бояд беҳтарин сифоти ахлоқи ҳамидаро доро ва дар баробари раияти хеш одилу соҳиби раъю тадбири расо бошанд. Ба таъкиди ӯ, сипоҳи аслии шоҳи адолатпеша раият аст; агар хоҳони бақову пойдориву оромиши кишвараш бошад, бояд бо раият сулҳ кунад. Дар таъйиди ин гуфтори хеш саргузашти яке аз мулуки аҷамро овардааст, ки даст ба моли раият дароз кард ва ҷавреро оғоз кард, ки халқ аз ин ҳилаву найрангаш роҳи ғурбат пеш гирифта, ба гӯшаву канори ҷаҳон паноҳ оварданд. Чун раият коҳиш ёфт, пешрафти кишвар нуқсон пазируфту «хизона тиҳӣ монд ва душманон зӯр оварданд». Боре дар маҷлиси ӯ китоби «Шоҳнома» мехонданд ва сухан аз муқаррар шудани мамлакат бар Фаридун, ки ганҷу мулку ҳашмат надошт, мерафт, аз вазираш сабаби онро мепурсад. Вазир дар ҷавоб мегӯяд, ки: «Ай малик, чу гирд омадани халқе муҷиби подшоҳист, ту мар халқро парешон барои чӣ мекунӣ? Магар сари подшоҳӣ кардан надорӣ?» Малик, пас аз ин, аз вазираш мепурсад, ки: «Муҷиби гирд омадани сипоҳу раият чӣ бошад?» Гуфт: «Подшаҳро карам бояд, то бар ӯ гирд оянду раҳмат, то дар паноҳи давлаташ эмин нишинанд ва туро ин ҳар ду нест!» Ҳикоятро Саъдӣ бо он пай мегирад, ки ба табъи малик панди вазири насиҳатгар мухолиф омад, «рӯй аз ин сухан дар ҳам кашиду ба зиндон фиристод». Аммо дере нагузашту писарони амаки малик ба низоъ бархостанд ва ба муқобилаш лашкар оростанд ва қавме, ки аз дасти ӯ ба ҷон омада буданду ба ғурбат рафта буданд, ба онҳо пайвастанду мулкро аз дасташ гирифтанд: ::: ''Подшоҳе, к-ӯ раво дорад ситам бар зердаст,'' ::: ''Дӯстдораш рӯзи сахтӣ душмани зӯровар аст.'' ::: ''Бо раият сулҳ кун в-аз ҷанги хасм эмин нишин,'' ::: ''З-он ки шоҳаншоҳи одилро раият, лашкар аст!'' === Дарвешон === [[Акс:Dancing dervishes.JPG|thumb|Рақси дарвешон дар тасвири дусаҳфаӣ аз Гулистони дастнавис. Эрон, тақ. соли 1615]] Дарвешон низ, аз назари нигорандаи «Гулистон» мебояд мисли подшоҳону дигар ақшори ҷомеа дорои ахлоқи ҳамида бошанд. Аммо афзалияти дарвешон аз дигарон, аз ҷумла подшоҳону раият дар ин аст, ки ҳатто дили душманонашонро танг намекунанд, дӯстияшон бо ҳама ба таври ҳамешагист ва дар ҳама мавридҳо яксон; дар сахтиҳову маҳрумиятҳо тобоваранд ва ҳар коре, аз ҷумла, тоату ибодатро баръакси зоҳидону обидону шайхону фақеҳону дигарон, бидуни намоишкорӣ, бо сафои сидқ анҷом медиҳанду назарашон раҳмату марҳамат аст. Чунончи, аз ҳодисаи вуруди дузде ба хонаи порсое (дар боби дуввум: «Дар ахлоқи дарвешон») аз дарвешон ин гуна чеҳра менамоёнад, ки дузд дар хона чандон ҷусту чизе наёфт ва дилтанг шуд. Порсо хабар шуд. Гилеме, ки бар он хуфта буд, дар роҳи дузд андохт, то маҳрум нашавад: ::: ''Шунидам, ки мардони роҳи Худой'' ::: ''Дили душманонро накарданд танг.'' ::: ''Туро кай муяссар шавад ин мақом,'' ::: ''Ки бо дӯстонат хилоф асту ҷанг?!'' На танҳо ду боби «Гулистон» ба «Сирати подшоҳон» ва «Ахлоқи дарвешон», балки дар гирдогирди ҳикоёту ривоёте, ки пароканда аст, тасвире аз зиндагонии мардуми гуногунро ба равшанӣ метавон дид. Шояд яке аз ҷиҳатҳои маҳбубияти томи «Гулистон» ҳамин ҷомеият ва шумули он бошад, ки ба умуми ашхос – аз порсоён гирифта то подшоҳони ҷаҳонгиру пиёдагони сарупобараҳна – пардохтаву аз онон сухан рондааст. Аз ин рӯ, дар «Гулистон» бо вазире рӯбарӯ мешавем некмаҳзар, ки дар фикри раҳонидани ҷони асире аз хашми подшоҳ асту дар баробар вазири дигареро мебинем гирифтори бадтинатӣ. Пеши рӯи ин ду вазир асири дастазҷоншустаест наздик ба кушта шудан. Гоҳ аз Маҳмуди Ғазнавӣ сухан меравад, ки «ҳанӯз нигарон аст, ки мулкаш бо дигарон аст». Дар дастгоҳи султонӣ маликзодагонро мебинем, ки бар зидди бародари худ тавтиа мекунанду дар ҳикояте дигар Ҳурмуз вазирони падарро аз биму эҳтиёт дар банд мекунад. Як ҷо тоифаи дуздон роҳро бар корвониён бастаанд ва вақте ғуломе аҷамӣ дар киштӣ менишинад ва чун дарё надида, ларза бар андомаш меафтад ва ҳакиме табоеъшинос, ки дар киштист, ӯро оромиш мебахшад. Дар ҳикояте вазъи лашкариёни маошногирифта ва эҳсосоташон нисбат ба фармондеҳи худ матраҳ аст ва дар ҳикояти дигар вазире муғул ба ҳалқаи дарвешон дармеояд. Ҳуши саршору зеҳни равшану борикбини Саъдӣ дар паси ҳар чиз, ҳатто чизҳои ба назар одӣ, нуктаҳое зарифу бадеъ дарёфтааст. Саргузашти марде дарвеш, ки фарзанд надошту аз Худо орзуи писар мекард ва писарбачае, ки нишонҳои булуғро ҷӯё буд ё дарвеши солиҳ, ки лашкарии мардумозоре бар сараш санг заду ӯ фурсат нигоҳ дошт, то чун малик бар он лашкарӣ хашм гирифту дар чоҳаш афканд, ҳамон сангро бар сари ӯ кӯфт, ҷилваҳои дигар аст аз афкору таманниёте, ки мумкин аст, гурӯҳе аз мардумро дерзамон ба худ машғул бидорад. Ё қиссаи ҳамқафас шудани зоғу тӯтӣ ва дилозурдагии онҳо аз мусоҳабати якдигар мисолест равшан аз эҳсосоти мардум нисбат ба ҳам ва ба ин натиҷа расидан, ки «сад чандон ки доноро аз нодон нафрат аст, нодонро аз доно ваҳшат аст». Ҷои дигар таҷрибаву мардумшиносии Саъдӣ аз нӯки қаламаш метаровад, ки: «Қаҳбаи пир аз нобакорӣ чӣ кунад, ки тавба накунад ва шаҳнаи маъзул аз мардумозорӣ?»; ё «Ҳар кӣ даст аз ҷон бишӯяд, ҳар чӣ дар дил дорад, бигӯяд». Ин ҳама мавзӯъҳои дақиқу зарифро Саъдӣ ба либоси ҳикояту тамсил чунон содаву матбӯъ арза карда, ки хонанда ба умқи маънии онҳо дертар таваҷҷуҳ пайдо мекунад. Дар «Гулистон» занон низ каму беш дар ҳикоятҳо ба чашм мехӯранд, аз ҷумла, духтари яке аз бузургони Ҳалаб, ки ба никоҳи Саъдӣ дармеояд ва бадхӯй асту ситезарӯй ё духтари зишт, ки бо вуҷуди ҷиҳозу сарват ногузир зани марди нобиное шуд; падари духтар аз мудовои чашми домод нигарон буду мегуфт: «Тарсам, ки бино шавад ва духтарамро талоқ диҳад». Пирмарде ҳам дар Бағдод духтарашро ба кафшдӯзе дода буд ва рафтори марду сухани падари духтар мавзӯи ҳикоятест мазоҳомез, ки Саъдӣ дар баёни бақои хӯи бад дар табиати одамӣ овардааст. == Рангорангии олам дар «Гулистон» == Ҷилваи хосси «Гулистон» дар ин аст, ки ин олами рангорангро пеши чашми мо муҷассам кардааст. Масалан: мебинем, фармонравоён дар кишвардорӣ шеваҳои мутафовит доштаанд: яке аз эшон, бо он ки ба маразе ҳоил гирифтор аст, бар хилофи дастури табибон, ки заҳраи одамиро танҳо доруи вай медонанд ва алорағми фатвои қозию ризояти падару модари писаре деҳқон ба нобудии фарзанд, розӣ намешавад, ки ҷавонеро барои муолаҷаи ӯ бикушанд ва мегӯяд: «Ҳалоки ман авлотар, ки хуни бегуноҳе рехтан» ва дар ҳамон ҳафта шифо меёбад. Дигаре, яъне Анӯшервон, ба мулозимони худ суфориш мекунад, ҳатто андаке намак ба ройгон наситонанд ва баҳои онро бипардозанд, «то расме нагардад ва деҳа хароб нашавад»; ва дар ҷавоби суоли эшон, ки: «Ин қадар чӣ халал кунад?» мегӯяд: «Бунёди зулм дар ҷаҳон аввал андаке будаасту ба мазиди ҳар кас бад-ин дараҷа расидааст». Аммо ҳамаи фармонравоён аз ин гуна набудаанд. Яке «дасти татовул ба моли раият дароз карда буд»-у насиҳат намепазируфт, дигаре дар риояти мамлакат ва осуда доштани лашкар сустӣ мекард ва ҳар яке аз эшон ба кайфари аъмолу рафтори худ гирифтор шуд. Вазирону соҳибмансабони ҳукумат низ шахсияту шеваҳои мухталиф доштаанд: яке султонеро бим медод, ки: «ту мар халқро парешон барои чӣ мекунӣ? Магар сари подшоҳӣ кардан надорӣ?». Дигаре хонаи раиятро хароб мекард, то хизонаи султонро обод кунад. Вазире соҳибғараз Амри Лайсро бармеангехт, ки бандаи аз хидмат гурехтаро бикушад, аммо яке аз вазирон ҳам буд, ки ба зердастон раҳм мекарду салоҳи эшонро ба хайр менамуд. Дар «Гулистон» мардум аз ҳама табақаву дар ҳар либос сиратҳои гуногун доранд ва дар баробари ҳодисаҳову мушкилоту масъалаҳо аксуламалҳояшон мутафовит аст. Ин ки Саъдӣ дар ҳикоёти худ ин ҳама ашхоси гунонгунхислат офарида, эъҷобангез асту дилпазир. Як ҷо дарвеше мустаҷобуддаъва дар Бағдод дар ҳаққи Ҳаҷҷоҷ ибни Юсуф, ҳокими бедодгари Банӣ Умайя, ки аз ӯ дуои хайр мехоҳад, мегӯяд: «Худоё, ҷонаш биситон!». Ҳаҷҷоҷ гуфт: «Аз баҳри Худой, ин чӣ дуост? Гуфт: «Дуои хайр аст турову ҷумлаи мусулмононро!». Дарвеше дигар ба дараҷае аз «фароғи мулки қаноат» расидааст, ки ба убури подшоҳе гӯшаи чашм намекунад. Севвумӣ, ки дар оташи фақр месӯзад, розӣ намешавад ба назди марде карим ҳоҷат барад ва муътақид аст, ки «ба гуруснагӣ мурдан беҳ, ки ҳоҷат ба касе бурдан»; ҳатто аз дузде сухан меравад, ки гадоиро шармангез мешуморад ва дуздиро беҳтар аз он. Аммо ҳамаи мардум яксон нестанд, агарчи ба зоҳир ҳаммонанд бошанд. Дар китоби «Гулистон», баракси «Бӯстон», ки шомили дунёи ормонист, зиштиҳову палидиҳоро дар канори зебоиҳо мебинем, ки далеле бар шеваи зиндагию тарзи тафаккуру маниши мардуми он давра аст ва ахлоқ дар «Гулистон» фақат дар маънои мусбати он наёмадааст. Дар ин китоб ҳам аз ишқи рӯҳонӣ сухан меравад, ҳам аз назарбозию ишқи маҷозӣ, ҳам аз ашхосе, ки саховату фидокорию ҷавонмардию бузургманишии онон ҳимматангез асту хостанӣ ва ҳам аз касоне, ки дар гирдоби худҳоҳиву ҳақорат дасту по мезананд. Симои баъзе ба нури ҳикмату хираду фикри баланд равшан аст ва гурӯҳе дигар чеҳраашон торик асту расво ва гоҳ дар айни ғафлату нодонӣ ба сар мебаранд. Маконҳо низ ҳамчунин мутанаввеъ аст: воқеаҳо гоҳ дар боғҳову чаманзорҳои дилкаше рӯй медиҳад, гоҳ дар биёбонҳои хушку сӯзону хатарнок, замоне дар равоқи масҷиду мадраса ва вақте дар маросими ҳаҷҷу мавқее дигар дар базме дилкушо. Аз Масҷиди Синҷор ёд мешавад ё аз Диёри Бакру Диёри Мағриб ва Балху Бомиёну Искандария ва Ҷомеи Баалбаку Басраву Бағдоду Ҳамадон ва ғ. Саъдӣ аз шаҳре ба шаҳре рафта, биёбонҳо дарнавардида ва дар ҳар ҷо чизҳое тоза дидаву афзун бар китобҳои бисёр, ки хонда, ҷаҳонро аз роҳи таҷрибаи мустақим озмудаву шинохтааст. Барои ҳамин ӯ дар «Гулистон» (балки дар тамоми осораш) муроди хешро дар гуфтани насиҳату панд додани мардумон медонад. Вай сухани судмандро ба доруе талх монанд карда, мегӯяд, ки барои ранҷур доруи талх судманд аст, на қанди ширин. Ҷомеае, ки Саъдӣ дар он мезист, дардманд буд ва эҳтиёҷе шадид ба пандҳои шифобахши ӯ дошт. То Саъдӣ ва пас аз ӯ дар адабиёти форсӣ адибони бешуморе буданд, ки панд гуфтаанд, вале то кунун беҳтар аз ӯ панднигоре набудааст. Донишманди эронӣ, доктор Заринкӯб дар мавриди «Гулистон» менависад, ки «Саъдӣ дар ин китоб инсонро бо дунёи ӯ ва бо маъойибу маҳосини ӯ бо тамоми тазодҳову таноқузҳое, ки дар вуҷуди ӯ ҳаст, тасвир мекунад… Дар дунёи «Гулистон» зебоӣ дар канори зиштӣ ва андӯҳ дар паҳлуи шодӣ асту таноқузҳое ҳам, ки айбҷӯён дар он ёфтаанд, таноқузҳоест, ки дар кори дунёст. Саъдӣ чунин дунёеро, ки пур аз таноқузу тазод ва саршор аз шигифтию зиштист, дар «Гулистон»-и хеш тавсиф мекунад ва гуноҳи ин таноқузҳову зиштиҳо ҳам бар ӯ нест, бар худи дунёст. Назари Саъдӣ он аст, ки дар ин китоб инсону дунёро, он чунон ки ҳаст, тавсиф кунад, на он чунон ки бояд бошад. Ва дунё ҳам мисли инсон, он чунон, ки ҳаст, аз таноқузу шигифтиҳои бисёр холӣ нест» («Бо корвони ҳулла»,–Теҳрон, 1343 ҳ. ш., с. 234). Саъдӣ тавонистааст, ба лутфу маҳорати тамом парда аз чеҳраи дунёи воқеии рӯзгори хеш баргираду бо садоқату якрангии дилпазире бо мо сухан гӯяд, бе мулоҳизаву пардапӯшӣ. Ин қудрати дарёфти ӯ ва тавсифи комилу равшанаш, бо ин ҳама танаввуъ, ки дунёи «Гулистон» дорад, ҳунарест ошкор ва шояд камтар касе аз нависандагони форсигӯ пеш аз ӯ тавониста бошад фарозу нишеби олам ва нуқсонҳову фазилатҳои одамиёнро ин гуна ба мо бишиносонад. Бино бар ин, агар гуфта шавад авзои иҷтимоии асри Саъдӣ дар «Гулистон» мутаҷаллист ва ин яке аз имтиёзоти боризи ин китоб аст, сухане нодуруст нест. Аз равзанаи ин хотироту ҳикоёт, ки Саъдӣ ба қалам оварда, хуб метавон ба масоиле муҳимму борик пай бурд – дар бораи авзои ҳукумат, рафтори маъмурони девон, аҳволу афкору рӯҳиёту муътақидоти мардум, русуми ҷомеа ва тарзи тафаккури табақоти мухталиф дар он аҳд; чунонки яке аз соҳибназарони эронӣ Алии Даштӣ низ бо ҳама нуктагириҳои худ бар «Гулистон» ба ҳамин натиҷа расидааст. («Қаламрави Саъдӣ», саҳ. 263–270). == «Гулистон», беҳтарин намунаи асарҳои пандуахлоқӣ == «Гулистон» барҳақ аз беҳтарин намунаи асарҳои пандуахлоқӣ на танҳо дар эҷодиёти худи муаллифи он, балки дар тамоми адабиёти форс-тоҷик ва ҳатто дар адабиёти ҷаҳонӣ ба шумор меравад. Ин асар дар радифи «Шоҳнома»-и Абулқосими Фирдасӣ, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Девони кабир» ва «Маснавии маънавӣ»-и Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ ва «Девон»-и Ҳофиз қарор дошта, дар тӯли асрҳо дар мактабу мадрасаҳои Мовароуннаҳру Хуросон, Ироқу Ҳинду Мисру Туркия ва кишварҳои дигар ба унвони китоби дарсию саводу хониш таълим дода мешуд. Мақоми фавқулодаи «Гулистон» дар осори Саъдӣ ва дар адабиёти форсию ҷаҳонӣ вобаста ба паёми ғоявӣ, андешаи одамият ва сабки навину нотакрори он мебошад. Насри «Гулистон» аз ҷумлаи навъи насри мусаҷҷаъ буда, муаллиф ҳунари истифодаи санъати саҷъ ва навъҳои он – саҷъи мутавозӣ, саҷъи мутарраф ва саҷъи мутавозинро ба ҳадди камол расонидааст, чунончи: «Мушк он аст, ки худ бибӯяд, на он, ки аттор бигӯяд»; «Дарвешон... абри озоранду намеборанд ва чашмаи офтобанду бар кас наметобанд; бар маркаби иститоат саворанду намеронанд»; «Ҳар кӣ дар зиндагонӣ нонаш нахӯранд, чун бимирад, номаш набаранд». == Шеваи нигориши «Гулистон» == Истифода аз саҷъу анвои он бо ҳунармандию завқи баланди адабӣ дар «Гулистон», хушоҳангию ҷозибаи зарифи калимаҳову таъбирҳову ҷумлаҳо дар ин асар онҳоро ба ҳукми масалу мақолҳои мардумӣ даровардааст, ҳамчун «Дурӯғе маслаҳатомез беҳ, ки росте фитнаангез», «Ай мардон, бикӯшед, ё ҷомаи занон бипӯшед!», «Сари чашма шояд гирифтан ба бел, Чу пур шуд, нашояд гузаштан ба пил!», «Тарбият ноаҳлро чун гирдакон бар гунбад аст», «Оқибат гургзода гург шавад, Гарчи бо одамӣ бузург шавад!», «Тавонгарӣ ба ҳунар аст, на ба мол ва бузургӣ ба ақл, на ба сол!», «Се чиз пойдор намонад: моли бетиҷорат ва илми бебаҳс ва мулки бесиёсат», «Раҳм овардан бар бадон ситам аст бар некон; афв кардан аз золимон ҷавр аст бар дарвешон», «Миёни ду кас ҷанг чун оташ аст, Суханчини бадбахт ҳезумкаш аст!», «Андак-андак хайле шаваду қатра-қатра сайле гардад» ва ғайра. Он чи «Гулистон»-ро то ба ин ҳад машҳуру пуровоза сохтааст, на муҳтавоест, ки овардааст, балки қудрати гӯянда дар пардохти беназири он ва бозёфти вожаҳову ҷумлаҳои ноб аст. Саъдӣ бо таълифи «Гулистон» ба марҳалаи нави рушду такомули насри форсӣ поя гузошт. Насри китоб, ки ҷо-ҷое дар он шеъри форсӣ ё оёту амсолу абёти арабӣ омадааст, ширину матбӯъ ва намунаи балоғат дар эҷоз аст. Таъсири сабки баёни нависандагоне ҳамчун Абулмаолӣ Насруллоҳи Муншӣ, Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ ва соҳиби «Мақомоти Ҳамидӣ» дар он маҳсус аст. Вале шеваи насри Саъдӣ аз онҳо пухтатар ва дар айни ҳол содатар аст. Саъдӣ дар нигориши «Гулистон» агарчи ба шеваи Хоҷа Абдуллоҳи Ансорию Қозӣ Ҳамидуддини Балхӣ таваҷҷуҳ дошта, вале корро ба тақлид накашонидааст, балки ҳамеша аз ибтидо то интиҳои «Гулистон» ҳама чиз далолат бар тозагии сухан ва навофаринию забардастии нависанда дорад. Ба ҳамин сабаб насри «Гулистон» ва шеваи нависандагии ӯ мавриди таваҷҷуҳу тақлиди нависандагони қарнҳои баъдӣ воқеъ шудааст. Дар пайравию тақлиди «Гулистон» дар адабиёти форсӣ асарҳои зиёде ба вуҷуд омадаанд, ки машҳуртарини онҳо «Хористон»-и Маҷди Хофӣ, «Нигористон»-и Муинии Ҷувайнӣ, «Баҳористон»-и Абдурраҳмони Ҷомӣ, «Равзату-л-ахбор»-и Соилӣ, «Нигористон»-и Шамсуддин Камолпошозода, «Парешон»-и Ҳабибуллоҳи Қоонӣ, «Мулистон»-и Абдурраҳмони Тамкин ва ғайра. мебошанд. Аммо ҳеч яке аз ин асарҳо ба пояи «Гулистон» нарасидаанд. === Шарҳҳои «Гулистон» === Ҳамчунин «Гулистон»-ро шарҳҳое ба форсӣ, арабӣ ва туркӣ навиштаанд. Аз он ҷумла «Хиёбон дар шарҳи «Гулистон»-и Сироҷуддин Алихони Орзу, «Шарҳи «Гулистон»-и Валимуҳаммади Акбарободӣ, «Шарҳи Гулистон»-и Тоҷуддини Баҳҷат (ба форсӣ), «Шарҳи Судӣ» (ба туркӣ) ва чанд шарҳи дигар ба арабӣ. Дар Тоҷикистон шарҳи «Гулистон» (2014) аз тарафи донишманди тоҷик [[Обид Шакурзода]] ба табъ расид. == Тарҷумаи «Гулистон» == [[File:Gulistan du ryer.JPG|thumb|Сарлавҳаи тарҷумаи Андре дю Рйер]] «Гулистон» ҳам дар зимни «Куллиёт»-и Саъдӣ ва ҳам ба таври мустақил мукаррар дар Эрону Афғонистону Тоҷикистон ва Ҳинду Аврупо табъ шудааст. Ин асар аз хеле қадим дар Аврупо шинохта шудааст ва се асри тамом Саъдӣ нависандаи дӯстдоштатарин ва «Гулистон» нахустин китоби адабиёти форсӣ буд, ки ба забони фаронсавӣ тарҷума шуд, чунонки қадимтарин тарҷумаи он ба забони фаронсавӣ (аз ҷониби Андре Дюже) соли 1634 дар Порис мунташир шудааст ва пас аз як сол ба забони олмонӣ (баргардони Фридрих Охзенбах) ва соли 1651 дар Амстердам ба забони лотинӣ (баргардони Георгий Гентиюс) ба нашр расид. Нусхаи Гентиюс асоси бисёре аз тарҷумаҳои асари мазкур ба забонҳои гуногуни аврупоӣ, аз ҷумла ҳолландӣ, шуд. Ин тарҷумаҳо ба таври мустақим дар баъзе аз нависандагони аврупоӣ мисли Лофонтен, Гёте, Волтер ва дигарон таъсир ниҳодааст. То имрӯз «Гулистон» беш аз 250 бор ба забонҳои мухталифи олам баргардону чоп шудааст. Саъдӣ бо завқу истеъдоди беназир дар осори гузаштагони худ ҷустуҷӯ карда, нукоти мусбату манфии онро дарёфтааст ва бо сабки хуш шоҳкоре ба вуҷуд овардааст, ки ҳанӯз, бо гузашти садсолаҳо, зебоии калому тозагии мазмунҳои ин шоҳкори ӯ инсонро ба ҳайрат вомедорад. Нубуғи Саъдӣ дар нигориши «Гулистон» он гуна ҳувайдост, ки бино бар таъкиди соҳибназарон, агар ӯ танҳо ҳамин асарро ба ёдгор мегузошт, боз ҳам метавонист бар бузургии вай далел шавад, зеро каломи бикраш ҳам фалсафисту ҳам ирфонӣ, ҳам ба меъёри дин дурусту ҳам ба ойини ахлоқ писандида. Ӯ ҷӯяндагони фазилатро гоҳ бо нақли афсонаву достон (ба шеваи мақоманависон) ва гоҳ бо ҳуҷҷату бурҳону истинод ба таърих ба шинохти неку бад тавон мебахшад. Ва равоншиносест, ки «доруи талхи насиҳат»-ро ба «шаҳди зарофат» бармеомезад, то нозуктабъону нозанинони ҷаҳон ҳам аз гуфтораш малул нашаванд. Аз ин рӯ, доноёни сухан Саъдиро зубдаи ҳикмату хулосаи маърифат ва «Гулистон»-ро чун «Бӯстон»-у «Бӯстон»-ро чун «Гулистон» ҷонпарвар мешуморанд. == Бузургдошти асар == Бо дар назар гирифтани арзиши ғоявию бадеии фавқулодаи «Гулистон» ва нуфузи муассираш дар рушди адабиёту тамаддуни ҷаҳонӣ, мувофиқи Қарори Шӯрои умумиҷаҳонии сулҳ, соли 1958 дар саросари дунё ҷашни 700-солагии он баргузор шуд ва боиси ба вуҷуд омадани таҳқиқу тарҷумаву нашрҳои нав гардидааст. == Донистаниҳо == Китоби [[Саъдии Шерозӣ]]. «Гулистон» (Дастхат) дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2021-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Нигорхона == <gallery> SAÂDI - Le jardin des roses.jpg| Sad'i and the Youth of Kashgar, Ascribed to Bihzad, From a copy of the Gulistan (Rosegarden) by Sa'di.jpg A drunken prince assaults a Chinese maiden.Miniature from Gulistan Sa'di. Herat, 1427. Chester Beatty Library, Dublin. f.16r.jpg Sultan 'Ali Mashhadi - Folio from a Gulistan (Rosegarden) by Sa'di; verso- the Prophet and the Persian physician; recto- te... - Google Art Project.jpg Копия Amir Khalil. A youth is marooned by an angry boatman. Sa'di, Gulistan. f.29v. Chester Beatty Library, Dublin..jpg </gallery> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Саъдии Шерозӣ. Мунтахаби куллиёт. Сталинобод, 1956 * Шайх Муслиҳиддин Съдии Шерозӣ. Сталинобод, 1942 * Айнӣ С. Деҳотӣ А. Гулистони бехазон.//Шарқи сурх, 1956 № 6 * Алиев Р. «Гулистон»-и Саъдӣ (тасҳеҳи матни илмии интиқодӣ, тарҷумаи русӣ, муқаддима, таълиқот ва ҳавошӣ ба қалами Рустам Мусоӯғлӣ Алиев). М., 1959 * Мухтор Шокир. Сайри «Гулистон» дар Аврупо. //Садои Шарқ. 1975 № 11 * Энциклопедияи советии тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1980 * Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1988 * Арабзода Нозирҷон. Ҳикмати амалии Саъдӣ. Д., 2002 * Салимов Н. Марҳалаҳои услубӣ ва таҳаввули анвои наср дар адабиёти форсу тоҷик (асрҳои 9–13). Хуҷанд, 2002 * Шакурзода О. Шарҳи «Гулистон». Д., 2014 * Саади и его «Гулистан». М., 1958 * Брагинский И. С. 12 миниатюр. М., 1966 * Мухтор Шокир. Франция читает «Гулистан». Д., 1987 * گلستان سعدی، مصحح عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس، ۱۳۸۸، ۳۲۰ صفحه. شابک ۹-۴۲۵-۳۲۰-۹۶۴-۹۷۸ * ابراهیمی، جعفر، و شفیعی، فرشید (تصویرگر). ''قصه‌های شیرین گلستان سعدی''، چاپ اوّل، نشر پیدایش، تهران، پاییز ۱۳۷۶ شابک: ۰-۴۰-۶۰۵۵-۹۶۴ * سعدی شیرازی، مصلح‌الدّین. ''گلستان سعدی''، بر اساس نسخهٔ محمد علی فروغی، چاپ اوّل، نشر سرایش، تهران، ۱۳۸۲ شابک: ۳-۶-۹۴۳۶۸-۹۶۴ == Сарчашма == * {{ЭМТ|Гулистон|4|муаллиф=А. Афсаҳзод, А. Сатторзода}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] bq5h542oacjauhyb6mgc79sdenaih4f 0 13054 1491863 1457239 2026-11-02T15:34:44Z CommonsDelinker 163 Removing [[:c:File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg|Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] because: Copyright violation; see [ 1491863 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |мухотаб = |ном = <!-- номи ашхос --> |номи аслӣ = Konrad Adenauer |тасвир = |бар = 240px |тавсифи тасвир = |нишон = <!-- нишони ашхос --> |имзои нишон = <!-- имзои зери нишон --> |бари нишон = <!-- бари тасвири нишон бо пикселҳо (ба таври пешфарз — 120px) --> <!-- ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА --> |вазифа = канслери Ҷумҳури Федеративии [[Олмон]] (1949-1963) |бо номи = Канслер |парчам = <!-- парчам, соответствующий должности--> |парчам2 = |аввалдавр = 1949 |охирдавр = 1963 <!-- ИТТИЛООТИ ИНФИРОДӣ --> |саннаи таваллуд = [[5 январ]], [[1876]] |зодгоҳ = [[Кёлн]] |санаи марг = [[19 апрел]], [[1967]] |маҳалли марг = Бад-Хоннеф, ҶФО |дафн = <!-- маҳалли дафн --> |ҷинс = мард |ном ҳангоми таваллуд = |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = <!-- ФАЪОЛИЯТИ ИЛМӢ --> |фазои илмӣ = <!-- сфера научной деятельности --> |ҷойҳои кор = |маъруф ба = <!-- чем маъруф ба учёный --> <!-- ДИГАРҲО --> |ҳизб = Иттиҳоди Христианӣ-демократии Олмон |маълумот = олӣ |дараҷаи илмӣ = <!-- дараҷаи илмии ашхос --> |унвонҳои илмӣ = <!-- унвонҳои илмии ашхос --> |касб = сиёсатмадор |фаъолият = ходими давлатӣ ва ҳизбӣ |эътиқод = масеҳӣ, католикӣ |ҷоизаҳо = |соядаст = |монограмма = <!-- монограммаи ашхос --> |бари монограммаҳо = <!-- бари монограммаҳои ашхос --> |сайт = |викианбор = }} '''Конрад Аденауер''' ({{забон-код|de|Konrad Adenauer}}; {{АФБ|kɔnʁa:t hɛɐman jozef a:denaʊeɐ}}) ([[5 январ]], [[1876]] — [[19 апрел]], [[1967]]), ходими давлатӣ ва ҳизбӣ, аввалин канслери Ҷумҳури Федеративии [[Олмон]] (1949-1963). Вай яке аз пешсафони Олмони Ғарбӣ дар давраи [[Ҷaнги Сард]] буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Пешсафони олмонӣ]] qf97dj1r57807ozma5cbp0m45urcgvg 0 15005 1491980 1487889 2026-11-03T06:57:31Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491980 wikitext text/x-wiki {{Ниҳоди қонунгузор}} '''Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''' — палатаи поёнии [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Муҳлати ваколати палата 5 сол аст. == Вакилон == Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 63 [[вакил]] иборат аст, ки онҳо дар асоси ҳуқуқи интихоботии умумӣ, баробар, мустақим ва бо [[овоздиҳии пинҳонӣ]] интихоб карда мешаванд. Маҷлиси Намояндагон доимоамалкунанда ва касбӣ мебошад. == Салоҳияти Маҷлиси Намояндагони МО Ҷумҳурии Тоҷикистон == [[Акс:Новое здание Парламента Таджикистана 12.jpg |280 px|thumb|Бинои нави парлумони Тоҷикистон, соли 2024]] * Таъсиси [[Комиссияи марказии интихобот]] ва бозхонди [[раис]], [[муовин]] ва аъзои он бо пешниҳоди Президент; * Ба муҳокимаи халқ пешниҳод намудани лоиҳаи қонунҳо ва дигар масъалаҳои муҳими [[давлат]]ию ҷамъиятӣ; * Тасдиқи барномаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ; * Ризоият ба додугирифти қарзи давлатӣ; * Тасдиқ ва бекор кардани шартномаҳои байналмилалӣ; * Таъини раъйпурсӣ; * Таъсиси судҳо; * Тасдиқи [[рамзҳои давлатӣ]]; * Тасдиқи [[мукофотҳои давлатӣ]]; * Тасдиқи фармонҳои [[Президент]] дар бораи таъйин ва озод намудани раиси Бонки миллӣ ва муовинони ӯ; * Муқаррар намудани рутбаҳои ҳарбӣ, дипломатӣ ва унвонҳои махсус; * Амалӣ намудани ваколатҳои дигаре, ки Конститутсия ва қонунҳо муайян кардаанд. Маҷлиси Намояндагони МО ҶТ аз рӯи масъалаҳои зикршудаи салоҳияташ қарор қабул мекунад. Қарори Маҷлиси Намояндагони МО ҶТ бо тарафдории аксарияти шумораи умумии вакилон қабул мегардад, агар тартиби дигари қабули қарорро Конститутсия муайян накарда бошад. Иҷрои қарорҳои Маҷлиси Намояндагони МО ҶТ дар тамоми қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳатмӣ аст. Маҷлиси Намояндагони МО ҶТ қарорҳои Маҷлиси [[вакил]]они халқи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳри Душанбе, шаҳрҳо ва ноҳияхоро дар сурати ба [[Конститутсия]], қонунҳои конститутсионӣ ва дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мувофиқат накардани онҳо бекор мекунад. Маҷлиси намояндагон фаъолияти худро дар асоси усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, волоияти қонун, ошкорбаёнӣ, дастаҷамъӣ, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, гуногунандешӣ ва масъулият дар назди халқ ба амал мебарорад. Маҷлиси Намояндагони МО ҶТ ҳокимияти қонунгузориро ба амал бароварда, санадҳои зерин қабул мекунад: * қонунҳои конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Кумитаҳо ва комиссияҳо == [[Акс:Здание парламента Таджикистана 01.jpg|280 px|thumb|Бинои нави порлумони Тоҷикистон, соли 2024]] [[Акс:Бинои парлумони Тоҷикистон.jpg|thumb|280 px|thumb|Бинои нави порлумони Тоҷикистон, соли 2024, шомгоҳ]] {{Мақолаи асосӣ|Кумита ва комиссияҳои МН МО Тоҷикистон}} === Кумитаҳо === * Кумита оид ба қонунгузорӣ ва ҳуқуқи инсон * Кумита оид ба тартиботи ҳуқуқӣ, мудофиа ва амният * Кумита оид ба иқтисод ва молия * Кумита оид ба масъалаҳои аграрӣ, захираҳои об ва замин * Кумита оид ба корҳои байналмилалӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва иттилоот * Кумита оид ба илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонон * Кумита оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, оила ва ҳифзи саломатӣ * Кумита оид ба сохтори давлатӣ ва худидоракунии маҳаллӣ * Кумита оид ба энергетика, саноат, сохтмон ва коммуникатсия === Комиссияҳо === * Комиссияи экологии Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон * Комиссия оид ба одоби вакилони Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон * Комиссия оид ба назорати Дастур ва ташкили кори Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон * Комиссияи баҳисобгирии овозҳо оид ба интихоб намудани Раиси Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон == Интихоботи соли 2000 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҷлиси Олии ҶТ» [[27 феврал]]и [[2005|соли 2005]] интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати II (2000-2005) баргузор гардид. [[Акс:Assembly of Representatives (Majlisi Namoyandagon) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan in 2000-2005.svg|right|300px|Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати II (2000-2005)]] === Натиҷаҳои интихобот === * [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] — 36 нафар, * [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] — 13 нафар, * Номзадҳои мустақил — 10 нафар, * [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] — 2 нафар, * 2 ҷойи вакилӣ — холӣ. Манбаъ:[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B5%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Википедияи русӣ. Высшее_собрание_Таджикистана.] == Интихоботи соли 2005 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҷлиси Олии ҶТ» [[27 феврал]]и [[2005|соли 2005]] интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати III (2005-2010) баргузор гардид. [[Акс:Assembly of Representatives (Majlisi Namoyandagon) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan in 2005-2010.svg|right|300px|Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати III (2005-2010)]] === Натиҷаҳои интихобот === * [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] — 46 нафар, * [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] — 4 нафар, * [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] — 2 нафар, * 11 нафар узвияти ҳизбӣ надоштанд. Дар ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ барои 22 мандат аз ҷониби 6 [[ҳизби сиёсӣ]], 61 [[номзад]] ба вакилии Маҷлиси намояндагон пешбарӣ гардиданд ва ба қайд гирифта шуданд. Дар ҳавзаҳои якмандатӣ ба вакилии Маҷлиси Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон — 209 номзад пешбарӣ гардид, ки 170 нафар ба қайд гирифта шуда буданд. Аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ барои 22 мандати вакили Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ҳизби сиёсӣ: [[Ҳизби демократии Тоҷикистон]], [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]], [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]], [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] ва [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] мубориза бурданд. [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] , [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] ва [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] ҳадди 5-фоизаро гузаштанд. Аз шумораи умумии вакилон 11 нафар [[зан|занон]] мебошанд. Дар байни вакилони Маҷлиси Намояндагон 11 нафар - [[ҳуқуқшинос]], 12 нафар - [[муҳандис]], 7 нафар - [[иқтисодчӣ]], 3 нафар - [[агроном]]у [[зоотехник]], 26 нафар - [[омӯзгор]], 1 нафар - [[духтур]], 1 нафар - [[рӯзноманигор]], 1 нафар - [[китобшинос]], 1 нафар - мутахассиси равобити байналмилалӣ, 2 нафар - [[байтор]] фаъолият мекарданд. Аз ҷумла - 3 нафар узви вобастаи Академияи илмҳои Тоҷикистон, 7 нафар - [[доктори илм]], 11 нафар - [[номзади илм]]. == Интихоботи соли 2010 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҳлиси Олии ҶТ» [[28 феврал]]и соли 2010 интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати IV (2010-2015) баргузор гардид. === Натиҷаҳои интихобот === [[Акс:Assembly of Representatives (Majlisi Namoyandagon) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan in 2010-2015.svg|right|300px|Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати IV (2010-2015)]] {| class=wikitable style=text-align:right !rowspan=2|Ҳизбҳо !rowspan=2|Овоз !rowspan=2|% !colspan=4|Курсӣ |- !Дар ҳавза !Феҳристи ҳизбӣ !Ҷамъ !+/- |- |align=left|[[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]|| ||71,69 %||39||16||55|| |- |align=left|[[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]]|| ||6.10||0||2||2|| |- |align=left|[[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]]|| ||5.22||0||2||2|| |- |align=left|[[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]]|| ||0,47||0||0||0|| |- |align=left|[[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]]|| ||7,22||0||2||2|| |- |align=left|[[Ҳизби демократии Тоҷикистон]]|| ||0,84||0||0||0|| |- |align=left|[[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] || ||7,74||0||2||2|| |- |align=left|[[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]]|| ||0,72||0||0||0|| |- |align=left|'''Ҷамъ'''|| ||'''100'''||'''39'''||'''24'''||'''63'''||'''0''' |- |align=left|Иштироки интихобкунандагон /сабтиномшуда|| ||87.7||-||-||-||- |- |align=left colspan=7|Манбаъ: <ref>{{cite web|url=http://www.ozodi.org/content/article/1971152.html|title=Натиҷаҳои нахустин ва эътирозҳои нахустин|publisher=Радиои Озодӣ|accessdate=1 март, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.osce.org/odihr/item_12_42319.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2015-03-23 |archivedate=2010-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100708014925/http://www.osce.org/odihr/item_12_42319.html }}</ref> |} == Интихоботи соли 2015 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҳлиси Олии ҶТ» [[1 март]]и [[соли 2015]] интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати V (2015-2020) баргузор гардид. === Натиҷаҳои интихобот === [[Акс:Assembly of Representatives (Majlisi Namoyandagon) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan in 2015-2020.svg|right|300px|Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати V (2015-2020)]] {| class=wikitable style=text-align:right !rowspan=2|Ҳизбҳо !rowspan=2|Овоз !rowspan=2|% !colspan=4|Курсӣ |- !Дар ҳавза !Феҳристи ҳизбӣ !Ҷамъ !+/- |- |align=left|[[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]|| ||65.4||35||16||51||-4 |- |align=left|[[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]]|| ||11.7||2||3||5||+3 |- |align=left|[[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]]|| ||7.5||1||2||3||+1 |- |align=left|[[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]]|| ||5.5||0||1||1||+1 |- |align=left|[[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]]|| ||2.2||2||0||2||0 |- |align=left|[[Ҳизби демократии Тоҷикистон]]|| ||1.7||1||0||1||+1 |- |align=left|[[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] || ||1.6||0||0||0||-2 |- |align=left|[[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]]|| ||0.5||0||0||0||0 |- |align=left|'''Ҷамъ'''|| ||'''100'''||'''41'''||'''22'''||'''63'''||'''0''' |- |align=left|Иштироки интихобкунандагон /сабтиномшуда|| ||87.7||-||-||-||- |- |align=left colspan=7|Манбаъ: [http://news.tj/en/news/central-electoral-commission-releases-final-parliamentary-election-results Asia Plus], [http://www.ipu.org/parline-e/reports/2309_E.htm IPU] |} Аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ ба ҷонибдории рӯйхати {| class="wikitable" |- ! Ҳизб !! Фоиз !! Курсӣ |- | {{color box|#FF8C00}} [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] || 65,4 %,|| 51 / 63 |- | {{color box|#FF0000}} [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] || 11,7 % || 5 / 63 |- | {{color box|#A9A9A9}} [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] || 7,5 %|| 3 / 63 |- | {{color box|#008000}} [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] || 5,15 % || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби демократии Тоҷикистон]] || 1,7 % || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] || 2,2 % || 2 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]] || 0,5 % || 0 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] || 1,6 % || 0 / 63 |} раъйи интихобкунандагонро касб намуданд. Ҳамин тариқ, тибқи рӯйхати ҳизбӣ дар парлумони нав ҲХДТ-ро 16 нафар, ҲАТ-ро — 3 нафар, ҲИИТ-ро 2 нафар ва ҲСТ-ро 1 нафар вакил намояндагӣ мекунанд. Ба иттилои манбаъ, дар интихобот 4 млн. 319 ҳазору 395 интихобкунандагон ба қайд гирифта шуда, аз ин шумор 3 млн. 791 ҳазору 827 нафар овоз доданд. Тибқи натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар 41 ҳавзаи якмандатии интихоботӣ 35 нафар номзадҳои ҲХДТ, 2 номзади ҲАТ, 2 намояндаи ҲКТ ва 1 нафарӣ номзадҳои ҲДТ ва ҲИИТ пирӯзӣ ба даст оварда, ба парлумон роҳ ёфтанд.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.tj/tj/news/kmir-nati-oi-ni-oii-intikhobotro-elon-kard |title=КМИР натиҷаҳои ниҳоии интихоботро эълон кард |accessdate=2015-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323102808/http://news.tj/tj/news/kmir-nati-oi-ni-oii-intikhobotro-elon-kard |archivedate=2015-03-23 }}</ref> == Интихоботи соли 2020 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҳлиси Олии ҶТ» [[1 март]]и [[соли 2020]] интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI (2020-2025) баргузор гардид. === Натиҷаҳои интихобот=== [[Акс:Tadjikistan Assemblée 2020.svg|right|300px|Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI (2020-2025)]] {| class=wikitable style=text-align:right !rowspan=2|Ҳизбҳо !rowspan=2|Овоз !rowspan=2|% !colspan=4|Курсӣ |- !Дар ҳавза !Феҳристи ҳизбӣ !Ҷамъ !+/- |- |align=left|[[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]|| ||50.40||35||12||47||-4 |- |align=left|[[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]]|| ||16.50||3||4||7||+2 |- |align=left|[[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]]|| ||16.61||1||4||5||+2 |- |align=left|[[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] || ||5.15||0||1||1||0 |- |align=left|[[Ҳизби демократии Тоҷикистон]]|| ||5.10||0||1||1||0 |- |align=left|[[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]]|| ||3.11||2||0||2||0 |- |align=left|[[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]]|| ||0.32||0||0||0||0 |- |align=left|'''Ҷамъ'''||'''4,245,951'''||'''100'''||'''41'''||'''22'''||'''63'''||'''0''' |- |align=left|Иштироки интихобкунандагон /сабтиномшуда||4,929,128||86.1||-||-||-||- |- |align=left colspan=7|Манбаъ: [https://www.rferl.org/a/as-expected-tajik-ruling-party-wins-parliamentary-elections-opposition-shut-out/30464274.html RFERL], [https://asiaplus.news/en/2020/03/02/cpt-sdpt-fail-to-pass-a-5-oersent-threshold-to-get-into-the-parliament-says-ccer-head/ Asia Plus] |} Аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ ба ҷонибдории рӯйхати {| class="wikitable" |- ! Ҳизб !! Фоиз !! Курсӣ |- | {{color box|#FF8C00}} [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] || 50,40 % || 47 / 63 |- | {{color box|#FF0000}} [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] || 16,61 % || 7 / 63 |- | {{color box|#A9A9A9}} [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] || 16,50 % || 5 / 63 |- | {{color box|#008000}} [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] || 5,15 % || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби демократии Тоҷикистон]] || 5,10 % || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] || 3,11 % || 2 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]] || 0,32 % || 0 / 63 |} раъйи интихобкунандагонро касб намуданд. Ҳамин тариқ, тибқи рӯйхати ҳизбӣ дар парлумони нав: ҲХДТ-ро 12 нафар, ҲАТ-ро — 4 нафар, ҲИИТ-ро 4 нафар, ҲДТ-ро 1 нафар ва ҲСТ-ро 1 нафар вакил намояндагӣ мекунанд.<ref name="khovar.tj">{{Cite web |url=http://khovar.tj/2020/03/intihobot-2020-komissiyai-markazii-intihobot-va-rajpurs-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-namud/ |title=ИНТИХОБОТ-2020. Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсӣ натиҷаҳои пешакии интихоботи вакилони Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро эълон намуд |accessdate=2020-03-18 |archivedate=2022-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221104155751/https://khovar.tj/2020/03/intihobot-2020-komissiyai-markazii-intihobot-va-rajpurs-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-namud/ }}</ref> 4 миллиону 245 ҳазору 951 нафар интихобкунандагон дар ин маъракаи муҳими сиёсӣ иштирок намуданд, ки ин 86,4%-и шумораи умумии интихобкунандагонро ташкил медиҳад. шумораи овозҳои интихобкунандагоне, ки ба муқобили рӯйхати ҳамаи ҳизбҳои сиёсӣ дода шудаанд, 52 ҳазору 30 нафар ё 1,39%-ро ташкил медиҳад. Тибқи натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар 41 ҳавзаи якмандатии интихоботӣ: ҲХДТ — 35 нафар, ҲАТ — 3 нафар, ҲКТ — 2 нафар ва ҲИИТ — 1 нафар пирӯзӣ ба даст оварда, ба парлумон роҳ ёфтанд.<ref name="khovar.tj"/> == Интихоботи соли 2025 == Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Қонуни Конститутсионии ҶТ «Дар бораи интихоботи Маҳлиси Олии ҶТ» [[2 март]]и [[соли 2025]] интихобот ба Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII (2025-2030) баргузор гардид. === Натиҷаҳои интихобот=== [[Акс:Tajikistan Assembly 2025.png|right|300px|Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII (2025-2030)]] {| class=wikitable style=text-align:right !rowspan=2|Ҳизбҳо !rowspan=2|Овоз !rowspan=2|% !colspan=4|Курсӣ |- !Дар ҳавза !Феҳристи ҳизбӣ !Ҷамъ !+/- |- |align=left|[[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]|| || 51,9||37||12||49|| |- |align=left|[[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]]|| || 13,1||2||5||7 |||| |- |align=left|[[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] || ||12,7||2 ||3||5|| |- |align=left|[[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] || ||5,3||0||1||1|| |- |align=left|[[Ҳизби демократии Тоҷикистон]] || ||5.1||0||1||1|| |- |align=left|[[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] || ||1,9||0||0||0|| |- |align=left|'''Ҷамъ'''||'''4,712,967'''||'''100'''||'''41'''||'''22'''||'''63'''||''' ''' |- |align=left|Иштироки интихобкунандагон /сабтиномшуда||4,712,967||85,3||-||-||-||- |- |align=left colspan=7|Манбаъ: [http://www.parlament.tj/deputats parlament.tj/deputats] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230601182704/https://www.parlament.tj/deputats |date=2023-06-01 }}, [https://khovar.tj/2025/03/intihoboti-vakiloni-hal-2025-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-gardidand/ khovar.tj] |} Аз рӯи рӯйхати ҳизбҳои сиёсӣ ба ҷонибдории рӯйхати {| class="wikitable" |- ! Ҳизб !! Фоиз !! Курсӣ |- | {{color box|#FF8C00}} [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] || 51,9 || 12 / 63 |- |{{color box|#A9A9A9}} [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] || 21 || 5 / 63 |- | {{color box|#FF0000}} [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] || 12,7 || 3 / 63 |- | {{color box|#008000}} [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] || 5,3 || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби демократии Тоҷикистон]] || 5,1 || 1 / 63 |- | {{color box|#000000}} [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] || 1,9 || 0 / 63 |} раъйи интихобкунандагонро касб намуданд. Дар маҷмуъ 4 миллиону 712 ҳазору 967 нафар интихобкунандагон дар ин маъракаи муҳими сиёсӣ иштирок намуданд, ки ин 85,3 фоизи шумораи умумии интихобкунандагонро ташкил медиҳад. Иттилоъ дода шуд, ки шумораи овозҳои интихобкунандагоне, ки ба муқобили рӯйхати ҳамаи ҳизбҳои сиёсӣ дода шудаанд, 50 ҳазору 895 нафар ё 1,1 фоизро ташкил медиҳад.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2025/03/intihoboti-vakiloni-hal-2025-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-gardidand/|title=ИНТИХОБОТИ ВАКИЛОНИ ХАЛҚ-2025. Натиҷаҳои пешакии интихоботи вакилони Маҷлиси Намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон гардиданд|accessdate=2025-03-14}}</ref> == Раисони Маҷлиси Намояндагони МО Ҷумҳурии Тоҷикистон == * [[Хайруллоев Сайдулло]] — (2005—2010) * [[Шукурҷон Зуҳуров]] — (2010—2015 ва 2015—2020) * [[Маҳмадтоир Зокирзода]] — (2020—2025) * [[Файзалӣ Идизода]] — (2025—) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [https://web.archive.org/web/20220926080450/https://majmilli.tj/ Дастгоҳи Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Интихобот дар Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сохтори давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Палатаҳои поёни парлумонҳо]] [[Гурӯҳ:Маҷлиси Намояндагони МО Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1999 дар Тоҷикистон]] 9igidgqs4i3tbrtxh79c98q9q4yqbjq 0 15699 1491894 1414715 2026-11-02T17:33:06Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491894 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | ном = Аҳмадшоҳи Масъуд | номи аслӣ = | тасвир = | вазифа= Вазири дифоъи Афғонистон | тартиб = | парчам = Flag of Afghanistan (1992–2001).svg | парчам2 = Emblem of Afghanistan (1992–2002).svg | аввалдавр = [[28 апрел]]и [[1992]] | охирдавр = [[27 сентябр]]и [[1996]] | пешгузашта = [[Муҳаммад Аслам Ватанҷор]] | ҷонишин = Убайдуллоҳ Охунд | ҷоизаҳо = | солҳои хизмат = [[1978]]—[[2001]] | мансубият = {{flag|Афғонистон|1992}} | намуди қушун = | рутба = Фармондеҳи муҷоҳидин,<br>Вазири мудофиаи Афғонистон | фармондеҳ = [[Иттифоқи шимол]] | ҷанг = [[Шӯриши Панҷшер]],<br>[[Ҷанги Афғонистон (1979—1989)|Ҷанги Афғонистон]],<br>[[Ҷанги шаҳрвандӣ дар Афғонистон (1992—2001)|Ҷанги шаҳрвандӣ дар Афғонистон]] |тавсифи тасвир= }} '''Аҳмадшоҳи Масъуд''' (ба [[Забони дарӣ|дарӣ]]: ''احمد شاه مسعود‎ ''; [[2 сентябр]]и [[1953]] — [[9 сентябр]]и [[2001]]) — сиёсатмадор, фармондеҳи низомӣ ва вазири дифоъи Афғонистон ([[1992]]—[[1996]]). Қаҳрамони миллии Афғонистон (2002). Миллаташ [[тоҷик]]. Машҳур бо лақаби ''Шери Панҷшер'' (ба [[забони дарӣ|дарӣ]]: ''شیر پنجشیر''). '''[[Масъуд]]''' — тахаллусаш, ки дар забони арабӣ маънои «Хушбахт»-ро дорад ва онро соли 1975 дар вақти аввалин шӯриш дар водии Панҷшер — якумин баромади силоҳии опозитсионии исломӣ дар Афғонистон гирифта буд<ref>[http://militera.lib.ru/db/lapshin_um/12.html Сведения на военного лидера партии «Исламское Общество Афганистана» Ахмад Шаха]</ref><ref>{{книга|автор=Халед Хоссейни|заглавие=И эхо летит по горам |ссылка=http://books.google.ru/books?id=RNYlAgAAQBAJ&pg=PT357&dq==масуд+счастливый+1975&hl=ru&sa=X&ei=lLMzVJrtOIi_ygP7uoGoBQ&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=масуд%20счастливый%201975&f=false|место=М.|издательство=Фантом Пресс|год=2013 |страниц=480|isbn=978-5-86471-672-4}}</ref>. == Зиндагинома == Дар деҳаи тоҷикнишини Ҷангалаки вилояти Панҷшер, воқеъ дар шимоли шаҳри [[Кобул]] дар оилаи полковники полис Шоҳӣ Дӯст Муҳаммадхон таваллуд шудааст. Дар дабистони Истиқлол сабақ омӯхтааст. Соли [[1970]] — дар синни 17-солагӣ Аҳмадшоҳ ба худ тахаллуси Масъудро («хушбахт») гирифт. Дар соли [[1973]] ба Донишгоҳи политехникии шаҳри [[Кобул]] дохил шуд (факултаи сохтмон ва архитектурӣ), вале баъд аз ислоҳоти Шоҳ Довуд (1973) ба вилояти Пешовари [[Покистон]] муҳоҷир шуд. Дар онҷо бо мухолифини исломӣ, ки [[Бурҳонуддин Раббонӣ]] сарварӣ мекард, ҳамроҳ шуд. Соли [[1975]] дар шӯриши бебарори Панҷшерӣ бар зидди диктатураи Довуд иштирок намуд. Ахмадшоҳ бо захми пой дар майдони ҷуворимакка пинҳон шуд, вале аскарон ҳангоми ҷустуҷӯ ӯро наёфтанд. Иштирокдори ҷанги 1979—1989 дар [[Афғонистон]]. Бар зидди ӯ лашкарони [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] 9 маротибаамалиётҳои ҷангӣ гузарониданд, аммо ягон маротиба муваффақ нашуданд. Аҳмадшоҳи Масъуд дар соли [[1988]] духтари ёрдамчии наздики худро ба занӣ гирифт. Соҳиби 6 фарзанд шуд, ки 5-то духтар ва яке писар аст (номаш [[Аҳмад Масъуд|Аҳмад]]) Ӯ ягона сарлашкари муҷоҳидин мебошад, ки дар соли [[1982]] бо сипоҳиёни [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] созишномаи сулҳ бастааст. Бо ҳамроҳи Раббонӣ ба Ҳизби ҷамъияти исломии [[Афғонистон]] сарварӣ кардааст. Дар аввалҳои соли 1990 барои сохтани давлати алоҳидаи зиддипаштунӣ бо сарварии тоҷикон дар Шимолии Афғонистон баромад кардааст. Орзуе дошт, ки давлати мустақили тоҷиконро аз сарҳади ҳозираи [[Ҷумҳурии Исломии Эрон]] то [[Самарқанд]]у [[Бухоро]] таъсис диҳад. Баъд аз хуруҷи аскарони шуравӣ аз хоки [[Афғонистон]] дар соли [[1989]], дар Шимолу Шарқии Афғонистон давлати алоҳидае бо номи Масъудистон ташкил кард (маҳалҳои Парвон, Таҳор, Бағлон, Бадахшон ва ғайра) Масъуд [[9 сентябр]]и соли [[2001]] дар вақти интервю тарконда шуд (террористони худкуш худро рӯзноманигор хонда, дар камера ҷисми таркандаро пинҳон кардаанд). Бо маълумотҳои дигар, [[15 сентябр]]и соли [[2001]] Масъуд аз захм дар чархболе, ки ба беморхонаи [[Кулоб]] мебоист ӯро барои муолиҷа меовард фавтидааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/tajik-doctors-about-ahmadshah-masood-tragedical-death-15-years-before/27978724.html?fbclid=IwAR1yRs6bo9WSVvW2aExemjmat4Q_0HWwJ_bI-fzjYKrZNZLRanEnLu3IlWQ|title=Пизишкони тоҷик: "Масъуд пеш аз расидан ба Тоҷикистон фавтида буд" (ВИДЕО)|author=|website=www.ozodi.org|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2019-09-16}}</ref> Яъне дар охир бо даромадани Алянси Шимолӣ ва оператсияи зиддитеррористии [[ИМА]] ва ҳокимияти толибон дар Афғонистон ба охир расид. Вуҷудияти «Масъудистон» бошад аз байн рафт. Пас аз марги Аҳмадшоҳи Масъуд, танзим ва истиҳкоми гурӯҳҳои ҷиҳодӣ дар мубориза алайҳи Толибон ба як чолиши аслӣ барои [[Қасими Фаҳим]] табдил шуд, аммо ба дунболи фурӯпошии гурӯҳи Толибон ва баргузории иҷлосияи Бонн, [[Қасими Фаҳим]] ба унвони муъовини аввали давлати муваққат ва вазири дифоъи Афғонистон таъйин шуд. [[Акс:Massoud Tomb.jpg|thumb|Мақбараи Аҳмадшоҳи Масъуд дар деҳаи Ҷангалаки вилояти Панҷшер]] [[Акс:The body of Ahmad Shah Massoud.JPG|thumb|right|қабри Аҳмадшоҳи Масъуд]] == Шахсият == Бо дӯстонаш Аҳмадшоҳи Масъуд суҳбати хуб дошт, лек наметавонист аз фикр барорад беиззатии онҳоро бар худ, дар суҳбати ҷамъияти сода ва кушод буд, лек дар гирди мардумон ҳаракат мекард кам намоен бошад, бо душманонаш хуб рафтор мекард, хабсафтодагонро намекушид, лек ҳеч вақт фурӯшгардидагонро намебахшид. Сабри олӣ дошт, барои он бисёр насиҳатҳои тарбиявӣ медод, мегуфт, агар ягон воқеае шавад ва шуморо аз худ барорад, ҳаракат карда худро ором намоед ва ба худ гуед: «ман сабр карда метавонам ва карданам лозим», бо чунин тарз ба сабру тоқати хеш сардори карда метавонед, ӯ мегуфт. Ҷасур буд ва ҷасуронро, болаеқатмандонро дӯст медошт. Ба ҳама сабақ омӯхтанро насиҳат мекард, олимон ва дӯстдорони илмро гуш карданро дӯст медошт, ва аз саволу чавоб монда намешуд. Шахси фикрандеш буд, ҳеч гоҳ ягон кореро сар намекард то ҳамон замоне, ки ба худ боварии мустаҳкам пайдо накунад. Шахси эътиборнок буд, ҳеч чизро аз пеши назар нагузаронида намемонд, одамони воҳимагиру ба хар гуна чиз боваркунандагонро дӯст намедошт ва ҳангоми бо онҳо суҳбат рондан онҳоро ба ҳолати ноқулай мемонд. Ӯ лаеқати ба худ ҷалб кардани хамсуҳбаташро дошт ва дар кадоме ҷамъомад набошад арзи ҳастии ӯро ҳис карда мешуд, дар чунин тарз бо ӯ бедушворӣ ва бехиҷолат ҳамсуҳбатӣ карда мешуд. Дар вақти ҳамсуҳбатӣ додситониро дӯст намедошт, тарбияро арзиш мекард, дар ҷамъомадҳо ҳамеша одобу ахлоқро нигаҳ медошт, ки ин хислатҳо ба назар меафтоданд. Китоб хонданро бисер дӯст медошт, ҳамеша бо худ китоб дошт, бисёри вақт саллаашро, соаташро ва дигар чизҳояшро аз фикраш мебаровард, лек китобашро ҳеч гаҳ аз ед намебаровард. Варзишро дӯст медошт, ва камина варзишгар буд, бо бокс, таеквондо, футбол, волейбол, шиноварӣ машғули дошт. Гарчанде, ки шиновариро бисёр дӯст медошт, вале дар назди шахсони бегона шарм медошт либосашро кашад, вақте, ки шарм медошт, нохоҳона механдид ва дар пешониаш рахҳои хобида пайдо мешуданд. Дар забони дарӣ (тоҷикӣ), пашту ва франтсавӣ озод гап мезад. Хурок хӯрданро дӯст медошт, лек кам мехӯрд. Аз таомхо шӯрбо ва шашликро дӯст медошт ва аз меваҳо ҳамаашро мехӯрд, аммо асосан себ ва нокро бисёр дӯст медошт. Чойи кабуд менӯшид, вай чои кабудро чойи мардона мегуфт, ғайр аз он нӯшидани ширчойро бисёр дӯст медошт(аз чойи сиеҳ, шир ва намак, базан ба вай чумоқ ва гелосро ҳамроҳ мекунанд тайёр карда мешавад ва дар маҳалҳои Шимолии Афғонистон машҳур аст). == Акси берунӣ == Либосҳои сафедро пушидан писанд медонист, хусусан бо рахҳои кабуд е сафеди тира, ҳамавақт тоза, дар куҷо набошад ҳама вақт ба тозагӣ аҳамияти калон медод. Акси берунӣ: қаду басти миена, мӯи сиёҳи каме баланд, қушбинӣ, рӯи хароб, пӯсти сафед, Тани бардам бе равған. Бародари хурдии Аҳмадшоҳ — Аҳмадзиё Масъуд (рӯзи таваллуд 1 майи 1956), дар тӯли солҳои 2002—2004 сафири Ҷумҳурии Исломии Афғонистон дар Русия буд, аз соли 2004 сарвазири аввалини Ҳукумати [[Афғонистон]]. == Нигаред == * [[Қасими Фаҳим]] * [[Бурҳонуддин Раббонӣ]] == Ҷолиби мутолиа == * {{Cite web|url=http://rushnoi.org/post/997?fbclid=IwAR1d7vsph_UMwyQLP8oIalMRA6mK-Ut3R7Mv1M6E44cyzQtdeTsoH9RrJ3U|title=Террори аср.Аҳмадшоҳи Масуд чӣ тавр кушта шуд? (ҚИСМИ 6). Иборат аз 6 қисм. Нигаред ба суроғаи зер|author=|website=rushnoi.org|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809205139/http://rushnoi.org/post/997?fbclid=IwAR1d7vsph_UMwyQLP8oIalMRA6mK-Ut3R7Mv1M6E44cyzQtdeTsoH9RrJ3U|archivedate=2020-08-09}} == Филмҳо дар бораи Аҳмадшоҳ Масъуд == * [http://www.youtube.com/watch?v=JBwfFFd4aM0 Документальный фильм о Масуде, 6:38 ] * [http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=3451 Ахмад Шах Масуд] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060823083513/http://www.afghanistan.ru/doc.xhtml?id=3451 |date=2006-08-23 }} * [http://www.specnaz.ru/archive/10_2001/10.htm Шестой лев Пандшера] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090606051401/http://specnaz.ru/archive/10_2001/10.htm |date=2009-06-06 }} * [http://www.explan.ru/archive/2001/39/s2.htm Афганистан после Масуда] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20061005082458/http://www.explan.ru/archive/2001/39/s2.htm |date=2006-10-05 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} == Адабиёт == * Искандаров Қ. Афғонистон дар ибтидои қарни XXI. Д., 2010. * أحمدشاه مسعود. شهید راه صلح و آزادی. جلد ۱. کابل، ۲۰۰۳ [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Афғонистон]] tsbc05my3bueul2s94d5kj2mopo7cjz 0 17597 1491976 1377605 2026-11-03T05:51:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491976 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Малика}} {{Ҳамнасабҳо|Қаландарова}} {{Шахс | ном = Малика Қаландарова | номи аслӣ = Мазол (Малика) Яшуваевна Калантарова | тасвир = | таърихи таваллуд = [[2 сентябр]]и соли [[1950]] |зодгоҳ = | таърихи даргузашт = | навъи фаъолият = раққоса }} '''Малика Қаландарова (Мазол Яшуваевна Колонтарова''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[раққоса]], [[Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон]] ([[1976]]) ва [[Ҳунарпешаи халқии ИҶШС]] ([[1984]]). == Зиндагинома == Малика Қаландарова [[2 сентябр]]и соли [[1950]] дар шаҳри [[Сталинобод]] дар оилаи Яшува Колонтаров ва Тамара Ханимова Колонтарова, [[яҳудиёни бухорӣ]], ки аз [[Самарқанд]] ба шаҳри Сталинобод омада буданд, таваллуд шудааст. Соли [[1965]] М. Қландарова дар Тоҷикистон аввал дар дастаи худфаъолиятии «Захираҳои меҳнатӣ» ҳунарнамоӣ мекунад ва сони ба ансамбли рақсии «Лола» омад ва бо роҳбарии [[Ғаффор Валаматзода]] ҳамчун раққосаи бомаҳорат ба камол расид. Аз соли [[1980]] то [[1991]] — дар ансамбли рақсу суруди [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев|Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] ҳанарнамоӣ кардааст. Дар кино ҳам ӯро ба навор гирифтаанд. == Эҷодиёт == Қаландарова рақсҳои тоҷикии «Духтари хандон», «Шодиёна», «Баёти панҷ», «Гули бахт», «Духтари кӯҳсор», «Мор», рақсҳои афғонии «Бобоқирон», японии «Сахура», «Баҳор», туркии «Муҳаббати ман», русии «Коробейники», ҳиндии «Олиҳа», испании «Фламенко», хоразмии «Лазгӣ», арабии «Орзу» ва ғайраро бо маҳорати баланд иҷро кардааст. Ҳаракатҳояш мавзун, мутаносиб ва дилрабо буда, ҷузъиёти рақсаш бо услуби хос иҷро мешавад. Қ. либосҳои шинаму пурҷилоро (бештари либосҳояшро худаш медӯхт) истифода бурда, рақсҳояшро боз ҳам мақбултару дилчасптар мегардонид. Ҳар як номераи рақсиашро бо шавқу ҳаваси адонашаванда иҷро намуда, онҳоро бо маҳорату эҳсоси баланд ифода мекард. Ҳангоми иҷрои рақсҳои халқҳои гуногун дар ифодаи хислат, хусусият, мувофиқати либос, мусиқӣ ва зарбу усул эътибори ҷиддӣ медод. Беҳтарин рақсҳои Қ. қисми достон, банду баст, ҷараёни инкишоф ва нуқтаи кулминатсионӣ доштанд. Дар санъати Қаландарова суруру шодӣ, зиндадилӣ ва ҳисси некбинӣ ифода меёфт. Ба хориҷа, аз ҷумла Ҳиндӯстон, Эрон, Афғонистон, Фаронса, Белгия, Юнон ва ғ. сафари ҳунарӣ кардааст. Лауреати Мукофоти давлатии ҶШС Тоҷикистон ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (1984), Лауреати Фестивали 10-уми умумиҷаҳонии ҷавонон ва донишҷӯён дар шаҳри Берлин (1943). Бо диплом ва медали тилои фестивал мукофотонида шудааст.<ref>[[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]] Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. — Душанбе: Аржанг, 2019. — С.198-199. — 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2{{ref-tg}}</ref> Аз соли [[1993]] дар [[Ню-Йорк]] [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] истиқомат мекунад. Малика Қаландарова дар инҷо мактаби «Malika’s International Dance School», кушодааст ва духтаронро рақсҳои тоҷикӣ ёд медиҳад. == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20160305004440/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj Сомонаи Вазорати Фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон] == Адабиёт == * Народные артисты СССР. В 2-х тт. / Авторы-составители М. В. Музалевский и В. Л. Иванов. — М.: РИЦ «Кавалер», 2007. {{ПБ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Феҳристи ҳунарпешагон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони халқии ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Раққосаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Яҳудиёни Тоҷикистон]] 1fcebz9nk4phartktpm5pnhjwg83qvy 0 18596 1491892 1342356 2026-11-02T17:17:54Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491892 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Аъзами Хуҷаста''' ({{lang-fa|اعظم خجسته}}; [[15 август]]и [[1955]], деҳаи [[Худгифи Соя]], [[Ноҳияи Кӯҳистони Масчо|ноҳияи Масчо]]) — {{шоир}}<nowiki/>и тоҷик. == Зиндагинома == Аъзам Хуҷаста 15 августи соли 1955 дар деҳаи Худгифи Сояи ноҳияи Масчо ба дунё омадааст<ref>{{Cite web|url=https://www.tojnews.org/tj/personality/azam-huchasta|title=Аъзам Хуҷаста {{!}} TojNews|website=www.tojnews.org|accessdate=2021-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818035624/http://www.tojnews.org/tj/personality/azam-huchasta|archivedate=2016-08-18}}</ref>. Соли 1972 мактаби миёнаи рақами 10-и ин ноҳияро хатм карда, ҳамон сол ба факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе дохил мешавад. Баъди хатми донишгоҳ мактабҳои миёнаи ноҳия Масчо омӯзгорӣ мекунад. Ва соли 1985 ба Афғонистон фиристода мешавад, ки то соли 1988 дар Вазорати зироат ва ислоҳоти арзии Афғонистон дар вазифаи тарҷумон кор кардааст. Аз соли 1988 барои кор ба идораи нашрияи “Машъал” даъват мешавад, то соли 1994 дар он кор мекард. Соли 1997 бо роҳхати Мақомоти иҷроияи ҳукумати ноҳияи Масчо ба Ҷумҳурии исломии Эрон рафт ва то соли 2012 дар бахши тоҷикии садо ва симои Ҷумҳурии исломии Эрон (Садои Хуросон) фаъолият дошт. Дар Эрон ду китоби шеър бо номҳои “Соярушан”(соли 2002) ва “Чашмаи зулол”(соли 2011) ба табъ расондааст. Китоби “Чашмаи зулол” дар таърихи адабиёти форсӣ аввалин мачмуъа дар сабки нави “зулол” аст. Ин китоб дар соли 2012 аз тарафи Муассисаи фарҳангии созмони байналмилалии бо ЭКО бо нишони тилои Фирдавсӣ қадр карда шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://mastchoh.wordpress.com/2009/05/31/аъзами-хучаста/ Адабу фарҳанги Мастчоҳ] * [https://web.archive.org/web/20121015153506/http://firdavsiazam.eto-ya.com/ Шеъри Зулол] {{poet-stub}} i57d5s3ft2s4uyu1rgq0bkd4r29ra4q 0 18901 1491981 1458649 2026-11-03T06:57:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491981 wikitext text/x-wiki {{Ниҳоди қонунгузор}} '''Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''' — ниҳоди олии намояндагӣ ва қонунгузории [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 48. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. == Сохтор == Маҷлиси Олӣ аз ду бахш — [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ташкил шудааст. Муддати ваколати аъзои [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллӣ]] ва вакилони [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] — 5 сол аст. Ташкил ва фаъолияти Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро қонуни конститутсионӣ танзим мекунад. == Тартиби ташаккул == [[Акс:Новое здание Парламента Таджикистана 12.jpg |280 px|thumb|Бинои нави порлумони Тоҷикистон, соли 2024]] [[Акс:Здание парламента Таджикистана 01.jpg|280 px|thumb|Бинои нави порлумони Тоҷикистон, соли 2024]] Тартиби ташаккули [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар моддаи 49 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оварда шудааст. [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] дар интихоботи умумӣ, баробар, мустақим ва бо раъйдиҳии пинҳонӣ шакл мегирад; [[доимоамалкунанда]] ва касбӣ мебошад ва — 63 [[вакили халқ]] дорад. [[Вакил]]и [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] шаҳрванде метавонад интихоб шавад, ки бештар аз 30-сола ва дорои таҳсилоти олӣ бошад. [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] — 33 [[вакили халқ]] дорад, ки 25 нафар [[Вакили халқ|вакилро]], ки сечаҳоруми аъзои [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллиро]] ташкил медиҳанд, ба тариқи ғайримустақим, дар [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], вилоятҳои ҷумҳурӣ, шаҳри [[Душанбе]] ва ноҳияҳои он, ноҳияҳои тобеъи ҷумҳурӣ бо раъйдиҳии пинҳонӣ интихоб мешаванд. 8 нафар [[Вакили халқ|вакилонро]], ки якчаҳоруми аъзои [[Вакили халқ|вакилони халқи] [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистонро]] ташкил медиҳанд, [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] таъйин мекунад. Фаъолияти Маҷлиси миллӣ даъватӣ мебошад. Шаҳрванде, ки сини ӯ аз 30 боло аст ва дорои таҳсилоти олӣ мебошад, метавонад узви Маҷлиси миллӣ интихоб ё таъйин шавад<ref>{{Cite web |url=http://parlament.tj/ |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2012-03-05 |archivedate=2015-04-28 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20150428150718/http://www.parlament.tj/ }}</ref>. == Нигаред низ == * [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [https://web.archive.org/web/20220926080450/https://majmilli.tj/ Дастгоҳи Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Парлумон]] [[Гурӯҳ:Сиёсат дар Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1999 дар Тоҷикистон]] 5od399xr1hlnfl30arffyxv2en5iom3 0 21379 1492008 1238602 2026-11-03T10:23:58Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492008 wikitext text/x-wiki '''Иншо''' '''('''аз {{lang-fr|essai}}essai «кушиш,кушиш кунед, эссе», аз {{lang-la|exagium}}exagium «вазн кардан») — навъи кори хаттӣ ва эҷодии талабагон дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ. == Таърихи истилоҳ == Иншо асосан, аз [[адабиёт]] навишта мешавад. Иншо кори мустақилонаи фардӣ ва эҷодии ҳар як талаба аст. Иншо навъҳои гуногун дорад: аз мавқеи таълиф ‒ синфӣ ва хонаӣ, мувофиқи услуб ‒ адабӣ, публитсистӣ, эҷодӣ, мувофиқи мазмуну мундариҷа ‒ мавзӯӣ, тасвирӣ, озод, аз рӯи расм. Иншо аз ҷиҳати ҳаҷм том ва ҷузъӣ (камҳаҷм, кӯтоҳ), аз ҷиҳати таъйинот таълимӣ ва санҷишӣ мешавад. == Моҳият ва хусусиятҳои хос == Барои навиштани иншои синфӣ ва Иншои хонаӣ мавзӯъҳо мувофиқи барномаи таълимии адабиёт бо дар назар доштани синну соли хонандагон ва дараҷаи фаҳмиши онҳо муайян карда мешаванд. Иншои синфӣ дар синфхона, дар муддати муайян (45–90 дақиқа) навишта мешавад. Иншои хонаӣ як навъи Иншои санҷишӣ-ҷамъбастӣ аст, ки бо мақсади такмили дониши талаба, тақвияти малакаву маҳорати ҷустуҷӯву дарёфт кардани маълумоти нав ва омӯзиши мустақилона дода мешавад. Барои навиштани Иншои хонагӣ ба талабагон омӯзиши адабиёти илова низ тавсия дода мешавад. Барои Иншои хонаӣ соати алоҳидаи дарсӣ ҷудо карда нашуда, танҳо дар нақшаи тақвимии омӯзгор вақт ва номи мавзӯи он зикр мегардад. Иншои адабӣ дар асоси мавзӯъҳои тавсияшудаи барномаи таълимии адабиёт навишта мешавад. Мавзӯъҳои Иншои адабӣ, асосан, ба ҳаёту эҷодиёти адибон ва таҳлили асарҳои дорои мундариҷаи баланди ғоявӣ марбутанд. Иншо-и публитсистӣ мавзӯъҳоеро дар бар мегирад, ки таваҷҷуҳи талабаро ба масъалаҳои ҳаётӣ ҷалб мекунанд. Дар Иншои эҷодӣ талаба таассуроти худро аз воқеаву рухдодҳои муҳимми ҳаёти хеш (таассурот аз таътил, саёҳат, мутолиаи китобҳо, вохӯрӣ бо адибону ҳунармандон, дар бораи рафтору кирдори ҳамсолон, ҳодисаҳои дидаву шунида, хотираву орзуҳои хеш ва ғ.) баён мекунад. «Дар давраи таътил», «Таътил чӣ тавр гузашт?», «Сайри саҳро», «Як рӯзи ман», «Табиати зебои деҳа (шаҳр)-и ман» ва ғ. аз ҷумлаи мавзӯъҳои Иншои адабӣ мебошанд. Ин навъи Иншо талабагонро ба баёни андешаву таассуроти хеш, навиштани дуруст ва дақиқи матн водор карда, дар инкишофи ҷаҳонбинӣ ва нутқи хаттии онҳо мусоидат мекунад. Дар Иншои тасвирӣ талабагон бештар манзараҳои маҳал, замон, макон ва ашёи ҷондору беҷонро тасвир мекунанд. Ин навъи Иншо дар замири талабагон ҳиссиёти зебоипарастиро ба вуҷуд оварда, онҳоро ба шарҳу тасвири манзараҳои ҳаёт водор месозад. Иншо дар мавзӯи озод доираи васеи мавзӯъҳоро фаро гирифта, дар навишти он талабагон ба ғайр аз маводди дарси адабиёт фикру андеша ва муносибати худро доир ба масъалаҳои мухталиф баён мекунанд. Иншои озод ба васеъ шудани ҷаҳонбинии талаба мусоидат карда, аз ӯ тақозо мекунад, ки доир ба ин ё он масъала фикри шахсӣ ва нуктаи назари худро баён намояд. Иншо аз рӯи расм аз лиҳози мазмун ба ''нақли хаттӣ'' наздик аст. Дар ин намуди Иншо талаба баробари баён кардани мазмуни расм, инчунин, андешаву таассуроти худро нисбат ба расм зикр менамояд. Иншо аз рӯи расм қобилияти муҳокимаронии талабагонро инкишоф ва тафаккуру ҷаҳонбинии онҳоро вусъат медиҳад. Иншо барои ба таври хаттӣ баён ва ифода кардани фикр, инкишофи нутқи хаттии талаба ёрӣ расонда, дар баланд бардоштани сатҳи савод, ғанӣ гардидани захираи луғавӣ ва рушди тафаккури онҳо замина мегузорад. Мутобиқи барномаи таълимии фанни адабиёт дар давоми соли таҳсил дар синфи V – 3 Иншои синфӣ ва 1 хонагӣ (4 соат), синфи VI – 4 Иншои синфӣ ва 1 хонагӣ (5 соат), синфи VII – 4 Иншои синфӣ ва 2 хонагӣ (6 соат), синфи VIII – 4 Иншои синфӣ ва 3 хонагӣ (7 соат), синфи IX – 5 Иншои синфӣ ва 4 хонагӣ (9 соат), синфи X – 6 Иншои синфӣ ва 4 хонагӣ (10 соат), синфи XI – 7 Иншои синфӣ ва 4 хонагӣ (11 соат) навишта мешавад. Ҳаҷми Иншо барои талабагони синфи V 1–1,5 саҳ., синфи VI 1,5–2 саҳ., синфи VII 2–3 саҳ., синфи VIII 3,5–4 саҳ., синфи IX 4,5–5 саҳ., синфи X 5–6 саҳ., синфи XI 6–7 саҳ. мебошад. == Инкишофи жанр == Барои санҷиши сатҳи савод ва малакаи хаттии талабагон дар мактабҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ имтиҳон бо навиштани Иншо сурат мегирад. Барои Иншо ду баҳо гузошта мешавад: баҳои аввал ба мазмуни Иншо ва баҳои дуввум ба имло ва сатҳи саводи талаба. То таъсис ёфтани Марказии миллии тестии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (2014) Иншо яке аз имтиҳонҳои асосии дохилшавӣ ба муассисаҳои таҳсилоти олӣ маҳсуб мешуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Навиштор|8|муаллиф=М. Аҳмадов.}} [[Гурӯҳ:Навиштан]] 15qt3d6gsze5yqql6c2bk09xujsjnzb 0 21581 1491893 1318312 2026-11-02T17:27:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491893 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Аҳмад}} {{Ҳамнасабҳо|Бобоқулов}} {{Мусиқидон |замина = solo_singer / non_vocal_instrumentalist / non_performing_personnel |ном = Аҳмад Бобоқулов |номи аслӣ = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |таърихи таваллуд = 17.01.1931 |зодгоҳ = ноҳияи Ғиждувон, {{Зодгоҳ|вилояти Бухоро|вилояти Бухоро}} |таърихи даргузашт = 18.05.1990 |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |солҳои фаъолият = |кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |касб = |навъи садо = |асбоб = |сабк = |номи мустаъор = |гурӯҳ = |ҳамкорӣ = |ношир = |ҷоизаҳо = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордени Ленин}} {{!!}} {{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Артисти халқии СССР|1971}}{{!!}} {{Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон}} {{!}}} |викианбор = |викитека = |вебгоҳ = }} '''Аҳмад Бобоқулов '''([[17 январ]]и [[1931]], [[Сталинобод]] — [[18 май]]и [[1990]], [[Душанбе]]) — [[сароянда]]и тоҷик (овозаш тенори лирикӣ ва драмавӣ), донанда ва иҷрогари мақомҳо, [[Артисти халқии СССР]] (1971), профессор (1977). Писари [[Бобоқул Файзуллоев]]. == Зиндагинома == Аҳмад Бобоқулов [[17 январ]]и [[1931]] дар [[Душанбе]] дар оилаи [[Ҳофизи халқии Тоҷикистон]] [[Бобоқул Файзуллоев]] ба дунё омадааст. Аҳмад Бобоқулов баъди хатми мактаби миёна соли 1949 ба Консерваторияи Маскав (1954, таҳти сарпарастии дотсент В. Ф. Карин) ва аспирантураи консерваторияи мазкур (1962) хатм кардааст. == Корнома == Солисти Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ (1954-56 ва 1966—1981) ва Филармонияи давлатии Тоҷикистон (1956—1966), роҳбари бадеии Ансамбли мақомхонони Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба телевизион ва радиошунавонӣ. Ҳамзамон солҳои 1967—1975 дотсент, профессор ва мудири кафедраи вокали факултети санъати Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко ва аз соли 1976 устоди факултети вокал ва театрию операвии ДДСТ ба номи М. Турсунзода буд. == Эҷодиёт == Аҳмад Бобоқулов аз санъати операи миллӣ ва ҷаҳонӣ партияҳои мураккабро ба камоли маҳорат иҷро мекард. Беҳтарин партияҳои Аҳмад Бобоқулов дар саҳнаи Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ: Бахтиёр («Бахтиёр ва Нисо»-и С. Баласанян, 1954), Синодал («Иблис»-и А. Т. Рубинштейн, 1955), Рустам («Пӯлод ва Гулрӯ»-и Ш. Сайфиддинов, 1957), Мадан («Комде ва Мадан»-и З. Шаҳидӣ, 1964) Содиқ («Бозгашт»-и Ё. Сабзанов, 1967), Хуршед («Духтаре аз Душанбе»-и З. Шаҳидӣ, 1967), Канио («Ширинкорон»-и Р. Леонковалло, 1967), Замон («Домоди сохта»-и С. Урбах, 1968), Кварадоси («Тоска»-и Ҷ. Пуччини, 1970), Рӯдакӣ, Айнӣ («Рӯдакӣ» ва «Айнӣ»-и Ш. Сайфиддинов, 1976, 1983) ва ғ. Овозаш баланду ҷарангосӣ буд. Аз имконоти вокал моҳирона истифода бурда, мекӯшид, ки бо овози ширадору таъсирбахшаш нозуктарин тағйироти ботинию зоҳирии инсонро ифода созад. Аҳмад Бобоқулов ҷанбаи ғоявии асарро дарк карда, дар тарзи иҷро услубу меъёри хоссеро истифода мебурд. Барномаи консертии ӯ асарҳои композиторони ғарбу рус ва шӯравиро фаро мегирифт. Арияҳои мураккаб ва романсҳои қадимию сурудҳои тантанавиро низ самимона иҷро мекард. === «Республикаи ман» === Яке аз беҳтарин сурудҳои Аҳмад Бобоқулов «Республикаи ман» мебошад. Муаллифи суруд [[Шарофиддин Сайфиддинов]] дар бораи маҳорати овозхонии Аҳмад Бобоқулов чунин гуфтааст:{{аввали иқтибос}} Оҳанги сурудро (муаллифони шеър [[Боқи Раҳимзода]] ва [[Муҳиддин Фарҳат]]) ман навиштам ва онро Аҳмад Бобоқулов иҷро намуд. Суруд барои ӯ навишта шуда буд ва ман ба овози ӯ такӣя карда оҳангашро эҷод намудам. Ман бо муаллифон сурудро 5-6 маротиба азнав кор карда бароварда будем. Сурудро А. Бобоқулов бо маҳорати баланд сароидааст ва касе аз овозхонон, ҳоло ингуна бомаҳорати баланд сурудхонӣ накардааст.{{охири иқтибос|сарчашма= <ref>[https://news.tj/ru/news/life/culture/20180117/shashmakomist-s-italyanskim-belkanto-pamyati-ahmada-bobokulova История одной песни]</ref>}} == Шашмақом == Аҳмад Бобоқулов сарояндаи нотакрори сурудҳои мардумӣ ва классикии тоҷик «Шашмақом» буд. Ӯ тарзу услуби хондани мақомҳои классикиро аз падараш омӯхта, дар фаъолияти овозхониаш бо тозаҳунарӣ истифода бурдааст ва такмил додааст. Аҳмад Бобоқулов ба ҳофизони Ансамбли мақомхонони Комитети давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба телевизион ва радиошунавонӣ қисматҳои алоҳидаи «Шашмақом»-ро омӯзонда, анъанаҳои овозхонии устодони «Шашмақом» — Бобоқул Файзуллоев, Шоҳназар Соҳибов ва Фазлиддин Шаҳобовро ёд додааст. Аҳмад Бобоқулов муаллифи китоби «Асарҳои вокалии жанрҳои гуногун барои овози тенор» (Хрестоматия, Д., 1976) мебошад. == Сафарҳо == Ба бисёр шаҳрҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва мамлакатҳои Афғонистон, Индонезия, Ҳиндустон, Эрон, Покистон, Канада, Австрия, Олмон сафарҳои ҳунарӣ карда, дастовардҳои хосси мусиқии тоҷиконро муаррифӣ намудааст. Ширкаткунандаи се симпозиуми байналмилалии мусиқишиносӣ (Самарқанд, 1978, 1983, 1987), фестивал ва симпозиуми ҷаҳонии мусиқӣ ба ифтихори 1400-умин зодрӯзи Борбад, даҳҳо рӯзҳои адабиёт, санъат ва фарҳанги тоҷик дар ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва мамолики хориҷӣ. == Ҷоизаҳо == Дорандаи Мукофоти давлатии Тоҷикистон ба номи Рӯдакӣ (1966), Ҷоизаи Борбад (1990). Бо орденҳои Ленин, Байрақи Сурхи Меҳнат ва медалҳо сарфароз гардидааст<ref>Энциклопедияи советии тоҷик. Ҷилди I. — Душанбе, 1978. — С. 467.</ref>. == Бойгонии сабтҳо == Фитаҳо ва наворҳои гуногун бо садои овози Аҳмад Бобоқулов дар бойгонии [[Кумитаи телевизион ва радио|Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва киностудияи «[[Тоҷикфилм]]» нигоҳ дошта шудаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бобоқулов Аҳмад|2|муаллиф=Н. Нурҷонов}} * Энциклопедияи советии тоҷик. Ҷилди I. — Душанбе, 1978. — С. 467. * Таджикская музыка. Д., 2003; * Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1988; * Народные артисты СССР. В 2-х тт. / Авторы-составители М. В. Музалевский и В. Л. Иванов. — М.: РИЦ «Кавалер», 2007. * Донишномаи Шашмақом. Д., 2009. == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20160305004440/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj Сомонаи Вазорати Фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [https://www.youtube.com/watch?v=drsvNqd5DWk Устодони санъати тоҷик — Ахмад Бобокулов] {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаи театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]] g8opg9lnis8qhgnbmqa0hz5bee2ux44 0 21588 1491968 1443867 2026-11-03T05:27:10Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491968 wikitext text/x-wiki {{Ходими театр |Ном = Лутфӣ Зоҳидова |Номи аслӣ = Лутфӣ Зоҳидова |Тасвир = |Бар = |Тавсифи тасвир = |Ном ҳангоми таваллуд = |Санаи таваллуд = 6.11.1925 |Зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе|шаҳри Душанбе}} ҶШС Тоҷикистон |Санаи марг = 10.10.1995 |Маҳалли марг = {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} |Шаҳрвандӣ = |Тахллусҳо = |Касб = раққосаи балет |Солҳои фаъолият = |Амплуа = |Театр = |Нақшҳо = |Намоишҳо = |Мукофотҳо = Дорандаи ҷоизаи Сталин (ҷоизаи давлатии СССР) ([[1949]]) орденҳои "Парчами Сурхи Кор" <span style="color: rgb(37, 37, 37); font-size: 14px;"></span>) ва "Нишони фахрӣ" |Соядаст = |Cайт = |Викианбор = }} '''Лутфӣ Зоҳидова''' ([[6 ноябр]]и [[1925]] — [[10 октябр]]и [[1995]]) — нахустин раққосаи балети ҶШС Тоҷикистон буд. [[Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон]]. [[Ҳунарпешаи халқии СССР]]([[1957]]). Зоҳидова дар саҳнаи [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри давлатии опера ва балети тоҷик]] ҳунарнамоӣ кардааст. Барои иҷрои нақши Лайлӣ (дар балети [[«Лайлӣ ва Маҷнун» (Балет)|«Лайлӣ ва Маҷнун»]]-и [[Сергей Баласанян]]) бо ҷоизаи Сталин (ҷоизаи давлатии СССР) ([[1949]]) сарфароз гардидааст. Бо орденҳои «Парчами сурхи кор» ва «Нишони ифтихорӣ» арҷгузорӣ шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj |title=Сомонаи вазорати фарҳанги Тоҷикистон |accessdate=2012-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305004440/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj |archivedate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=81 |title=ЭАСТ, ҷ.1. |accessdate=2014-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308200919/http://kmt.tj/?book_id=81 |archivedate=2016-03-08}}</ref> Лутфӣ Зоҳидова нахустин бор дар балети тоҷик [[«Лайлӣ ва Маҷнун» (Балет)|«Лайлӣ ва Маҷнун»]], ки [[7 ноябр]]и соли [[1947]] дар саҳнаи [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри давлатии опера ва балети тоҷик]] иҷро шуда буд, ҳунарнамоӣ кардааст. Балетмейстер [[Ғаффор Валаматзода]], дирижёр Л. Левин, рассом Е. Чемодуров; дар нақшҳо: Лайлӣ – Л. Зоҳидова, Маҷнун (Қайс) – М. Қобилов, Ибни Салом – [[Рафаэл Толмасов]], Навфал – М. Ҳасанов. Гурӯҳи эҷодкорон – С. Баласанян, Ғ. Валаматзода, Е. Чемодуров, Л. Зоҳидова, М. Қобилов бо ҷоизаи Сталин (ҷоизаи давлатии СССР) ([[1949]]) сарфароз гардонида шуданд. == Адабиёт == * Народные артисты СССР. В 2-х тт. / Авторы-составители М. В. Музалевский и В. Л. Иванов. — М.: РИЦ «Кавалер», 2007. * Лутфӣ Зоҳидова // Конибодом. Энсиклопедия. – Душанбе, 2005. – С.103. * Зоҳидова Лутфӣ // Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. – Душанбе, 1988. – ҷ.1. – С.473- 474.[https://web.archive.org/web/20160308200919/http://kmt.tj/?book_id=81 Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. – Душанбе, 1988. – ҷ.1. – С.473] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == [https://web.archive.org/web/20160305004440/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj Сомонаи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони халқии ҶШС Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони халқии ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Раққосаҳои балети театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаи театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]] 96t3w2iejc5l9s78dkzba11cgzj5njp 0 21619 1491935 1446883 2026-11-03T01:39:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491935 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Зебо (Ҳамном)|Зебо}} {{Ҳамнасабҳо |Аминзода (Ҳамнасаб)|Аминзода}} {{Шахс |ном = Зебо Аминзода | номи аслӣ = Аминзода Зебо Муҳиддиновна |ҷоизаҳо = {{Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон|1980}}{{Ҳунарпешаи халқии ИҶШС|1986}} }} '''Зебо Аминзода''' (''Аминзода Зебо Муҳиддиновна''; [[3 октябр|3 октябри]] [[соли 1948|1948]], [[шаҳри Хуҷанд|Хуҷанд]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — раққоса ва балетмейстери тоҷик. [[Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон]] ([[1980]]). [[Ҳунарпешаи халқии ИҶШС]] ([[1986]]). == Зиндагинома == Зебо Аминзода [[3 октябр]]и соли [[1948]] дар [[Хуҷанд|ш.Хуҷанд]] ба ҷаҳон омадааст. Духтари шоир ва танбӯрнавози чирадаст [[Муҳиддин Аминзода]]. Нозукиҳои рақсро аз модаркалонаш Артисти халқии ҶШС Тоҷикистон Кароматхон Зокирова ва модараш Артисти халқии ҶШС Тоҷикистон [[Ойдина Усмонова]] омӯхтааст.<ref name="ReferenceA">[[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]] Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С. 22. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2</ref> Хатмкунандаи Омӯзишгоҳи хореографии Маскав (1962) (аз 9 солагӣ таҳсилашро оғоз намудааст) дар назди Театри Калони ИҶШС ва Мактаби олии рақсу хореографии Тошканд (1965) аст. Инчунин соли [[1980]] [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров|Донишкадаи давлатии омӯзгории Ленинобод ба номи С.М. Киров]]ро хатм кардааст.<ref>{{Cite web |url=http://www.tajinfo.ru/tema/1224252215/pindex.shtml |title=Зебо Амин-Заде: "Я не жалею ни о чём" |accessdate=2016-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212074041/http://www.tajinfo.ru/tema/1224252215/pindex.shtml |archivedate=2009-02-12 }}</ref> Солҳои [[1965]]—[[1978]] — ҳунарпешаи [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ|Театри мусиқӣ-мазҳакавии ба номи А. Пушкини шаҳри Ленинобод]] <ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/4609/Амин Амин-заде Зебо Мухиддиновна]</ref>. Роҳбари бадеӣ ва сарбалетмейстери ансамбли «Зебо»-и Кумитаи давлатии ҶШС Тоҷикистон оид ба телевизион ва радиошунавонӣ (1978-1993), муовини раиси Шӯрои Вазирони ҶТ (1993-1994), намояндаи Тоҷикистон дар ширкати радио – телевизионии «Мир» (1994-2003). Аз соли 2004 раҳбари ансамбли рақсии «Гулрез». ==Ансамбли давлатии рақсии «Зебо»== Ӯ [[11 май]]и соли [[1979]] ансамбли давлатии рақсии «Зебо» назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (пештар Кумитаи телевизион ва радиои назди Совети вазирони ҶШС Тоҷикистон) таъсис дода буд. Зебо Аминзода, ки дар он вақт вазифаи роҳбари ансамблро ба уҳда дошт, дар асоси озмун 25 нафар духтаронро интихоб намуда, баъдан 10 нафар духтарони зебою истеъдодноктарин ба ансамбл қабул шуданд. Солҳои [[1978]]—[[1993]] Зебо Аминзода — роҳбари бадеии Ансамбли давлатии рақсии «Зебо» назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (пештар Кумитаи телевизион ва радиои назди Совети вазирони ҶШС Тоҷикистон<ref>{{Cite web |url=http://mmifs.tj/index.php/e-biblioteka/194-natsionalnye-artisty-baleta |title=Национальные артисты балета |accessdate=2016-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225125020/http://mmifs.tj/index.php/e-biblioteka/194-natsionalnye-artisty-baleta |archivedate=2015-02-25 }}</ref>. Ӯ чунин рақсҳои дилчаспро ба саҳна ворид намудааст: «Ҷавонӣ», «Туёна», «Чӯпонӣ», «Занг», «Санам», «Боди сабо», «Дар чаман», «Муноҷот», «Вохӯрӣ» ва диг. Репертуари ансамбл аз рақсҳои халқии тоҷикӣ, афғонӣ, эронӣ, озарбойҷонӣ, русӣ, ҳиндӣ, уйғурӣ, ӯзбекӣ ва дигарҳо иборат буд. Ансамбли рақсии «Зебо» тайи якчанд сол на фақат дар [[Тоҷикистон]] балки дар ҳудуди собиқ [[ИҶШС]] ва берун аз он машҳур гардида, дар бисёр кишварҳои ҷаҳон ҳунарнамоӣ кард. Ансамбли мазкур ҷоизи мукофоти Комсомоли ленинӣ гардида, соли [[1986]] роҳбари он унвони фахрии [[Ҳунарпешаи халқии ИҶШС]] касб намуд.<ref>{{Cite web |url=http://gazeta.tj/dp/3958-tancevalnyj-ansambl-zebo-my-vo-vsex-okeanax-nozhki-obmochili.html |title=Танцевальный ансамбль «Зебо»: «Мы во всех океанах ножки обмочили»» Медиа-холдинг "Чархи Гардун" |accessdate=2016-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225125648/http://gazeta.tj/dp/3958-tancevalnyj-ansambl-zebo-my-vo-vsex-okeanax-nozhki-obmochili.html |archivedate=2015-02-25 }}</ref>. Солҳои [[1993]]—[[1996]] Зебо Аминзода — раиси Шӯрои координатсионии телерадиокомпанияи "Мир". Солҳои [[1996]]—[[2003]] — мушовири Раиси МТРК «Мир», Кумитаи иқтисодии Иттиҳоди иқтисодии ИДМ (Межгосударственный экономический комитет Экономического союза [[СНГ]]) буд. Дар [[Маскав|ш. Москва]] истиқомат мекард. [[Соли 2012]] Зебо Аминзода ба [[Тоҷикистон]] баргаштааст ва дар назди [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ]] дастаи рақсии кӯдаконаи "Зебо"-ро таъсис намудааст. Соли [[2014]] Зебо Аминзода боз барои таъсиси ансамбли рақсии «Зебо» ба [[Душанбе]] даъват карда шудааст. Ҳоло роҳбари бадеии ансамбли давлатии рақсии «Зебо»-и назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад.<ref>ЗЕБО АМИНЗОДА БА ДУШАНБЕ БАРГАШТ http://khovar.tj/culture/33595-zebo-aminzoda-ba-dushanbe-bargasht.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140718091557/http://khovar.tj/culture/33595-zebo-aminzoda-ba-dushanbe-bargasht.html |date=2014-07-18 }}</ref> Ансамбли «Зебо» ҳоло машҳур шудааст. Зебо Аминзода [[Соли 2015]] бо якчанд раққосаҳои ансамбл ба [[Умон]] сафар карданд. Зебо Аминзода аз зумраи саршиносони касбии тоҷик ба ҳисоб рафта, саҳмаш дар рушди санъати волои тоҷик беназир мебошад. Ӯ дар рақси миллии тоҷик таҳаввулоти бузург ворид сохт ва имрӯз даҳҳо шогирдонаш идомадиҳандаи кори ӯ мебошанд. Дар давоми 55-соли фаъолияти ҳунариаш Зебо Аминзода шогирдонашро ба устодии рақс расонидааст.<ref>{{Cite web|url=http://safina.tj/|title=«Базми Зебо» дар Театри опера ва балет|author=|website=safina.tj|date=|publisher=2018-12-18|lang=tg|accessdate=2018-12-21}}</ref> Аминзода дорои эҳсоси баланди дарки мусиқӣ ва маҳорати олии санъати рақсӣ буда, ҷиҳатҳои нозуки рақси миллии тоҷикиро ба воситаи иҷрои ҳаракатҳои мавзун ифода кардааст. Аминзода унсурҳои балети классикиро бо рақси миллӣ ва халқӣ устокорона омезиш дода, ба бозёфтҳои тоза муваффақ шудааст. Рақсҳои бисёркасаи таҳия намудааш пурмаъно, дилчаспу хотирмон буданд. Рақсҳои «Вохӯрӣ», «Санам», «Ҷавонӣ», «Туйёна», «Чӯпонӣ», «Занг», «Дар чаман», «Муноҷот», «Орзу» ва ғ. аз бозёфтҳои тозаи санъати Аминзода мебошанд. Аминзода ҳамчунин дар чандин спектаклҳо («Комде ва Мадан»-и З. Шаҳидӣ, «Ашрофпараст»-и Ж. Молер, «Рамаяна»-и Н. Гусева, «Лӯлидухтар Аза» ва ғайра) нақшҳои асосиро (бо рақсаш) бозидааст. А. ба бисёр шаҳрҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, кишварҳои дунё: Афғонистон (1966, 1972, 1981, 1984), Булғория (1968), [[Ингилистон|Англия]] (1981), Шри-Ланка (1978), Тунис (1981), Ҷопон (1984), Испания (1986) сафари ҳунарӣ намудааст. Дорандаи ҷоизаи Фестивали умумиҷаҳонии ҷавонон ва донишҷӯён дар София (1968), Мукофоти Комсомолии Ленинии Тоҷикистон (1968) ва умумииттифоқ (1982, ҳамроҳи ансамбли «Зебо»). Бо медали ҷашнии «Барои меҳнати шуҷоатнок», ба муносибати 100-солагии рӯзи таваллуди В.И. Ленин ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.<ref name="ReferenceA"/> == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20160305004440/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&view=article&id=98&Itemid=75&lang=tj Сомонаи Вазорати Фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]</big><small><big>Матни хурд</big></small> *[http://gulzebpam.blogspot.ru/"ГУЛЬШАН,ЗЕБО,ПАМИР"] == Адабиёт == * Народные артисты СССР. В 2-х тт. / Авторы-составители М. В. Музалевский и В. Л. Иванов. — М.: РИЦ «Кавалер», 2007. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} ‎ {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ходимони телевизиони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Феҳристи ҳунарпешагон]] [[Гурӯҳ:Раққосаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаи Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони халқии ҶШС Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои Тоҷикистон]] j295miqjzr7fg07jkvldo6k83ipp6s9 0 22086 1491887 1350251 2026-11-02T17:01:15Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491887 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Ато Аҳроров |номи аслӣ = Ато Аҳроров |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 3.07.1938 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Самарқанд|шаҳри Самарқанд}}, [[ҶШС Ӯзбекистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = 25.5.2023 |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[санъат]] |ҷойҳои кор = [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои санъатшиносӣ}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ ||1}} |алма-матер = Университети давлатии Самарқанд ба номи А.Навои |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = “Аълочии кинематографияи СССР”, [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Ато Аҳроров''' ([[3 июл]]и [[1938]], [[Самарқанд]] — [[25 май]]и [[2023]], ҳамон ҷо) — мунаққид, синамошинос, [[номзади илм]]и санъатшиносӣ ([[1967]]). Узви Иттифоқи кинематографистони СССР ([[1968]]), узви раёсати Иттифоқи кинематографистони [[Тоҷикистон]] (1981—1996). «Аълочии кинематографияи СССР» (1979), [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] ([[1991]]).<ref>[http://www.soros.tj/tj/news/334-kinofestivali-pan-umi-didor-shur-shud Кинофестивали панҷуми «Дидор» шурӯъ шуд]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Зиндагинома == Ато Аҳроров Омӯзишгохи педагогии шаҳри Самарқанд (1955) ва шуъбаи тоҷикии факултети филилолгии Университети давлатии Самарқанд ба номи А.Навоиро хатм кардааст (1960). Сипас ба Душанбе кӯчидааст. Фаъолияти кориашро аз вазифаи лаборанти калон ва ходими хурди илмии шуъбаи таърихи санъати Институти таърихи ба номи А. Дониши [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]] (1960—1961) оғоз намудааст. Сафари хидматӣ ба Афғонистон ба ҳайси тарҷумон (1962—1963). Аспиранти Институти таърихи санъати Вазорати маданияти СССР (1963—1967). Пас аз дифои рисолаи номзадӣ аз рӯи мавзӯи «Кинои тоҷик дар солҳои 1929—1965», ходими хурди илмӣ (1966—1969), ходими калони илмӣ (1969—1986), ходими пешбари илмӣ (1986—1994), мудири шуъбаи таърихи санъати Институти таърихи ба номи А.Дониш [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]](1994—1995). Соли [[1996]] ба шаҳри [[Самарқанд]] кӯчидааст. Муаллими кафедраи илмҳои ҷамъиятии Донишкадаи тиббииёти шаҳри [[Самарқанд]] (1997—2003). Аз соли [[2005]] — дотсенти кафедраи илмҳои гуманитарии шуъбаи Самарқандии Донишгоҳи технологияҳои иттилоотии [[Тошканд]]. == Фаъолияти илмӣ == Аввалин муҳаққиқи таърихи кинои тоҷик, мунаққиди кино, узви шӯроҳои бадеӣ ва коллегияи «Тоҷикфилм» ва «Тоҷиктелефилм», барандаи барномаи телевизионии « Дар олами кино», муаллифи асару мақолаҳо доир ба масъалаҳои эстетика, санъати кино ва театр, мақолаҳои илмӣ ва илмии оммавӣ дар маҷмӯаҳои илмӣ, энсиклопедия ва матбуоти даврӣ.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=81 |title=Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик.(иборат аз 3 ҷилд). Ҷилди I(АБАЙ — КАЛИМ)- Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи советии тоҷик, 1988. |accessdate=2014-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308200919/http://kmt.tj/?book_id=81 |archivedate=2016-03-08}}</ref> == Даргузашт == Ато Аҳроров солҳои охир аз бемории дил ранҷ мебурд, шоми 25 майи 2023 даргузашт<ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-29|author=Рао/Ро|date=2023-05-25|language=tg|work=Радиои Озодӣ|title=Мунаққиди синемо Ато Аҳроров дар Самарқанд даргузашт|url=https://www.ozodi.org/a/32427970.html}}</ref>. == Осор == * Таджикское кино: 1929—1969 гг. — Душанбе, 1971, * История советского кино, асари 4-ҷилда, (бобҳо оид ба кинои тоҷик) — Москва, 1969—1978, * На экране таджикские фильмы. — Душанбе, 1968 (бо ҳамқаламии В.Савченко), * Санъати кино. — Душанбе, 1974, * Таджикское кино: 1969—1974 гг. — Душанбе, «Дониш», 2010, Муратиб ва яке аз муаллифони маҷмӯаи дастаҷамъии: * Таджикский экран. — Душанбе, 1980, * Кино Таджикистана. — М., 1982 (бо ҳамқаламии С.Азизова), * Тоҷикфилм дирӯз ва имрӯз.[[Буклет]]. — Потсдам, 1988, * Санъати кинои Осиёи Миёна (боби кинои тоҷик). — Париж, 1991, * Луғати русӣ-тоҷикии истилоҳоти санъат. — Душанбе, 2003/(роҳбари гурӯҳи муаллифон ва яке аз муаллифон) ва ғ.<ref>Энциклопедия кино Таджикистана. — Душанбе,2012, с. 67</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи синамогарони ИҶШС]] [[Гурӯҳ:Арбобони ҳунари Тоҷикистон]] szw9wtyexjyp8ahz75oslshlregm6cv 0 59465 1492022 1385741 2026-11-03T11:03:43Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492022 wikitext text/x-wiki [[Акс:Berliner Olympiastadion day.jpg|thumb|300px|[[Olympiastadion]], [[Берлин]] дар ин ҷо [[2006 FIFA World Cup]] ва [[2009 World Championships in Athletics]] гузаронида шудаанд.]] '''Майдони варзишӣ''' — [[бино]], [[сохтор]] ё ҷое, ки дар он [[Мусобиқа|мусобиқаҳои]] [[варзиш]]ӣ гузаронида мешаванд. == Таснифи иншооти варзишӣ == Ҳафриёти бостоншиносӣ дар ҳудуди [[Ҳиндустон|Ҳинд]], [[Осиёи Марказӣ]] ва [[Амрикои Ҷанубӣ]] аз мавҷудияти майдони варзишӣи одиву сода, ки ба асри санг тааллуқ доранд, шаҳодат медиҳанд. Намунаҳои баъдии майдони варзишӣ майдон (палестра)-ҳои қадимии варзишӣ, ''гимнасий,'' варзишгоҳ, аспрез (ипподром) ва сирк буданд. Дар [[Юнон]] ва [[Руми Бостон|Руми Қадим]] майдони варзишӣ нақши муҳим доштанд. Бо тағйир ёфтани сохтори иҷтимоӣ-сиёсӣ (зуҳури масеҳият) дар ин кишварҳо сохтмони майдони варзишӣ ва баргузории мусобиқаҳои варзишӣ қисман қатъ гардиданд. Асрҳои XVI–XVII дар Аврупо майдонҳои махсуси тӯббозӣ, тирпаронӣ, нахустин толорҳои шамшербозӣ ва дар асри XIX аввалин ҳавзҳои шиноварӣ ва толорҳои машқҳои гимнастикӣ бунёд гардиданд, ки сабки меъмории давраи атиқаро доштанд. Барои сохтмони босуръати майдони варзишӣ эҳёи Бозиҳои олимпӣ (1896) мусоидат кард. Дар асри XX майдони варзишӣ ба марказҳои муҳимми иҷтимоӣ табдил ёфтанд. Майдони варзишӣи муосир бо фарогирии ҳудуди бузург, шакл, тарҳ, сохтори мураккаби муҳандисиву техникӣ ва инфрасохтори хос фарқ мекунанд. Майдони варзишӣ вобаста ба таъйинот ба майдони варзишӣи намоишӣ (варзишгоҳ, майдонҳо, қасрҳои варзишӣ, майдонҳои лижаронӣ, майдону шоҳроҳҳо барои пойгаи дучархаронӣ, мотосиклронӣ, мошинронӣ ва ғайра), таълимӣ-тамринӣ (пойгоҳҳои варзишии муассисаҳои таълимӣ, марказҳои таълимӣ-тамринӣ оид ба тайёр кардани варзишгарони дараҷаи олӣ), тарбияи ҷисмониву солимгардонӣ (барои тадбирҳои тарбияи ҷисмониву тандурустӣ ва истироҳат); аз рӯи сохтор ба асосӣ (майдон, майдонча, толор), барои тамошогарон (минбару нишастгоҳҳо), ёридиҳанда ё фаръӣ (ҳуҷраҳои алоҳидаи хидматрасонӣ, утоқҳои либосивазкунӣ, доварон), техникӣ (барои таъмини низоми обрасонӣ, барқу гармидиҳӣ); аз рӯи хусусияти меъморӣ ба биноҳои махсус сохташуда (бо риояи талабот ва меъёрҳои меъморӣ), алоҳида, ҳамвор, пӯшида (болопӯшида) ва кушода, махсус (барои як намуди варзиш) ва маҷмӯӣ (барои намудҳои гуногуни варзиш) ҷудо карда мешаванд. майдони варзишӣ аз рӯи намуд, хусусиятҳои демографӣ (барои кӯдакон, калонсолон, маъюбон ва ғайра), ҳудуд (мас., шаҳрак) низ аз ҳам фарқ мекунанд. == Дар тоҷикистон == Тоҷикон аз қадим ба тамрини бадан ва бозиҳои варзишӣ (гӯштингирӣ, чавгонбозӣ, аспдавонӣ, камонварӣ, шамшербозӣ ва ғайра) алоқа доштанд. Дар ҳудуди Суғд, Хоразм ва Бохтар (дар аҳди ҳахоманишиҳову кушониҳо, сосониҳову сомониён ва темуриҳо) бо номҳои алоҳида майдони варзишӣи гуногун (толорҳои варзишӣ, ҷойҳои тирандозӣ, майдонҳои гӯштигириву бузкашӣ, чавгонбозӣ, ҳавзҳои шиноварӣ ва ғайра) мавҷуд буданд (масалан, «Тамошотеппа», «Муғтеппа», «Талтеппа»). Майдони чавгонбозии шаҳри Карон [(Дарвоз) 300 м дарозӣ ва 65 м паҳноӣ дорад ва бо риояи талабот ва меъёрҳои ҷавобгӯ ба бозӣ бунёд гардида, бетағйир побарҷост] таърихи тӯлонӣ доштани варзиши чавгонбозии тоҷиконро тасдиқ мекунад. Бунёди шаклҳои муосири Майдони варзишӣ дар Тоҷикистон дар давраи Шӯравӣ (солҳои 30 асри XX) вусъат ёфт. Солҳои 1960 дар ҷумҳурӣ 1594 майдони варзишӣи таъйиноташон гуногун мавҷуд буданд. Аввалин майдони варзишӣи калон дар ш. Душанбе варзишгоҳи «Спартак» (ҳоло «Спитамен», 1930) ва ''Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон'' (1947) буданд. Дар давраи соҳибистиқлолӣ дар Тоҷикистон сохтмон, таъмир ва таҷдиди майдони варзишӣ вусъати тоза пайдо карда, шумораи онҳо (новобаста ба шакли моликият) ба 9319 адад расид (111 майдони футболбозӣ, 6619 майдончаи варзишӣ, 1702 толори варзишӣ, 88 ҳавзи шиноварӣ ва 788 маҷмааи махсуси варзишӣ, аз ҷумла, иншооти тирандозӣ, боулинг, фитнес ва клубҳои ихтиёрӣ). [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон]], Қасри теннис, ''Наврӯзгоҳ''и пойтахт, ''Зӯрхона'', Қасри варзиши «Тоҷикистон», Қасри варзиши Кумитаи андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷумлаи майдони варзишӣи бузурги шаҳри Душанбе мебошанд. Дар шаҳрҳои [[Хуҷанд]], [[Кӯлоб]], [[Хоруғ]], [[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]], [[Ноҳияи Рашт|Рашт]] ва ғайра майдонҳои бузурги футболбозӣ, толорҳои варзишӣ, ҳавзҳои шиноварӣ ([[Душанбе]], [[Хуҷанд]], [[Гулистон]], [[Панҷакент]]) сохта шуданд. == Навъҳои майдонҳои варзишӣ == * [[Арса]] * [[Парки Бейсбол]] * [[Билярдхона]] * [[Варзишгоҳ]] * [[Майдони Теннис]] * [[Ҳавзи Оббозӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Майдони варзишӣ|8|муаллиф=М. Нурова.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Варзиш]] i6klpr60v9qbry6y2uey24c8rh5ceyc 0 59886 1491982 1490308 2026-11-03T06:57:52Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491982 wikitext text/x-wiki {{Ниҳоди қонунгузор}} '''Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''' — палатаи болоии [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Муҳлати ваколати палата 5 сол аст. == Таърихи таъсис == Соли 1999 зарурат пеш омад, ки ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо ворид карда шавад. Ҳамин тавр 26 сентябри соли 1999 бо тариқи райъпурсии умумихалқӣ ба Конститутсия тағйироту иловаҳо ворид гардид, ки боби сеюми он аз моддаи 48 то 63 ба Маҷлиси Олӣ бахшида шуда, парламенти думаҷлисаро дар бар гирифт. Мутобиқи моддаи 48 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси Олӣ — парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Маҷлиси Олӣ аз ду Маҷлис — Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудааст, ки «Таъсис ёфтани парламенти думаҷлиса дар сохтори давлатдории мо дигаргунии бунёдӣ мебошад ва Маҷлиси миллии Маҷлиси Олӣ имрўз ба яке аз рукнҳои боэътимоди мақоми қонунгузории кишварамон табдил ёфтаааст. Зеро мутобиқи Конститусия аз ҷониби Маҷлиси миллӣ ҷонибдорӣ карда шудани қонунҳои қабулнамудаи Маҷлиси намояндагон кафолати муҳими қабули қонунҳои мукаммал, босифат ва ҷавобгў ба манфиати мардум мебошад». Фаъолияти Маҷлиси миллӣ дар шакли иҷлосия сурат мегирад. Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллиро [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар давоми як моҳи баъди интихоботи аъзои Маҷлиси миллӣ даъват ва дар он иштирок мекунад. Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати дуюм 17 апрели соли 2000, иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати сеюм 15 апрели соли 2005, иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати чорум 23 апрели соли 2010 ва иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати панҷум 14 апрели соли 2015 баргузор гардиданд, ки дар онҳо Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/tarikh/|title= Таърихи таъсисёбии Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-02-08}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тартиби ташаккул == Дар моддаи 49 тартиби ташаккули [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] нишон дода шудааст. Аз чор се ҳиссаи [[аъзо]]ёни Маҷлиси миллӣ ба таври ғайримустақим аз [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] ва [[вилоят]]ҳо ва [[шаҳр]]у [[ноҳия]]ҳои онҳо, шаҳри [[Душанбе]] ва ноҳияҳои он, [[ноҳия]]ҳои тобеи ҷумҳурӣ бо овоздиҳии пинҳони интихоб мешаванд (ҷамъ — 25 [[вакил]]). Аз чор як ҳиссаи [[аъзо]]ёни Маҷлиси миллиро (8 [[вакил]]ро), [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] таъйин мекунад. Ҳайати Маҷлиси миллӣ — 33 [[вакил]]и маҷлисро дарбар мегирад. Фаъолияти Маҷлиси миллӣ даъватӣ мебошад. Шаҳрванде, ки сини ӯ аз 35 боло аст ва дорои таҳсилоти олӣ мебошад, метавонад [[вакил]]и Маҷлиси миллӣ интихоб ё таъйин шавад. == Салоҳияти Маҷлиси миллии МО ҶТ == Тибқи моддаи 56-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои чунин салоҳиятҳо мебошад: * Таъсис ва барҳам додани воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ ва тағйири онҳо; * Интихоб ва бозхонди раис, муовинон ва судяҳои Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ бо пешниҳоди Президент; * Ҳалли масъалаи бекор кардани дахлнопазирии раис, муовинон ва судяҳои Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ; * Ризоият барои таъин ва озод намудани Прокурори генералӣ ва муовинони ӯ; * Амалӣ намудани ваколатҳои дигаре, ки Конститутсия ва қонунҳо муайян кардаанд. * Маҷлиси миллӣ аз рӯйи масъалаҳои дар салоҳияташ буда қарор қабул мекунад. Қарори Маҷлиси миллӣ бо тарафдории аксарияти шумораи умумии аъзои он қабул мегардад, агар тартиби дигари қабули қарорро Конститутсия муқаррар накарда бошад.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/salohiyat/|title= САЛОҲИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-02-08|archivedate= 2024-12-26|archiveurl= https://web.archive.org/web/20241226195302/https://majmilli.tj/salohiyat/}}</ref> == Интихобот ва аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ == === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати V === [[27 март]]и [[соли 2015]] интихоботи аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум барпо гардид. Интихоботи аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаласаҳои якҷояи Маҷлисҳои маҳаллии вакилони халқ дар ҳавзаҳои интихоботии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон — № 1, вилояти Суғд — № 2, вилояти Хатлон — № 3, шаҳри Душанбе — № 4 ва шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ — № 5 гузаронида шуданд. Аз 2190 вакилони интихобкунанда дар овоздиҳӣ 2099 нафар ё ин ки 95,7 % иштирок намуда, 24 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ, ки дар асоси намояндагии манфиатҳои ҳудудҳо ба таври ғайримустақим бо овоздиҳии пинҳонӣ интихоб шуда, 6 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти № 426 аз [[30 март]]и [[соли 2015]] таъйин гардиданд. Ҳамзамон, ҳар як собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон узви якумраи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ ба ҳолати [[1 март]]и [[соли 2017]] 30 нафар буда, 7 нафарашон ё 21%-ро занҳо ташкил медиҳанд. Ҳамаи аъзои Маҷлиси миллӣ дорои маълумоти олӣ буда, аъзои [[Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон]] мебошанд. Аз 30 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ 3 нафар раисони [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] ва [[Суғд]]у [[Хатлон]] буда, 1 нафар Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 11 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ ба сифати раисони шаҳру ноҳияҳо, 7 нафар дар соҳаи илму маориф, 1 нафар дар соҳаи тиб, 1 нафар нафақахӯр ва 5 нафар дар ташкилоту муассисаҳои давлатӣ ба ҳайси роҳбар ифои вазифа менамоянд. Аз шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ 2 нафар академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1 нафар доктори илмҳои физика ва математика, 1 нафар доктори илмҳои филологӣ, 1 нафар доктори илмҳои педагогӣ, 1 нафар доктори илмҳои таърих, 1 нафар номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, 1 нафар номзади илмҳои филологӣ, 1 нафар номзади илмҳои тиб, 1 нафар номзади илмҳои иқтисодӣ, 2 нафар номзади илмҳои техникӣ, 1 нафар дорандаи унвони фахрии Корманди шоистаи Тоҷикистон, 5 нафар «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон», 1 нафар «Аълочии Барқи Тоҷик» ва 1 нафар «Аълочии Қӯшунҳои сарҳадӣ» дараҷаи 1 мебошанд. Аз нигоҳи тахассус 4 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ ё 13 % [[ҳуқуқшинос]], 8 нафар ё 27 % [[муҳандис]], 8 нафар ё 27 % [[омӯзгор]], 4 нафар ё 13 % [[иқтисодчӣ]], 2 нафар ё 7 % [[табиб]], 3 нафар ё 10 % [[агроном]] ва 1 нафар ё 3 % [[ветеринар|духтури ҳайвонот]] мебошанд. Аз шумораи умумии аъзои Маҷлиси миллӣ 8 нафарашон дар даъватҳои гузаштаи мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон вакил ва аъзо буда, 22 нафарашон бори аввал интихоб шудаанд. 21 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ бо [[мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] сарфароз гардонида шуда, аз ҷиҳати мансубияти миллӣ 28 нафари онҳо тоҷик, 1 нафар ӯзбек ва 1 нафар қирғиз мебошанд. Синну соли 13 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ аз 35 то 50-сола ва 17 нафарашон аз 50-сола боло мебошад. [[17 апрел]]и [[соли 2015]] иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум баргузор гардид, ки дар он Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. Дар иҷлосияи мазкур, [[Маҳмадсаид Убайдуллоев]] Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, [[Абдураҳмон Қодирӣ]] муовини якум ва [[Шодихон Ҷамшед]] муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд.<ref>{{Cite web|url=http://majmilli.tj/azo/|title=МАЪЛУМОТИ МУХТАСАР ДАР БОРАИ АЪЗОИ МАҶЛИСИ МИЛЛИИ МАҶЛИСИ ОЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАЪВАТИ ПАНҶУМ|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427190358/http://majmilli.tj/azo/|archivedate=2020-04-27}}</ref> === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати V === # [[Абдураҳмон Қодирӣ]] # [[Абдураҳмонзода Саидбурҳони Саидраҳмон]] # [[Абдураҳмонзода Саидумрон Назар]] # [[Алибердиева Қиматгул Худобердиевна]] # [[Амирзода Раҳмоналӣ Амир]] # [[Аминҷонова Саодат Сайфинаджатовна]] # [[Аҳмадзода Раҷаббой]] # [[Бобобекова Меҳриниссо]] # [[Давлатшоҳ Гулмаҳмадзода|Гулмаҳмадзода Давлатшоҳ Қурбоналӣ]] # [[Дадаҷонова Саёҳат Мамаюсуповна]] # [[Имомов Маҳмаисуф Сайдалиевич]] # [[Лоиқзода Қаноатшо Холиқ]] # [[Қаҳҳор Маҳкамов|Маҳкамов Қаҳҳор]] # [[Арамбегим Маҳтобшоева|Маҳтобшоева Арамбегим Бозоровна]] # [[Наим Набизода|Набизода Наим]] # [[Неъматзода Қурбонмурод Ҳақризо]] # [[Насимов Абдурасул Нишанкулович]] # [[Фарҳод Раҳимӣ|Раҳимӣ Фарҳод]] # [[Наргис Раҳмонова|Раҳмонова Наргис Шарифовна]] # [[Миралӣ Раҷабзода|Раҷабзода Миралӣ]] # [[Зикрихудо Самадов|Самадов Зикрихудо Муҳаммадаюбхонович]] # [[Хайрулло Сафарзода|Сафарзода Хайрулло Амиралӣ]] # [[Маҳмадсаид Убайдуллоев|Убайдуллоев Маҳмадсаид]] # [[Хайруллои Амонулло]] # [[Бахтиёр Худоёрзода|Худоёрзода Бахтиёр Тавар]] # [[Абдураҳмон Ҳомидзода|Ҳомидзода Абдураҳмон]] # [[Чошбаев Мурзабай Абилакимович]] # [[Шодихон Ҷамшед|Ҷамшед Шодихон]] # [[Ҷаббори Ғаффор]] # [[Ислом Шафиев|Шафиев Ислом Зиёбоевич]] # [[Нуралӣ Шоев|Шоев Нуралӣ Наботович]] # [[Шораҳматов Раҳмон Шоабдуллоевич]]. Тибқи маълумотҳо 32 нафар аъзои Маҷлиси миллӣ аз қайд гузаштанд.<ref>{{Cite web|url=https://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ma-lisi-mill/ma-lisi-mill-bo-istifoda-az-nerui-sozandai-omea-fa-oliyatashro-ta-viyat-mebahshad/|title=Маҷлиси миллӣ бо истифода аз неруи созандаи ҷомеа фаъолияташро тақвият мебахшад|author=|website=www.sadoimardum.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-09|archivedate=2020-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200221170054/http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ma-lisi-mill/ma-lisi-mill-bo-istifoda-az-nerui-sozandai-omea-fa-oliyatashro-ta-viyat-mebahshad/}}</ref> === Аъзоён ва кумитаву комиссияҳои Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === [[17 апрел]]и [[соли 2020]] Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати шашум баргузор гардид, ки дар кори он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. [[27 март]]и [[соли 2020]] интихоботи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор шуда буд. Дар панҷ ҳавзаи бисёрмандатии интихоботӣ бо иштироки 2163 нафар вакилони интихобкунандаи маҷлисҳои вакилони халқи вилоятҳо, шаҳри Душанбе ва шаҳру ноҳияҳои тобеи марказ интихоботи даъвати нави аъзои Маҷлиси миллӣ баргузоргардида ҳисобида шуд. Дар натиыа 25 нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида, [[15 апрел]]и [[соли 2020]] дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаш нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шуданд, ки ҳамагӣ 31 нафар аъзои интихоб ва таъйингардидаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар кори иҷлосияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон иштирок варзиданд. === Роҳбарияти Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === [[Рустами Эмомалӣ]] — Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон; [[Аҳмадзода Раҷаббой]] — Муовини якуми Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон; [[Мирзонабот Алишер Худобердӣ]] — Муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}</ref> === Аъзоёни Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === Аз 33 нафар аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 31 нафар интихоб ([[27 март]]и [[соли 2020]]) ва таъйин гардиданд: # [[Қурбон Ҳакимзода]]; # # [[Дилбар Одилзода|Одилзода Дилбар Раҳим]]; # # [[Бозоралӣ Одиназода|Одиназода Бозоралӣ Неъмат]]; # # [[Зарифхуҷа Шоҳиён|Шоҳиён Зарифхуҷа Фақер]]; # # [[Фазлиддин Шоиддинов|Шоиддинов Фазлиддин Тавакалович]]; # # [[Мақсудалӣ Умарализода|Умарализода Мақсудалӣ Умаралӣ]]; # # [[Раҷаббой Аҳмадзода]]; # # [[Мадина Набизода|Набизода Мадина Раҳмат]]; # # [[Карима Ҳакимова|Ҳакимова Карима Муқимовна]]; # # [[Фирӯза Муминова|Муминова Фирӯза Исроиловна]]; # # [[Мурод Шукурзода|Шукурзода Мурод Ҷӯра]]; # # [[Ҷабборӣ Бурҳониддини Исҳоқ]]; # # [[Ёдгор Файзов|Файзов Ёдгор Доёрович]]; # # [[Қонунзода Шодигул Худобахш]]; # # [[Фаррух Додихудоев|Додихудоев Фаррух Муборакшоевич]]; # # [[Саидбурҳони Абдураҳмонзода|Абдураҳмонзода Саидбурҳони Саидраҳмон]]; # # [[Мусо Мирзозода|Мирзозода Мусо Одинамамад]]; # # [[Раҷабзода Ҳусния Ҳукуматшо]]; # # [[Рустами Эмомалӣ]]; # # [[Дилшод Раҳмон|Раҳмон Дилшод Сафарбек]]; # # [[Маҳмадшоҳ Гулзода|Гулзода Маҳмадшоҳ Қурбоналӣ]]; # # [[Илҳом Амонзода|Амонзода Илҳом Темур]]; # # [[Лола Одилбекова|Одилбекова Лола Қиёбековна]]; # # [[Фарҳод Раҳимӣ|Раҳимӣ Фарҳод]]; # # [[Фарзона Хоҷазода|Хоҷазода Фарзона Ҳамдам]]; # # [[Шарифҷон Ҷумазода|Ҷумазода Шарифҷон]]; # # [[Абдуқодир Вализода|Вализода Абдуқодир Исуф]]; # # [[Муқимӣ Набизода|Муқимӣ Раҳимҷон Набизода]]; # # [[Ҳасан Дӯстзода|Дӯстзода Ҳасан Тағдир]]; # # [[Низом Қосим]].<ref>{{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ishtiroki-peshvoi-millat-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-mill-da-vati-shashum/|title=Иштироки Пешвои миллат дар Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллӣ даъвати шашум|author=|website=www. sadoimardum.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-30|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423115846/http://sadoimardum.tj/ma-lisi-ol/ishtiroki-peshvoi-millat-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-mill-da-vati-shashum/}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://khovar.tj/2020/03/kmir-intihoboti-davati-navi-azoi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-barguzorgardida-isobida-shud/|title=КМИР: Интихоботи даъвати нави аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузоргардида ҳисобида шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-04-30 }}</ref> === Роҳбарият ва аъзоёни кумитаву комиссияҳои Маҷлиси миллии МО ҶТ даъвати VI === Аъзои Маҷлиси миллӣ тариқи овоздиҳии пинҳонӣ, номзадии муҳтарам [[Рустами Эмомалӣ|Рустами Эмомали]]ро ба вазифаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ намуданд. Узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Аҳмадзода Раҷаббой]]ро ба вазифаи муовини якуми Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва [[Ёдгор Файзов|Ёдгор Доёрович Файзовро]] ба вазифаи муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ намуданд.<ref name="khovar.tj">{{Cite web|url=http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/|title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар Иҷлосияи якуми Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии ҶТ, даъвати шашум иштирок намуданд|author=|website=www. khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-04-22|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501222719/http://khovar.tj/2020/04/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-i-losiyai-yakumi-ma-lisi-millii-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikiston-davati-shashum-ishtirok-namudand99/}}</ref> Вобаста ба масъалаҳои дигари рӯзномаи Иҷлосия, «Дар бораи таъсиси кумитаҳо ва комиссияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор кард, ки дар Маҷлиси миллӣ 5 кумита ва 1 комиссия оид ба назорати дастур таъсис дода шавад. # [[Дилшод Раҳмон]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният, # # [[Давлаталӣ Саид]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология, # # [[Маҳмадшоҳ Гулзода]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи сиҳатӣ, илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонону занон, # # [[Фарҳод Раҳимӣ]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ, # # [[Шарифҷон Ҷумазода|Ҷумазода Шарифҷон]] — Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёту коммуникатсия, # # [[Шодигул Қонунзода]] — Раиси Комиссияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба назорати Дастур интихоб гардиданд.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}</ref> == Нигаред низ == * [[Сарқонуни Тоҷикистон|Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] * [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [https://web.archive.org/web/20220926080450/https://majmilli.tj/ Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] [[Гурӯҳ:Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сохтори давлатии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Палатаҳои болои парлумонҳо]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1999 дар Тоҷикистон]] jdzbi17mk1jb00dctlzzpfnda9efa92 0 60139 1491845 1212073 2026-11-02T14:26:54Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491845 wikitext text/x-wiki '''Абитурие́нт''' (аз лот. ''abituriens'', abiturientis — омодаи рафтан) — дар бисёр мамлакатҳо хатмкунандаи [[мактаби миёна]]ро абитуриент гӯянд. Аз охири солҳои 50 садаи XX абитуриент маънои нав гирифт. Минбаъд шахсеро, ки азми ба мактаби олӣ ва миёнаи махсус дохил шудан дорад, абитуриент меноманд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * [[Луғати тафсири истилоҳоти педагогика]] [https://web.archive.org/web/20140721034504/http://www.kmt.tj/?book_id=99 —] Душанбе: Маориф, 1988. — 304 c. == Сарчашма == * {{ЭМТ||1}} {{хурд}} [[Гурӯҳ:Таҳсилоти олӣ]] [[Гурӯҳ:Донишгоҳ]] 6556tl3trhcmk0rhpqxwznr0j74emp6 0 60140 1491969 1194456 2026-11-03T05:27:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491969 wikitext text/x-wiki '''Луғати тафсири истилоҳоти педагогика''' - луғат ба [[забони тоҷикӣ]] буда маънои истилоҳоти педагогӣ ва маорифро тафсир менамояд. Луғат масъалаҳои асосии назариявии педагогика ва таърихи педагогикаро дарбар мегирад. Луғат барои доираҳои васеи хонандагон – [[муаллим]]он, мураббиён, коркунони маориф, [[донишҷӯ]]ён, толибони мактабҳои миёнаи махсус, омӯзишгоҳҳои педагогӣ (колеҷҳои омӯзгорӣ), падару модарон ва зиёиён тавсия шудааст. == Нигаред низ == Луғати тафсири истилоҳоти педагогика. /Муҳаррири масъул Шарофиддин Рустамов.- Душанбе: Маориф, 1988. - 304 c.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=99 |title=Луғати тафсири истилоҳоти педагогика |accessdate=2014-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721034504/http://www.kmt.tj/?book_id=99 |archivedate=2014-07-21}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Луғатҳо]] pnd6hzj6h15wj1tprnodz5pflp4cf04 0 60914 1491914 1206404 2026-11-02T20:44:45Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491914 wikitext text/x-wiki '''Ваҳдати миллӣ'''.Китобнома. - Душанбе: Бухоро, 2014. – 342 с. == Мундариҷа == Дар китобнома унвони асарҳои номнависшуда тибқи стандарти нав ба забони асл тасвир шудааст. Навиштаҷоти библиографӣ ба асарҳои такроран чопшуда тибқи замони нашрашон зери як асар бо нишон додани ҳамаи манбаъҳои интишорӣ пешниҳод шудааст. Мундариҷаи асарҳои бузургҳаҷм ба намоиш гузошта шуда, асарҳое, ки тавассути сарлавҳаҳо дарки мазмуни нашрашон душвораст, бо тавсифҳои маълумотӣтаъмин гаштаанд. Мавод дар қисмҳо ва зерқисмҳои китобнома тибқи замони чопи асарҳо ва дар дохили онҳо бо тартиби алифбо аввал ба забони тоҷикӣ, сипас ба забони русӣ ҷо ба ҷо гузошта шудааст. Китобнома 1702 маводи чопии солҳои 1991-2014 нашршударо фаро гирифта, дар асоси захираи Китобхонаи миллии Тоҷикистон тартиб дода шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?book_id=153 |title=Ваҳдати миллӣ.Китобнома |accessdate=2015-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141302/http://kmt.tj/?book_id=153 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Ваҳдати миллӣ.Китобнома. - Душанбе: Бухоро, 2014. – 342 с.. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст. ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] l3zegrgpzfm34y9y18tr44eab1ssz4v 0 60967 1491847 1177652 2026-11-02T14:45:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491847 wikitext text/x-wiki {{китоб |муаллиф = |боб = |сарлавҳа = '''Адабиёт оид ба фарҳанг ва ҳунари Ҷумҳурии Тоҷикистон:Феҳристи адабиёти солҳои 2008-2013''' |аслӣ = |пайванд = http://kmt.tj/?category=11&article_id=56 |муттасади = Мураттибон Ҷ. Раҷабов, М. Маҳмадназарова; Зери назари умумии академик Н. Салимов; Пажӯҳиши библиографии С. Исмоилова, М. Мамадназарова, Қ. Сафарова, Ҷ. Раҷабов, Д. Ҳакимова, Ю. Мӯсоев; Муҳаррир Ҷ. Раҷабов |нашр = Душанбе, |ҷой = |нашриёт = |сол = 2014 |ҷилд = |саҳифаҳо = 445 |серия = |isbn = |теъдод = }} == Мундариҷа == '''Адабиёт оид ба фарҳанг ва ҳунари Ҷумҳурии Тоҷикистон: Феҳристи адабиёти солҳои 2008-2013 /Мураттибон [[Ҷӯрабой Раҷабов]], М. Маҳмадназарова; Зери назари умумии академик Н. Салимов; Пажӯҳиши библиографии С. Исмоилова, М. Мамадназарова, Қ. Сафарова, Ҷ. Раҷабов, Д. Ҳакимова, Ю. Мӯсоев; Муҳаррир Ҷ. Раҷабов; КМТ. – Душанбе, 2014. – 445 с. – Матн ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ.''' Солҳои 2008-2013, дар саҳифаҳои матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон, теъдоди зиёди китобу мақолаҳо ба забонҳои тоҷикию русӣ бахшида ба соҳаи фарҳанг ва ҳунар рӯи чоп омадаанд, ки шиносоӣ бо онҳо сатҳи фарҳангию тарбиявӣ ва иттилоотии мардумро васеъ намуда, онҳоро бо вазъи кунунии фарҳангу ҳунари мамлакати тоҷикон аз наздик ошно месозанд ва моро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунанд. Феҳристи мазкур идомаи рӯйхати библиографии «Адабиёти нав доир ба фарҳанг ва санъати ҶШС Тоҷикистон» мебошад. Дар феҳристи мазкур беш аз 3680 номгӯи китобу мақолоти матбуот ба масоили соҳаҳои фарҳангу ҳунари ҷумҳурӣ, ки солҳои 2008-2013 ба забонҳои тоҷикию русӣ ба табъ расидаанд, инъикос гардидаанд. Феҳристи мазкур барои кормандону пажӯҳишгарони соҳаи фарҳангу ҳунар, васоити ахбори омма (матбуоти даврӣ ва садову симо), синомагарону кормандони сирк, рӯзноманигорон ва гурӯҳи васеи муштариёну дилбохтагони фарҳангу ҳунари тоҷик таҳия шудааст. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Адабиёт оид ба фарҳанг ва ҳунари Ҷумҳурии Тоҷикистон [Матн]: Феҳристи адабиёти солҳои 2008-2013 Душанбе, 2014. – 445 с. – Матн ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=56 |title=Бойгонӣ/Китобҳои нав |accessdate=2015-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141232/http://kmt.tj/?category=11&article_id=56 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] e6yuey7dcyv9ndrbbnvyf18d84hxr9w 0 61048 1491955 1381159 2026-11-03T03:42:41Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491955 wikitext text/x-wiki {{Қуттии универсалӣ}} «'''Кимиёи саодат'''» ({{lang-fa|کیمیای سعادت}}) — [[китоб]]ест, ки аз имом [[Муҳаммади Ғаззолӣ]] дар бораи усули дини Ислом, ки дар охирин солҳои қарни панҷуми ҳиҷрӣ ба [[забони форсӣ]] навишта шудааст. Ин китоб аз машҳуртарин кутуби ирфониву динӣ ба шумор меравад, ки аз лиҳози фасоҳати калом, салосати иншо ва холӣ будан аз такаллуфу тасаннуъ камтар назир дорад. == Мундариҷа == Асари Муҳаммад Ғазолӣ «Кимиёи саодат» дар сарзамини [[Эрон]]у [[Афғонистон]] ва [[Осиёи Марказӣ]] ҳам Қошғар паҳн гашта, тарҷумаи мухтасари «Эҳёу-л-улуми-д-дин» мебошад ва масъалаҳои мухталифи динӣ, ахлоқӣ ва этикиро дар бар гирифтааст. Хонанда дар асари мазкур бо ақидаҳои фалсафии муаллиф: дар бораи ҷону Худо, тарбияи кӯдак, мусиқӣ ва таъсири он ба рӯҳияи инсон ва ғайраҳо вомехӯрад. Асар аз ду рукни асосӣ иборат аст ва он дастнависи мукаммал мебошад, аммо тармим карда шудааст. Унвони котиб қайд нашудааст. Яке аз боби муҳими китоби мазкур, ин "Одоби даъвату иҷобат мебошад". == Донистаниҳо == Китоби Муҳаммад Ғазолӣ. «Кимиёи саодат». (Дастхат)дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] jk3o99prjl55hmdsl29c0hvkmtvzhgc 0 61055 1491943 1293009 2026-11-03T02:43:58Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491943 wikitext text/x-wiki '''Исмоил ибни Низом. «Таъбири Султонӣ» (Дастхат)''' == Мундариҷа == Ин таъбирномаи насрию назмӣ соли 793 ҳиҷрӣ/ 1390 мелодӣ тасниф ёфтааст ва он дар хусуси хобу хоббинӣ ва шарҳи он баҳс менамояд. Амали саҳҳоф Мирзо Ибодулло мебошад. Дар варақи аввал лавҳаю унвони зебо дорад ва гирдогирди матн ҷадвали тило кашида шудааст. Пеш аз оғози асар байтҳои ҷудогонаи Ҳофизу Зебуниссо ба назар мерасанд. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Исмоил ибни Низом. «Таъбири Султонӣ» (Дастхат) дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] 53c60njd9h382qvp51hfwhy1mdjt08e 0 61059 1491875 1292964 2026-11-02T16:01:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491875 wikitext text/x-wiki '''Амир Хусрави Деҳлавӣ «Дувалронӣ ва Хизрхон» (Дастхат)'' == [[Мундариҷа]] == Маснавии мазкурро муаллиф дар мобайни солҳои 715ҳ/1315м – 716ҳ/1316м навиштааст, ки он дорои 4519 байт буда, дар хусуси ишқварзии писари калони султон Алоуддин – Хизрхон бо духтари ҳокими Гуҷронт- Дувалронӣ, ва инчунин, масъалаҳои дигари таърихӣ баҳс мекунад. Дар он, муаллиф оид ба муоши қати намояндаи ду халқ, яъне мусулмон ва ҳинду сухан рондааст. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби [[Амир Хусрави Деҳлавӣ]] «Дувалронӣ ва Хизрхон» (Дастхат) дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] 64tbd5k5xoyw6nnmau4gwuwfs2djavw 0 61060 1491846 1292954 2026-11-02T14:33:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491846 wikitext text/x-wiki '''Абулқосим Фирдавсӣ. «Шоҳнома» (Дастхат)''' == Мундариҷа == Фирдавсии бузург барои эҷод намудани «Шоҳнома»-и худ умри зиёдаашро сарф карда соли 401ҳ/1010м онро ба итмом расонидааст. Асар аз муқаддима ва чаҳор қисми асосӣ иборат аст. Достон тақрибан 60 ҳазор байтро дар бар мегирад. Ғояи асосии ин асар даъвати халқ ба якдилӣ, тарғиби шоҳ ба некӣ кардан ба аҳли меҳнат, омӯхтани илму ҳунар ва ғайраҳост. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби Абулқосим [[Фирдавсӣ]]. «[[Шоҳнома]]» (Дастхат) дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] r4kwspijpaeojxgv54aywirq91hic1i 0 61061 1491971 1292965 2026-11-03T05:32:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491971 wikitext text/x-wiki '''Мавлоно Ҷалолиддин Балхӣ (Румӣ). Маснавии маънавӣ (Дастхат)''' == Мундариҷа == Ин асар аз шаш дафтар иборат буда, маҳсули 10-12 солаи муаллиф мебошад. Он бо мақсади тарғиб намудани таълимоти тасаввуфӣ ва аҳли он эҷод карда шудааст. Китоб демагогияи хушку холӣ набуда, бисёр масъалаҳои муҳим: Яъне тарғиби илму дониш, дӯстию рафоқат, одоби сухангӯӣ ва ғайраҳоро пеш мегузорад. Вай ба забонҳои асосии Шарқу Ғарб тарҷума шудааст. == Тақризҳо == == Донистаниҳо == Китоби [[Мавлоно Ҷалолиддин Балхӣ (Румӣ)]]. Маснавии маънавӣ (Дастхат) дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.<ref>{{Cite web |url=http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |title=Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир |accessdate=2015-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141352/http://kmt.tj/?category=11&article_id=57&other_article=63 |archivedate=2016-03-05}}</ref> ==Пайванди беруна== <references /> {{хурд}} [[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобҳои Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] aafh47uhun011tylv3uwopf9s30m3e3 8 109941 1491905 775085 2026-11-02T19:49:42Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491905 css text/css .mw-indicator-protect { width: 20px; height: 20px; } #mw-indicator-protect-editprotected { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Full_protect.svg/20px-Full_protect.svg.png) no-repeat; } #mw-indicator-protect-autoconfirmed { background: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Semi_protect.svg/20px-Semi_protect.svg.png) no-repeat; } 55mvd0yau0z8ti9j896ojy4dz5lllkg 8 116036 1491907 792965 2026-11-02T19:49:44Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491907 javascript text/javascript window.ruWikiFlagsHtml = { ar: '<img alt="Аргентина" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Argentina.svg/22px-Flag_of_Argentina.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Argentina.svg/33px-Flag_of_Argentina.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Flag_of_Argentina.svg/44px-Flag_of_Argentina.svg.png 2x" data-file-width="800" data-file-height="500" height="14" width="22">', au: '<img alt="Австралия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Flag_of_Australia.svg/22px-Flag_of_Australia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Flag_of_Australia.svg/33px-Flag_of_Australia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Flag_of_Australia.svg/44px-Flag_of_Australia.svg.png 2x" data-file-width="1280" data-file-height="640" height="11" width="22">', ch: '<img alt="Швейцария" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Switzerland.svg/20px-Flag_of_Switzerland.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Switzerland.svg/30px-Flag_of_Switzerland.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Switzerland.svg/40px-Flag_of_Switzerland.svg.png 2x" data-file-width="1000" data-file-height="1000" height="20" width="20">', cn: '<img alt="Китайская Народная Республика" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/33px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/44px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 2x" data-file-width="1500" data-file-height="1000" height="15" width="22">', ct: '<img alt="Каталония" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Flag_of_Catalonia.svg/22px-Flag_of_Catalonia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Flag_of_Catalonia.svg/33px-Flag_of_Catalonia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Flag_of_Catalonia.svg/44px-Flag_of_Catalonia.svg.png 2x" data-file-width="810" data-file-height="540" height="15" width="22">', cz: '<img alt="Чехия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Flag_of_the_Czech_Republic.svg/22px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Flag_of_the_Czech_Republic.svg/33px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Flag_of_the_Czech_Republic.svg/44px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', de: '<img alt="Олмон" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/22px-Flag_of_Germany.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/33px-Flag_of_Germany.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/44px-Flag_of_Germany.svg.png 2x" data-file-width="1000" data-file-height="600" height="13" width="22">', fr: '<img alt="Фаронса" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/22px-Flag_of_France.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/33px-Flag_of_France.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/44px-Flag_of_France.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', es: '<img alt="Испания" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/33px-Flag_of_Spain.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/44px-Flag_of_Spain.svg.png 2x" data-file-width="750" data-file-height="500" height="15" width="22">', eg: '<img alt="Миср" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Flag_of_Egypt.svg/22px-Flag_of_Egypt.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Flag_of_Egypt.svg/33px-Flag_of_Egypt.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Flag_of_Egypt.svg/44px-Flag_of_Egypt.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', jp: '<img alt="Япония" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/22px-Flag_of_Japan.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/33px-Flag_of_Japan.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/44px-Flag_of_Japan.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', hr: '<img alt="Хорватия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Croatia.svg/22px-Flag_of_Croatia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Croatia.svg/33px-Flag_of_Croatia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Croatia.svg/44px-Flag_of_Croatia.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', hu: '<img alt="Венгрия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Hungary.svg/22px-Flag_of_Hungary.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Hungary.svg/33px-Flag_of_Hungary.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Flag_of_Hungary.svg/44px-Flag_of_Hungary.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', ie: '<img alt="Ирландия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Flag_of_Ireland.svg/22px-Flag_of_Ireland.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Flag_of_Ireland.svg/33px-Flag_of_Ireland.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Flag_of_Ireland.svg/44px-Flag_of_Ireland.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', it: '<img alt="Италия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/22px-Flag_of_Italy.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/33px-Flag_of_Italy.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Italy.svg/44px-Flag_of_Italy.svg.png 2x" data-file-width="1500" data-file-height="1000" height="15" width="22">', lv: '<img alt="Латвия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Latvia.svg/22px-Flag_of_Latvia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Latvia.svg/33px-Flag_of_Latvia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Latvia.svg/44px-Flag_of_Latvia.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', nl: '<img alt="Нидерланды" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_the_Netherlands.svg/22px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_the_Netherlands.svg/33px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Flag_of_the_Netherlands.svg/44px-Flag_of_the_Netherlands.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', no: '<img alt="Норвегия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Flag_of_Norway.svg/22px-Flag_of_Norway.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Flag_of_Norway.svg/33px-Flag_of_Norway.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Flag_of_Norway.svg/44px-Flag_of_Norway.svg.png 2x" data-file-width="1100" data-file-height="800" height="16" width="22">', pl: '<img alt="Полша" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Flag_of_Poland.svg/22px-Flag_of_Poland.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Flag_of_Poland.svg/33px-Flag_of_Poland.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Flag_of_Poland.svg/44px-Flag_of_Poland.svg.png 2x" data-file-width="1280" data-file-height="800" height="14" width="22">', pt: '<img alt="Португалия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Flag_of_Portugal.svg/22px-Flag_of_Portugal.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Flag_of_Portugal.svg/33px-Flag_of_Portugal.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Flag_of_Portugal.svg/44px-Flag_of_Portugal.svg.png 2x" data-file-width="600" data-file-height="400" height="15" width="22">', ro: '<img alt="Руминия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Romania.svg/22px-Flag_of_Romania.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Romania.svg/33px-Flag_of_Romania.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Romania.svg/44px-Flag_of_Romania.svg.png 2x" data-file-width="600" data-file-height="400" height="15" width="22">', ru: '<img alt="Русия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/22px-Flag_of_Russia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/33px-Flag_of_Russia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/44px-Flag_of_Russia.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', se: '<img alt="Шветсия" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Flag_of_Sweden.svg/22px-Flag_of_Sweden.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Flag_of_Sweden.svg/33px-Flag_of_Sweden.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Flag_of_Sweden.svg/44px-Flag_of_Sweden.svg.png 2x" data-file-width="1600" data-file-height="1000" height="14" width="22">', si: '<img alt="Словения" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Flag_of_Slovenia.svg/22px-Flag_of_Slovenia.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Flag_of_Slovenia.svg/33px-Flag_of_Slovenia.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Flag_of_Slovenia.svg/44px-Flag_of_Slovenia.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', tw: '<img alt="Китайская Республика" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Flag_of_the_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_Republic_of_China.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Flag_of_the_Republic_of_China.svg/33px-Flag_of_the_Republic_of_China.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Flag_of_the_Republic_of_China.svg/44px-Flag_of_the_Republic_of_China.svg.png 2x" data-file-width="900" data-file-height="600" height="15" width="22">', va: '<img alt="Ватикан" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Flag_of_the_Vatican_City.svg/20px-Flag_of_the_Vatican_City.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Flag_of_the_Vatican_City.svg/30px-Flag_of_the_Vatican_City.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Flag_of_the_Vatican_City.svg/40px-Flag_of_the_Vatican_City.svg.png 2x" data-file-width="500" data-file-height="500" height="20" width="20">', uk: '<img alt="Великобритания" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/33px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/44px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 2x" data-file-width="1200" data-file-height="600" height="11" width="22">', us: '<img alt="Соединённые Штаты Америки" src="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/22px-Flag_of_the_United_States.svg.png" class="thumbborder" srcset="//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/33px-Flag_of_the_United_States.svg.png 1.5x, //thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/44px-Flag_of_the_United_States.svg.png 2x" data-file-width="1235" data-file-height="650" height="12" width="22">', }; c1inzmzf4gflybz0fc85o9o3ry6r9l2 8 116100 1491906 793155 2026-11-02T19:49:43Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491906 css text/css #p-wikibase-otherprojects li:before { float: left; margin-left: -17px; margin-bottom: -2px; height: 17px; content: ''; display: block; width: 11px; background-position: 0 0; background-repeat: no-repeat; } .wb-otherproject-commons:before { margin-top: -3px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/11px-Commons-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-mediawiki:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/HSMediaWiki.svg/11px-HSMediaWiki.svg.png');*/ } .wb-otherproject-meta:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg/11px-Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg.png');*/ } .wb-otherproject-species:before { margin-top: -1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/11px-Wikispecies-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikibooks:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/11px-Wikibooks-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikidata:before { margin-top: 3px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Wikidata-logo-without-paddings.svg/11px-Wikidata-logo-without-paddings.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikinews:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Wikinews_favicon.svg/11px-Wikinews_favicon.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiquote:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/11px-Wikiquote-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikisource:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/11px-Wikisource-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiversity:before { margin-top: 1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/11px-Wikiversity-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikivoyage:before { margin-top: 1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/11px-Wikivoyage-logo.svg.png');*/ } /* Monobook & Modern fixes */ .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects ul, .skin-modern #p-wikibase-otherprojects li { list-style: none; } .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects li:before, .skin-modern #p-wikibase-otherprojects li:before { background-position: 0 2px; } .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects li:before { margin-left: -15px; } /* 1.5+ dpr */ @media (-webkit-min-device-pixel-ratio: 1.5), (min-resolution: 144dpi) { #p-wikibase-otherprojects li:before, #t-wikibase:before { background-size: 11px auto; } .wb-otherproject-commons:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/22px-Commons-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-mediawiki:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/HSMediaWiki.svg/22px-HSMediaWiki.svg.png');*/ } .wb-otherproject-meta:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg/22px-Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg.png');*/ } .wb-otherproject-species:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/22px-Wikispecies-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikibooks:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/22px-Wikibooks-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikidata:before, #t-wikibase:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Wikidata-logo-without-paddings.svg/22px-Wikidata-logo-without-paddings.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikinews:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Wikinews_favicon.svg/22px-Wikinews_favicon.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiquote:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/22px-Wikiquote-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikisource:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/22px-Wikisource-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiversity:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/22px-Wikiversity-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikivoyage:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/22px-Wikivoyage-logo.svg.png');*/ } } 485aemq7bvsqn5l1mr4066vjiut1uqn 8 116161 1491908 1023340 2026-11-02T19:49:46Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491908 javascript text/javascript ( function() { function addOldToolbarButton() { var $toolbar = $( '#gadget-toolbar' ); if ( !$toolbar.length ) { $toolbar = $( '#toolbar' ); } $( '<div>' ) // .addClass( 'mw-toolbar-editbutton' ) // .attr( 'id', 'mw-editbutton-gadget-speechrecognition' ) // .attr( 'alt', 'Распознавание речи' ) // .attr( 'title', 'Распознавание речи (Yandex SpeechKit Cloud)' ) // .css( 'background-image', 'url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/200px-Loudspeaker.svg.png) ' ) // .appendTo( $toolbar ) // .on( 'click', switchRecognition ); } function addNewToolbarButton() { $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'main', 'group': 'format', 'tools': { 'wikilinker': { label: 'Распознавание речи (Yandex SpeechKit Cloud)', type: 'button', icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/200px-Loudspeaker.svg.png', action: { type: 'callback', execute: function() { switchRecognition(); } } } } } ); } if ( $.inArray( mw.config.get( 'wgAction' ), [ 'edit', 'submit' ] ) !== -1 ) { mediaWiki.loader.load( '//download.yandex.ru/webspeechkit/webspeechkit-1.0.0.js' ); mw.loader.using( [ 'user.options', 'jquery.textSelection' ], function() { if ( mw.user.options.get( 'usebetatoolbar' ) === 1 ) { if ( mw.user.options.get( 'showtoolbar' ) === 1 ) { $.when( mw.loader.using( [ 'ext.wikiEditor', 'schema.Edit' ] ), $.ready ).then( addNewToolbarButton ); } } else { mw.loader.using( 'mediawiki.toolbar', function() { $( addOldToolbarButton ); } ); } } ); } var started = false; var speechRecognition = null; function switchRecognition() { if ( speechRecognition === null ) { speechRecognition = new ya.speechkit.SpeechRecognition(); } if ( !started ) { speechRecognition.start( { apiKey: '5c49c6a8-bbd1-4429-9aec-b8d1d49f7edd', initCallback: function( sessionId, code ) { console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Session ID: " + sessionId ); console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Code: " + code ); }, dataCallback: function( text, uttr, merge ) { console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Text: " + text ); console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Uttr: " + uttr ); console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Merge: " + merge ); if ( uttr ) { $( '#wpTextbox1' ).textSelection( 'encapsulateSelection', { peri: text, replace: true } ).textSelection( 'scrollToCaretPosition' ).focus(); } else { // not the end of statement, reselect after replace var pos = $( '#wpTextbox1' ).textSelection( 'getCaretPosition' ); var newLength = text.length; $( '#wpTextbox1' ).textSelection( 'encapsulateSelection', { peri: text, replace: true } ).textSelection( 'setSelection', { start: pos, end: pos + newLength } ); } }, errorCallback: function( msg ) { console.log( "[Yandex.SpeechRecognition Gadget] Error: " + msg ); started = false; }, punctuation: true } ); started = true; mw.notify( 'Распознавание текста запущено', { tag: 'speechRecognition' } ); } else { speechRecognition.stop(); started = false; mw.notify( 'Распознавание текста остановлено', { tag: 'speechRecognition' } ); } } } )(); kv7m49nj5n3nya16okbjsarpmb9j4rl 0 116573 1492004 796038 2026-11-03T10:14:40Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492004 wikitext text/x-wiki {{Қуттии сура |Номи сура = Сураи Иншироҳ |Номи арабӣ = سورة الشرح |Маънои ном = Иншироҳ |Номҳои дигар = Сураи Аш Шарҳ |Гурӯҳбандӣ = Маккӣ |Вақти нозил = |Тартиби нозил = |Рақами сура = 94 |Шумораи оятҳо = 8 |Ҷузъ = 30 |Ҳизб = |Шумораи рукӯъ = 1 |Шумораи саҷда = |Шумораи калима = |Шумораи ҳарф = |Ҳарфҳои муқатта = |Сураи гузашта = Сураи Аз Зуҳо |Сураи раванд = Сураи Ат Тин |Рақам бо таври хатӣ = наваду чорум }} Сура дар [[Макка]] нозил шудааст ва иборат аз 8 оят аст. == Мундариҷа == {{Қуръон/Иқтибос | Оё синаатро бароят накушодем? {{оят}} Ва бори гаронатро аз пуштат барнадоштем? {{оят}} Боре, ки бар пушти ту сангинӣ мекард? {{оят}} Оё туро баландовоза насохтем? {{оят}} Пас аз паи душворӣ осонист! {{оят}} Албатта аз паи душворӣ осонист. {{оят}} Чун аз кор фориғ шавӣ, ба ибодат кӯш {{оят}} ва ба Парвардигорат рағбат намо! |94|1|8 |префикс = Қуръон |тарҷума = Оятӣ }} {{Дар нақша}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{Исламист||}} {{Сураҳо|94|Аз Зуҳо|Ат Тин}} {{Quran-stub}} ed3ifecvxj3ciqve9d7wyor2x89ffk3 10 126882 1491868 1491708 2026-11-02T15:46:59Z Zosya95 54344 1491868 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Дараҷаи таксономӣ]] * [[Таснифоти биологӣ]] * [[Систематика]] * [[Филогенетика]] * [[Клада]] * [[Дарахти филогенетикӣ]] |гурӯҳ2 = Дараҷаҳои таксономӣ |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Зерсалтанат]] * [[Тип (таксономия)|Тип]] * [[Шӯъба (таксономия)|Шӯъба]] * [[Синф (таксономия)|Синф]] * [[Зерсинф]] * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] * [[Зерқатор]] * [[Оила (таксономия)|Оила]] * [[Зероила]] * [[Қабила (таксономия)|Қабила]] * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] * [[Зеравлод]] * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] * [[Зернамуд (таксономия)|Зернамуд]] * [[Навъ (ботаника)|Навъ]] * [[Шакл (ботаника)|Шакл]] |гурӯҳ3 = Номгузорӣ |феҳрист3 = * [[Номи илмӣ]] * [[Номи маҳаллӣ]] * [[Номенклатураи бинарӣ|Номгузории дунома]] * [[Номгузории сенома]] * [[Эпитети намудӣ]] * [[Ҳаммаъно (таксономия)|Ҳаммаъно]] * [[Ҳамном (таксономия)|Ҳамном]] * [[Намунаи типӣ]] * [[Голотип]] * [[Қоидаи аввалият]] |гурӯҳ4 = Равишҳои таснифот |феҳрист4 = * [[Таксономияи Линнеӣ]] * [[Таксономияи эволютсионӣ]] * [[Таксономияи филогенетикӣ]] * [[Таксономияи молекулавӣ]] * [[Кладистика]] * [[Монофилия]] * [[Парафилия]] * [[Полифилия]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:Таксономия]] </noinclude> bcq9e7jxw95c1pnbimx7cqoni6ghwct 1491886 1491868 2026-11-02T16:44:32Z Zosya95 54344 1491886 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Таксономия |сарлавҳа = [[Таксономия (биология)|Таксономия]] |синфи_бадан = hlist |гурӯҳ1 = Фаҳмишҳои умумӣ |феҳрист1 = * [[Таксон]] * [[Дараҷаи таксономӣ]] * [[Таснифоти биологӣ]] * [[Систематика]] * [[Филогенетика]] * [[Клада]] * [[Дарахти филогенетикӣ]] |гурӯҳ2 = Дараҷаҳои таксономӣ |феҳрист2 = * [[Олам (таксономия)|Олам]] * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] * [[Зерсалтанат]] * [[Тип (таксономия)|Тип]] * [[Шӯъба (таксономия)|Шӯъба]] * [[Синф (таксономия)|Синф]] * [[Зерсинф]] * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] * [[Зерқатор]] * [[Оила (таксономия)|Оила]] * [[Зероила]] * [[Қабила (таксономия)|Қабила]] * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] * [[Зеравлод]] * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] * [[Зернамуд (таксономия)|Зернамуд]] * [[Навъ (ботаника)|Навъ]] * [[Шакл (ботаника)|Шакл]] |гурӯҳ3 = Номгузорӣ |феҳрист3 = * [[Номи илмӣ]] * [[Номи маҳаллӣ]] * [[Номенклатураи бинарӣ|Номгузории дунома]] * [[Номенклатураи триномиалӣ|Номгузории сенома]] * [[Эпитети намудӣ]] * [[Ҳаммаъно (таксономия)|Ҳаммаъно]] * [[Ҳамном (таксономия)|Ҳамном]] * [[Намунаи типӣ]] * [[Голотип]] * [[Қоидаи аввалият]] |гурӯҳ4 = Равишҳои таснифот |феҳрист4 = * [[Таксономияи Линнеӣ]] * [[Таксономияи эволютсионӣ]] * [[Таксономияи филогенетикӣ]] * [[Таксономияи молекулавӣ]] * [[Кладистика]] * [[Монофилия]] * [[Парафилия]] * [[Полифилия]] }} <noinclude> {{doc-end}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:Таксономия]] </noinclude> lmvlut61mwro8b1f5p8u4jojpctcxk3 0 143550 1491945 1491721 2026-11-03T02:52:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491945 wikitext text/x-wiki {{ВМ|{{PAGENAME}}|Шаҳр | Кишвар = {{Парчами Туркия}} [[Туркия]] }} '''Истанбул''' ({{Lang-tr|İstanbul}} - [isˈtanbuɫ]), ки онро '''Византия''' меномиданд, баъдан '''Константинопол''' — бузургтарин шаҳри [[Туркия]], маркази асосии тиҷорат, саноат ва фарҳанг, бандари асосии кишвар. Истанбул дар соҳили гулӯгоҳи Босфор ҷойгир буда, онро ба қисматҳои [[аврупо]]ӣ (асосӣ) ва [[осиё]]ӣ, ки бо пулҳо ва нақбҳо пайвастанд, тақсим мекунад. Аз рӯи аҳолӣ, [[Феҳристи шаҳрҳо-миллионерҳои Урупо|шаҳри нахустини миллионер дар Урупо]] (бо назардошти шумораи аҳолии он дар қисматҳои Урупо ва Осиё). Пойтахти пешинаи империяҳои Рум, [[Византия]], имперотуриҳои Лотин ва [[Имперотурии Усмонӣ|Усмонӣ]]. == Номи шаҳр == Дар асри VII пеш аз милод, аз ҷониби мустамликадорон, асосан муҳоҷирон аз шаҳри Юнон Мегара шаҳри [[Византия]] {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977|страницы=10}} {{Sfn|Пальцева Л. А.|1999|страницы=151, 164—166, 168, 176, 177, 180—181}} {{Sfn|Невская В. П.|1953|страницы=17}} таъсис ёфтааст. Дар соли 330 императори Рум Константини I Бузург пойтахти империяи Румро ба [[Византия]] кӯчонд, ки ба он номи Руми Нав дода шуд, аммо ин ном реша надошт ва дере нагузашта пойтахт [[Константинопол]] — шаҳри Константин номида шуд. {{Sfn|Машкин Н. А.|1950|страницы=605, 606}} {{Sfn|Петросян и Юсупов|1977|страницы=39—41, 46}} {{Sfn|БРЭ|2010|страницы=96}} {{Sfn|История Средних веков|1952|страницы=74}}. Дар асри XIII [[арабҳо]] номи ''Истинполин''-ро истифода мебурданд, ки бозгашт ба ибораи {{Lang-el|εἰς τὴν Πόλι(ν)}} ("ҳақиқӣ поли(н)", "bόli ғарбӣ (n)") - ба шаҳр(е) <ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}: ''In the 13th century Arabs used the appellation Istinpolin, a «name» they heard Byzantines use—eis tēn polin—which, in reality, was a Greek phrase that meant «in the city.»''</ref>. Аз ин ҷо номи муосир <ref>Lewis, ix</ref><ref>D. J. Georgacas, The names of Constantinople, ''American Philological Association: Transactions'', Ixxviii (1947), 347-67. См. Edward G. Bourne, The Derivation of Stamboul, ''Τhe American Journal of Philology'', Vol. 8, No. 1 (1887), с. 78-82</ref> метавонист пайдо шавад. Тибқи тафсири дигар, он аз ''Исломбул'' (шаҳри Ислом) бармеояд, ки бо вуҷуди ин, ба мавҷудияти номи зикршудаи ''Истинполин,'' ки ба як номи муосир мувофиқат мекунад, ҳатто пеш аз суқути Константинопол аз ҷониби [[Имперотурии Усмонӣ]], дар соли 1453 шубҳа меорад.<ref>Adrian Room, ''Placenames of the world'', McFarland, 2006, с. 177</ref> Фирмани соли 1760/1761, ки дар амалия ҳаргиз амалӣ намегардад, чун маҷмӯи расмӣ, ки аллакай дар ҳуҷҷатҳои асри XV замони [[Имперотурии Усмонӣ]] пайдо шудааст. номи ''Исломбул'', яъне бо ислом пур карда шуда аст.<ref>«Istanbul», ''The Encyclopedia of Islam'', Vol. IV, E.J. Brill, Leiden: 1997, с. 224</ref><ref>Alain Servantie, ''Le voyage à Istanbul'', Editions Complexe, 2003, с. 4</ref>. Аз охири садаи XVIII як шакли таҳрифшуда дар кишварҳои Аврупо, аз ҷумла Русия номи ''Истамбул '' ба истифода даромад. Расман, шаҳр пас аз забт шудани туркҳо ва интиқоли пойтахти империя, номгузорӣ нашуд: барои туркҳо ҳамчун ''Истанбул'' буд ва боқӣ монд, барои юнониён - [[Константинопол]] (дар ҳаёти ҳаррӯза ин танҳо {{Lang-el|ὴ Πόλη}} ). [[Имперотурии Усмонӣ]] ҳарду навъи ин номҳои шаҳрро истифода кардааст.<ref>Necipoğlu, Gülru (2010). «From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye». In ölcer, Nazan. From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6, p. 28.</ref> То соли 1930, номи расмии эътирофшудаи байналмилалии шаҳр: [[Константинопол]] ( аз [[забони юнонӣ]] <span class="nowrap">-</span> &#x2009; <span>"Шаҳри Константин"</span> ; {{Lang-tr|Konstantiniyye}}), ки онро Маҷлиси Миллии Туркия эътироф кардааст: имзои ваколатдори он дар доираи шартномаи Лозанна, ки матни он танҳо топономи Константинополро истифода мебарад <ref>[http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html Текст Лозаннского мирного договора (1923)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20050710083516/http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html |date=2005-07-10 }}{{ref-en}}</ref>. Матнҳои расмии Русияи Аҳдномаи Константинопол дар соли 1724, Шартномаи сулҳи [[Порис]] дар соли 1856, Шартномаи сулҳи [[Сан-Стефано]] 1878 ва Шартномаи [[Берлин]] аз соли 1878 топоними Константинополро истифода бурдаанд, ки баъдан дар Русия ybp қабул карда шуд. Номи дигари таърихӣ то ҳол дар сарлавҳаи Патриархи Константинопол истифода мешавад :''Руми нав'' <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Константинополь}}</ref> ё ''Руми дуввум'' ( {{Lang-el|Νέα Ρώμη}} <span lang="el"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Νέα Ρώμη</span></span>, {{Lang-la|Nova Roma}} <span lang="la" style="font-style:italic;">Нова Рома</span> ); То соли 330 ''Византия'' ( {{Lang-el|Βυζάντιον}} <span lang="el"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Βυζάντιον</span></span> ). Дар Русияи асримиёнагӣ ва адабиёти дигар Константинополро ''Сарград'' ё ''Kонстантиновград'' меномиданд, ки дар [[забони булғорӣ]] ва [[Забони сербӣ|сербӣ]] ''Tsarigrad'' дар айни замон ҳамчун рамзи ғайрирасмии шаҳр истифода бурда мешавад. Вақте ки ба ҷойи [[Имперотурии Усмонӣ]] [[29 октябр]]и [[соли 1923]] [[Туркия|Ҷумҳурии Туркия]] эълон карда шуд, [[Анқара|Анкара]] (Ангора) пойтахти давлат эълон карда шуд, пас он чанд сол маркази маъмурияти ҳукумати камолиҳо ба ( [[Хилофат]] то моҳи марти соли 1924 вуҷуд дошт). 28 марти 1930 <ref>{{Книга|заглавие=The First Turkish Republic: A Case Study in National Development|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|год=1965|место=Cambridge|автор=Robinson, Richard D.}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1023189.stm BBC — Timeline: Turkey]</ref><ref>Room, Adrian, (1993), ''Place Name changes 1900—1991'', Metuchen, N.J., & London:The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-2600-3 p. 46, 86.</ref> мақомоти Туркия истифодаи танҳо нусхаи туркии номро амр карданд. Дар [[забони туркӣ]] топоними Истанбул ( [isˈtanbuɫ], [ɯsˈtambuɫ] ) тавассути “И” навишта шудааст. Дар забони юнонӣ, аммо ин ном {{Lang-el|Κωνσταντινούπολη}} чун дар Юнон ва инчунин дар Кипр расман қабул карда шудааст; инчунин бо забони юнонӣ "Шаҳр" ( {{Lang-el|Πόλη}}, Полис) номида мешавад. == Ҷуғрофия == [[Акс:Istambul_and_Bosporus_big.jpg|рост|мини|256x256пкс| Ҷойгиршавии шаҳр]] ''Аврупо:'' Истанбул мавқеи ҷуғрофии хеле мусоид дорад, шаҳр якбора дар ду қисмати ҷаҳон ҷойгир шудааст: Аврупо ва Осиё, дар роҳи [[Баҳри сиёҳ|Баҳри Сиёҳ]] то [[баҳри Мармар]] ва баъдан то [[Баҳри миёназамин|Баҳри Миёназамин]]. {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Hagia_Sophia_(5_Aug_2008).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Sultan_Ahmed_Mosque,_Istambul.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:View_of_Süleymaniye_Mosque_from_the_Galata_Tower.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hagia_Eirene_Constantinople_July_2007_001.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Масҷиди Софияи Муқаддас (Масҷиди Айя София) | align="center" | Масҷиди кабуд, бузургтарин аз ҷиҳати андозаи бино ва аввалин бузургтарин масҷиди шаҳр | align="center" | Масҷиди Сулаймонӣ, бузургтарин масҷид бо назардошти масоҳати он | align="center" | Калисои Иренаи Муқаддас (Масҷиди Айя Ирена) |} ''Осиё:'' Дар тӯли таърихи худ Истанбул яке аз калонтарин шаҳрҳои ҷаҳон буд. То [[Соли 500|соли 500 пеш аз милод]] Константинопол бо аҳолии аз 400,000 то 500,000, дар муқоиса бо [[Рум|Рим]], дар мубориза барои унвони калонтарин шаҳри ҷаҳон бартарӣ дошт. {{Sfn|Morris|2010|p=113}} То садаи XII, он барои мақоми шаҳри серодами ҷаҳон бо дигар шаҳрҳои бузург, ба монанди [[Бағдод]], Чанъан, Кэйфен ва [[Марв|Марв рақобат мекард]]. Баъдтар, он ҳеч гоҳ бузургтарин шаҳри ҷаҳон набуд, балки бузургтарин шаҳр дар Аврупо боқӣ монд аз [[соли 1500]] то [[Соли 1750|1750]], вақте ки он аз [[Лондон|Лондон гузашта буд]]. {{Sfn|Chandler|1987|pp=463–505}} Пас аз пошхӯрии империяи Усмонӣ он ба якхела бештар табдил меёбад. === Ҷумҳурии Туркия === {| class="graytable" |+ | width="15%" |[[Акс:Istanbul_Galata_Tower_2005-05-30.jpg|марказ|160x160пкс]] | width="20%" |[[Акс:Basilica_Cistern_Istanbul.JPG|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Valentin_aqueduc_stambul.jpg|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Second_Court_Topkapi_2007_80.JPG|марказ|200x200пкс]] | width="20%" |[[Акс:Car_bed_kap_deu1.jpg|марказ|200x200пкс]] |- | align="center" | Бурҷи Галата | align="center" | Базилика Cistern (Эребан) | align="center" | Акведуки Валента | align="center" | Боқимондаҳои сутуни Акрополи Византия, ки имрӯз дар ҳудуди Қасри Топкапъа ҷойгир аст | align="center" | Қисмати барқароршудаи девори қалъаи Константинопол |} === Сайёҳӣ === Дар минтақаи теппаҳои шимолу ғарби [[Туркия]] дар ду соҳили гулӯгоҳи Босфор ва аз ҷануб - дар соҳили [[баҳри Мармар]] ҷойгир шудааст. Қисми асосии шаҳр дар [[Аврупо]], хурдтараш - дар [[Осиё]] мебошад. Дар навбати худ, қисмати аврупоии шаҳр ба ду қисм ҷудо мешавад. Шаҳр мавқеи ҷуғрофии хеле мусоид дорад, Истанбул якбора дар ду қисмати ҷаҳон воқеъ аст: [[Аврупо]] ва [[Осиё]][[Аврупо|,]] дар роҳ аз [[Баҳри сиёҳ|Баҳри Сиёҳ]] ба[[баҳри Мармар]] ва баъдан ба [[Баҳри миёназамин|Баҳри Миёназамин]]. == Таърих == === [[Имперотурии Усмонӣ]] === Пас аз забт шудани Константинопол, усмониҳо, онро пойтахти [[Имперотурии Усмонӣ|империяи худ гардонданд]], ва ба барқарор кардани шаҳр шурӯъ карданд. Калисоҳои намоёни православӣ ба [[масҷид]]ҳо, аз ҷумла Собори Софияро, табдил додаанд. ЗамониМеҳмеди II Қасри Топкапъа, Масҷиди Фатҳ ва Бозори Бузург сохта шуданд. Баъди забти [[Миср]] дар соли 1517 баъзе аз рукнҳои муқаддаси исломӣ аз [[Қоҳира]] ба Константинопол кучонида шуданд. Шаҳр ба маркази олами ислом - [[Хилофат]] мубаддал мегардад. Дар даврони султон Сулаймони Қонунӣ дар солҳои 1520-1566, барои Константинопол як асри тилоӣ фаро расид. [[Масҷид]]<nowiki/>ҳо, [[мадраса]]ҳо ва дигар биноҳо сохта мешаванд. Сохтмони Масҷиди Сулаймонӣ ҷои махсусро ишғол мекунад. Масҷиди кабуд дар солҳои 1609-1616 дар даврони Султон Аҳмади I бунёд мегардад. Аммо, заминҷунбиҳои шадид ва сӯхторҳо, ба кощиши арзишҳои меъмории шаҳр оварда расониданд. Дар садаи XIX раванди аврупонидашавии баъзе аз ашрофони усмонӣ шурӯъ мешавад, ки ба услубҳои меъмории Аврупо [[барокко]] таваҷҷуҳ зоҳир мекарданд. Дар даврони ҳукмронии Абдул-Маҷид (1839-1861), даврони Танзимат, дар байни намояндагони табақаҳои олии ҷомеаи [[имперотурии Усмонӣ]], [[забони фаронсавӣ]] ва либоси аврупоӣ, ҳамчун мӯди нави либос, паҳн мешавад, ҳаёти сиёсӣ ва сиёсати динӣ то андозае ба озодшавӣ из ниқоби куҳан рӯ меоварад. Аломати намоёни тағйирот, кӯчонидани қароргоҳи Султон аз Қасри Топкапъа ба қароргоҳи нави Долмабаҳча буд. Соли 1845 аввалин пули доимии Галата сохта шуд, аз соли 1850 киштиҳои буғӣ бо гулугоҳи Босфор равуо мекарданд. Соли 1871 хатти трамвай ба кор оғоз кард ва дар соли 1875 хатти хурди [[метро]]и Тунел ба кор даромад. Дар соли 1889 пайванди роҳи оҳан дар байни [[Порис]] ва Константинопол кушода шуд.<ref>[http://www.britannica.com/topic/Orient-Express Orient-Express]</ref><ref>[http://www.orient-express.eu/fr/le-mythe/pari-fou/orient-express-attention-au-depart Orient Express: attention au départ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.railblog.ru/vostochnyj-ekspress/ |title=Восточный экспресс |accessdate=2019-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120220322/http://www.railblog.ru/vostochnyj-ekspress/ |archivedate=2020-01-20 }}</ref> ("Экспресси Шарқӣ "). Дар охири садаи XIX дар шаҳр як системаи муосири қувваи барқ ва обтаъминкунӣ сохта шуд. Дар охири асри XIX - аввали асри ХХ як қатор иморатҳои бузурги динӣ масеҳӣ сохта шуданд, аз ҷумла калисои католикии Калисои Сент-Энтони Падуа ва Калисои Православии Сегонаи Муқаддас дар Пере. Масеҳиёни мазҳабҳои гуногун дар соли 1910 нисфи аҳолии шаҳрро ташкил дода буданд <ref>{{Cite web|url=http://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|title=Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries|first=Sara|last=Khojoyan|website=Armenia Now|date=2009-10-16|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806115451/https://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|archivedate=2018-08-06}}</ref>. Дар давраи Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ Туркия иттифоқчии [[Олмон|Олмон буд]]; пас аз шикасти онҳо дар ҷанг 13 ноябри соли 1918 Константинополро артиши [[Англия]], [[Фаронса]] ва [[Итолиё|Италия]] ишғол карданд. Ҷунбиши миллии турк бо роҳбарии [[Мустафо Камол Отатурк]] бо кумаки назарраси молиявӣ ва низомии ҳукумати болшевикии РСФСР <ref>«Международная жизнь». М., 1963, № 11, стр. 148 (справочная информация от редакции журнала).</ref><ref>В. Шеремет. ''Босфор.'' М., 1995, стр. 241.</ref>, соли 1922 Константинополро аз қувваҳои низомии [[Антанта]] озод кард. {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Ernst_Koerner_Ansicht_von_Istanbul.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Abdullah_frères_-_Sulemaniye_camii,_Istanbul.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Yeni_Cami_mosque_and_Eminönü_bazaar.jpg|марказ|230x230пкс]] | width="20%" |[[Акс:Turkish-map-of-Constantinople,-1526.png|марказ|206x206пкс]] | width="20%" |[[Акс:Iconographic Encyclopedia of Science, Literature and Art 202.jpg|марказ|230x230пкс]] |- | align="center" | Сурати Константинопол, 1910 | align="center" | Сурати Константинополь асри XIX | align="center" | Масҷиди Нав байни солҳои 1890 ва 1900 | align="center" | "Шаҳри Константинопол ба ҷануб ба баҳри Мармар менигарад." Харитаи дастнавис аз атласи баҳри туркӣ "Дидаҳои ҷазираҳои Баҳри Миёназамин", 1526, Галиполи. | align="center" | Харитаи Константинопол дар луғати Брокхаус ва Эфрон дар охири аср нашр шудааст |} {{Саросарнамо|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1500px|<center>Манзараи бурҷи Галата соли 1890</center>}} === Ноҳияҳои таърихӣ ва маҳаллаҳои Истанбул === {{Тасвири дутоӣ|left|Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg|175|Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg|175|Два аэрофотоснимка с изображением Золотого Рога и Босфора, сделанные с немецкого дирижабля 19 марта 1918 года.}} Дар моҳи октябри соли 1923, пас аз ғалабаи ҷунбиши миллии турк бо роҳбарии [[Мустафо Камол Отатурк|Камол Отатюрк]] ва таъсиси [[Туркия|Ҷумҳурии Туркия]], вазифаҳои пойтахти Константинопол ба [[Анқара|Анкара]] гузаштанд, аммо шаҳр нақши маркази тиҷорӣ, саноатӣ ва фарҳангии кишварро нигоҳ дошт. Пас аз маҷбуран хориҷ кардани аҳолии православӣ аз Туркия дар соли 1923, он ягона шаҳр дар кишвар боқӣ монд, ки дар он аҳолии назарраси юнонӣ сокин буд, аммо як қатор чораҳои табъизомези иқтисодӣ ки аз ҷониби ҳукумати Камолӣ дар солҳои 1930 ва 1940 андешида шуданд, боиси пастравии иқтисодӣ ва харобшавии собиқ як минтақаи пешрафтаи тиҷорат ва фарҳанги юнонӣ Пера шуданд. Дар нимаи дуюми садаи XX таъқиби аҳолии юнонӣ ба вуҷуд омадааст, ба нестшавии ҷамоаи таҳҷойии юнонӣ оварда расонд; Бо вуҷуди ин, Истамбул маркази Патриархати Константинопол бо иқоматгоҳи Патриарх дар маҳаллаи Фанар (Фенер) боқӣ мемонад. == Иқлим == [[Зимистон|Дар зимистон]] ҳарорати миёнаи ҳаво аз +3&nbsp;°C то +9&nbsp;°C аст. Зимистонҳо сард ва намнок мебошанд, ҳароратҳои аз 0&nbsp;°C ба ҳисоби миёна 21 рӯз дар як сол мебошанд. Қариб ҳар фасли зимистон [[барф]] борид <ref name="wbase">{{Cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&units=metric&cityname=Istanbul-Turkey |title=Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey |accessdate=2019-12-26 |archivedate=2012-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531154528/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&cityname=Istanbul-Turkey&units=metric }}</ref>. [[Акс:Istanbul_view.jpg|чап|мини|250x250пкс| Зимистон дар Истамбул.]] Дар канори [[Минтақаҳои субтропикӣ|иқлими минтақаи субтропикӣ воқеъ аст]], аммо шамолҳои хунук аз шимол таъсир мерасонад <ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-us/0-exploring-the-city/location/Pages/GeographicalandStrategicPosition.aspx|title=GEOGRAPHIC LOCATION AND STRATEGIC IMPORTANCE|publisher=Istanbul 2010|lang=en|accessdate=2011-09-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BomXH1u?url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-us/0-exploring-the-city/location/Pages/GeographicalandStrategicPosition.aspx|archivedate=2012-02-04}}</ref>. [[Зимистон|Дар зимистон]] ҳарорати миёнаи ҳаво аз +3&nbsp;°C то +9&nbsp;°C аст. Зимистонҳо сард ва намнок мебошанд, ҳароратҳои аз 0&nbsp;°C ба ҳисоби миёна 21 рӯз дар як сол мебошанд. Қариб ҳар фасли зимистон [[барф]] борид <ref name="wbase"/>. [[Тобистон|Дар тобистон]] нисбатан гарм аст, ҳарорати миёна аз 19&nbsp;°C то 28&nbsp;°C, давраҳои намии баланди ҳаво мавҷуданд. Аммо, гармии шадид (35&nbsp;°C ва бештар аз он) дар шаҳр камчин аст. Ба ҳисоби миёна [[Бориш|ҳар сол]] 850 мм [[бориш]], асосан дар шакли [[борон]], ки тақрибан 123 рӯз аст, дучор мешавад <ref name="Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMI)">{{ref-tr}} {{Cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=istanbul|title=Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü — İstanbul Yıllık Toplam Yağış Verileri (Turkish State Meteorological Service — Istanbul Total Annual Precipitation Data)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312093300/http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=istanbul|archivedate=2016-03-12}} Meteor.gov.org</ref><ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/74 BBC — Weather Centre — World Weather — Average Conditions — Istanbul]</ref>. Шаҳр дар як сол беш аз 2000 соат нури офтоб қабул мекунад <ref name="BBC"/>. Рутубати ҳавои нисбии миёнаи солона ҳамеша баланд аст, ба ҳисоби миёна тақрибан 71,5% <ref name="wbase"/><ref name="BBC"/>. Ҳарорати ҳадди ақали −16.1&nbsp;°C [[9 феврал|9 феврали соли]] 1927, ҳадди мутлақ + 40,5&nbsp;°C дар 12 июли соли 2000 ба қайд гирифта шуд <ref name="Meteor.gov.tr PDF">{{ref-tr}} {{Cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf|title=İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler (Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate)|publisher=Meteor.gov.org|deadlink=yes|accessdate=2010-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043933/http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf|archivedate=2011-05-24}} Page 2 Göztepe (Istanbul) Weather Station Data</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm|title=Extreme Temperature Records Worldwide — Istanbul|deadlink=yes|accessdate=2010-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008104939/http://www.meteorologyclimate.com/extreme-temperature-records.htm|archivedate=2007-10-08}}</ref>. ==== Ҷадвали тақсимоти ҳарорати миёнаи ҳарорат ==== {| class="wikitable" border="1" ! rowspan="2" align="center" | Моҳ ! colspan="2" align="center" | Ҳарорати баланд ! colspan="2" align="center" | Ҳарорати паст ! rowspan="2" align="center" | Рӯзҳои боронӣ ! rowspan="2" align="center" | Рӯзҳои офтобӣ |- ! Миёна ! Мутлақ ! Миёна ! Мутлақ |- | Январ | align="center" | 9 | align="center" | 19 | align="center" | 3 | align="center" | <math>-</math> 13 | align="center" | 18 | align="center" | 2.6 |- | Феврал | align="center" | 9 | align="center" | 24 | align="center" | 2 | align="center" | <math>-</math> 16 | align="center" | 15 | align="center" | 3.3 |- | Март | align="center" | 11 | align="center" | 27 | align="center" | 3 | align="center" | <math>-</math> 11 | align="center" | 14 | align="center" | 4.4 |- | Апрел | align="center" | 16 | align="center" | 33 | align="center" | 7 | align="center" | <math>-</math> 2 | align="center" | 9 | align="center" | 6.6 |- | Май | align="center" | 21 | align="center" | 34 | align="center" | 12 | align="center" | 2 бошад | align="center" | 8 бошад | align="center" | 8.9 |- | Июн | align="center" | 26 | align="center" | 37 | align="center" | 16 | align="center" | 6 | align="center" | 5 бошад | align="center" | 10.8 |- | Июл | align="center" | 29-ум | align="center" | 39 бошад | align="center" | 18 | align="center" | 11 | align="center" | 4 бошад | align="center" | 11.7 |- | Август | align="center" | 29-ум | align="center" | 41 бошад | align="center" | 20 | align="center" | 10 | align="center" | 3 | align="center" | 11.3 |- | Сентябр | align="center" | 25 | align="center" | 38 бошад | align="center" | 15 | align="center" | 6 | align="center" | 6 | align="center" | 8.5 |- | Октябр | align="center" | 21 | align="center" | 33 бошад | align="center" | 12 | align="center" | 3 | align="center" | 10 | align="center" | 6.2 |- | Ноябр | align="center" | 15 | align="center" | 27 | align="center" | 9 бошад | align="center" | <math>-</math> 7 бошад | align="center" | 13 бошад | align="center" | 4.6 |- | Декабр | align="center" | 11 | align="center" | 22 | align="center" | 5 бошад | align="center" | <math>-</math> 12 | align="center" | 17 | align="center" | 2.3 |} == Ноҳияҳои Истанбул == [[Акс:Golden_Horn_and_Sultanahmet.jpg|рост|мини|480x480пкс| Намоиши манзараи ноҳияи Султонаҳмад]] [[Акс:Map_of_the_Districts_of_Istanbul.png|рост|мини|260x260пкс| Воҳидҳои маъмурии шаҳр]] Аксарияти ақаллиятҳои мазҳабӣ ва этникӣ дар Туркия дар Истанбул боқӣ мондаанд. Истанбул дар аксари солҳои таърихи худ як шаҳри космополитӣ будааст, ки дар он туркҳо аксарияти нисбиро ташкил мекарданд. Дар соли 1910, масеҳиён нисфи аҳолии шаҳрро ташкил медоданд <ref name="Sara Khojoyan">{{Cite web|url=http://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|title=Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries|author=Sara Khojoyan|website=Armenia Now|date=2009-10-16|accessdate=2012-00-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806115451/https://www.armenianow.com/news/10672/armenian_in_istanbul_diaspora_in_t|archivedate=2018-08-06}}</ref>. Аксарияти кулли аҳолии шаҳр [[Суннӣ|мусалмонони]] [[Мусулмон|суннӣ]] мебошанд. Бештарашон фақат пайрави [[Ҳанафӣ|мактаби ҳанафияи]] [[ислом]], танҳо тахмин 10% пайрави[[Шофеъӣ|мактаб]]<nowiki/>и шофеъӣ мебошанд. Бузургтарин шохаи ислом, ки бо суннимизм робита надорад ва шумораи онҳо 4,5 миллион нафарро ташкил медиҳад - Алавиҳо мебошанд. Сеяки онҳо дар Истамбул зиндагӣ мекунанд <ref name="konda"/>. Ҷараёнҳои мистикӣ, аз қабили [[тасаввуф]], пас аз таъсиси Ҷумҳурии Туркия расман манъ карда шуданд, аммо онҳо то ҳол пайравони сершумори худро доранд <ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|publisher=[[Государственный департамент ИМА|U.S. Department of State]]|lang=en|accessdate=2012-03-27}}</ref>. * Айвонсарой, * Оксарой * Байрампошо * Бакиркой * Балат * Бебек * Бешиктош * Боязит * Вефа * Ғозиусмонпошо, * Галата * Ҷибалӣ * Долмабахҷа, * Ешипкой * Зейрек, * Зейтинбурну, * Кабаташ * Киагитхона * Капали Чарши, * Қосимпошо * Лалели * Ортакой * Пера * Сариер, * Султонаҳмад * Сулукуле, * Тақсим * Фатҳ * Фенер, * Чуқурҷумъа * Шишли, * Эминёнӣу * Аюб ; ''Осиё:'' * Кадикой * Ускудар. * === Тақсимоти маъмурӣ === {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:İstanbul_4904.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:TaksimSquareIstanbul.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_of_Constantinple_1.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Кӯчаи асосии тиҷорат Истиқлол | align="center" | Майдони Тақсим | align="center" | Майдони ипподром | align="center" | Туман дар Левент |} Аз апрели соли 2008 то ба имрӯз, дар вилояти [[Вилояти Истанбул|Истанбул]] 39 илчаро дар бар мегирад ( {{Lang-tr|ilçe, ilçeleri}} ) ё ноҳияҳои мунисипалӣ, ҷузъи агломератсияи шаҳрии Истамбули Бузургтаринро ташкил медиҳанд, ки шумораи аҳолии он -15,029,231 нафарро ташкил медиҳад. (2017 сол).<ref name="Population of Turkey">{{Cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=2018-02-01|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|accessdate=2018-02-18}}</ref> Дар ҳокимяти мунисипалии Истамбул ( {{Lang-tr|İstanbul Büyükşehir Belediyesi}} ) фаъолияти тамоми мунисипалиятҳои ноҳиявиро ҳамоҳанг ва назорат мекунад. Ба салоҳияти он масъалаҳои буҷаи умумӣ, андозҳо ва пардохтҳо, таъминоти иҷтимоӣ, лоиҳаҳои инфрасохторӣ, сохтмон, нақлиёт, кабудизоркунӣ ва ғайра дохил мешаванд. == Аҳолӣ == [[Акс:Istiklal_busy_afternoon.JPG|чап|мини| Қариб 3 миллион нафар дар рӯзҳои истироҳат ба кӯчаи Истиқлол ташриф меоранд]] [[Акс:IstanbulGrowth1975and2011.png|чап|мини| Ду харитае, то андозае ноҳияҳои Истанбул (минтақаҳои кабуд нишон додаанд) дар солҳои 1975 ва 2011 муқоиса мекунанд]] Дар тӯли таърихи худ Истанбул яке аз калонтарин шаҳрҳои ҷаҳон буд. То [[Соли 500|соли 500 пеш аз милод д.]] Константинопол бо аҳолии аз 400,000 то 500,000, дар муқоиса бо [[Рум|Рим]], дар мубориза барои унвони калонтарин шаҳри ҷаҳон бартарӣ дошт. {{Sfn|Morris|2010|p=113}} То садаи XII, он барои мақоми серодами ҷаҳон бо дигар шаҳрҳои бузург, ба монанди [[Бағдод]], Чангён, Кэйфенг ва [[Марв|Марв рақобат кард]]. Баъдтар, он ҳеч гоҳ бузургтарин дар ҷаҳон набуд, балки бузургтарин шаҳр дар Аврупо боқӣ монд аз [[Соли 1500|1500]] то [[Соли 1750|1750]], вақте ки он аз [[Лондон|Лондон гузашта буд]]. {{Sfn|Chandler|1987|pp=463–505}} Бино ба Институти омории Туркия аҳолии [[Вилояти Истанбул|мунисапалии Истанбул]] дар охири [[соли 2014]] —15,029,231 нафар буд, бинобар ҳамин 18,6% в аҳолии кишвар инҷо зиндагӣ мекарданд <ref name="Population of Turkey"/>. Тибқи сарчашмаҳои дигар, дар ҳамон сол аҳолӣ дар дохили шаҳр 14,657,434 <ref>{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html|title=Turkey: Provinces and Major Cities|website=City Population.de|quote=The population of the Turkish cities and provinces according to census results and latest register-based tabulations|date=2014-12-31|publisher=Citypopulation|lang=en|accessdate=2015-06-26}}</ref>. Тақрибан 97-98% сокинони пойтахт дар шаҳр зиндагӣ мекарданд, дар муқоиса - 89% дар соли 2007 <ref>{{Cite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2%26ENVID%3Dadnksdb2Env%26report%3Dturkiye_ilce_koy_sehir.RDF%26p_il1%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D2007%26p_dil%3D1%26desformat%3Dhtml|title=Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|lang=tr|deadlink=yes|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://archive.today/20131231175259/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2007&p_dil=1&desformat=html|archivedate=2013-12-31}}</ref> ва дар соли 1980 61% <ref>{{Cite web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2%3D%26ENVID%3Dnufus80db2Env%26report%3Dnfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF%26p_kod%3D1%26p_il%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D1980%26desformat%3Dhtml|title=1980 Genel Nüfus Sayimi Veri Tabanı|publisher={{нп5|Турецкий статистический институт|Turkish Statistical Institute|tr|Türkiye İstatistik Kurumu}}|lang=tr|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BtuecxDI?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2=&ENVID=nufus80db2Env&report=nfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF&p_kod=1&p_il=34&p_kod=1&p_yil=1980&desformat=html|archivedate=2012-11-03}}</ref>. 64.9% (2/3) сокинон дар канори аврупоии шаҳр ва 35.1% (1/3) дар канори Осиёии пойтахт зиндагӣ мекарданд <ref name="ist">{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx|title=Istanbul Asian and European population details|quote="İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"|date=2013|publisher=İstanbul Büyükşehir Belediyesi|lang=tr|accessdate=2015-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202032514/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx|archivedate=2009-02-02}}</ref>. Истанбул бузургтарин шаҳр дар Аврупо аст, аммо худи қисмати аврупоӣ ҳанӯз аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ аз [[Маскав]] камтар аст. Сарфи назар аз он, ки шаҳр аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон ҷои чорумро ишғол мекунад (пас аз [[Шанхай]], [[Пекин]] ва [[Лагос]] (ба истиснои Чунцин ) дар байни <a href="./Агломератсияи Шаҳр" rel="mw:WikiLink" data-linkid="1094" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Городская агломерация&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Ginza_area_at_dusk_from_Tokyo_Tower.jpg/80px-Ginza_area_at_dusk_from_Tokyo_Tower.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;крупный{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} город с окружающими его мелкими населёнными пунктами&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q159313&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Агломератсияи Шаҳр&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q159313&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;tg&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwAwY" title="Агломератсияи Шаҳр">агломератсияҳои шаҳрӣ</a> танҳо дар ҷойи 24-ум ва 18-ум мебошад. Зеро ҳудуди шаҳр ба агломератсия тақрибан баробар аст. Имрӯз он яке аз калонтарин агломератсияҳои шаҳрӣ дар Аврупо, ҳамроҳ бо Маскав мебошад <ref name="wup-faq">{{Cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|title=Frequently Asked Questions|website=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|date=2012-04-05|publisher=[[Организация Объединённых Наций|The United Nations]]|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2012-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archivedate=2012-09-07}}</ref><ref name="wup-pop">{{Cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F11a-30_Largest_Cities.xls|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2025|website=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|date=2012-04-05|format=xls|publisher=[[Организация Объединённых Наций|The United Nations]]|lang=en|accessdate=2012-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120704051126/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F11a-30_Largest_Cities.xls|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Афзоиши солонаи аҳолии Истамбул 3,45% дар байни ҳафтоду ҳашт мегаполисҳои калонтарини кишварҳои OECD баландтарин аст. Махсусан афзоиши назарраси аҳолӣ дар нимаи дуюми садаи XX ба назар расид, шумораи аҳолии шаҳр аз соли 1945 то 2000 даҳ маротиба афзоиш ёфт. {{Sfn|Turan|2010|p=224}} Афзоиш, бо сабаби васеъ намудани ҳудуди шаҳр, бахусус дар байни соли 1980 ва 1985, вақте ки шумораи сокинони қариб ду баробар афзуда буд, руй додааст <ref name="mmi-history">{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx|title=History of Local Governance in Istanbul|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|lang=en|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701202644/http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx|archivedate=2017-07-01}}</ref>. Афзоиши назаррас дар асрҳои ХХ ва ХХI асосан аз ҷониби муҳоҷирони минтақаҳои шарқии Туркия, ки дар ҷустуҷӯи кор ва шароити беҳтари зиндагӣ мебошад. Шумораи сокинони шаҳр, ки аз ҳафт вилоятҳои шимолӣ ва шарқӣ сарчашма мегиранд, аз аҳолии ин вилоятҳо зиёдтар буд; зиёда аз ним миллион нафар сокинони Истанбул аз вилоятҳои [[Вилояти Сивас|Сивас]] ва [[Вилояти Қастамунӣ|Кастамону]] мебошанд. Истанбул дар ҷаҳон аз рӯи паноҳандаи шумораи гурезаҳо дар ҷаҳон ҷои аввалро ишғол мекунад (тақрибан 559 ҳазор нафар) ва шумораи зиёди муҳоҷирони кишварҳои гуногун дар шаҳр зиндагӣ мекунанд <ref name="MK">[https://mk-turkey.ru/life/2018/12/05/mopn-stambul-zanimaet.html МК Турция. Стамбул занимает первое место по количеству принятых сирийских беженцев]</ref>. Танҳо 28% сокинони шаҳр дар дар ҳаминҷо таваллуд шудаанд <ref name="konda"/>. [[Акс:Greeks_in_Istanbul_1844_1997.png|мини|300x300пкс| <small>Сокинони юнонитабори Истанбул ва ҳиссаи онҳо дар шумораи умумии аҳолии шаҳр (1844-1997). Мубодилаи аҳолии юнонӣ-туркӣ дар [[соли 1923]], андоз ба сарват дар [[соли 1942]] ва куштори Истанбул дар [[соли 1955]] ба якбора коҳиш ёфтани ҷомеаи юнонӣ мусоидат кард. </small> ]] Истамбул дар таърихи тӯлонии худ як шаҳри космополитӣ будааст, ки дар он туркҳо танҳо аксарияти нисбиро ташкил мекарданд. Ҳамин тавр, дар соли 1910, масеҳиён нисфи аҳолии шаҳрро ташкил доданд <ref name="Sara Khojoyan"/>. Аз миёнаҳои солҳои 90-ум, иқтисоди Истанбул яке аз иқтисодиёти зуд рушдёбандаи шаҳрҳо дар доираи Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд буд.<ref name="oecd">{{Cite web|url=http://www.oecd.org/gov/regionaldevelopment/40317916.pdf|title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey|website=Policy Briefs|date=2008-03|publisher=[[Организация экономического сотрудничества и развития|OECD]]|accessdate=2012-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JrqG23?url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/40317916.pdf|archivedate=2013-06-04}}</ref> Мувофиқи тадқиқоти Институти Глобалии Маккинси, то соли 2025 шаҳр дар рӯйхати ММД-и дар ҷаҳон ҷои 14-умро ишғол хоҳад кард ва афзоиши номиналӣ дар айни замон тақрибан 291,5 миллиард долларро ташкил хоҳад дод.<ref>{{Cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|title=The Most Dynamic Cities of 2025|website=Foreign Policy|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JsUGZz?url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|archivedate=2013-06-04|year=2012|month=September/October}}</ref> он 27% тамоми Туркия ва 20% тамоми қувваи коргарӣ дар мамлакат ташкил медиҳад.<ref name="urge">{{Cite web|url=http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm|title=Presentation of Reference City: Istanbul|publisher=Urban Green Environment|deadlink=yes|accessdate=2011-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117090125/http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm|archivedate=2012-01-17|year=2001}}</ref> ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар Истамбул аз ҳисоби миёнаи миллӣ 70% баландтар аст ва ҳосилнокӣ дар минтақа тақрибан 50% баландтар аст, дар иқтисоди Истанбул асосан маҳсулоти баландсифат истеҳсол мешавад. Қариб 40% тамоми андозҳои Туркия дар ин ҷо ҷамъ оварда мешаванд. Ба ин нишондиҳандаҳо инчунин 30 миллиардерро ки дар ин шаҳр истиқомат мекунанд дарбар мегирад.<ref name="Melby">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/16/moscow-beats-new-york-london-in-list-of-billionaire-cities/|title=Moscow Beats New York, London In List Of Billionaire Cities|first=Caleb|last=Melby|website=Forbes|date=2012-03-16|accessdate=2012-03-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JuuPCG?url=http://www.forbes.com/sites/calebmelby/2012/03/16/moscow-beats-new-york-london-in-list-of-billionaire-cities/|archivedate=2013-06-04}}</ref> Аксарияти ақаллиятҳои мазҳабӣ ва этникии Туркия дар Истанбул истиқомат мекунанд. Аксарияти кулли аҳолии шаҳр [[Суннӣ|мусалмонони]] [[Мусулмон|суннӣ]] мебошанд. Бештарашон пайрави [[Ҳанафӣ|мактаби]] [[Ҳанафӣ|ҳанафи]]<nowiki/>и [[ислом]], ва 10% пайрави [[Шофеъӣ|мактаби]] [[Шофеъӣ|шофеъи]] мебошанд. Бузургтарин мазҳаби ислом, ки ба мазҳаби [[суннӣ]] робита надорад ва шумораи онҳо 4,5 миллион нафарро ташкил медиҳад - алавиҳо мебошанд. Сеяки онҳо дар Истанбул аст<ref name="konda">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/37355320/Social-structure-survey-2006-KONDA-Research|title=Social Structure Survey 2006|description=Доступ к отчётам KONDA непосредственно с собственного сайта требует регистрации|publisher=KONDA Research|accessdate=2012-03-27|year=2006}}</ref>. Ҷараёнҳои мистикӣ, аз қабили [[тасаввуф]], пас аз таъсиси Ҷумҳурии Туркия расман манъ карда шуданд, аммо онҳо то ҳол пайравони сершумори худро доранд <ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|publisher=[[Государственный департамент ИМА|U.S. Department of State]]|lang=en|accessdate=2012-03-27}}</ref>. Патриарх Константинопол аз асри VI ки Патриархи умумидунёӣ ва раҳбари миллионҳо пайравони мазҳаби православиӣ масеҳиёни ҷаҳон аст,<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|title=History of the Ecumenical Patriarch|publisher=[[Константинопольская православная церковь|The Ecumenical Patriarch of Constantinople]]|lang=en|accessdate=2012-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608070522/http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archivedate=2012-06-08}}</ref>. Аз соли [[Соли 1601|1601,]] макони зисташ Собори Георгийи муқадасси Истанбул аст.<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|title=The Patriarchal Church of Saint George|publisher=[[Константинопольская православная церковь|The Ecumenical Patriarch of Constantinople]]|lang=en|accessdate=2012-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531040910/http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Дар асри XIX масеҳиёни ин шаҳр, чун қоида, юнонӣ ё арманиҳо буданд {{Sfn|Çelik|1993|p=38}}. Инчунин дар Истанбул қароргоҳи роҳбари калисои хурди православии турк воқеъ аст. Ҳодисаҳои асри XX, аз ҷумла табодули аҳолии юнонӣ-туркӣ дар соли 1923, ҷорӣ кардани андоз ба сарват дар [[соли 1942]] ва куштори Истанбул дар соли 1955, шумораи юнониҳоеро, ки дар Фенер ва Самат сокин шуда буданд, коҳиш додааст. Дар аввали асри XXI онҳо 3000 нафарро ташкил мекард (дар муқоиса бо соли 1910, 260,000 нафар) {{Sfn|Athanasopulos|2001|p=82}} <ref>{{Cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)|date=2011-03-21|publisher=Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Куштори арманиҳо боиси камшавии шумораи аҳолии арманӣ дар Туркия гардид, ки дар натиҷа имрӯз дар Истанбул аз 50 000 то 70 000 арманӣ мавҷуд аст, дар муқоиса бо 164,000 нафар [[соли 1913]] <ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/|title=Istanbul Population 2015|date=2015-07-07|publisher=World Population Review|lang=en|accessdate=2019-12-26|archivedate=2015-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910050653/http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/}}</ref>. [[Акс:Sultan_Ahmed_Mosque_Istanbul_Turkey_retouched.jpg|чап|мини| <small>Соли [[Соли 1616|1616 ба анҷом расида]], Масҷиди [[Изник|Султонаҳмад]] ба шарофати [[Изник|тахтачаи]] кабуди "[[изник]]", ки дохили онро [[Изник|ороиш]] медиҳад, бо номи Масҷиди кабуд [[Изник|машҳур аст.]]</small> <ref name="bluemosque">{{Cite web|url=http://www.bluemosque.co/|title=Blue Mosque|website=bluemosque.co|accessdate=2014-06-12}}</ref> ]] == Иқтисод == Аз миёнаҳои солҳои 90-ум, иқтисоди Истанбул яке аз иқтисодиёти тезтар рушдёбандаи шаҳрӣ дар доираи Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд буд.<ref name="oecd"/> Мувофиқи тадқиқоти Институти Глобалии Маккинси, шаҳр то соли 2025 дар рӯйхати ММД-и шаҳрҳои ҷаҳон ҷои 14-умро ишғол хоҳад кард ва афзоиши номиналӣ тақрибан 291,5 миллиард долларро ташкил хоҳад дод.<ref>{{Cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|title=The Most Dynamic Cities of 2025|website=Foreign Policy|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JsUGZz?url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025|archivedate=2013-06-04|year=2012|month=September/October}}</ref> он 27% ММД-и Туркия ва 20% -ро тамоми қувваи коргарӣ дар мамлакатро ташкил медиҳад..<ref name="urge"/> ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар Истанбул аз ҳисоби миёнаи миллӣ 70% баландтар аст ва ҳосилнокӣ дар минтақа тақрибан 50% баландтар аст, дар иқтисоди Истанбул асосан маҳсулоти баландсифат истеҳсол мешавад. Қариб 40% тамоми андозҳои Туркия дар ин ҷо ҷамъ оварда мешаванд. Ин нишондиҳандаҳо инчунин 30 миллиардерҳои сокини шаҳрро дарбар мегиранд.<ref name="Melby"/> === Саноат === Истанбул дорои саноати диверсификатсияшуда мебошад. Иқтисодиёт асосан ба муҳандисӣ, аз ҷумла ба саноати мошинсозӣ, кимиёвӣ, семент, хӯрокворӣ, сабук, полиграфӣ, электротехникӣ, саноати коркарди коғазӣ ва шиша, савдо ва туризм асос ёфтааст. Ғайр аз он, равғани зайтун, маҳсулоти тамоку, воситаҳои нақлиёт, электроника ва ғайраҳо истеҳсол карда мешаванд.<ref name="urge"/> Бо вуҷуди он, ки иқтисодиёт асосан молҳои арзиши изофаро истеҳсол мекунад, бисёр молҳои камарзиш ба таври фаъол истеҳсол карда мешаванд. Инҳо, шириниҳои туркӣ, либоси сифаташ миёна, либосҳои миллӣ ва бисёр дигарҳо мебошанд. Гарчанде ки онҳо дар маҷмӯъ танҳо 26% ММД-и шаҳрро ташкил медиҳанд, онҳо бо вуҷуд 80% содиротро ташкил медиҳанд.<ref name="oecd"/><ref>{{Cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|date=2006-02-13|publisher=NTV-MSNBC|lang=tr|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk?url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|archivedate=2013-06-04}}</ref> === Сайёҳӣ === Истанбул макони хеле маъмули сайёҳӣ мебошад. Ин бахш бо суръати баланд рушд мекунад. Агар дар соли 2000 ба шаҳр 2,4 миллион сайёҳони хориҷӣ ташриф оварда бошанд, пас дар соли 2012 он аллакай 11,6 миллион нафар буданд, ки он дар байни роҳхатҳои машҳури сайёҳӣ дар ҷаҳон дар ҷои панҷум мебошад. Ҷойҳои асосии гардишгарии сайёҳӣ дар қисми аврупоии шаҳр мебошанд. Тақрибан 90% меҳмонхонаҳо дар ин ҷо воқеанд. Дар шаҳр ҳафтод осорхонаҳо ҳастанд, ки аз онҳо танҳо Қасри Топкапъа ва Масҷиди София 30 миллион доллар даромади солона ба даст меоранд. Дар маҷмӯъ 17 қаср, 64 масҷид ва 49 калисоҳои таърихӣ, инчунин дигар ҷойҳои тамошобоби қадимӣ (сутунҳо, қалъаҳо, танкҳои зеризаминӣ ва ғайра) мавҷуданд. ) <ref name="iv&c">{{Cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|title=Istanbul '10|website=Turkey Tourism Market Research Reports|publisher=Istanbul Valuation and Consulting|deadlink=yes|accessdate=2012-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|archivedate=2012-06-16|year=2010}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{Nobr|55 million [[Turkish lira|TL]]}}, approximately {{Nobr|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref> {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Şişli-Mecidiyeköy Station in November 2022.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:EsentepeGirişi.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:DSC04560_Istanbul_-_Bazaar_-_Foto_G._Dall'Orto_29-5-2006.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:SpiceBazaarIstanbul32msu.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Ҷевахир, бузургтарин маркази савдо дар Аврупо | align="center" | Гайреттепе, яке аз ноҳияҳои асосии молиявии шаҳр | align="center" | Бозори Гранд | align="center" | Бозори Миср |} == Илм ва маориф == Истанбул маркази илмии Туркия аст. Дар шаҳр якчанд донишгоҳҳои давлатӣ, аз ҷумла Донишгоҳи Истамбул, Донишгоҳи техникии Истанбул, Донишгоҳи Мармара ва Донишгоҳи Босфор, инчунин якчанд донишгоҳҳои хусусӣ: Эдитепе, Малтепе, Галатасарай, Фатиҳ ва дигарон мавҷуданд, инчунин Академияи иқтисод ва савдои Истанбул, Мактаби олии техникӣ, Академияи санъати тасвирӣ, Консерваторияи Истанбул ва дигар муассисаҳои таҳсилоти олӣ. Якчанд ҷамъиятҳои илмӣ вуҷуд доранд: Ҷамъияти тиббии Туркия, Ҷамъияти биологии Туркия, Ҷамъияти кимиёвии туркӣ. Калонтарин китобхонаҳои шаҳр: Китобхонаи донишгоҳи Истамбул ва Китобхонаи Донишгоҳи техникии Истанбул, Китобхонаи Сулеймания, Китобхонаи Баязид. Калонтаринашон Донишгоҳи Истамбул (тақрибан 140,000 донишҷӯ), Донишгоҳи Мармара (тақрибан 55,000 донишҷӯ) мебошанд. [[Донишгоҳи Мармара]] донишгоҳҳои бисёрзабонаи Туркия мебошад, ки дар он дар баъзе факултаҳо таҳсил бо забонҳои англисӣ, олмонӣ, фаронсавӣ ва ғайра гузаронида мешавад. забонҳо. Дар шаҳр бисёр мактабҳои миёнаи хусусӣ ва давлатӣ, мактабҳои ҳарбӣ мавҷуданд. == Фарҳанг ва дин == === Дин === Дар айни замон, аксарияти кулли сокинони шаҳр [[Мусулмон|мусалмонон]] ва пайравони [[Суннӣ|суннимазҳабанд]]. Ҷамъияти хурди юнониёни православӣ ҳифз карда шудааст, ки то соли 1920 ақаллияти назарраси пойтахти усмониро ташкил медод (дар аввали асри ХХ беш аз 100 ҳазор нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)|deadlink=yes|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html|archivedate=2012-07-26}}</ref> ). Дар чоряки Фанар (Фенер) маркази Калисои Православии Константинопол воқеъ аст ( {{Lang-tr|Rum Ortodoks Patrikhanesi}} <span lang="tr" style="font-style:italic;">Рум Ортодокс Патриканеси</span> ) ва иқоматгоҳи Патриархи <span lang="tr" style="font-style:italic;">Эмененикӣ</span>. Ҷамъиятҳои назарраси пайравони дигар ҷараёнҳои [[Масеҳият|дини масеҳӣ]] ва [[Яҳудият|дини яҳудӣ низ ҳастанд]]. Аз соли 1461, яке аз патриархатҳои худмухтори Калисои Арманистон - Патриархати Константинопол вуҷуд дорад. Дастрасӣ ба зиёратгоҳҳои мазҳабии ғайриисломӣ, вақте ки хидмат гузаронида намешавад, дар аксар ҷойҳо ҳамеша ройгон аст ва дар синагогаҳо бояд сабти номи пешакӣ ва пешниҳоди шиноснома талаб карда мешавад. {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Sergius_and_Bacchus_Church_February_2011.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Sokollu_Mehmet_Pasha_Camii_exterior.jpg|марказ|264x264пкс]] | width="25%" |[[Акс:Patriarchate_Constantinopolis.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Synagogue_Neve_Shalom_Istanbul.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Софияи хурд ! align="center" | Масҷиди Мехмет Соколлу Паша | align="center" | Литургия дар Собори Георгийи Муқаддас дар Фанар. | align="center" | Синагогаи асосии Истанбул " Нев Шалом " |} === [[Осорхона]]ҳо === Бузургтарин осорхонаҳои шаҳр: Масҷиди кабуд, Масҷиди Сулаймонӣ, Осорхонаи ибодагоҳи София, Осорхонаи бостоншиносии Истанбул, Осорхонаи мусаввараҳо ва ҳайкалтарошӣ, Осорхонаи Қасри Топқапъа, Осорхонаи Мозаика, Осорхонаи санъати туркӣ ва исломӣ, Осорхонаи фарҳанги шарқӣ, Осорхонаи мунисипалӣ, Осорхонаи Долмабахҷе бо бурҷи соат, Yedikule, Калисои Хора, Осорхонаи Пера дар Бейоғлу, Осорхонаи Сакиб Сабанҷӣ, осорхона-китобхонаи Аҳмад Ҳамдии Tанпунара, Осорхонаи бегуноҳӣ, ва дигарон. === Театрҳо ва намоишгоҳҳо === Театрҳо: Шаҳрӣ, «Кен-Тер», «Ҳарбийе», «Фатих», «Гултеппа,» «Kaдикей» хонаи опера «Максим». ==== Намоишгоҳҳо ==== Ҳар ду сол дар шаҳр Биенналеи санъати муосир баргузор мешавад. === ВАО === Рӯзномаҳо Sabah <ref>[http://www.sabah.com.tr Сайт газеты «Сабах»]</ref>, Radical <ref>[http://www.radikal.com.tr Сайт газеты «Радикал»]</ref>, Milliet <ref>[http://www.milliyet.com.tr Сайт газеты «Миллиет»]</ref>, Jumkhuriyet <ref>[http://www.cumhuriyet.com.tr Сайт газеты «Джумхуриет»]</ref> ва дигарон нашр карда мешаванд. ==== ТВ ==== Шумораи зиёди ширкатҳо ва студияҳои телевизионии миллӣ ва маҳаллӣ: CNBC-e, CNN Türk, MTV Türkiye, NTV Turkey, Kanal D, ATV Туркия, Show TV, Star TV, Cine5, SKY Türk, TGRT, Kanal 7, Kanal Türk, Flash TV, СТВ, Хабер ва дигарон. == Меъморӣ == Дар байни онҳое, ки дар муайян кардани чеҳраи меъмории шаҳр нақши калон доранд, меъмор Синан қайд карда мешавад. == [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]] == Ҷозибаҳои гардишгарии асосии шаҳр аз рӯи ҷойгиршавӣ ба чор гурӯҳ тақсим мешаванд: * Гурӯҳи асосии тамошобоб дар маркази таърихии Истанбул, ноҳияи Султонаҳмад; * Гурӯҳи дуввум дар ғарби марказ, дар минтақаҳои Боязит ва Фатҳ; * Дар соҳили шимолии халиҷи Шохи тилоӣ гурӯҳи сеюми ҷозибаҳои гардишгарӣ дар минтақаҳои Галата, Тақсим, Бешиктош; * Алоҳида, ҷозибаҳои гардишгарӣ дар соҳили шарқии Истанбул мебошанд. Рӯйхати [[ҷозибаҳои гардишгарӣ]] аз рӯи намудҳои сохтор ва давраҳои таърихӣ дар зер оварда шудааст. === Давраи Румии Византия === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-4}} * [[Цистерна Базилика]] * [[Акведук Валента]] * [[Площадь Ипподром|Ипподром]] {{Col-4}} * [[Арка Феодосия]] * [[Городские стены (Константинополь)|Городские стены]] * [[Золотые ворота (Константинополь)|Золотые ворота]] {{Col-4}} * [[Чемберлиташ|Колонна]] и [[обелиск Константина]] * [[Колонна Маркиана]] * [[Готская колонна]] {{Col-4}} * [[Большой дворец (Константинополь)|Музей дворцовых мозаик]] * [[Влахерны]] {{Col-end}} {| class="graytable" |+ | width="15%" |[[Акс:Snake_column_Hippodrome_Constantinople_2007.jpg|марказ|278x278пкс]] | width="15%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_009.jpg|марказ|277x277пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_007.jpg|марказ|276x276пкс]] | width="20%" |[[Акс:Column_of_Constantine,_July_2010.jpg|марказ|276x276пкс]] | width="25%" |[[Акс:Hippodrome_Constantinople_2007_001.jpg|марказ|280x280пкс]] |- | align="center" | Сутуни мор, майдони ипподром | align="center" | Обелиски Константин, майдони ипподром | align="center" | Обелискии Теодосий дар майдони ипподром | align="center" | Сутуни Константин дар майдони Чемберлиташ | align="center" | Фаввораи Олмон, майдони ипподром |} === Калисоҳои давраи Византия (аз ҷумла пештара) === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-2}} * [[Собор Святой Софии (Константинополь)|Собор Святой Софии (Айя-Софья)]] * [[Монастырь Пантократора|Монастырь Вседержителя (Зайрек-джами)]] * [[Студийский монастырь]] * [[Монастырь Хора|Монастырь Хора (Карие-джами)]] * [[Мирелейон|Монастырь Мирелейон (Будрум-джами)]] * [[Монастырь Липса]] * [[Церковь Богородицы Паммакаристы|Церковь Богородицы Паммакаристы (мечеть Фетие-джами)]] * [[Церковь Христа Пантепопта|Церковь Христа Пантепопта (Эски Эмарет-джами)]] * [[Церковь Святой Ирины|Церковь Святой Ирины (Айя-Ирена)]] * [[Церковь одного дня|Церковь исполнения желаний]] * [[Монастырь Святого Георгия Кудунского]] * [[Болгарская церковь им. Святого Стефана]] {{Col-2}} * [[Церковь Святых Сергия и Вакха|Церковь Святых Сергия и Вакха (Малая Святая София или Кючюк Айя-София)]] * [[Церковь Марии Монгольской]] * [[Церковь Святой Феодосии|Церковь Святой Феодосии (мечеть Гуль-джами)]] * [[Церковь Святой Фёклы|Церковь Петра и Марка (мечеть Атик Мустафы-паши)]] * [[Церковь Святого Феодора (Константинополь)|Церковь Св. Феодора (Мола Гюрани-джами)]] * [[Церковь Иоанна Предтечи (Константинополь)|Церковь Иоанна Предтечи в Трулло]] * [[Церковь Богородицы Кириотиссы|Церковь Богородицы Кириотиссы (мечеть Календерхане)]] * [[Церковь Святого Андрея в Крисе]] {{Col-end}} === Калисоҳои муосир === * Калисои Сент-Энтони Падуа === Масҷидҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Шехзаде (мечеть)|Мечеть Шехзаде]] * [[Голубая мечеть (Стамбул)|Мечеть Султанахмед («Голубая мечеть»)]] * [[Мечеть Сулеймание|Мечеть Сулеймание (Сулеймание-джами)]] * [[Мечеть Рустема-паши|Мечеть Рустема-паши (Эминёню)]] * [[Новая мечеть|Новая мечеть (Мечеть Йени Джами)]] {{Col-3}} * [[Мечеть Беязит]] * [[Мечеть Фатих]] * [[Мечеть Лалели]] * [[Мечеть Пертевниял Валиде Султан|Мечеть Валиде-Султан (Аксарай)]] {{Col-3}} * [[Мечеть Султан Селим]] * [[Мечеть Нуросманийе]] * [[Мечеть Ортакёй]] * [[Мечеть Михримах Султан (Эдирнекапы)]] * [[Мечеть Михримах Султан (Ускюдар)]] {{Col-end}} === Қасрҳо === {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * Қасри султонии Топирқалъа * Қасри Долмабахҷе * Қасри Юлдуз {{Col-3}} * Текфур Сарой * Буколеон * Маслак (қаср) {{Col-3}} * Қасри Гёксу * Қасри Бейлербей * Қасри Айнали Кавак {{Col-end}} {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Istanbul_Topkapi_Sarayi.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="20%" |[[Акс:Dolmabaçe_Palace_gate_(7697831862).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="20%" |[[Акс:Malta_Kiosk_March_2008e.JPG|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Дарвозаи Қасри Топқапъа | align="center" | Дарвозаи Қасри Долмабаҳче | align="center" | Павильони Қасри Юлдузи Малта |} {| class="graytable" |+ | width="20%" |[[Акс:Twierdza_Rumeli_Istambuł_RB1.jpg|марказ|280x280пкс]] | width="20%" |[[Акс:Bosfor_B17-12.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Қалъаи Румелихисар | align="center" | Қалъаи Анадолухисар |} === Майдонҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-2}} * [[Площадь Ахмедие]] (старое название Площадь Ипподром) * [[Площадь Таксим]] {{Col-2}} * [[Чемберлиташ|Площадь Чемберлиташ]] * [[Площадь Беязит]] * [[Площадь Новой мечети]] {{Col-end}} === Қалъаҳо === * Румелихисар (қалъаи Румел) * Анадолухисар (Қалъаи Анадолу) * Замок Йедикуле === Манораҳо === * Бурҷи Галата * Бурҷи Боязит * Бурҷи Майдон {| class="graytable" |+ | width="25%" |[[Акс:Kız_Kulesi.jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Exterior_view_of_Beylerbeyi_Palace_from_the_Bosphorus_(1).jpg|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Kucuksu_Palace_2.JPG|марказ|250x250пкс]] | width="25%" |[[Акс:Istamboul_-_Palais_Ciragan.jpg|марказ|250x250пкс]] |- | align="center" | Бурҷи Майдон | align="center" | Қасри Beylerbeyi | align="center" | Қасри Кючюксу | align="center" | Қасри Чираган |} === Боғҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Парк Ататюрка]] * [[Парк Гюльхане]] * [[Дмитрий Кантемир|Парк Дмитрия Кантемира]] {{Col-3}} * [[Парк Йылдыз]] * [[Хыдив Касры]] * [[Эмирган (парк)|Эмирган]] {{Col-3}} * [[Улуш]] * [[Миниатюрк|Миниатюрк — парк миниатюр]] {{Col-end}} === Пулҳо === {{тарҷума}} {{Сутунҳо}} {{Col-3}} * [[Галатский мост]] (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) * [[Старый Галатский мост]] (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) {{Col-3}} * {{не переведено 3|мост Ататюрка|мост Ататюрка|en|Atatürk Bridge}} (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) * {{не переведено 3|Халич (мост)|мост Халич|en|Haliç Bridge}} (мост через бухту [[Золотой Рог (Стамбул)|Золотой Рог]]) {{Col-3}} * [[Босфорский мост]] (мост через [[Босфор]]) * [[Мост Султана Мехмеда Фатиха]] (мост через [[Босфор]]) {{Col-end}} === Бозорҳои Истанбул === * Бозори Бузург (Бозори фарогирифташуда, Капали Чарши). * Бозори Миср. * Бозори Араста. == Аксҳо == == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == {{Refbegin|2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Константинополь}} * {{Книга|автор=Борзенко А., Борзенко А.|заглавие=Стамбул. Путеводитель|ссылка=|место=М.|издательство=ИД «Вокруг света»|год=2008|страниц=320|isbn=978-5-98652-140-4|тираж=|ref=}} * {{Книга|автор=Туров А.|заглавие=Стамбул. Путеводитель «Афиши»|ссылка=|место=М.|издательство=«Афиша Индастриз»|год=2005|страниц=240|серия=«Коллекция Nescafe»|тираж=20 000|ref=}} * {{Книга|автор=[[Орхан Памук]]|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|год=2004|заглавие=Чёрная книга|издательство=|место=М.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|ref=Памук}} * {{Книга|автор=[[Орхан Памук]]|заглавие=Стамбул — город воспоминаний|оригинал=Istanbul: Hatiralar ve Sehir|ссылка=|ответственный=Перевод с тур.: Михаил Шаров, Тофик Меликов|издание=|место=М.|издательство=Издательство Ольги Морозовой|год=2006|страниц=504|серия=|isbn=5-98695-018-6|тираж=|ref=Памук}} * {{Книга|автор=[[Юсупов, Алибек Расулович|Юсупов А. Р.]]|заглавие=Стамбул|ссылка=|ответственный=Отв. ред. Ю. А. Петросян. [[Академия наук СССР]]|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]», Глав. ред. вост. лит.|год=1970|страниц=132|тираж=20&nbsp;000}} * {{Книга|заглавие=Istanbul, Turkey|серия=OECD Territorial Reviews|год=2008|место=[[Париж|Paris]]|издательство=[[Организация экономического сотрудничества и развития|Organisation for Economic Co-operation and Development]]|isbn=978-92-64-04371-8|ref=OECD|автор=Organisation for Economic Co-operation and Development}} * {{Книга|год=2009|заглавие=The Report: Turkey 2009|издательство=Oxford Business Group|место=Oxford, Eng.|isbn=978-1-902339-13-9|ref=Oxford Business Group|автор=Oxford Business Group}} * {{БРЭ}} * {{Книга|заглавие=История средних веков. В двух томах|ссылка=|ответственный=Под редакцией академика [[Косминский, Евгений Алексеевич|Е. А. Косминского]] и члена-корреспондента [[Академия наук СССР|Академии наук СССР]] [[Сказкин, Сергей Данилович|С. Д. Сказкина]]|место=М.|издательство=«Гос[[политиздат]]»|год=1952|том=1|страниц=748|тираж=150 000|ref=История Средних веков}} * {{Книга|автор=[[Машкин, Николай Александрович|Машкин Н. А.]]|заглавие=История Древнего Рима|ссылка=|место=М.|издательство=«Гос[[политиздат]]»|год=1950|страниц=724|тираж=100 000|ref=Машкин Н. А.}} * {{Книга|автор=Невская В. П.|заглавие=Византий в классическую и эллинистические эпохи|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Византий_в_классическ.html?id=EDo9AAAAMAAJ&redir_esc=y|издание=|место=М.|издательство=[[Издательство АН СССР]]|год=1953|страниц=156|серия=Причерноморье в античную эпоху (Том 4)|ref=Невская В. П.}} * {{Книга|автор=Пальцева Л. А.|заглавие=Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии|ссылка=|место=СПб.|издательство=[[Издательство Санкт-Петербургского государственного университета|Издательство С.-Петербургского университета]]|год=1999|страниц=304|тираж=1000|isbn=5-288-01800-6|ref=Пальцева Л. А.}} * {{Книга|автор=[[Петросян, Юрий Ашотович|Петросян Ю. А.]], [[Юсупов, Алибек Расулович|Юсупов А. Р.]]|заглавие=Город на двух континентах: Византий. Константинополь. Стамбул|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Город_на_двух_контине.html?id=HkVIMQAACAAJ&redir_esc=y|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]»|год=1977|страниц=288|серия=|isbn=|тираж=|ref=Петросян и Юсупов}} * {{Книга|автор=Morris, Ian|заглавие=Social Development|ссылка=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|ответственный=|издание=|место=[[Пало-Алто|Palo Alto]]|издательство=[[Stanford University]]|год=2010|allpages=233|серия=|isbn=|тираж=|ref=Morris|access-date=2019-12-26|archive-date=2020-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423073851/http://www.ianmorris.org/docs/social-development.pdf|dead-url=yes}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2012-09-15 }} * {{Книга|автор={{нп5|Чендлер, Тертиус|Chandler, Tertius|en|Tertius Chandler}}|заглавие=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|ссылка=|место={{нп5|Льюистон (Нью Йорк)|Lewiston|en|Lewiston, N.Y.}}|издательство=St. David's University Press|год=1987|allpages=676|серия=|isbn=978-0889462076|тираж=|ref=Chandler}} * {{Статья}} * {{Книга|автор=Çelik, Zeynep|заглавие=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|ссылка=|ответственный=|издание=|место=[[Беркли (Калифорния)|Berkeley]] & [[Los Angeles]]|издательство=University of California Press|год=1993|allpages=201|серия=|isbn=978-0520082397|ref=Çelik}} * {{Книга|автор=Athanasopulos, Haralambos|заглавие=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|ссылка=|место={{нп5|Джефферсон (Северная Каролина)|Jefferson, N.C.|en|Jefferson, North Carolina}}|издательство=McFarland Publishing|год=2001|allpages=194|isbn=978-0-7864-0943-3|ref=Athanasopulos}} * {{Книга|автор=Masters, Bruce Alan; Ágoston, Gábor|заглавие=Encyclopedia of the Ottoman Empire|ссылка=|издание=|место=[[New York|NY]]|издательство=Infobase Publishing|год=2009|allpages=|isbn=978-1-4381-1025-7|ref=Masters & Ágoston}} * {{Статья}} * {{Книга|автор=Rôzen, Mînnā|заглавие=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated ed.)|место=[[Лейден|Leiden]]|издательство=BRILL|ссылка=https://books.google.ru/books/about/A_history_of_the_Jewish_community_in_Ist.html?id=efdCXhvgB8EC&redir_esc=y|год=2002|allpages=414|серия=“The” Ottoman Empire and its heritage (Vol. 26)|isbn=978-9004125308|ref=Rôzen}} * {{Книга|автор=Brink-Danan, Marcy|заглавие=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|ссылка=|место=[[Блумингтон (Индиана)|Bloomington, Ind.]]|издательство=Indiana University Press|год=2011|allpages=242|серия=New Anthropologies of Europe|isbn=978-0253356901|ref=Brink-Danan}} * {{Книга|автор=ʻAner, Nadav, Jewish People Policy Planning Institute|заглавие=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004-2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Jewish_People_Policy_Planning_Instit.html?id=4dFCmia8VnIC&redir_esc=y|ответственный=Pergola, Sergio Della; Gilboa, Amos; Ṭal, Rami (eds.)|издание=|место=[[Jerusalem]]|издательство=Gefen Publishing House Ltd.|год=2005|allpages=672|серия=The Jewish People Policy Planning Institute annual assessment|isbn=9789652293466|ref=ʻAner}} * {{Книга|автор=Schmitt, Oliver Jens|заглавие=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert"|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Levantiner.html?id=DT5pAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=[[Мюнхен|München]]|издательство=Oldenbourg|год=2005|allpages=515|серия=|isbn=9783486577136|ref=Schmitt}}{{Ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20090113164701/http://www.directmedia.ru/d_catalogue/about.phtml?id=369 «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»] * [http://paolo-a.livejournal.com/tag/Стамбул ''П. Аплетин.'' Сборник эссе и фотографий о Стамбуле] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241211130452/https://paolo-a.livejournal.com/tag/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB |date=2024-12-11 }} * [http://www.lib.ru/BRODSKIJ/br_istambul.txt ''И. Бродский''. Путешествие в Стамбул] * [http://magazines.russ.ru/inostran/1998/2/vail-pr.html ''П. Вайль.'' Босфорское время] * [http://magazines.russ.ru/nov_yun/2002/1/shulp-pr.html ''Г. Шульпяков.'' Бегство в Стамбул] {{Refend}} == Пайвандҳо == * [https://www.ibb.istanbul Муниципалитети Истамбул] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190906202031/https://www.ibb.istanbul/ |date=2019-09-06 }} {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> * [http://www.istanbul.gov.tr Ҳокими Истанбул] {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-ru}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> * [http://www.istanbul.com Туризми Истамбул] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200311005655/https://istanbul.com/ |date=2020-03-11 }} {{ref-tr}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на турецком языке">)</span> {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-es}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на испанском языке">)</span> * [https://www.lonelyplanet.com/turkey/istanbul Сайёраи бекас Истамбул] {{ref-en}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</span> {{ref-ru}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">)</span> * [http://wikimapia.org/#y=41033140&x=29002533&z=13&l=0&m=a Истамбул] дар ''wikimapia.org'' == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Туркия}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои миллионери Туркия]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои муқаддас]] [[Гурӯҳ:Вилояти Истанбул]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои таърихӣ]] 6jn7d413k85exkoz1yc4yjudbfe7hm3 0 144384 1491895 1471737 2026-11-02T18:00:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491895 wikitext text/x-wiki {{Мардум | название = Балкарцы | самоназвание = малкъарлыла, таулула | численность = {{рост}} ок. 125 000 ([[2010]], оценка) | расселение = {{флагификация|Россия}}: <br>&nbsp;112&nbsp;924 (Перепись 2010)<ref name="perepis2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года |accessdate=2018-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |archivedate=2020-04-30 }}</ref> <br> ** {{флагификация|Кабардино-Балкария}}: <br>&nbsp;108&nbsp;577 (Перепись 2010)<ref name="perepis2010"/> ** {{флагификация|Ставропольский край}}: <br>&nbsp;&nbsp;883 (Перепись 2010)<ref name="perepis2010"/> ** {{флагификация|Москва}}: <br>&nbsp;&nbsp;666 (Перепись 2010)<ref name="perepis2010"/> ** {{флагификация|Карачаево-Черкесия}}: <br>&nbsp;&nbsp;418 (Перепись 2010)<ref name="perepis2010"/> {{Флагификация|Казахстан}}: 2 300<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/KZ|title=Kazakhstan - People Groups. Balkar // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission}}</ref> {{Флагификация|Киргизия}}: 1 900<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/KG|title=Kyrgyzstan - People Groups. Balkar // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission}}</ref> {{флагификация|ИМА}}: 3-5 тыс. чел.<ref>{{статья|автор= Борлакова Ф.А.|заглавие= Карачаево-балкарская диаспора в ИМА|ссылка= http://cyberleninka.ru/article/n/karachaevo-balkarskaya-diaspora-v-ssha|язык= |издание= Научные проблемы гуманитарных исследований|тип= |год= 2008|том= |номер= 15|страницы= 9—15|doi= |issn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20150714030433/http://cyberleninka.ru/article/n/karachaevo-balkarskaya-diaspora-v-ssha|archive-date= 2015-07-14}}</ref> (Оценка 2010) {{флагификация|Украина}}: 206 <ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51?box=5.1W&rz=1_1&rz_b=2_1&k_t=00&botton=cens_db|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CUK0Izp?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51?box=5.1W|archivedate=2011-08-25}}</ref> {{флагификация|Узбекистан}}:&nbsp; 700 (оценкa 2016)<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/UZ|title=Country: Uzbekistan |work=Joshua Project}}</ref> | вымер = | язык = [[Карачаево-балкарский язык|Карачаево-балкарский]] | религия = [[ислам]] ([[суннизм]]) | родственные = [[карачаевцы]] | происхождение = [[тюрки]], [[аланы]], кавказские племена | раса = [[Европеоиды]]<ref>"Соматологически карачаевцы и балкарцы относятся к кавкасионской расе северокавказских популяций" Источник: ИЭА Российской академии наук, Фундаментальный том серии "Народы и культуры" - "Карачаевцы. Балкарцы", стр.24, 2014, М.: Наука, 2014, - стр. 815. (в пер.) ISBN 978-5-02-038043-1</ref> | включает = }} '''Балқарҳó''' (карач.-балк ''малкъарлыла'', ''таулула''<ref name="autogenerated1">«Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа», Год: 1973, Автор: Волкова Н. Г., Издательство: «Наука» (Главная редакция восточной литературы, г. Москва), стр. — 87</ref>) — мардуми [[Забонҳои туркӣ|туркзабон,]] муқими қисми марказии Қафқози Шимолӣ, аҳолии бумӣ ва асосии Қабардаву Балқар. [[Акс:Turkic-speaking_peoples_of_Karachay-Cherkess_Republic_and_Kabardino-Balkar_Republic.jpg|thumb|]] == Шумораи аҳолӣ == Шумораи дар [[Русия]] 112,9 ҳазор нафар ([[2010]]), аз онҳо дар Қабардаву Балқар 108,6, ки 12,7 % аҳолии ҷумҳуриро ташкил медиҳад. Ҳисса мувофиқан ба ноҳияҳои Қабардаву Балқар дар барӯйхатгирии соли 2010: {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" | style="background: rgb(240, 240, 240) none repeat scroll 0% 0%;" align="center" |'''Ноҳия''' | style="background: rgb(240, 240, 240) none repeat scroll 0% 0%;" align="center" |'''Ҳиссаи балкарҳо, %''' |- | Эльбрусский МР |69,5 |- | Черекский МР |64 |- | Чегемский МР |20 |- | УМИ Нальчик |16,9 |- | Зольский МР |6 |} Ҳамчунин, теъдоди нисбатан ками балкарҳо дар Қазоқистону Қирғизистон сукунат доранд. Балкарҳо аслан аз халқиятҳои камаҳолӣ мебошанд: балқарҳо (дараи Балқар), бизингиҳо (болооби дарёи Черек), ҳоланҳо (поиноби дарёи Черек), чеғемҳо (дараи Чеғем) ва урусбиҳо (дараи Баксон). == Этногенез == Этногенези балкарҳо дақиқ муайян нашуда, муҳаққиқон тахмин кардаанд, ки балкарҳоҳо дар натиҷаи омезиши қабилаҳои таҳҷойии Қафқози Шимолӣ ва қабоили муҳоҷири эронию турк (аланиҳо, булғориҳо, хазарҳо, қипчоқҳо) ташаккул ёфтаанд. Ҳамчунин, балкарҳо бо халқиятҳои ҳамсоя – қарочаҳо, осетинҳо, қабардаҳо, гурҷиҳо ва сванҳо муносибати дӯстона дошта, дар ин замина омезиши этникӣ ҳам ба вуқӯъ пайвастааст. == Ҷуғрофияи ҷоигиршавӣ == Балкарҳо дар баландтарин мавзеъҳои кӯҳии Қафқоз – дар кӯҳдоману дараҳои Қафқози Марказӣ, қад-қади водии дарёҳои Малка, Баксан, Чеғем, Черек ва резобҳояшон зиндагӣ кардаанд.  Ба забони қарочаву балқарӣ, ки мансуби оилаи забонҳои туркист, гуфтугӯ мекунанд, вале лаҳҷаҳои гуногун доранд. Забони русӣ низ дар муошират аст. Хатту алифбои эшон то ибтидои садаи XX арабӣ (аз соли 1924 то 1926 алифбои арабии мутобиқкунонидашуда, аз соли 1926 то 1936 лотинӣ), аз соли 1937 кириллӣ мебошад. == Таърих == [[Акс:Caucasus_1060n_map_de.png|thumb|250x250px|Қафқоз, дар нимаи дуюми XI.]] Балкарҳо аз садаи XIX дар ҳайати Россия мебошанд. Соли 1944 балкарҳоро иҷборан ба ҷумҳуриҳои Осиёи Миёна ва Қазоқистон муҳоҷир кунонда, соли 1957 иҷозати баргаштан доданд. Соҳаҳои асосии анъанавии хоҷагидории балкарҳо чорводорӣ, зироатпарварӣ ва сабзавоткорист. Шуғли қисме аз аҳолӣ моҳутбофӣ, намадмолӣ, чакманбофию мӯзадӯзӣ мебошад. Шоири маъруф Қайсин Қулиев аз чеғемҳои Қабардаву Балқар буда, дар Тоҷикистон обрӯву маҳбубияти тамом дорад, шеърҳояш ба тоҷикӣ тарҷумаву чоп шудаанд. == Дин == Эътиқодмандон пайрави мазҳаби ҳанафии исломанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} == Адабиёт == * ''Абаев М. К.''&nbsp;[http://www.balkaria.info/library/a/abaev/balkaria.htm Исторический очерк «Балкария»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161113081507/http://www.balkaria.info/library/a/abaev/balkaria.htm |date=2016-11-13 }}&nbsp;// Мусульманин.&nbsp;— Париж, 60.02.2011.&nbsp;— <span class="nowrap">№ 14—17</span>.&nbsp;— <span class="nowrap">С. 586—627</span>. * {{Книга|автор=Батчаев В. М.|заглавие=Балкария в XV — начале XIX вв|ссылка=http://www.balkaria.info/library/b/batchaev/balkaria/balkaria.htm|место=М.|издательство=ТАС-Издат|год=2006|страниц=190|ref=Батчаев}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304192434/http://www.balkaria.info/library/b/batchaev/balkaria/balkaria.htm |date=2016-03-04 }} * {{Книга|часть=Балкарцы|заглавие=Народы России. Атлас культур и религий|место=М.|издательство=[[Дизайн. Информация. Картография]]|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}} * {{Книга|часть=Балкарцы|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/72|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|страниц=224|isbn=978-5-98624-092-3|ref=Этноатлас Красноярского края}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |date=2014-11-29 }} * {{Книга|автор=[[Кипкеева, Зарема Борисовна|Кипкеева З. Б.]]|заглавие=Карачаево-балкарская диаспора в Турции|ссылка=http://www.balkaria.info/library/k/kipkeeva/diaspora.htm|место=Ставрополь|издательство=[[Ставропольский государственный университет|Изд-во СГУ]]|год=2000|страниц=184|isbn=5-88648-212-1|ref=Кипкеева}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150923181832/http://www.balkaria.info/library/k/kipkeeva/diaspora.htm |date=2015-09-23 }} * ''Мингазов Ш. ''{{статья|автор=Мингазов Ш. Р.|заглавие=Наследники великой Болгарии в Западной Европе|оригинал=|ссылка=http://philology-and-culture.kpfu.ru/?q=system%2Ffiles%2F39_0.pdf|автор издания=|издание=Филология и культура. Philology and Culture|тип=|место=|издательство=|год=2012|месяц=|число=|том=|выпуск=|номер=1 (27)|страницы=201—207|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Мингазов|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120225437/http://philology-and-culture.kpfu.ru/?q=system%2Ffiles%2F39_0.pdf|archivedate=2022-01-20}} * {{Книга|автор=[[Сабанчиев, Хаджи-Мурат Алексеевич|Сабанчиев Х.-М. А.]]|заглавие=Пореформенная Балкария в отечественной историографии|ответственный=диссертация... кандидата исторических наук : 07.00.09|место=М.|год=1983|страниц=227|ref=Сабанчиев}} * {{Книга|автор=[[Сабанчиев, Хаджи-Мурат Алексеевич|Сабанчиев Х.-М. А.]]|заглавие=Пореформенная Балкария в отечественной историографии|ответственный=Х.-М. А. Сабанчиев; Кабард.-Балкар. НИИ истории, филологии и экономики|место=Нальчик|издательство=Эльбрус|год=1989|страниц=231|isbn=5-7680-0065-8|ref=Сабанчиев}} * {{Книга|автор=[[Сабанчиев, Хаджи-Мурат Алексеевич|Сабанчиев Х.-М. А.]]|заглавие=Были сосланы навечно : депортация и реабилитация балкар. народа|место=Нальчик|издательство=Эльбрус|год=2004|страниц=160|isbn=5-7680-1946-4|ref=Сабанчиев}} * {{Книга|автор=[[Сабанчиев, Хаджи-Мурат Алексеевич|Сабанчиев Х.-М. А.]]|заглавие=Депортация, жизнь в ссылке и реабилитация балкарского народа: 1940-е — начало XXI в|ссылка=http://cheloveknauka.com/v/195920/a?#?page=1|ответственный=автореферат дис.... доктора исторических наук : 07.00.02|место=Ростов н/Д|издательство=[[Ростовский государственный университет|Рост. гос. ун-т]]|год=2007|страниц=55|ref=Сабанчиев}}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Книга|автор=[[Сабанчиев, Хаджи-Мурат Алексеевич|Сабанчиев Х.-М. А.]]|заглавие=Балкарцы : выселение и возвращение|место=Нальчик|издательство=Эльбрус|год=2008|страниц=437|серия=Балкарская историческая серия|isbn=978-5-7680-2189-4|ref=Сабанчиев}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Балқарҳо|2|муаллиф=Б. Раҳматов}} [[Гурӯҳ:Ақвоми Русия]] [[Гурӯҳ:Ақвом ва миллатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ақвоми турктабор]] ljja473cry5m2b02ua6hp6x4pm6e0hm 10 147032 1491855 1468687 2026-11-02T15:23:06Z Zosya95 54344 1491855 wikitext text/x-wiki <div class="tright" style="border-color: #F8FCFF;"> <div class="thumbinner" style="width:158px;"> <imagemap> Акс:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|150px|Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system. rect 100 15 225 57 [[Ҷондор (таксономия)|Ҷондор]] rect 100 78 225 120 [[Олам (таксономия)|олам]] rect 100 142 225 184 [[Салтанат (таксономия)|салтанат]] rect 100 205 225 247 [[Шӯъба (таксономия)|шӯъба]] rect 100 268 225 310 [[Синф (таксономия)|синф]] rect 100 332 225 374 [[Тартиб (таксономия)|тартиб]] rect 100 395 225 437 [[Оила (таксономия)|оила]] rect 100 459 225 501 [[Авлод (таксономия)|авлод]] rect 100 522 225 564 [[Намуд (таксономия)|намуд]] default [[:Акс:Biological classification L Pengo vflip.svg]] desc none </imagemap> ---- <div class="thumbcaption"> {{{caption|[[Дараҷаи таксономӣ|Дараҷаҳои асосии таксономӣ]]| {{#switch:{{lc:{{{таксон|{{PAGENAME}}}}}}} |намуд (таксономия) = [[Авлод (биология)|Авлод]] аз як ё чанд гуна ташкил шудааст. |авлод = [[Оила (биология)|Оила]] аз як ё чанд авлод ташкил шудааст. |оила (биология)|оила = [[Тартиб (биология)|Тартиб]] аз як ё чанд оила ташкил шудааст. |тартиб = [[Синф (биология)|Синф]] аз як ё чанд тартиб ташкил шудааст. |синф = [[Шӯъба (биология)|Шӯъба]] аз як ё чанд синф ташкил шудааст. |шӯъба = [[Салтанат (биология)|Салтанат]] аз як ё чанд шӯъба ташкил шудааст. |салтанат = [[Олам (биология)|Олам]] саз як ё чанд салтанат ташкил шудааст. |олам = [[Ҷондор (биология)|ҷондорон]] ба чанд олам тақсим шуда, худ ба чанд гурӯҳ тақсим шудаанд. |#default=}} }}}</div></div></div> <noinclude> [[Гурӯҳ:Нақшаҳои тасвирии Википедия]] </noinclude> hq8udfv81xe4ik4wya4ft5hfwjz7s8z 1491856 1491855 2026-11-02T15:23:26Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Шаблон:Дастабандии биологӣ]] to [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 1491855 wikitext text/x-wiki <div class="tright" style="border-color: #F8FCFF;"> <div class="thumbinner" style="width:158px;"> <imagemap> Акс:Biological_classification_L_Pengo_vflip.svg|150px|Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system. rect 100 15 225 57 [[Ҷондор (таксономия)|Ҷондор]] rect 100 78 225 120 [[Олам (таксономия)|олам]] rect 100 142 225 184 [[Салтанат (таксономия)|салтанат]] rect 100 205 225 247 [[Шӯъба (таксономия)|шӯъба]] rect 100 268 225 310 [[Синф (таксономия)|синф]] rect 100 332 225 374 [[Тартиб (таксономия)|тартиб]] rect 100 395 225 437 [[Оила (таксономия)|оила]] rect 100 459 225 501 [[Авлод (таксономия)|авлод]] rect 100 522 225 564 [[Намуд (таксономия)|намуд]] default [[:Акс:Biological classification L Pengo vflip.svg]] desc none </imagemap> ---- <div class="thumbcaption"> {{{caption|[[Дараҷаи таксономӣ|Дараҷаҳои асосии таксономӣ]]| {{#switch:{{lc:{{{таксон|{{PAGENAME}}}}}}} |намуд (таксономия) = [[Авлод (биология)|Авлод]] аз як ё чанд гуна ташкил шудааст. |авлод = [[Оила (биология)|Оила]] аз як ё чанд авлод ташкил шудааст. |оила (биология)|оила = [[Тартиб (биология)|Тартиб]] аз як ё чанд оила ташкил шудааст. |тартиб = [[Синф (биология)|Синф]] аз як ё чанд тартиб ташкил шудааст. |синф = [[Шӯъба (биология)|Шӯъба]] аз як ё чанд синф ташкил шудааст. |шӯъба = [[Салтанат (биология)|Салтанат]] аз як ё чанд шӯъба ташкил шудааст. |салтанат = [[Олам (биология)|Олам]] саз як ё чанд салтанат ташкил шудааст. |олам = [[Ҷондор (биология)|ҷондорон]] ба чанд олам тақсим шуда, худ ба чанд гурӯҳ тақсим шудаанд. |#default=}} }}}</div></div></div> <noinclude> [[Гурӯҳ:Нақшаҳои тасвирии Википедия]] </noinclude> hq8udfv81xe4ik4wya4ft5hfwjz7s8z 0 206090 1491825 1491824 2026-11-02T12:00:01Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491825 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetrahymena thermophila.png | image title = Инфузория ''Tetrahymena thermophila'' (конфокальная лазерная микроскопия) | image descr = Инфузория ''[[Tetrahymena thermophila]]''<br>([[конфокальный микроскоп|конфокальная лазерная микроскопия]]) | regnum = Протистҳо | rang = Тип | latin = Ciliophora | author = [[Doflein]], [[соли 1901 дар илм|1901]] | wikispecies = Ciliophora }} '''Инфузорияҳо''', ё '''патакчаҳо''' ({{lang-la|Ciliophora}}) — тип протистҳо аз гурӯҳи Alveolata. Дар дунё беш аз 8 ҳазор намуди инфузорияҳо маълум аст. Инфузорияҳо дар баҳрҳо, обҳои ширин, хок, чашмаҳои гарм, айсбергҳо ва биёбонҳо зиндагӣ мекунанд. Дарозии ҳуҷайра аз 15 мкм то 3 мм. Инфузорияҳо дорои мижгонакҳои сершумор, кортекс (сохторҳои шабеҳ ба парда ва рӯпӯши скелет) ва ду гуна ҳаста (ҳастаи калони нашвӣ – макронеклеус ва ҳастаи хурди насловар – микронуклеус) буда, дар шакли конъюгатсия афзоиш меёбанд. Даҳони аксари инфузорияҳо қифшакл буда, дар умқи он вакуолаҳои гувориш ҷой гирифтаанд. Вакуолаҳо дар даруни ҳуҷайра аз рӯи тартиби муайян ҳаракат карда, ғизо (бактерияҳо, обсабзҳои хурд)-ро ҳазм мекунанд; ғизои боқимонда, ки гувориш наёфтааст, тариқи экзотситоз аз сӯрохи махсус – ситопрокт хориҷ карда мешавад. Дар инфузорияҳои обҳои ширин моеи зиёдатиро вакуолаҳои кашишёбанда хориҷ мекунанд. == Таври ҷойгирӣ == Мижгонакҳои инфузорияҳо ба таври дарозрӯя ҷойгир шуда, дар назди сӯрохи даҳон бошад, тарвоза ҷой гирифтаанд. Онҳо барои ҳаракат (шино ва хазидан) ва раванди ғизогирӣ (зарраҳои ғизоро ҷониби даҳон равона мекунанд) муҳимманд. Мижгонакҳо шакли «пӯпак» (шабеҳи пой буда, барои «роҳ рафтан» кумак мерасонанд) ё қабза (мембранеллаҳо)-ро доранд. Кортекс аз пелликулаҳо (аз мембранаи ҳуҷайра ташаккул ёфтаанд) ва қабати алвеолаҳои рӯпӯш [ҳубобчаҳое, ки дар онҳо лавҳачаҳои полисахаридии сафедавӣ (масалан, дар ҷинси Euplotes) ё калсийӣ (масалан, дар ҷинси Coleps) гирд меоянд], ҳамчунин аз инфрасилиатураҳо, ки аз асоси мижгонак (кинетосома)-ҳо ҳосил шудаанд, иборат аст. Инфрасилиатураҳо аз ҳар (ё ҷуфти) кинетосома тавассути се решача (аз найчаҳои борик ва микрофиламентҳо иборат мебошанд) берун меоянд. Дар кортекс ҳамчунин узвҳои махсуси ҳимоя ва ҳуҷум – экструсомаҳо (масалан трихосистаҳо, токсиестаҳо, гаптотсистаҳо) мавҷуданд. Онҳо дар мавриди зарурат муҳтавои худро берун карда, «душман»-ро маҳв мекунанд. Бисёр инфузорияҳо даранда (масалан, намояндагони ҷинси Didinium) буда, ба дигар содатаринҳо ҳамла мекунанд. Ғизои инфузорияҳои калон аз ҷинси Dileptus ҷонварони серҳуҷайра мебошанд (онҳо гурӯҳ шуда, ба туъма дармеафтанд ва онро пора-пора карда мехӯранд). Бархе аз инфузорияҳо , масалан, Torophrya, дар давраҳои баъдии рушд мижгонак ва даҳон надоранд; ҳуҷайраҳои курашакли онҳо шохакҳои ситоплазмавӣ (ҳассосак) доранд. Чунин инфузорияҳо бо ёрии экструс туъмаро карахт мекунанд ва муҳтавои он тавассути ҳассосак ба дохили ҳуҷайра гузаштан ҳазм мешавад. == Макронуклеусҳо дар инфузорияҳо == Инфузорияҳо як ё чанд макронуклеус доранд, ки андоза ва сохторашон гуногун аст. Ҳастаи ҷисми инфузорияҳо дорои дастаи нопурраи генҳои такрорёбанда мебошад, ки ба мубодилаи моддаҳо мусоидат мекунанд. Онҳо ҳамчунин ҳастаҳои хурди диплоидии насловар – микронуклеус доранд, ки ахбори ирсиро ҳифз карда, дар фаъолияти ҳаётии ҳуҷайра ширкат надоранд, вале раванди фаъолияти ҷинсиро таъмин мекунанд. Ҳангоми алоқаи ҷинсӣ ду фарди як намуд ба ҳамдигар омехта, микронуклеусҳо бо роҳи мейоз тақсим мешаванд. Дар натиҷа дар ҳар фард 2-ададӣ ҳастаи гаплоидӣ (ҳастаҳои дигар тағйири шакл мекунанд) боқӣ мемонад, ки яке аз онҳо ба ҳуҷайраи шарик гузашта, бо ҳастаи он омезиш меёбад ва дастаи диплоидии хромосомаро барқарор мекунад. Баъди чунин мубодилаи маводди генетикӣ ҳамҷуфтҳо ҷудо мешаванд; макронуклеусҳо табоҳ гашта, такроран аз микронуклеусҳои модификатсияшуда барқарор мегарданд. Ҳар фарде, ки дар натиҷаи амалиёти ҷинсӣ ба вуҷуд омадааст, сарнасли клони нав маҳсуб мешавад. Аксари инфузорияҳо озодзист мебошанд, вале намудҳои ҳамзист (масалан, дар шикамбаи ҳайвоноти жованда) ва ангал (масалан, ҷинсҳои ихтиофтириус, балантидияҳо) низ доранд. Инфузорияҳои обӣ барои тоза кардани гандобҳо ва чун ғизои моҳибачаҳо муҳим мебошанд. Инфузорияҳо яке аз гурӯҳҳои бештар таҳқиқшудаи эукариотҳо буда, дар пажӯҳишҳои илмӣ истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} * {{ЭМТ|Инфузорияҳо|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Биология]] b2xqm4w43rnrvcg1s4lbco6uzajoq6f 1491826 1491825 2026-11-02T12:03:53Z Rabboni Hakimzoda 123692 1491826 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetrahymena thermophila.png | image title = Инфузория ''Tetrahymena thermophila'' (конфокальная лазерная микроскопия) | image descr = Инфузория ''[[Tetrahymena thermophila]]''<br>([[конфокальный микроскоп|конфокальная лазерная микроскопия]]) | regnum = Протистҳо | rang = Тип | latin = Ciliophora | author = [[Doflein]], [[соли 1901 дар илм|1901]] | wikispecies = Ciliophora }} '''Инфузорияҳо''', ё '''патакчаҳо''' ({{lang-la|Ciliophora}}) — типи [[протистҳо]] аз гурӯҳи Alveolata. Дар дунё беш аз 8 ҳазор намуди инфузорияҳо маълум аст. Инфузорияҳо дар баҳрҳо, [[Обиширин|обҳои ширин]], [[Хок|хок,]] чашмаҳои гарм, [[Яхкӯҳ|айсбергҳо]] ва [[Биёбон|биёбонҳо]] зиндагӣ мекунанд. Дарозии ҳуҷайра аз 15 мкм то 3 мм. Инфузорияҳо дорои мижгонакҳои сершумор, кортекс (сохторҳои шабеҳ ба парда ва рӯпӯши скелет) ва ду гуна ҳаста (ҳастаи калони нашвӣ – макронеклеус ва ҳастаи хурди насловар – микронуклеус) буда, дар шакли конъюгатсия афзоиш меёбанд. Даҳони аксари инфузорияҳо қифшакл буда, дар умқи он вакуолаҳои гувориш ҷой гирифтаанд. Вакуолаҳо дар даруни ҳуҷайра аз рӯи тартиби муайян ҳаракат карда, ғизо (бактерияҳо, обсабзҳои хурд)-ро ҳазм мекунанд; ғизои боқимонда, ки гувориш наёфтааст, тариқи экзотситоз аз сӯрохи махсус – ситопрокт хориҷ карда мешавад. Дар инфузорияҳои обҳои ширин моеи зиёдатиро вакуолаҳои кашишёбанда хориҷ мекунанд. == Таври ҷойгирӣ == Мижгонакҳои инфузорияҳо ба таври дарозрӯя ҷойгир шуда, дар назди сӯрохи даҳон бошад, тарвоза ҷой гирифтаанд. Онҳо барои ҳаракат (шино ва хазидан) ва раванди ғизогирӣ (зарраҳои ғизоро ҷониби даҳон равона мекунанд) муҳимманд. Мижгонакҳо шакли «пӯпак» (шабеҳи пой буда, барои «роҳ рафтан» кумак мерасонанд) ё қабза (мембранеллаҳо)-ро доранд. Кортекс аз пелликулаҳо (аз мембранаи ҳуҷайра ташаккул ёфтаанд) ва қабати алвеолаҳои рӯпӯш [ҳубобчаҳое, ки дар онҳо лавҳачаҳои полисахаридии сафедавӣ (масалан, дар ҷинси Euplotes) ё калсийӣ (масалан, дар ҷинси Coleps) гирд меоянд], ҳамчунин аз инфрасилиатураҳо, ки аз асоси мижгонак (кинетосома)-ҳо ҳосил шудаанд, иборат аст. Инфрасилиатураҳо аз ҳар (ё ҷуфти) кинетосома тавассути се решача (аз найчаҳои борик ва микрофиламентҳо иборат мебошанд) берун меоянд. Дар кортекс ҳамчунин узвҳои махсуси ҳимоя ва ҳуҷум – экструсомаҳо (масалан трихосистаҳо, токсиестаҳо, гаптотсистаҳо) мавҷуданд. Онҳо дар мавриди зарурат муҳтавои худро берун карда, «душман»-ро маҳв мекунанд. Бисёр инфузорияҳо даранда (масалан, намояндагони ҷинси Didinium) буда, ба дигар содатаринҳо ҳамла мекунанд. Ғизои инфузорияҳои калон аз ҷинси Dileptus ҷонварони серҳуҷайра мебошанд (онҳо гурӯҳ шуда, ба туъма дармеафтанд ва онро пора-пора карда мехӯранд). Бархе аз инфузорияҳо , масалан, Torophrya, дар давраҳои баъдии рушд мижгонак ва даҳон надоранд; ҳуҷайраҳои курашакли онҳо шохакҳои ситоплазмавӣ (ҳассосак) доранд. Чунин инфузорияҳо бо ёрии экструс туъмаро карахт мекунанд ва муҳтавои он тавассути ҳассосак ба дохили ҳуҷайра гузаштан ҳазм мешавад. == Макронуклеусҳо дар инфузорияҳо == Инфузорияҳо як ё чанд макронуклеус доранд, ки андоза ва сохторашон гуногун аст. Ҳастаи ҷисми инфузорияҳо дорои дастаи нопурраи генҳои такрорёбанда мебошад, ки ба мубодилаи моддаҳо мусоидат мекунанд. Онҳо ҳамчунин ҳастаҳои хурди диплоидии насловар – микронуклеус доранд, ки ахбори ирсиро ҳифз карда, дар фаъолияти ҳаётии ҳуҷайра ширкат надоранд, вале раванди фаъолияти ҷинсиро таъмин мекунанд. Ҳангоми алоқаи ҷинсӣ ду фарди як намуд ба ҳамдигар омехта, микронуклеусҳо бо роҳи мейоз тақсим мешаванд. Дар натиҷа дар ҳар фард 2-ададӣ ҳастаи гаплоидӣ (ҳастаҳои дигар тағйири шакл мекунанд) боқӣ мемонад, ки яке аз онҳо ба ҳуҷайраи шарик гузашта, бо ҳастаи он омезиш меёбад ва дастаи диплоидии хромосомаро барқарор мекунад. Баъди чунин мубодилаи маводди генетикӣ ҳамҷуфтҳо ҷудо мешаванд; макронуклеусҳо табоҳ гашта, такроран аз микронуклеусҳои модификатсияшуда барқарор мегарданд. Ҳар фарде, ки дар натиҷаи амалиёти ҷинсӣ ба вуҷуд омадааст, сарнасли клони нав маҳсуб мешавад. Аксари инфузорияҳо озодзист мебошанд, вале намудҳои ҳамзист (масалан, дар шикамбаи ҳайвоноти жованда) ва ангал (масалан, ҷинсҳои ихтиофтириус, балантидияҳо) низ доранд. Инфузорияҳои обӣ барои тоза кардани гандобҳо ва чун ғизои моҳибачаҳо муҳим мебошанд. Инфузорияҳо яке аз гурӯҳҳои бештар таҳқиқшудаи эукариотҳо буда, дар пажӯҳишҳои илмӣ истифода мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} * {{ЭМТ|Инфузорияҳо|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Биология]] 56iet2p8plg07mc1ebwrgxyybq2thn5 0 207540 1491985 1442637 2026-11-03T07:10:27Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491985 wikitext text/x-wiki '''Механикаи квантӣ''', '''механикаи мавҷӣ''' — яке аз фаслҳои [[назарияи квантӣ]], ки тариқи тавсиф қонуниятҳои ҳаракати микрозарраҳоро дар майдони берунаи физикӣ муқаррар мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{физика-нопурра}} * {{ЭСТ|||муаллиф=}} == Пайвандҳо == * ''Шрёдингер Э.'' [https://web.archive.org/web/20071110210934/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Shredinger1976ru.djvu Избранные труды по квантовой механике], — {{М.}}.: Наука, 1976. * ''Нейман И.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Neumann1964ru.djvu Математические основы квантовой механики], — {{М.}}: Наука, 1964. * ''Паули В.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Pauli1947-2ru.djvu Общие принципы волновой механики], — {{М.}} — {{Л.}}: ГИТТЛ, 1947. * ''Дирак П. А. М.'' [https://web.archive.org/web/20071111051227/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Dirak1979ru.djvu Принципы квантовой механики] (2-е издание), — {{М.}}: Наука, 1979. * ''Фущич В. И., Никитин А. Г.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/FushchichNikitin1990ru.djvu Симметрия уравнений квантовой механики], — {{М.}}: Наука, 1990. * Альбеверио С., Гестези Ф., Хёэг-Крон Р., Хольден Х. Решаемые модели квантовой механики. М.: Мир, 1991. - 568с. * [http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1557.html ''«Квантовая механика»'' — статья в Физической энциклопедии]. {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Механикаи квантӣ]] [[Гурӯҳ:Физикаи назарӣ]] d2tjhevcwkmo1sqcj6wwd593v9jkhno 8 210513 1491909 1470666 2026-11-02T19:49:47Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491909 javascript text/javascript /*jshint smarttabs:true, loopfunc:true,forin:false*/ /*global mw, $, importScript */ // ____________________________________________________________________________________________ // | | // | Основано на версии 632049119 гаджета refToolbar.js | // | (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:RefToolbar.js&oldid=795320777) | // |____________________________________________________________________________________________| // TODO: make autodate an option in the CiteTemplate object, not a preference // Global object // TODO: // * Remove this once the page is moved to a module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' depending on 'ext.gadget.refToolbarBase' if (typeof CiteTB === 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } // Only execute on edit, unless it is a user JS/CSS page // TODO: Remove tests already done by [[MediaWiki:Gadget-refToolbar.js]] if ( ( mw.config.get('wgAction') === 'edit' || mw.config.get('wgAction') === 'submit' ) && ( ( mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 2 && mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 4 ) || ( mw.config.get('wgPageName').indexOf('.js') === -1 && mw.config.get('wgPageName').indexOf('.css') === -1 ) ) ) { // TODO: Move this to [[MediaWiki:Gadget-refToolbarDialogs.css]] and add it to the definition of module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' mw.util.addCSS(".cite-form-td {"+ "height: 0 !important;"+ "padding: 0.1em !important;"+ "}"); // Default options, these mainly exist so the script won't break if a new option is added CiteTB.DefaultOptions = { "date format" : "<year>-<zmonth>-<zdate>", "autodate fields" : [], "months" : ['Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec'], "modal" : true, "autoparse" : false, "expandtemplates": false }; // Get an option - user settings override global which override defaults CiteTB.getOption = function(opt) { if (CiteTB.UserOptions[opt] !== undefined) { return CiteTB.UserOptions[opt]; } else if (CiteTB.Options[opt] !== undefined) { return CiteTB.Options[opt]; } return CiteTB.DefaultOptions[opt]; }; CiteTB.init = function() { /* Main stuff, build the actual toolbar structure * 1. get the template list, make the dropdown list and set up the template dialog boxes * 2. actually build the toolbar: * * A section for cites * ** dropdown for the templates (previously defined) * ** button for named refs with a dialog box * ** button for errorcheck * 3. add the whole thing to the main toolbar */ if (typeof $('div[rel=cites]')[0] !== 'undefined') { // Mystery IE bug workaround return; } $('head').trigger('reftoolbarbase'); var $target = $('#wpTextbox1'); var temlist = {}; for (var t in CiteTB.Templates) { var tem = CiteTB.Templates[t]; var sform = CiteTB.escStr(tem.shortform); var actionobj = { type: 'dialog', module: 'cite-dialog-'+sform }; var dialogobj = {}; dialogobj['cite-dialog-'+sform] = { resizeme: false, titleMsg: 'cite-dialog-'+sform, id: 'citetoolbar-'+sform, init: function() {}, html: tem.getInitial(), dialog: { width:675, open: function() { $(this).html(CiteTB.getOpenTemplate().getForm()); /** @param {jQuery.Event} e */ $('.cite-prev-parse').on( 'click', function ( e ) { e.preventDefault(); CiteTB.prevParseClick(); }); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, true); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: ref } }, $(this) ); }, 'cite-form-showhide': CiteTB.showHideExtra, 'cite-refpreview': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').show(); div.find('.cite-ref-preview').text(ref).show(); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.prevParseClick(); } else { div.find('.cite-prev-parse').show(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); } }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); }, 'cite-form-reset': function() { CiteTB.resetForm(); } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', dialogobj); //if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-'+sform).dialog('option', 'modal', false); //} temlist[sform] = {label: tem.templatename, action: actionobj }; } var refsection = { 'sections': { 'cites': { type: 'toolbar', labelMsg: 'cite-section-label', groups: { 'template': { tools: { 'template': { type: 'select', labelMsg: 'cite-template-list', list: temlist } } }, 'namedrefs': { labelMsg: 'cite-named-refs-label', tools: { 'nrefs': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-namedrefs' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Nuvola_clipboard_lined.svg/60px-Nuvola_clipboard_lined.svg.png', section: 'cites', group: 'namedrefs', labelMsg: 'cite-named-refs-button' } } }, 'errorcheck': { labelMsg: 'cite-errorcheck-label', tools: { 'echeck': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-errorcheck' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Nuvola_apps_korganizer-NO.png/60px-Nuvola_apps_korganizer-NO.png', section: 'cites', group: 'errorcheck', labelMsg: 'cite-errorcheck-button' } } } } } } }; var defaultdialogs = { 'cite-toolbar-errorcheck': { titleMsg: 'cite-errorcheck-label', id: 'citetoolbar-errorcheck', resizeme: false, init: function() {}, html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', dialog: { width:550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-errorcheck-submit': function() { var errorchecks = $("input[name='cite-err-test']:checked"); var errors = []; for (var i=0; i<errorchecks.length; i++) { errors = errors.concat(CiteTB.ErrorChecks[$(errorchecks[i]).val()].run()); } CiteTB.displayErrors(errors); $(this).dialog( 'close' ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } }, 'cite-toolbar-namedrefs': { titleMsg: 'cite-named-refs-title', resizeme: false, id: 'citetoolbar-namedrefs', html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', init: function() {}, dialog: { width: 550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var refname = $("#cite-namedref-select").val(); if (refname === '') { return; } $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: CiteTB.getNamedRef(refname, true) } }, $(this) ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', defaultdialogs); $('#citetoolbar-namedrefs').off('dialogopen'); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-namedrefs').dialog('option', 'modal', false); //$('#citetoolbar-errorcheck').dialog('option', 'modal', false); mw.util.addCSS(".ui-widget-overlay {"+ "display:none !important;"+ "}"); } $target.wikiEditor('addToToolbar', refsection); }; // Load local data - messages, cite templates, etc. $(document).ready( function() { switch( mw.config.get('wgUserLanguage') ) { case 'en': importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-en.js'); break; case 'ru': importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-ru.js'); break; default: importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-tg.js'); } }); // Setup the main object CiteTB.mainRefList = []; CiteTB.refsLoaded = false; // REF FUNCTIONS // Actually assemble a ref from user input CiteTB.getRef = function(inneronly, forinsert) { var i; var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var templatename = template.templatename; var res = ''; var refobj = {'shorttag':false}; if (!inneronly) { var group = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-group').val(); var refname = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-name').val(); res += '<ref'; if (refname) { refname = $.trim(refname); res+=' name='+CiteTB.getQuotedString(refname); refobj.refname = refname; } if (group) { group = $.trim(group); res+=' group='+CiteTB.getQuotedString(group); refobj.refgroup = group; } res+='>'; } var content ='{{'+templatename; for( g in template.incrementables ) { group = template.incrementables[g]; for (i=1; i<=group.val; i++) { for (j=0; j<group.fields.length; j++) { var fieldname = group.fields[j].field; var fieldid = fieldname.replace('<N>', i.toString()); var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldid).val(); if (field) { content+='|'+fieldid+'='; content+= $.trim(field); } } } } for( i=0; i<template.basic.length; i++ ) { if (template.basic[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.basic[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } if ($('#cite-form-status').val() !== 'closed') { for( i=0; i<template.extra.length; i++ ) { if (template.extra[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.extra[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } } content+= '}}'; res+=content; refobj.content = content; if (!inneronly) { res+= '</ref>'; } if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push(refobj); } return res; }; // Make a reference to a named ref CiteTB.getNamedRef = function(refname, forinsert) { if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push( {'shorttag':true, 'refname':refname} ); } return '<ref name='+CiteTB.getQuotedString(refname)+' />'; }; // Function to load the ref list CiteTB.loadRefs = function() { if (CiteTB.refsLoaded) { return; } CiteTB.getPageText(CiteTB.loadRefsInternal); }; // Function that actually loads the list from the page text CiteTB.loadRefsInternal = function(text) { // What this does: extract first name/group extract second name/group shorttag inner content var refsregex = /< *ref(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?:\/ *>|>((?:.|\n)*?)< *\/ *ref *>)/gim; // This should work regardless of the quoting used for names/groups and for linebreaks in the inner content while (true) { var ref = refsregex.exec(text); if (ref === null) { break; } var refobj = {}; if (ref[9]) { // Content + short tag check //alert('"'+ref[9]+'"'); refobj.content = ref[9]; refobj.shorttag = false; } else { refobj.shorttag = true; } if (ref[1] !== '') { // First name/group if (ref[2]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[2]; } else if (ref[3]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[3]; } else { refobj['ref'+ref[1]] = ref[4]; } } if (ref[5] !== '') { // Second name/group if (ref[6]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[6]; } else if (ref[7]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[7]; } else { refobj['ref'+ref[5]] = ref[8]; } } CiteTB.mainRefList.push(refobj); } CiteTB.refsLoaded = true; CiteTB.setupErrorCheck(); CiteTB.setupNamedRefs(); }; // AJAX FUNCTIONS // Parse some wikitext and hand it off to a callback function CiteTB.parse = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'parse', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, prop:'text', format:'json'}, function(data) { var html = data.parse.text['*']; callback(html); }, 'json' ); }; // Use the API to expand templates on some text CiteTB.expandtemplates = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'expandtemplates', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, format:'json'}, function(data) { var restext = data.expandtemplates['*']; callback(restext); }, 'json' ); }; // Function to get the page text CiteTB.getPageText = function(callback) { var section = $("input[name='wpSection']").val(); if ( section !== '' ) { var postdata = {action:'query', prop:'revisions', rvprop:'content', pageids:mw.config.get('wgArticleId'), format:'json'}; if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { postdata.rvexpandtemplates = '1'; } $.get( mw.util.wikiScript( 'api' ), postdata, function(data) { var pagetext = data.query.pages[mw.config.get('wgArticleId').toString()].revisions[0]['*']; callback(pagetext); }, 'json' ); } else { if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { CiteTB.expandtemplates($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text(), callback); } else { callback($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text()); } } }; // Autofill a template from an ID (ISBN, DOI, PMID, URL) CiteTB.initAutofill = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-auto\-(.*?)\-(.*)\-(.*)$/.exec(elemid); var tem = res[1]; var field = res[2]; var autotype = res[3]; var id = $('#cite-'+tem+'-'+field).val(); if (!id) { return false; } var url = '//tools.wmflabs.org/reftoolbar/lookup.php?'; url+=autotype+'='+encodeURIComponent(id); url+='&template='+encodeURIComponent(tem); var s = document.createElement('script'); s.setAttribute('src', url); s.setAttribute('type', 'text/javascript'); document.getElementsByTagName('head')[0].appendChild(s); return false; }; // Callback for autofill //TODO: Autofill the URL, at least for DOI CiteTB.autoFill = function(data, template, type) { var cl = 'cite-'+template+'-'; var i,j, coauthors; $('.'+cl+'title').val(data.title); // Fill in authors if (data.authors && data.authors.length > 0) { if ($('.'+cl+'last-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'last-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'last-incr-1').val(data.authors[0][0]) $('.'+cl+'first-incr-1').val(data.authors[0][1]) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'last-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][0]) $('.'+cl+'first-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][1]) } } else if ($('.'+cl+'author-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'author-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'author-incr-1').val(data.authors[0].join(', ')) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'author-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1].join(', ')) } } else if ($('.'+cl+'last1').length != 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'last'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'last'+(i+1)).val(data.authors[i][0]); $('.'+cl+'first'+(i+1)).val(data.authors[i][1]); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else if($('.'+cl+'author1').length !== 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'author'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'author'+(i+1)).val(data.authors[i].join(', ')); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else { var authors = []; for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { authors.push(data.authors[i].join(', ')); } $('.'+cl+'authors').val(authors.join('; ')); } } if (type === 'pmid' || type === 'doi') { if (data.date && (data.fulldate || !$('.'+cl+'month').length)) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date); var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date); $('.'+cl+'date').val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } else if (!data.fulldate && $('.'+cl+'month').length && $('.'+cl+'year').length) { if (data.month) { // lookup.php sets month to false if it isn't provided $('.'+cl+'month').val( CiteTB.getOption('months')[parseInt(data.month)-1] ); } $('.'+cl+'year').val(data.year); } else { $('.'+cl+'date').val(data.date); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); if (type === 'pmid' && data.doi) { $('.'+cl+'doi').val(data.doi); } } else if (type === 'isbn') { $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'location').val(data.location); $('.'+cl+'year').val(data.year); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); } else if (type === 'url') { if (data.date) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var yearOrDate = (template === 'book') ? 'year' : 'date'; $('.'+cl+yearOrDate).val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); $('.'+cl+'isbn').val(data.isbn); $('.'+cl+'issn').val(data.issn); $('.'+cl+'doi').val(data.doi); // "en-US" isn't a valid value for the language parameter if (data.language && data.language !== 'tg-TG' ) { $('.'+cl+'language').val(data.language); } $('.'+cl+'chapter').val(data.chapter); } }; // FORM DIALOG FUNCTIONS // Add new incrementable fields CiteTB.incrementFields = function() { template = CiteTB.getOpenTemplate(); var currentrow = $(this).parents('tr')[0]; $(this).prev().css('width', '100%') $(this).detach(); var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-incr\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); group = res[2]; increments = template.incrementables[group]; fields = increments.fields; incrval = increments.val+1; template.incrementables[group].val += 1; trs = template.makeFormInner(fields, false); trs.reverse(); for (var i=0; i<trs.length; i++) { $(currentrow).after(trs[i]); } }; // fill the accessdate param with the current date CiteTB.fillAccessdate = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-date\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); var id = res[1]; var field = res[2]; var DT = new Date(); var datestr = CiteTB.formatDate(DT); $('#cite-'+id+'-'+field).val(datestr); return false; }; CiteTB.formatDate = function(DT, useday, usemonth) { if (typeof useday == "undefined") { useday = true; } if (typeof usemonth == "undefined") { usemonth = true; } var datestr = CiteTB.getOption('date format'); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate(); if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString(); if (useday) { datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); } else { datestr = datestr.replace('<date>', ''); datestr = datestr.replace('<zdate>', ''); } if (usemonth) { datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', CiteTB.getOption('months')[DT.getUTCMonth()]); } else { datestr = datestr.replace('<month>', ''); datestr = datestr.replace('<zmonth>', ''); datestr = datestr.replace('<monthname>', ''); } datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return datestr.replace(/^[ \/\-\,\.]*(.*?)[ \/\-\,\.]*$/g, "$1"); // Cleanup any dangling spaces or connectors that might result from omitting date/month }; // Function called after the ref list is loaded, to actually set the contents of the named ref dialog // Until the list is loaded, its just a "Loading" placeholder CiteTB.setupNamedRefs = function() { var names = [], i; for( i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname) { names.push(CiteTB.mainRefList[i]); } } var stuff = $('<div>'); $('#citetoolbar-namedrefs').html( stuff ); if (names.length === 0) { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-no-namedrefs')); } else { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-namedrefs-intro')); var select = $('<select id="cite-namedref-select">'); select.append($('<option value="" />').text(mw.usability.getMsg('cite-named-refs-dropdown'))); for(i=0; i<names.length; i++) { select.append($('<option />').text(names[i].refname)); } stuff.after(select); select.before('<br />'); var prevlabel = $('<div id="cite-nref-preview-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); select.after(prevlabel); prevlabel.before("<br /><br />"); prevlabel.after('<div id="cite-namedref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var parselabel = $('<span id="cite-parsed-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); $('#cite-namedref-preview').after(parselabel); parselabel.after('<div id="cite-namedref-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" id="cite-nref-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.html(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); $('#cite-namedref-parsed').after(link); $("#cite-namedref-select").on( 'change', CiteTB.namedRefSelectClick); $('#cite-nref-parse').on( 'click', CiteTB.nrefParseClick); } }; // Function to get the errorcheck form HTML CiteTB.setupErrorCheck = function() { var form = $('<div id="cite-errorcheck-heading" />').html(mw.usability.getMsg('cite-errorcheck-heading')); var ul = $("<ul id='cite-errcheck-list' />"); var test; for (var t in CiteTB.ErrorChecks) { test = CiteTB.ErrorChecks[t]; ul.append(test.getRow()); } form.append(ul); $('#citetoolbar-errorcheck').html(form); }; // Callback function for parsed preview CiteTB.fillNrefPreview = function(parsed) { $('#cite-parsed-label').show(); $('#cite-namedref-parsed').html(parsed); }; // Click handler for the named-ref parsed preview CiteTB.nrefParseClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (choice === '') { $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); return false; } $('#cite-nref-parse').hide(); for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { CiteTB.parse(CiteTB.mainRefList[i].content, CiteTB.fillNrefPreview); return false; } } }; // Click handler for the named-ref dropdown CiteTB.lastnamedrefchoice = ''; CiteTB.namedRefSelectClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (CiteTB.lastnamedrefchoice == choice) { return; } CiteTB.lastnamedrefchoice = choice; $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); if (choice === '') { $('#cite-nref-preview-label').hide(); $('#cite-namedref-preview').text(''); $('#cite-nref-parse').hide(); return; } for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { $('#cite-nref-preview-label').show(); $('#cite-namedref-preview').text(CiteTB.mainRefList[i].content); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.nrefParseClick(); } else { $('#cite-nref-parse').show(); } } } }; // callback function for parsed preview CiteTB.fillTemplatePreview = function(text) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parsed-label').show(); div.find('.cite-preview-parsed').html(text); }; // Click handler for template parsed preview CiteTB.prevParseClick = function() { var ref = CiteTB.getRef(true, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parse').hide(); CiteTB.parse(ref, CiteTB.fillTemplatePreview); }; // Show/hide the extra fields in the dialog box CiteTB.showHideExtra = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); var setting = div.find(".cite-form-status").val(); if ( setting === 'closed' ) { div.find(".cite-form-status").val('open'); div.find('.cite-extra-fields').show(1, function() { // jQuery adds "display:block", which screws things up div.find('.cite-extra-fields').attr('style', 'width:100%; background-color:transparent;'); }); } else { div.find(".cite-form-status").val('closed'); div.find('.cite-extra-fields').hide(); } }; // Resets form fields and previews // Resets form fields and previews CiteTB.resetForm = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.html(template.getForm()); }; // STRING UTILITY FUNCTIONS // Returns a string quoted as necessary for name/group attributes CiteTB.getQuotedString = function(s) { var sq = /\'/.test(s); // single quotes var dq = /\"/.test(s); // double quotes if (!sq && !dq) { // Always quotes for non-latin alphabet return '"'+s+'"'; } else if (!dq) { // Can use double quotes return '"'+s+'"'; } else if (!sq) { // Can use single quotes return "'"+s+"'"; } else { // Has double and single quotes s = s.replace(/\"/g, '\''); return '"'+s+'"'; } }; // Fix up strings for output - capitalize first char, replace underscores with spaces CiteTB.fixStr = function(s) { s = s.slice(0,1).toUpperCase() + s.slice(1); s = s.replace('_',' '); return s; }; // Escape spaces and quotes for use in HTML classes/ids CiteTB.escStr = function(s) { return s.replace(' ', '-').replace("'", "\'").replace('"', '\"'); }; // MISC FUNCTIONS // Determine which template form is open, and get the template object for it CiteTB.getOpenTemplate = function() { var dialogs = $(".ui-dialog-content.ui-widget-content:visible"); var templatename = $(dialogs[0]).find(".cite-template").val(); return CiteTB.Templates[templatename]; }; // Display the report for the error checks CiteTB.displayErrors = function(errors) { $('#cite-err-report').remove(); var table = $('<table id="cite-err-report" style="width:100%; border:1px solid #A9A9A9; background-color:#FFEFD5; padding:0.25em; margin-top:0.5em" />'); $('#editpage-copywarn').before(table); var tr; var tr1 = $('<tr style="width:100%" />'); var th1 = $('<th style="width:60%; font-size:110%" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-heading')); var th2 = $('<th style="text-align:right; width:40%" />'); var im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Gtk-stop.svg/20px-Gtk-stop.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')); var ad = $('<a id="cite-err-check-close" />').attr('href', '#'); ad.append(im); th2.append(ad); tr1.append(th1).append(th2); table.append(tr1); $('#cite-err-check-close').on('click', function() { $('#cite-err-report').remove(); }); if (errors.length === 0) { tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td = $('<td style="text-align:center; margin:1.5px;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-empty')); tr.append(td); table.append(tr); return; } for(var e in errors) { var err = errors[e]; tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td1 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:60%" />').html(err.err); var td2 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:40%" />').html(mw.usability.getMsg(err.msg)); tr.append(td1).append(td2); table.append(tr); } }; } // End of code loaded only on edit d4l26bvl3d72ha2mzvr0vgu6wbfj8ch 8 210515 1491910 1009083 2026-11-02T19:49:49Z Maintenance script 12368 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1491910 javascript text/javascript // ____________________________________________________________________________________________ // | | // | Перенесено из | // | https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-refToolbar.js&oldid=69451068 | // |____________________________________________________________________________________________| // var numforms = 0; var wikEdAutoUpdateUrl; // Toolbar buttons var addOldToolbarButton = function() { var $toolbar = $( '#gadget-toolbar' ); if ( !$toolbar.length ) { $toolbar = $( '#toolbar' ); } $( '<div>' ) .addClass( 'mw-toolbar-editbutton' ) .attr( 'alt', 'Добавить шаблон цитирования' ) .attr( 'title', 'Добавить шаблон цитирования' ) .css( 'background-image', 'url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Button_easy_cite.png)' ) .appendTo( $toolbar ) .on( 'click', refbuttons ); }; var addNewToolbarButton = function() { $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'main', 'group': 'format', 'tools': { 'reftools': { label: 'Добавить шаблон цитирования', type: 'button', icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/WikiEditor_Cite.svg/26px-WikiEditor_Cite.svg.png', action: { type: 'callback', execute: function() { refbuttons(); } } } } } ); }; if ( $.inArray( mw.config.get( 'wgAction' ), [ 'edit', 'submit' ] ) !== -1 ) { mw.loader.using( 'user.options', function () { if ( mw.user.options.get( 'usebetatoolbar' ) === 1 ) { if ( mw.user.options.get( 'showtoolbar' ) === 1 ) { $.when( mw.loader.using( ['ext.wikiEditor', 'schema.Edit'] ), $.ready ).then( addNewToolbarButton ); } } else { mw.loader.using( 'mediawiki.toolbar', function() { $( addOldToolbarButton ); }); } } ); } function refbuttons() { if ( ! $('#citeselect').length ) $('#editform').prepend( '<div id="citeselect">'+ '<input type=button value="Web" onclick="citeWeb()" />'+ '<input type=button value="News" onclick="citeNews()" />'+ '<input type=button value="Книга" onclick="citeBook()" />'+ '<input type=button value="Статья" onclick="citeJournal()" />'+ '<input type=button value="Именованные сноски" onclick="citeNamedRef()" />'+ '<input type=button value="Поиск ошибок" onclick="dispErrors()" />'+ '<input type=button value="Отмена" onclick="hideInitial()" /></div>') else $('#citeselect').toggle() } function hideInitial() { document.getElementById('citeselect').style.display = 'none'; oldFormHide(); } function oldFormHide() { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } if (document.getElementById('errorform') != null) { document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); } } function getTime() { var time = new Date(); var nowdate = time.getUTCDate(); if (nowdate<10) { nowdate = "0"+ nowdate.toString(); } var nowmonth = time.getUTCMonth()+1; if (nowmonth<10) { nowmonth = "0"+ nowmonth.toString(); } var nowyear = time.getUTCFullYear(); newtime = nowyear + '-' + nowmonth + '-' + nowdate; return (newtime); } function citeWeb() { citeNewsWeb("cite web"); } function citeNews() { citeNewsWeb("cite news"); } function citeNewsWeb(templatename) { oldFormHide(); template = templatename; var legend; if (template == "cite web") { legend = "Ссылка на источник из интернета"; } else { legend = "Ссылка на новостной источник"; } newtime = getTime(); numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>'+legend+'</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;URL: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="title">&nbsp;Заголовок: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="title"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="last">&nbsp;Фамилия: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="last"></td>'+ '<td width="120"><label for="first">&nbsp;Имя: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="first"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="author">&nbsp;Автор: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="author"></td>'+ '<td width="120"><label for="coauthors">&nbsp;Соавторы: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="coauthors"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="quote">&nbsp;Цитата: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="quote"></td>'+ '<td width="120"><label for="date">&nbsp;Дата публикации: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="date"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="work">&nbsp;Работа: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="work"></td>'+ '<td width="120"><label for="publisher">&nbsp;Издатель: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="publisher"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="format">&nbsp;Формат: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="format"></td>'+ '<td width="120"><label for="description">&nbsp;Описание: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="description"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pages">&nbsp;Страницы: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pages"></td>'+ '<td width="120"><label for="lang">&nbsp;Язык: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="lang"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="accessdate">&nbsp;Дата проверки: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="accessdate" value="'+ newtime +'"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Имя сноски: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="archiveurl">&nbsp;Архивная копия: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="archiveurl"></td>'+ '<td width="160"><label for="archivedate">&nbsp;Дата архивной копии: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="archivedate"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Добавить" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function citeBook() { oldFormHide(); template = "книга"; numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Ссылка на книгу</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="автор">&nbsp;Автор: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="автор"></td>'+ '<td width="120"><label for="часть">&nbsp;Часть: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="часть"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="заглавие">&nbsp;Заглавие: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="заглавие"></td>'+ '<td width="120"><label for="оригинал">&nbsp;Оригинал: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="оригинал"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="ссылка">&nbsp;Ссылка: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="ссылка"></td>'+ '<td width="120"><label for="ответственный">&nbsp;Ответственный: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="ответственный"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="издание">&nbsp;Издание: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="издание"></td>'+ '<td width="120"><label for="место">&nbsp;Место: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="место"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="издательство">&nbsp;Издательство: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="издательство"></td>'+ '<td width="120"><label for="год">&nbsp;Год: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="год"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="том">&nbsp;Том: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="том"></td>'+ '<td width="120"><label for="серия">&nbsp;Серия: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="серия"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="страницы">&nbsp;Страницы: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="страницы"></td>'+ '<td width="120"><label for="страниц">&nbsp;Страниц всего: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="страниц"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pages">&nbsp;Pages: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pages"></td>'+ '<td width="120"><label for="allpages">&nbsp;All Pages: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="allpages"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="isbn">&nbsp;ISBN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="isbn"></td>'+ '<td width="120"><label for="тираж">&nbsp;Тираж: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="тираж"></td></tr>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Имя сноски: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Добавить" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function citeJournal() { oldFormHide(); template = "статья"; numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Ссылка на статью</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="автор">&nbsp;Автор: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="автор"></td>'+ '<td width="120"><label for="заглавие">&nbsp;Заглавие: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="заглавие"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="оригинал">&nbsp;Оригинал: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="оригинал"></td>'+ '<td width="120"><label for="ссылка">&nbsp;Ссылка: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="ссылка"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="язык">&nbsp;Язык: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="язык"></td>'+ '<td width="120"><label for="автор издания">&nbsp;Автор издания: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="автор издания"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="издание">&nbsp;Издание: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="издание"></td>'+ '<td width="120"><label for="тип">&nbsp;Тип: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="тип"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="место">&nbsp;Место: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="место"></td>'+ '<td width="120"><label for="издательство">&nbsp;Издательство: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="издательство"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="год">&nbsp;Год: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="год"></td>'+ '<td width="120"><label for="том">&nbsp;Том: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="том"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="выпуск">&nbsp;Выпуск: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="выпуск"></td>'+ '<td width="120"><label for="номер">&nbsp;Номер: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="номер"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="страницы">&nbsp;Страницы: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="страницы"></td>'+ '<td width="120"><label for="issn">&nbsp;ISSN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="issn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="isbn">&nbsp;ISBN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="isbn"></td>'+ '<td width="120"><label for="doi">&nbsp;DOI: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="doi"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="pmid">&nbsp;PMID: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="pmid"></td>'+ '<td width="120"><label for="bibcode">&nbsp;Bibcode: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="bibcode"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="arXiv">&nbsp;arXiv: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="arXiv"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Имя сноски: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" tabindex=1 style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Добавить" onClick="addcites()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function addcites(template) { cites = document.getElementById('citediv'+numforms).getElementsByTagName('input'); var citebegin = '<ref'; var citename = ''; var citeinner = ''; for (var i=0; i<cites.length-1; i++) { if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id != "template") { citeinner += "|" + cites[i].id + "=" + cites[i].value.replace(/\|/g, '{{!}}'); } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id == "refname" && cites[i].id != "template") { citebegin += ' name="' + cites[i].value + '"'; } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id == "template") { citename = '>{{' + cites[i].value; } } cite = citebegin + citename + citeinner + "}}</ref>"; $('#wpTextbox1') .textSelection('encapsulateSelection', {'peri':cite}) .focus(); document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } function getNamedRefs(calls) { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } text = document.getElementById('wpTextbox1').value; var regex; if (calls) { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?\/ *?>/gi //' } else { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?>/gi //' } var namedrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { ref = regex.exec(text); if(ref != null){ if (ref[5]) { namedrefs[i] = ref[5]; } else if (ref[3]) { namedrefs[i] = ref[3]; } else { namedrefs[i] = ref[6]; } i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return namedrefs; } function citeNamedRef() { namedrefs = getNamedRefs(false); if (namedrefs == '') { oldFormHide(); numforms++; out = '<div id="citediv'+numforms+'"><fieldset>'+ '<legend>Сноски в тексте</legend>В тексте отстутствуют именованные сноски (<tt>&lt;ref name="Name"&gt;</tt>)</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += out; } else { oldFormHide(); numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Сноски в статье</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<tr><td><label for="namedrefs">&nbsp;Именованные сноски:</label></td>'+ '<td><select name="namedrefs" id="namedrefs">'; for (var i=0;i<namedrefs.length;i++) { form+= '<option value="'+namedrefs[i]+'">'+namedrefs[i]+'</option>'; } form+= '</select>'+ '</td></tr></table>'+ '<input type="button" value="Добавить" onClick="addnamedcite()">'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } } function addnamedcite() { name = document.getElementById('citediv'+numforms).getElementsByTagName('select')[0].value; ref = '<ref name="'+name+'"/>'; $('#wpTextbox1') .textSelection('encapsulateSelection', {'peri':ref}) .focus(); document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } function getAllRefs() { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } text = document.getElementById('wpTextbox1').value; regex = /< *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?>((.|\n)*?)< *?\/? *?ref *?>/gim //" var allrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { ref = regex.exec(text); if(ref != null){ if (ref[0].search(/[^\s]{150}/) != -1) { ref[0] = ref[0].replace(/\|([^\s])/g, "| $1"); } ref[0] = ref[0].replace(/</g, "&lt;"); ref[0] = ref[0].replace(/>/g, "&gt;"); allrefs[i] = ref[0]; i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return allrefs; } function NRcallError(namedrefs, refname) { for (var i=0; i<namedrefs.length; i++) { if (namedrefs[i] == refname) { return true; } } return false; } function errorCheck() { var allrefs = getAllRefs(); var allrefscontent = new Array(); var samecontentexclude = new Array(); var sx=0; var templateexclude = new Array(); var tx=0; var skipcheck = false; var namedrefcalls = getNamedRefs(true); for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { allrefscontent[i] = allrefs[i].replace(/&lt; *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?&gt;((.|\n)*?)&lt; *?\/? *?ref *?&gt;/gim, "$8"); //" } var namedrefs = getNamedRefs(false); var errorlist = new Array(); var q=0; unclosed = document.getElementById('unclosed').checked; samecontent = document.getElementById('samecontent').checked; templates = false //templates = document.getElementById('templates').checked; repeated = document.getElementById('repeated').checked; undef = document.getElementById('undef').checked; for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { if (allrefs[i].search(/&lt; *?\/ *?ref *?&gt;/) == -1 && unclosed) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Unclosed <tt>&lt;ref&gt;</tt> tag</td></tr>'; q++; } if (samecontent) { for (var d=0; d<samecontentexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == samecontentexclude[d]) { skipcheck = true; } } var p=0; while (p<allrefs.length && !skipcheck) { if (allrefscontent[i] == allrefscontent[p] && i != p) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefscontent[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Несколько сносок имеют одинаковое содержание, вместо этого надо использовать <a href="//ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Сноски#Повторное_использование_одной_и_той_же_сноски">именованные сноски</a></td></tr>'; q++; samecontentexclude[sx] = allrefscontent[i] sx++; break; } p++; } skipcheck=false; } if (templates) { if (allrefscontent[i].search(/\{\{cite/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{citation/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{Comic (book|strip) reference/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{Editorial cartoon reference/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{harv/i) == -1) { for (var x=0; x<templateexclude.length; x++) { if (allrefscontent[i] == templateexclude[x]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Does not use a <a href="//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citation_templates">citation template</a></td></tr>'; q++; templateexclude[tx] = allrefscontent[i]; tx++; } skipcheck = false; } } } if (repeated) { var repeatnameexclude = new Array(); var rx=0; for (var k=0; k<namedrefs.length; k++) { for (var d=0; d<repeatnameexclude.length; d++) { if (namedrefs[k] == repeatnameexclude[d]) { skipcheck = true; } } var z=0; while (z<namedrefs.length && !skipcheck) { if (namedrefs[k] == namedrefs[z] && k != z) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefs[k]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Повторяющиеся сноски с одинаковым <a href="//ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Сноски#Повторное_использование_одной_и_той_же_сноски">именем</a></td></tr>'; q++; repeatnameexclude[rx] = namedrefs[z]; rx++; break; } z++; } skipcheck = false; } } if (undef) { var undefexclude = new Array(); var ux=0; for (var p=0; p<namedrefcalls.length; p++) { for (var d=0; d<undefexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == undefexclude[d]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { if (!NRcallError(namedrefs, namedrefcalls[p])) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefcalls[p]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%"><a href="//ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Сноски#Повторное_использование_одной_и_той_же_сноски">Именованная сноска</a> используется, но её текст не задан</td></tr>'; q++; undefexclude[ux] = namedrefs[p]; ux++; } } skipcheck = false; } } if (q > 0) { return errorlist; } else { return 0; } } function dispErrors() { oldFormHide(); form = '<div id="errorform"><fieldset>'+ '<legend>Поиск ошибок</legend>'+ '<b>Искать:</b><br/>'+ '<input type="checkbox" id="unclosed" /> Незакрытые теги <tt>&lt;ref&gt;</tt><br/>'+ '<input type="checkbox" id="samecontent" /> Сноски с одинаковым содержанием<br/>'+ '<input type="checkbox" id="repeated" /> Множественные сноски с одинаковым именем<br/>'+ '<input type="checkbox" id="undef" /> Пустые именнованные сноски<br/>'+ '<input type="button" id="errorchecksubmit" value="Искать выбранные ошибки" onclick="doErrorCheck()"/>'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } function doErrorCheck() { var errors = errorCheck(); document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); if (errors == 0) { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } numforms++; out = '<div id="citediv'+numforms+'"><fieldset>'+ '<legend>Поиск ошибок</legend>Ошибки не найдены.</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += out; } else { if (numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+numforms).style.display = 'none'; } numforms++; form = '<div id="citediv'+numforms+'">'+ '<fieldset><legend>Поиск ошибок</legend>'+ '<table border="1px">'; for (var i=0; i<errors.length; i++) { form+=errors[i]; } form+= '</table>'+ '</fieldset></div>'; document.getElementById('citeselect').innerHTML += form; } } g753vpqplen43ktfu0lih7t665l3jr1 0 215010 1491903 1397886 2026-11-02T19:20:08Z Hamid Hassani 11828 ном ба форсӣ 1491903 wikitext text/x-wiki {{Адиб |навъи фаъолият = {{шоир|}} }} '''Камолуддин Биноӣ''' ({{lang-fa|کمال‌الدین بنایی}}; номи комил ''Камолуддин Шералӣ ибни Муҳаммади Сабз'' ({{lang|fa|کمال‌الدین شیرعلی محمد بن سبز}}), [[1453]], [[Ҳирот]] — [[1512]], [[Насаф]], Қаршии ҳозира) — {{шоир}}, [[хушнавис]], [[таърихнигор]] ва [[мусиқидон]]и тоҷик. == Зиндагинома == Дар ҷавонӣ илмҳои замонашро аз худ карда, ба ҳалқаи адабии Абдурраҳмони Ҷомӣ ва Алишери Навоӣ роҳ ёфт. Соли 1487 ба Табрез рафта, ба хидмати дарбори Султон Яъқуб (ҳукмр. 1479—1590) даромад; бо [[Дарвеши Деҳакӣ]] вохӯрда, бо Қозӣ Исо, ки сарвари адибони он кишвар буд, дӯстӣ пайдо кард. Дар Табрез асосан бо мутолиаи китоб ва ҷамъоварии маълумот барои навиштани маснавии машҳураш «Беҳрӯзу Баҳром» машғул буд. Соли 1491 Биноӣ ба Ҳирот баргашт. Соли 1495 ба Самарқанд омада, бо Бобур шинос мешавад. Баъди ба дасти Шайбониён гузаштани Самарқанд (1500) дар дарбори Муҳаммади Шайбонихон обрӯ ва нуфузи Биноӣ ба дараҷае будааст, ки Шайбонихон навиштани воқеаҳои лашкаркашии худро ба ӯ супурдааст. Биноӣ дар ин дарбор на фақат чун таърихнигори бомаҳорат ва шоир, балки чун донандаи амалия ва назарияи шеъри туркӣ низ эътироф мешавад. Соли 1510, пеш аз Ҳиротро забт кардани Исмоили Сафавӣ (ҳукмр. 1502—1524), Биноӣ зодгоҳи худро тарк карда, чанде дар Насаф зиндагӣ мекунад. Соли 1512 лашкари Исмоили Сафавӣ бо сардории Наҷми Сонӣ аз дарёи Ому гузашта, бисёр мавзеъҳои Мовароуннаҳрро талаву тороҷ кард ва дар Насаф қатли ом фармуд, ки дар ин миён Биноӣ ҳам кушта шуд. == Эҷодиёт == Биноӣ адиби пурмаҳсул аст. Вай соҳиби се девон (яке бо тахаллуси «Ҳолӣ» ва дутояш бо тахаллуси «Биноӣ»), се маснавӣ, қасидаҳои зиёд, як сафарномаи насрӣ, чанд рисола оид ба мусиқӣ буд. Дар байни осори ӯ «Беҳрӯзу Баҳром», қасидаи «Маҷмаъ-ул-ғароиб», рисолаҳои таърихии «Шайбонинома» ва «Футуҳоти хонӣ» шуҳрати бештаре пайдо кардаанд. Ӯ дар мусиқӣ оҳангҳои «Нуҳранг» ва «Савтуннақш»-ро эҷод кардааст. Девонҳои Биноӣ аз ғазалу қитъа ва рубоиву қасида иборат буда, дар якҷоягӣ тақр. 10 ҳазор байтро ташкил мекунанд. Ғазалу рубоӣ ва қитъаҳои ӯ асосан дар мавзӯъҳои анъанавианд. Дар ғазал равияи Саъдӣ, Хусрави Деҳлавӣ ва Ҳофизро пеш гирифтааст: {{иқтибоси академикӣ|<poem> Мардуми чашмам ба қасди ашки гулгуни мананд, Рӯи он мардум сияҳ, к-андар пайи хуни мананд. </poem>}} Худи Биноӣ муътақид аст, ки ашъори ӯ саҳли мумтанеъ аст (Ҳаст ашъори Биноӣ ҷумла саҳли мумтанеъ, — Гӯӣ осонаш, валекин нест осон гуфтанаш). «Маҷмаъ-ул-ғароиб» қасидаи тӯлоние буда, солҳои 1498—1499 дар Самарқанд эҷод шудааст. Аз ин қасида, ки ҳаҷмашро 501—876 байт ривоят мекунанд, 114 байт боқист. Он аҳаммияти тарҷумаиҳолӣ дошта, муқаддимаи он ба лаҳҷаи тоҷикони Ҳирот аст. «Беҳрӯзу Баҳром» дар баҳри хафифи мусаддаси махбуни мақтуъи мусаббағ навишта шуда, номи пурраи он «Достони Беҳрӯзи оқибатфирӯз ва Баҳроми нуҳуссатанҷом» аст ва нусхаҳои мукаммали таҳрири охирини он дар ҳудуди 7700 байтанд. Биноӣ ба таълифи маснавии мазкур охири солҳои 80 садаи XV шурӯъ карда, онро солҳои 1506—1507 анҷом додааст. Биноӣ дар ин маснавӣ ба василаи саргузашти Беҳрӯз, ки намунаи инсони дорои ахлоқи ҳамида ва Баҳром, ки таҷассуми ахлоқи замима аст ва ҳар ду ба Гулчеҳра ном духтари зебоҷамоле ошиқанд, доир ба масъалаҳои муҳимтарини ахлоқи инсонӣ сухан ронда, ҷоҳпарастиву кибр, ситезакориву кинадорӣ, ғазабу бухл, ҳасаду ғайбат, дурӯғу мастӣ, шикампарастиву серхобӣ ва монанди инро мазаммат карда, адлу дод, афву каримӣ ва дигар хислатҳои неки одамиро тарғиб менамояд. Ин масъалаҳо дар 20 боб баён шудаанд. Дар «Беҳрӯзу Баҳром» инчунин доир ба 32 нафар шахсони таърихӣ, аз қабили Абдурраҳмони Ҷомӣ, Алишери Навоӣ, Қозӣ Исо, Абдулғафури Лорӣ, Низомулмулк, Суфӣ Халил, Уқлидусу Буқрот, Анушервону Бузургмеҳр, Саъдуддини Тафтозониву Саъдии Шерозӣ ҳикоятҳое меорад, ки аҳаммияти таърихӣ доранд. «Шайбонинома» аз таърихи зиндагӣ ва лашкаркашиҳои Муҳаммади Шайбонӣ ривоят карда, бо насри омехта ба назм таълиф гардидааст ва воқеаҳои тақр. то соли 1505-ро фаро мегирад. «Футуҳоти хонӣ» низ дар хусуси «кишваркушоиҳои» Муҳаммади Шайбонӣ ва таърихи хонадони ӯ маълумот дода, бо баёни воқеаҳои соли 1505 поён меёбад. Ин ду асар якдигарро пурра карда, доир ба вазъи умумии давлатҳои Мовароуннаҳру Хуросон ва Эрону Озарбойҷон, задухӯрдҳои байниякдигарӣ ва кашмакашҳои дохилӣ аз сарчашмаҳои муҳимтарин ба ҳисоб рафта, дар онҳо Биноӣ назари худро дар бораи тарзи давлатдорӣ, адлу дод ва масъалаҳои ахлоқӣ низ баён кардааст. Академик А. Мирзоев кошиф, муҳаққиқ ва тарғиботгари эҷодиёти Биноӣ буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Мирзоев А. М. Биноӣ. Сталинобод, 1958; * Мирзоев А. М. Камал ад-дин Бинаи. М., 1976. == Сарчашма == * {{ЭМТ|Биноӣ|2|муаллиф=А. Афсаҳзод, А. Сатторзода}} h82tutpeums5p0edzdo6tn2kutt8rdb 3 227625 1491995 1059866 2026-11-03T09:41:47Z Cabayi 15749 Cabayi moved page [[Баҳси корбар:Anirudh Emani]] to [[Баҳси корбар:Anikingos]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Anirudh Emani|Anirudh Emani]]" to "[[Special:CentralAuth/Anikingos|Anikingos]]" 1059866 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед/чаҳорчӯба |welcomeHeader=Хуш омадед ба Википедиаи Тоҷикӣ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}! |firstStepsTitle=Роҳнамои қадамҳои аввалин |firstStepsText=[[Image:Heckert GNU white.svg|left|60px|thumb|]] Акнун Шумо метавонед на фақат мақолаҳоро дар Википедиа хонед, боз Шумо метавонед мақолаҳоро вироиш кунед ва ё мақолаи худро ба Википедиа ирсол кунед. Барои дар Википедиа чӣ тавр мақола навиштан аз [[Википедиа:Барои_навкорон|ин ҷо]] бинед. Муҳтавои Википедиа таҳти иҷозаномаи [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) ва иҷозаномаи [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html GFDL] дастрас аст. Шумо метавонед бо литсензияи GFDL дар [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html инҷо] ва [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) шинос шавед. * [[Википедиа:Роҳнамои намуд]] * [[Википедиа:Ҳуқуқи муаллиф]] |helpTitle=Ёрӣ |helpText=Иттилооти бештарро метавонед дар [[Википедиа:Вуруди корбарон|вуруди корбарон]] пайдо намоед. Шумо боз метавонед саволҳои худро дар ин ҷо нависед '''[[Роҳнамо:Мундариҷа|Роҳнамо]]''' ё дар канали [[w:Wikipedia:IRC tutorial|IRC]] [[irc:wikipedia-tg|#wikipedia-tg]] ([http://java.freenode.net//index.php?channel=wikipedia-tg бевосита аз дигарон бипурсед]). Инчунин шумо метавонед бо яке аз [[Википедиа:Мудирон|мудирон]] дар тамос бошед ё дар саҳифаи баҳси яке аз онҳо саволи худро нависед. |tipsTitle=Чизҳои хуб ва роҳнамоиҳо |tipsText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Ба саҳифаи корбарии худ қуттиҳо забонҳоро гузоред ва сатҳи дониши забондонии худро ба дигарон муайян кунед. * Дар вақти дар саҳифаи баҳси корбарон саволеро навишта бо илова кардани &#126;&#126;&#126;&#126; дар охири савол имзои худро гузоред. * Бисёр мақолаҳои Википедиа нопурра мебошад, агар мақолаи нопурраеро дарёфт кардед, пайванди вироишро дар болои он мақола пахш кунед, баъд як аз ин рамзҳои зеринро <nowiki>{{stub}}</nowiki> ё <nowiki>{{ҷавона}}</nowiki> ба матн илова карда, саҳифаро захира кунед. |mistakeTitle=Ба хатогие роҳ додед ё дучор шудед? |mistakeText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Агар ягон хатогиеро дар мақолае пайдо кардед, метавонед дар боло пайванди Вироишро пахш карда хатогиро бартараф кунед ва саҳифаро захира кунед. * Агар ба ягон хатогие роҳ додед ва ё унвони ягон мақоларо хато навиштед. Бо яке аз мудирон дар тамос шавед. * Агар ду мақолаи монандеро пайдо кардед, лутфан яке аз онҳоро холи карда масири онро ба дигар тағйир диҳед. * Агар мақолае бо забони ғайри тоҷикиро дарёфт кардед, лутфан вироишро пахш карда дар боло <nowiki>{{тарҷума}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. * Агар мақолаи бемазмунро дарёфт кардед, лутфан вироишро дар боло пахш карда дар болои саҳифа <nowiki>{{delete}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. Баъд яке аз мудирон он мақоларо баррасӣ карда дар ҳолати зарури онро ҳазв ё вироиш хоҳанд кард. |feedbackText=(P.S. Барои ин паём мехоҳед [[Википедиа баҳс:Гузориши Хуш омадед|пешниҳоди]] худро нависед?) |lang=en }} --[[File:Robot icon.svg|26px]] [[User:SamakBot|'''<span style="color:#ff5722">Samak</span><span style="color:#666565">Bot</span>''']] ^{[[Баҳси_корбар:SamakBot|'''Talk''']]} 22:47, 21 Декабри 2019 (UTC) 0y91u0x0a0xa0p8quzrwv080fjiz8s9 0 275257 1492001 1454303 2026-11-03T10:08:27Z Makenzis 22662 1492001 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #DDFFDD |ном = {{Парчами Литва}} «Кауно Жальгирис» |таъсис = [[2004]] «Спирис» |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи футболи «Кауно Жальгирис» |лақаб = |майдон = «Кауно Жальгирис», [[Каунас]] |ғунҷоиш = 500 |президент = {{расми парчам|Литва}} Мантас Калниетис |мураббӣ = |капитан = {{расми парчам|Литва}} ? |сарпараст = |мусобиқа = '''[[ТОПЛИГА]]'''<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> |мавсим = 2026 |мавқеъ = '''1.''' |сайт = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris zalgiris.lt] |pattern_la1=_zalgiris1819h |pattern_b1=_zalgiris1819h |pattern_ra1=_zalgiris1819h |pattern_sh1 =_zalgiris1819h |pattern_so1 =_zalgiris1819h |leftarm1=008800 |body1=008800 |rightarm1=008800 |shorts1=008800 |socks1=008800 |pattern_la2=_garbarnia1819h |pattern_b2=_garbarnia1819h |pattern_ra2=_garbarnia1819h |pattern_sh2=_pristinha1718a |pattern_so2=_alaves1617a |leftarm2=F5F5F5 |body2=F5F5F5 |rightarm2=F5F5F5 |shorts2=F5F5F5 |socks2=008800 }} '''«Кауно Жальгирис»''' (номи пурра:''Клуби футболи «Кауно Жальгирис»'') — бошгоҳи [[Футбол]] [[Каунас]]; яке аз дастаҳои маъруфи футболи [[Литва]], чемпиони кунунии лигаи олии Чемпионати Литва. == Таъсис ва таърихи клуб == <...> === Рангҳои бошгоҳ === {| border="1" cellspacing="0" |- | style="background:Green;color:White;padding:2em" |'''Кауно Жальгирис''' | style="background:White;color:Green;padding:2em" |'''Кауно Жальгирис''' |} == Мавсими (2004—...) == ;2004—2016 — «Спирис» {|class="wikitable" ! Мавсими ! Див. ! лига ! Мавқеъ ! Эзоҳ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |} ;ФК Каунo Жальгирис {|class="wikitable" ! Мавсими ! Див. ! лига ! Мавқеъ ! Эзоҳ |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#deb678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Сайти расмии бошгоҳ] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Литва]] lak4of0r93fvcbwbjcmy7udkf92ksxx 1492002 1492001 2026-11-03T10:08:44Z Makenzis 22662 /* Мавсими (2004—...) */ 1492002 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #DDFFDD |ном = {{Парчами Литва}} «Кауно Жальгирис» |таъсис = [[2004]] «Спирис» |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи футболи «Кауно Жальгирис» |лақаб = |майдон = «Кауно Жальгирис», [[Каунас]] |ғунҷоиш = 500 |президент = {{расми парчам|Литва}} Мантас Калниетис |мураббӣ = |капитан = {{расми парчам|Литва}} ? |сарпараст = |мусобиқа = '''[[ТОПЛИГА]]'''<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> |мавсим = 2026 |мавқеъ = '''1.''' |сайт = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris zalgiris.lt] |pattern_la1=_zalgiris1819h |pattern_b1=_zalgiris1819h |pattern_ra1=_zalgiris1819h |pattern_sh1 =_zalgiris1819h |pattern_so1 =_zalgiris1819h |leftarm1=008800 |body1=008800 |rightarm1=008800 |shorts1=008800 |socks1=008800 |pattern_la2=_garbarnia1819h |pattern_b2=_garbarnia1819h |pattern_ra2=_garbarnia1819h |pattern_sh2=_pristinha1718a |pattern_so2=_alaves1617a |leftarm2=F5F5F5 |body2=F5F5F5 |rightarm2=F5F5F5 |shorts2=F5F5F5 |socks2=008800 }} '''«Кауно Жальгирис»''' (номи пурра:''Клуби футболи «Кауно Жальгирис»'') — бошгоҳи [[Футбол]] [[Каунас]]; яке аз дастаҳои маъруфи футболи [[Литва]], чемпиони кунунии лигаи олии Чемпионати Литва. == Таъсис ва таърихи клуб == <...> === Рангҳои бошгоҳ === {| border="1" cellspacing="0" |- | style="background:Green;color:White;padding:2em" |'''Кауно Жальгирис''' | style="background:White;color:Green;padding:2em" |'''Кауно Жальгирис''' |} == Мавсими (2004—...) == ;2004—2016 — «Спирис» {|class="wikitable" ! Мавсими ! Див. ! лига ! Мавқеъ ! Эзоҳ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |} ;ФК Каунo Жальгирис {|class="wikitable" ! Мавсими ! Див. ! лига ! Мавқеъ ! Эзоҳ |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#deb678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Сайти расмии бошгоҳ] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Литва]] laraj9aq72eaomjz885yavxo17yudt0 0 278263 1491911 1435026 2026-11-02T20:04:08Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491911 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Бурак Озчивит |номи аслӣ = {{lang-tr|Burak Özçivit}} |тасвир =Burak Özçivit 2023.jpg |бар = |тавсифи тасвир = Бурак Озчивит соли 2019 |ном ҳангоми таваллуд = Burak Özçivit |таърихи таваллуд = 24.12.1984 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Сариер}}, [[Вилояти Истанбул|Истанбул]], [[Туркия]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Туркия}} |касб = [[ҳунарпеша]], [[Мудел (шахс)|мудел]] |солҳои фаъолият = 2003-2007 (мудел) <br> 2006-то ҳол (ҳунарпеша) |самт = [[телевизион]]<br>[[синамо]] |мукофотҳо = }} '''Бурак Озчивит''' ({{lang-tr|Burak Özçivit}}); тав. [[24 декабр]]и [[1984]], [[Сариер]], [[Вилояти Истанбул|Истанбул]], [[Туркия]]) — [[ҳунарпеша]] ва [[мудел (шахс)|мудели]] [[Туркия|турк]]. == Зиндагинома == Бурак Озчивит 24 декабри соли 1984 дар ноҳияи [[Сариер]]и [[вилояти Истанбул]] таваллуд шудааст. Сардори оила Булент Озчивит соҳиби як тарабхонаи хурди анъанавӣ буд, ки ба меҳмонон ва сокинони шаҳр хидмат мекард. Модар Ҷейҳан Озчивит ба нигоҳубини хона ва тарбияи Бурак ва хоҳари калониаш Бурҷун машғул буд. Дар хурдсолӣ Бурак кӯдаки хеле ором буд ва ба модараш мушкилоти зиёд надод. Вай тамоми рӯз дар телевизор филмҳои тасвирӣ тамошо мекард ва худро дар шакли қаҳрамонҳои афсонавӣ тасаввур мекард. Бузург шуда, Бурак ба варзиш шавқ пайдо кард ва тамоми вақти холии худро дар толори варзишӣ ва дар майдони футбол мегузаронд. Дар наврасӣ, ӯ ва оилааш ба шаҳри [[Истамбул]] кӯчиданд, ки дар он ҷо барои ҷавон дурнамои нав кушода шуд. Ӯ пас аз хатми мактаби миёна дар шуъбаи [[синамо]], санъати тасвирӣ ва аксбардории [[Донишгоҳи Мармара]]и Истанбул дохил шуда бо муваффақият онро хатм кардааст. Аз соли 2003 то 2007 дар соҳаи [[мудел (шахс)|муделӣ]] кор кардааст. Соли 2003 ба мукофоти беҳтарин мудели Туркия ва соли 2005 дар озмуни беҳтарин модели ҷаҳон ҷои дуюмро гирифт. == Фаъолият == Бурак Озчивит аввалин нақши хурди худро дар [[триллер]]и ''Eksi 18'' бозид. Пас аз як сол, ба ӯ нақши калидӣ дар мелодрамаи мазҳакавии «Zoraki Koca» (Шавҳари маҷбурӣ)-ро пешниҳод карданд. Вай инчунин дар филми даҳшатангези “Musallat” (Сироятёфта), силсилафилмҳои мазҳакавии "Хонаи оилавӣ" (Baba Ocağı), драмаи психологии "Хиёнат" (İhanet) ва силсилафилми наврасии "Розҳои хурд" (Küçük Sırlar) нақш офаридааст. Ҳунарпеша дар силсилафилми таърихӣ ва биографии "[[Асри муҳташам]]", ки дар он нақши Малкочоғлу Балӣ Бойро офаридааст, хеле муваффақ шудааст. Қаҳрамони асосиро дар ин силсилафилм [[Холид Эрганҷ]] бозидааст. Нақши навбатии Бурак ӯро дар тамоми ҷаҳон машҳур сохт. Ин версияи нави достони классикии "Çalıkuşu" буд, ки дар он ҳунарпеша нақши қаҳрамони асосӣ - Комронро ва ҷуфти ӯро ҳамсари ояндааш [[Фахрия Эвҷан]] бозидаанд. Ҳунарпеша барои сабти навбати зиёд интизор нашул, зеро мухлисони тамоми дунё аз Бурак Озчивит филмҳои нав ва навро талаб мекарданд. Ба ӯ нақши асосӣ дар мелодрамаи "Ишқ монанди ту аст" (Aşk Sana Benzer) пешниҳод намуданд, худи ҳамон сол соли 2015 ҳунарпеша дар силсилфилми дигари туркӣ, қиссаи румонтикии "Ишқи сиёҳ" (Kara Sevda), ки қариб дар тамоми дунё намоиш дода шуд, нақши асосиро соҳиб шуд. Нақши асосии зан дар ин расм ва маҳбуби қаҳрамон Буракро [[Наслихон Атогул]] иҷро кардааст. Сарфи назар аз он, ки ҳунарпешаҳо эҳсосоти ошиқонаро дар экран тасвир мекунанд, дар ҳаёти Бурак ва Наслихон шиддатҳо баста буданд, ки дар ниҳоят ба хусумати ошкоро табдил ёфтанд. Дар аввал ҳунарпешаҳо муносибатҳои дӯстонаро нигоҳ медоштанд ва кӯшиш мекарданд, ки бо оилаҳо дӯстӣ кунанд, аммо тадриҷан муносибатҳо бад шуданд. Тибқи овозаҳо, бӯсаи саҳнавии онҳо, ки боиси рашки дӯстписари Наслихон Атогул гардид, сабаби муноқиша шудааст. Бурак Озчивит бахшиш пурсид, аммо ин вазъро наҷот надод. Ҳангоми наворбардорӣ ҳунарпешаҳо бо ҳам суҳбат намекунанд ва кӯшиш мекунанд, ки ҳар вақте ки имконпазир аст, алоҳида нақшофарӣ кунанд. Моҳи январи соли 2016 иловае нав ба филмномаи эҷодии Озчивит филми сабуки [[филми оилавӣ|оилавии]] "Бародари ман" (Kardeşim Benim), ки дар он ӯ нақши Ҳоконро бозид, зам шуд. Соли 2017 Бурак Озчивит бо нақши Ҳокон дар филми "Бародари ман 2" (Kardeşim Benim 2) баргашт. Соли 2018 ӯ дар филми "Can Feda" нақши комиссар Алпарсланро офарид. Аз соли 2019 дар силсилафилми таърихии "Kuruluş Osman" нақши Усмонӣ Бойро миёни ҳунарпешаҳо Нуриддин Сонмез ва Рақиб Саваш мебозад. == Ҳаёти шахсӣ == Соли 2015, ӯ бо ҳунарпеша [[Фахрия Эвҷан]] мулоқотро оғоз намудааст<ref>{{Cite web |url=http://www.ntv.com.tr/yasam/fahriye-evcen-ve-burak-ozcivit-galaya-el-ele-geldi,7creLTPXukuxw6MRDKGW2Q |title=Fahriye Evcen ve Burak Özçivit galaya el ele geldi {{!}} Ntv.com.tr |accessdate=2020-09-18 |archivedate=2017-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170801160437/http://www.ntv.com.tr/yasam/fahriye-evcen-ve-burak-ozcivit-galaya-el-ele-geldi,7creLTPXukuxw6MRDKGW2Q }}</ref>. Онҳо [[9 март]]и [[соли 2017]] дар [[Олмон]] [[номзадӣ]] намуда [[29 июн]]и [[соли 2017]] дар [[Истанбул]] [[издивоҷ]] намуданд<ref>[https://lady.mail.ru/article/495856-32-letnij-burak-ozchivit-iz-velikolepnogo-veka-zhenilsja/?from=mr_news 32-летний Бурак Озчивит из «Великолепного века» женился] Леди@mail.ru</ref>. [[13 апрел]]и [[2019]], ҳамсараш дар беморхонаи амрикоӣ дар [[Истанбул]] писар (Каран) таваллуд намуд<ref>{{Cite web|url=https://tv.ua/news/976701-seks-simvol-turtsii-burak-ozchivit-vpervye-stal-ottsom|title=Секс-символ Турции Бурак Озчивит впервые стал отцом|author=tv.ua|website=|date=2019-04-15|publisher=tv.ua|lang=ru|accessdate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416225525/https://tv.ua/news/976701-seks-simvol-turtsii-burak-ozchivit-vpervye-stal-ottsom|archivedate=2019-04-16}}</ref>. == Филмнома == {| class="wikitable" |- ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Филмҳо |- ! Сол ! Номгӯй ! Нақш |- | 2007 | ''Musallat'' | Суат |- | 2013 | ''Zarafa'' | Ҳасан |- | 2015 | ''Aşk Sana Benzer'' | Биликчӣ Алӣ |- | 2016 | ''Kardeşim Benim'' | Ҳоқон |- | 2017 | ''Kardeşim Benim 2'' | Ҳоқон |- | 2018 |''Can Feda'' | Капитан Алпарслан |- ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Силсилафилмҳо |- ! Сол ! Номгӯй ! Нақш |- | 2006 | ''Eksi 18'' | Мурод |- | 2007 | ''Zoraki Koca'' | Умар Озпулод |- | 2008–2009 | ''Baba Ocağı'' | Гювен |- | 2010 | ''İhanet'' | Амир |- | 2010–2011 | ''Küçük Sırlar'' | Чатин Оташоғлу |- | 2011–2013 | ''[[Асри муҳташам]]'' | [[Малкочоғлу Балӣ Бой]] |- | 2013–2014 | ''Çalıkuşu'' | Комрон |- | 2015–2017 | ''[[Ишқи сиёҳ]]'' | Камол Сойдара |- | 2019– | ''[[Асосгузор: Усмон]]'' | [[Усмон I]] |- |} == Ҷоизаҳо == Соли 2005 Бурак унвони "Беҳтарин мудели Туркия" - ро ба даст овард ва дар озмуни "Беҳтарин мудели ҷаҳон" сазовори ҷои дуввум шуд. {| class="wikitable" |- ! Сол !! Ҷоизаҳо !! Гурӯҳ !! Кор !! Натиҷа |- |2012 || [https://gq.com.tr/ Ҷоизаи мардҳои сол] || Ҳунарпешаи сол|| rowspan=2| ''[[Асри муҳташам]]'' || {{Ғолиб}} |- |2013 || Galatasaray [[Донишгоҳ]] Ҷоизаи беҳтаринҳои соли 2012|| Беҳтарин ҳунарпешаи телевизион|| {{Ғолиб}} |- |rowspan=4| 2014 || 12. YTÜ Stars of the Year Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи писандидаи телевизион|| rowspan=4| ''Çalıkuşu'' || {{ғолиб}} |- |13. Magazinci.com Internet Media (Беҳтаринҳо) || Беҳтарин ҳунарпешаи телевизион|| {{ғолиб}} |- |4. Elle Style Awards || Ҳунарпешаи "Elle Style"-и сол || {{ғолиб}} |- |Донишгоҳи Халиҷ Ҷоизаи беҳтаринҳои соли 2014|| Беҳтарин ҳунарпеша || {{ғолиб}} |- | rowspan="2" |2015 |4. Bilkent Television Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи драма|| rowspan="2" | ''[[Ишқи сиёҳ]]'' || {{ғолиб}} |- |6. Ayaklı Newspaper TV Stars Awards |Беҳтарин ҳунарпешаи драмаҳои телевизионӣ || {{ғолиб}} |- | rowspan="8" | 2016 || 14. YTÜ Stars of the Year Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи писандидаи филмҳо|| ''Aşk Sana Benzer'' ||{{ғолиб}} |- |23. İTÜ EMÖS Achievement Awards || Муваффақтарин ҳунарпешаи филми сол || ''Aşk Sana Benzer'' || {{ғолиб}} |- |16. Magazinci.com Internet Media (Беҳтаринҳо) || Намоишномаи телевизионии сол|| [[Ишқи сиёҳ]] || {{ғолиб}} |- |2. Turkey Youth Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи синамо || ''Aşk Sana Benzer'' ||{{nom}} |- |Донишгоҳи Эге 5. Media Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи телевизион|| [[Ишқи сиёҳ]] || {{nom}} |- |10. GSUEN Awards || Беҳтарин ҳунарпешаи телевизион ва синамо|| ''Aşk Sana Benzer'' || {{nom}} |- | rowspan="2" | 43. Pantene Golden Butterfly Awards || Беҳтарин ҳунарпеша || rowspan="5" | [[Ишқи сиёҳ]]|| {{nom}} |- |Беҳтарин ҷуфти телевизионӣ ''(Ниҳон & Камол)'' || {{nom}} |- | rowspan="3" |2017 | rowspan="1" |44. Pantene Golden Butterfly Awards |Беҳтарин ҳунарпеша|| {{nom}} |- |[https://www.marketingturkiye.com.tr/ The ONE Objective Awards] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190714112408/http://www.marketingturkiye.com.tr/ |date=2019-07-14 }} | colspan="1" |Муваффақтарин ҷашни сол|| {{ғолиб}} |- |[https://gq.com.tr/ Ҷоизаи мардҳои сол] | colspan="1" |Маъруфтарин марди сол|| {{ғолиб}} |- | rowspan="1"|2019 |Yıldız Technical University |colspan="1" |Ҳунарпешаи беҳтарин || ''Can Feda''|| {{ғолиб}} |} == Нигаред низ == *[[Феҳристи ҳунарпешамардони Туркия]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} ==Пайвандҳо== {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони синамои Туркия]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони телевизиони Туркия]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои мард асри XXI]] [[Гурӯҳ:Зодагони Истанбул]] [[Гурӯҳ:Муделҳои Туркия]] skjnbv3nlymsnmxm925xrtgu3kavtpz 0 281871 1491984 1353975 2026-11-03T07:02:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491984 wikitext text/x-wiki {{Ширкат |асосгузорон = [[Сергей Селянов]]<br>[[Александр Боярский]] }} '''Студиёи анматсионии «Мелнитса»''' ({{lang-ru|Студия анимационного кино «Мельница»}}, "мелнитса" маънояш "[[осиёб]]") — студиёи аниматсионии [[Русия]], ки филмҳои тасвириро таҳия мекунад Муассисонаш дар соли 1999 таъсис ёфта, "[[Фонди Синамо]]" ва ширкати [[CTB]] буданд. Дар [[Санкт-Петербург]] ҷойгир шудааст. == Таърих == Студияи «Мельница» 26 марти соли 1999 аз ҷониби продюсер [[Сергей Селянов]], роҳбари студияи сабти «Миди-Синема» [[Александр Боярский]] ва коргардон [[Константин Бронзит]] таъсис ёфтааст. Аввалин номе, ки ба хотир омад, барои студия интихоб шуд (офиси студия дар кӯчаи Мелничная дар [[Санкт-Петербург]] ҷойгир буд). Ширкат дар асоси баробарӣ таъсис ёфтааст: 50% ба Боярский, 50% ба ширкати филмсозии [[СТВ]], ки ба Селянов тааллуқ дорад, тааллуқ дошт. Идоракунии молиявии ҳарду ширкат дар аввал муштарак буд. Ҷойгоҳ барои студия дар яке аз биноҳои "[[Леннаучфилм]]" ба иҷора гирифта шудааст. Александр Боярский ва Сергей Селянов барои ширкати худ ба қадри имкон танҳо дар як студияи сабт ва толори [[Dolby Digital]] барои сабти дубораи филмҳо сармоягузорӣ карданд<ref name="secret">{{cite web |url = http://www.forbes.ru/svoi-biznes/predprinimateli/232123-v-chem-sekret-treh-bogatyrei-odolevshih-hobbita-v-kinoprokate?page=0,0 |title = В чём секрет «Трёх богатырей», одолевших «Хоббита» в кинопрокате |author = Анастасия Жохова |date = 2013-01-17 |work = |publisher =// [[Forbes]] |accessdate = 2013-01-20 |lang = |archiveurl = https://www.webcitation.org/6E7hGZQR6?url=http://www.forbes.ru/svoi-biznes/predprinimateli/232123-v-chem-sekret-treh-bogatyrei-odolevshih-hobbita-v-kinoprokate?page=0,0 |archivedate = 2013-02-02 |deadlink = no }}</ref>. Коргарон барои кор аз рӯи усули кор қабул карда шуданд. Аввалин лоиҳаи студия филми дуқисмаи мултфилми «Приключения в Изумрудном городе» буд. Дар ибтидо барои паҳн кардани филмҳо таҳияи як филми мултметражӣ пешбинӣ шуда буд, аммо [[Бӯҳрони иқтисодӣ дар Русия (1998)|бӯҳрони молии соли 1998]] ба иҷрои нақшаҳо монеъ шуд<ref>{{cite web|author=Ольга Шервуд|url=http://www.itogi.ru/archive/2003/18/81397.html|title=Проверка на «шивость»|publisher=// [[Итоги (журнал)|Итоги]], № 18(360)|date=2003-05-06|accessdate=2023-07-03|archivedate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004104041/http://www.itogi.ru/archive/2003/18/81397.html}}</ref>. Баъдан, лоиҳаи "Приключения в Изумрудном городе" ба ширкати "[[НТВ|НТВ-Кино]]" таваҷҷӯҳ кард ва ӯ ба истеҳсолот ҳамроҳ шуд. То соли 2000 чор эпизоди 24-дақиқаӣ офарида шуда буд. Дар маҷмӯъ, мувофиқи нияти эҷодкорон бояд 26 серия бароварда мешуд. Аммо дар пайи тағйири моликияти шабакаи телевизионии НТВ ва гурӯҳи расонаҳои «[[Медиа-мост]]», ҳамкорӣ қатъ гардид<ref>{{cite web|author=Наталья Ульянова|url=https://www.kommersant.ru/doc/861898|title=Мультики по-взрослому|publisher=// [[Коммерсантъ]]|date=2005-06-02|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613015327/https://www.kommersant.ru/doc/861898|deadlink=no}}</ref>. Соли 2002 бо ташаббуси Александр Боярский студия ба истеҳсоли мултфильми "Карлик Нос" аз рӯи афсонаи ҳамон [[Вилҳелм Ҳауф]] оғоз кард. Мултфилм 20 марти соли 2003 ба табъ расид ва дар касса 700 000 доллар ба даст овард, ки ин як навъ рекорди бозори Русия дар он замонҳо буд, зеро аз даҳҳо мултфилми пурраметражи аз аввали солҳои 1990 ба навор гирифташуда танҳо ду ( «Незнайка на Луне» ва «Новые бременские») барои иҷора бароварда шудаанд. Ҳама асарҳои минбаъдаи пурраметражи «Мелнитса» аз ҷониби ширкати паҳнкунандаи филмҳои "Наше кино", ки ба СТВ тааллуқ дорад, паҳн карда шуданд. Соли 2003, Боярский, ки аз як донишҷӯи [[Днепр (шаҳр)|Днепропетровск]] - Максим Свешников мактуб гирифт, бо иқтибос аз сенария дар бораи саргузаштҳои [[Алёша Попович]] ба таври муосир иқтибосро ба Селянов ва Бронзит нишон дод. Ин идея ба ҳама писанд омад ва онҳо тасмим гирифтанд, ки дар асоси фолклори рус мултфилм эҷод кунанд. Мултфилми «Алёша Попович и Тугарин Змей», ки бар асоси сенарияи як донишҷӯ таҳия шуда буд, дар тӯли тобистони соли 2004 офарида шуда, моҳи декабр, замоне, ки бозори [[синамои Русия]] алакай дар ҳоли афзоиш буд, ба намоиш гузошта шуд. Мултфилм бо буҷаи 2,4 миллион доллар тақрибан 2 миллион доллар даромад гирифт. «Добрыня Никитич и Змей Горыныч», ки 16 марти соли 2006 ба намоиш гузошта шудааст, идомаи филми «Алёша Попович» аст, низ бо буҷаи 3 миллион доллар дар хазинаҳо фоида наовард. Аммо мултфилми навбатӣ аз силсилақисмҳо дар бораи "Се паҳлавон", "Илья Муромец и Соловей-Разбойник", ки соли 2007 ба табъ расида буд, ба буҷаи 3,5 миллион доллар 10 миллион доллар ҷамъоварӣ кард ва ба ин васила дар хазинаҳои пулӣ пардохт шуд. Моҳи сентябри соли 2006 студияи «Мелнитса» аввалин силсилафилми аниматсионии «Лунтик ва дӯстони ӯро» баровард. Дар оянда ин силсилафилми аниматсионӣ ба яке аз лоиҳаҳои машҳуртарини студия табдил ёфта, зиёда аз 500 эпизодро дар бар мегирад. То соли 2010 кинотеатрҳо аз намоишҳои мултфилмҳои шом худдорӣ мекарданд ва онҳоро барои намоиши саҳар ва нисфирӯзӣ мувофиқтар медонистанд. Пас аз нашри мултфилми "Мелнитса" «Три богатыря и Шамаханская царица», соли 2010 вазъият тағйир ёфт ва намоишҳои бегоҳӣ бештар ба мултфилмҳо дода шуданд. Илова бар ин, пардохт ба созандагони саҳми хазинаи ҳаққи қалам бо таъхир анҷом дода шуд, масалан, то аввали соли 2013, паҳнкунандагони филм ҳанӯз пардохти намоиши филми «Шамаханская царица»-ро дар соли 2010 анҷом надодаанд. Дар аввал, "Мелнитса" танҳо дар технологияи [[Нигоштори роёнаӣ|2D]] мултфилмҳо истеҳсол мекард, аммо соли 2008 дар студия шӯъбае таъсис дода шуд, ки дар аниматсияҳои 3D кор мекунад ва пас аз он кор дар идомаи силсилафилми аниматсионӣ дар 3D "Лунтик ва дӯстони ӯ", инчунин силсилафилми аниматсионӣ «Барбоскинҳо» ва мултфилми «Урфин Джюс и его деревянные солдаты», соли 2017 бароварда шудааст. Мултфилми "Мелнитса" «Иван Царевич и Серый Волк», ки охири соли 2011 ба табъ расида буд, соли 2012 дар байни филмҳои русӣ пешсаф шуд ва тибқи гузориши [[Forbes]], бо буҷаи 29 миллион доллар дар Русия ва кишварҳои [[ИДМ]] ҷамъоварӣ кард. Фоидаи студия дар як вақт 4,5 миллион долларро ташкил дод ва дар охири соли 2013 идомаи ин филм «Иван Царевич и Серый Волк 2» ба намоиш даромад. Дар оғози соли 2016 қисми 3-юми мултфилм ва соли 2019 қисми 4-уми он ба табъ расидаанд. Аз тирамоҳи соли 2014 идораи студия дар бинои нав дар хиёбони Болшевиков ҷойгир аст<ref>{{cite web|url=https://topspb.tv/news/news57547/|title=В гостях у сказки: студия анимационного кино «Мельница» переехала в собственный дом|publisher=// [[Санкт-Петербург (телеканал)|Телеканал «Санкт-Петербург»]]|date=2014-11-05|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004103944/https://topspb.tv/news/news57547/|deadlink=no|accessdate=2023-07-03|archivedate=2018-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004103944/https://topspb.tv/news/news57547/}}</ref>. Тасвирҳо аз плакати мултфилми «Три богатыря и Шамаханская царица» дар тасвири тангаҳо бо арзиши номиналии 25 рубли намунаи соли 2017 пайдо шуданд<ref>[http://www.cbr.ru/Bank-notes_coins/coins_base/ShowCoins/?cat_num=5015-0021 Три богатыря (в специальном исполнении)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190907193451/http://www.cbr.ru/Bank-notes_coins/coins_base/ShowCoins/?cat_num=5015-0021 |date=2019-09-07 }} // [[Банк России]]</ref>, 26 апрели соли 2019 студияи филмҳои тасвирии "Мелнитса" 20-сола шуда, аз соли 2020 студия як қисми маблағро барои мубориза бо [[гармшавии ҷаҳонӣ]] тибқи [[Созишномаи Порис]] ва [[Дунёгирии COVID-19|мубориза бо пандемияи коронавируси SARS-CoV-2 (COVID-19)]] ва оқибатҳои он сарф мекунад. == Услуб == Диққати асосии студия на ба аниматсияи бадеии баланд, балки ба сюжети шавқовар нигаронида шудааст. Ба гуфтаи мутахассисон, сифати маҳсулоти Мелнитса миёна аст, аммо Александр Герасимов, директори генералии "Мастер- филм" инро бештар хидмати студия медонад, зеро маҳсулоташ фоида меорад. Анатолий Прохоров, шарики ширкати "Петербуг" низ қайд кард, ки дар студиё "филмномаҳои нодуруст, режиссёрӣ ва сифати аниматсионӣ нобаробар аст" ва худи созандагон "бо василаҳои соддаи технологӣ кор мекунанд", аммо дар айни замон маҳсулот ба тамошобин писанд меояд. == Лоиҳаҳо == Аввалин лоиҳаҳои аниматсионӣ, ки таҳти бренди «Мельница» нашр шуданд, рекламаи телевизионӣ, [[Мултфилм|филми кӯтоҳи тасвирии]] [[Константин Бронзит]] "Die Hard" (Гран-при Фестивали байналмилалии филмҳои аниматсионӣ ANNECY'98), инчунин корҳо барои «Poseidon Film Distributors Ltd» (серияҳои аниматсионии «Global Bears Rescue» ва «Technology») буданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Иқтибосҳо == * [https://web.archive.org/web/20171202102752/http://melnitsa.com/about/ Студия анимационного кино «Мельница»] * [http://www.animator.ru/db/?p=show_studia&sid=192 Мельница (студия)] // [[Аниматор.ру]] * [http://www.imdb.com/company/co0109502/?ref_=fn_co_co_1 Melnitsa Animation Studio] // [[IMDb]] * ''Кирилл Шамсутдинов.'' [http://lenta.ru/articles/2013/01/22/boxoffice/ Гой еси, анимация!] // [[Lenta.ru]], 22 января 2013. [[Гурӯҳ:Ширкатҳои филмсозии Русия]] qoivawvkvud4d0bdhlj8nxs0p3eizzw 0 282133 1491987 1263346 2026-11-03T07:43:53Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491987 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Номи тоҷикӣ = Моабит | Кишвар = {{Парчам|Олмон}} }}'''Моабит''' ( {{Lang-de|Moabit}} ) – ноҳия дар маркази [[Берлин]]. Аз [[соли 2001]], он қисми ноҳияи васеъшудаи [[Митте|Берлин-Митте]] шуд, қабл аз ислоҳоти маъмурӣ он қисми ноҳияи Тиергартен буд, ки дар натиҷаи васеъшавии ноҳияҳо ба ноҳияи Митте дохил карда шуд. Онро се ҷараёни об маҳдуд мекунанд – Шпрее, Канали Берлин-Шпандау ва Вестхавен, ки тавассути онҳо 25 пули пиёдагард, роҳ ва роҳи оҳан партофта афрохта шудаанд. Моабит [[Моабит (зиндон)|бо зиндони ҳамноми]] дар қаламрави он ҷойгирбуда маъруф аст. == Таърих == Пештар дар ҷои Моабит заминҳои ботлоқ ва ҷангалҳо буданд, ки аз [[Садаи XIII|асри 13]] ҳамчун чарогоҳ ва аз [[Садаи XV|асри 15]] ҳамчун шикоргоҳ истифода мешуданд. Аввалин мустамликаи калон дар Моабит танҳо [[соли 1716]] пайдо шуд, пас аз он ки Фридрихи I ба гугенотҳои аз [[Фаронса]] гурехта, иҷозат дод, ки дар канори [[Берлин]] (дар минтақаи байни Шпрее ва Алт-Моабит) маскан гиранд ва ба онҳо 24 қитъаи замин барои парвариши кирмакҳои абоешим диҳанд. Боварӣ ба он аст, ки маҳз гугенотҳо ба Моабит ном дода, минтақаи ''terre de Moab –'' бо ''шабеҳи'' Моав, ки дар он ҷо исроилиён пас аз фирор аз Миср паноҳгоҳи муваққатӣ ёфтаанд, асос доданд. Дар [[Садаи XVIII|асри XVIII]] дар ҳудуди Моабит корхонаҳои истеҳсоли [[Фағфурӣ|фарфор]] ва порӯ, заводҳои металлургӣ ва силоҳсозӣ ва корхонаи лавозимоти ҷангӣ сохта шуданд. [[Соли 1861|Соли]] [[Соли 1861|1861]] Моабит ба Берлин ҳамроҳ карда шуд, пас аз он инфрасохтори он босуръат рушд кард: пулҳо ва каналҳои нав сохта шуданд, маҳаллаҳои нав бунёд шуданд, мактабҳо бунёд гардиданд, калисоҳо, беморхонаҳо ва истгоҳи барқӣ сохта шуданд. Натдар натиҷа иҷаи [[Санъатисозӣ|индустрикунонӣ]] афзоиши аҳолӣ буд, ки он то [[соли 1910]] ба 190 ҳазор нафар рас) (дар муқоиса бо 120 нафар дар [[соли 1801]] ). == Манзараҳо == <gallery> Акс:InvalidenstrBerlin 12-2017 img1.jpg|[[Истгоҳи Гамбург (Берлин)]] Акс:Hospital Moabit 003.jpg|Беморхонаи Моабит Акс:Berlin Moabit Spreebogen.jpg|Биноҳои идораи Моабит дар [[Шпрее]] Акс:Moabit Stadtteilgarten.jpg|Боғи ноҳия </gallery> == Пайвандҳо == {{Берлин-ҷуғ-нопурра}}{{Ҳавзаҳои маъмурии Берлин}} * [https://web.archive.org/web/20071008194659/http://www.moabitonline.de/?p=28 Moabit Online]{{ref-de}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</span> * [https://web.archive.org/web/20070709010332/http://www.moabitwest.de/Geschichte-des-Ortsteils-Moabit.1895.0.html Ҳикояи Моабит]{{ref-de}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">)</span> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} <references />{{Authority control }} [[Гурӯҳ:Митте]] [[Гурӯҳ:Воҳидҳои маъмурӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Берлин]] [[Гурӯҳ:Моабит]] 0dwxqdadtvx7ncb91g38lquo50x60jt 0 283171 1491931 1446078 2026-11-03T00:50:18Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491931 wikitext text/x-wiki {{Забон|рейтинг=|ГОСТ 7.75-97=мол 460|ISO1=mo|ISO2=mol|ISO3=mol}} [[Акс:Limba_noastra.svg|мини|Нишони Молдавия "Забони мо"]] [[Акс:Graffiti_politice_în_Republica_Moldova.png|мини| Граффити дар Кишинёв.<br /> Аз чап: зери ибораи "Забони мо" калимаи "Руминия" илова шудааст. Рост: навиштаҷоти "Ман молдовӣ ҳастам!" Ман бо забони молдавӣ ҳарф мезанам!".]] '''Забони молдавӣ''' (''limba moldovenească'', ''лимба молдовеняскэ'') – забонест, ки ба [[Зергурӯҳи забонҳои балканӣ-романӣ|зергурӯҳи ''балканӣ-романии'']] [[забонҳои романӣ]] мансуб аст. Забони миллии [[Молдовиҳо|молдавиҳо]]. Баъзе забоншиносони муосир <ref>''Лухт Л. И., Нарумов Б. П.'' Румынский язык // Языки мира. Романские языки. — {{М.}}, Academia, Институт языкознания РАН, 2001 — С. 575</ref> чунин мешуморанд, ки «[[Забони румониёӣ|руминӣ]]» ва «молдавӣ» номҳои ([[лингвоним]]ҳо) як забон мебошанд <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9083828/Romanian-language «Румынский язык» в энциклопедии «Britannica»]; ''Лухт Л. И., Нарумов Б. П.'' Румынский язык // Романские языки. М., 2001. С. 577.</ref>, дар ҳоле ки маъхазҳои дигар <ref>[https://books.google.ru/books?id=dx6OCgAAQBAJ&pg=PT101&dq=Молдавский+романской&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiEtpa6o9jXAhUpJJoKHbzuDhI4FBDoAQhDMAY#v=onepage&q=Молдавский%20романской&f=false Проблемы языка в глобальном мире. Монография] // Под ред. Ганиной Е. В., Чумакова А. Н. — 2015</ref> '''<ref>''Топоров В.'' [https://books.google.ru/books?id=CaKLAQAAQBAJ&pg=PA12&dq=Молдавский+романской&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiEtpa6o9jXAhUpJJoKHbzuDhI4FBDoAQgrMAE#v=onepage&q=Молдавский%20романской&f=false Исследования по этимологии и семантике. Том 2. Индоевропейские языки и индоевропеистика. Книга 1] — 2006</ref>''' <ref>''Червинский П., Надель-Червинская М.'' Толково-этимологический словарь иностранных слов русского языка — Тернополь: Крок, 2012 — С. 478—479</ref> забони молдоваро забон гурӯҳи аз забонҳои романи шарқӣ меҳисобанд<ref>''Нерознак В. П.'' [http://bigenc.ru/linguistics/text/1847515 Балканистика] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201029181750/https://bigenc.ru/linguistics/text/1847515 |date=2020-10-29 }} // [[Большая Российская Энциклопедия]]</ref>. Ба ғайр аз [[Молдова]]и муосир, забони молдовӣ дар [[Буковина]] ва дар [[Вилояти Одесса|минтақаи Одессаи]] [[Укроин|Украина]] низ паҳн шудааст. Забони адабии молдавӣ дар асрҳои 16-17 ба шакл гирифтан шурӯъ кард, аммо он ниҳоят дар нимаи дуюми асри 19 ташаккул ёфт <ref>[[Корлэтяну, Николае|Корлэтяну Н. Г.]] Молдавский язык // БСЭ. — 1969—1978</ref>. Тафовути забонии забонҳои руминӣ ва молдавӣ дар асри 19, алахусус пас аз ташаккулёбии [[Руминия]], вақте ки {{Бе тарҷума 5|Лотинкунонии забони руминӣ|лотинкунонӣ|en|Re-latinization of Romanian}} ва [[Сарагароии забонӣ|ислоҳи]] забони руминӣ ба амал омад, ки калимаҳои [[Забонҳои славянӣ|славянӣ]] аз он фаъолона хориҷ карда шуданд, оғоз ёфт {{Sfn|Бурега|2010|страницы=}} {{Sfn|Дамьян|1998|страницы=241}}. Дар асрҳои 19-20 миқдори зиёди [[Лотинӣ|лотинизмҳои]] илмӣ ба луғати забони руминӣ ворид карда шуданд. Сохтмони забонии меъёри забони адабии молдовӣ, ки аз адабиёти руминӣ фарқ дорад, аз соли 1924 то 1932 ва аз соли 1938 то 1940 дар СССР идома дошт. Аз солҳои 50-ум, раванди баръакси наздикшавии меъёрҳои забоншиносии молдовӣ ва руминӣ ба амал омад ва дар охири солҳои 80-ум онҳо амалан фарқе надоштанд <ref>{{Книга|автор=King, Charles|часть=Forging a Soviet Moldovan Nation|заглавие=The Moldovans: Romania, Russia, and the Politics of Culture|издательство=Hoover Press|год=2000|pages=107—108|allpages=303|isbn=9780817997922}}</ref>. Аз соли 1989, тибқи [[Конститутсияи Молдова|конститутсия]], [[Забони расмӣ|забони давлатии]] Молдова "забони молдавӣ буд, ки дар асоси [[Алифбои руминӣ|хатти лотинӣ]] фаъолият мекунад" <ref name="mold13">{{Cite web |url=http://www.president.md/rus/titlul1 |title=Ст. 13 Конституции Республики Молдова |accessdate=2020-11-30 |archivedate=2021-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416131824/http://www.president.md/rus/titlul1 }}</ref>, де-юре <ref>[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=312813&lang=2 Закон Nr. 3465 от 01.09.1989 о функционировании языков на территории Молдавской ССР] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160303204105/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=312813&lang=2 |date=2016-03-03 }}: «Закрепление Конституцией (Основным Законом) [[Молдавская Советская Социалистическая Республика|Молдавской Советской Социалистической Республики]] статуса молдавского языка как государственного призвано способствовать достижению полноты [[суверенитет]]а республики и созданию необходимых гарантий для его полноценной и всесторонней реализации во всех сферах политической, экономической, социальной и культурной жизни. Молдавская ССР поддерживает получение образования и удовлетворение своих культурных потребностей на родном языке молдаванами, проживающими за пределами республики, а с учетом '''реальности молдавско-румынской языковой идентичности''' — и румынами, проживающими на территории СССР.»</ref> шабеҳ ба [[Забони румониёӣ|забони]] адабии [[Забони румониёӣ|руминии]] Руминия <ref>Лухт, Нарумов, с. 575.</ref>. 5 декабри соли 2013, [[Суди конститутсионии Молдова]] "дар бораи тафсири моддаи 13 қисми 1 Конститутсия дар робита бо дебочаи Конститутсия ва Эъломияи истиқлоли Ҷумҳурии Молдова" қарор қабул кард, ки баъзе расонаҳо тавре пешниҳод карданд, ки гӯё суд забони расмии Молдоваро ҳамчун руминӣ дар асоси [[Лотинӣ|алифбои лотинӣ]] эътироф кардааст <ref name="newsmoldova2013">{{Cite news|url=http://newsmoldova.ru/newsline/20131205/194778483.html|title=КС Молдовы решил, что государственным языком Республики Молдова является румынский|date=2013-12-05|publisher=Информационное агентство «Новости-Молдова»|accessdate=2013-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207221105/http://www.newsmoldova.ru/newsline/20131205/194778483.html|archivedate=2013-12-07|=https://web.archive.org/web/20131207221105/http://www.newsmoldova.ru/newsline/20131205/194778483.html}}</ref><ref name="lenta20131205">{{Cite news|url=http://lenta.ru/news/2013/12/05/language/|title=Государственным языком Молдавии признали румынский|date=2013-12-05|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-12-19}}</ref>. Аммо, ин Қарор ба саволи кадом забон забони давлатӣ ҷавоб дода наметавонад ва танҳо изҳор мекунад, ки "Эъломияи истиқлоли Ҷумҳурии Молдова бо Конститутсия як бутуни ягона аст". Гузашта аз ин, дар ақидаи ихтилофи додрас Аурел Байесу <ref>{{Cite web|url=http://constcourt.md/public/ccdoc/opinii/ru-op_h36_2013_ru.pdf|title=Особое мнение судьи Аурел Бэйешу, изложенное на основании ст.27 ч.(5) Закона о Конституционном суде и ст.67 Кодекса конституционной юрисдикции|accessdate=2020-11-30|archivedate=2019-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924131735/http://constcourt.md/public/ccdoc/opinii/ru-op_h36_2013_ru.pdf}}</ref> ишора шудааст (сархати 19), ки "дар санадҳое, ки" блоки конститутсионӣ "-ро ташкил медиҳанд, қоидаҳое, ки синтагмаи" забони молдованиро "муттаҳид мекунанд" бартарӣ дорад ". Тағироту иловаҳо ба Конститутсия дар ин масъала аз ҷониби парламент ворид карда нашудааст <ref>МИД России: [http://www.mid.ru/ru/maps/md/?currentpage=main-country «Согласно действующей Конституции РМ государственный язык — молдавский»]</ref>. Дар [[Гагаузия]] забони молдовӣ яке аз се забони расмӣ мебошад (дар якҷоягӣ бо [[Забони гагаузӣ|гагаузӣ]] ва [[Забони русӣ|русӣ]]). Яке аз забонҳои расмии [[Ҷумҳурии Молдовии назди дарёи Днестр|Ҷумҳурии эътирлфнашудаи молдовии назди дарёи Днестр]] (Приднестровие) (дар якҷоягӣ бо забонҳои русӣ ва [[Забони украйинӣ|украинӣ]] ) забони молдавӣ мебошад, ки бар хати [[Алифбои молдавӣ|кириллӣ]] асос ёфтааст. == Таърих == == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == * {{БРЭ|статья=Молдавский язык|id=2223822|автор=Бахнян К. В.|том=20|страницы=656—657|ref=Бахнян}} * {{Статья|автор=[[Бернштейн, Самуил Борисович|Бернштейн С. Б.]]|страницы=150–158|ref=Бернштейн}} * {{Статья|автор=Бурега В.|страницы=|ref=Бурега}} * {{Статья|автор=Галущенко O.}} * {{Статья|автор=Галущенко O.}} * {{Статья|автор=Дамьян Н.|страницы=239–242|ref=Дамьян}} * {{Статья|автор=[[Пиотровский, Раймунд Генрихович|Пиотровский Р. Г.]]|страницы=135–149|ref=Пиотровский}} * {{Статья|автор=Рацеева Е.|страницы=243–248|ref=Рацеева}} * {{Статья|место М.|автор=[[Сергиевский, Максим Владимирович|Сергиевский М.В.]]|том=I|страницы=71—95}} * {{Статья|автор=[[Сергиевский, Максим Владимирович|Сергиевский М.В.]]|том=III|страницы=114—132}} * {{Статья|автор=|ref=Независимая Молдова}} * [https://web.archive.org/web/20170713064500/http://www.prognosis.ru/science_papers/sciencepapers_2_2008.pdf Молдавия]. Научные тетради Института восточной Европы. Под ред. А. Л. Погорельского. Выпуск II — М.: Территория будущего, 2009. — 303 с. * {{Статья|автор=King, Charles|том=58|страницы=117—142}}{{ref-en}} * {{Книга|автор=King, Charles|заглавие=Moldovenii: România, Rusia şi politica culturală|место=Chişinău|издательство=Editura ARC|год=2005|isbn=9975-61-213-X|ref=King}} * {{Книга|автор=Caşu, I.|заглавие="Politica naţională" în Molodva Sovietică, 1944-1989|место=Chişinău|издательство=Editura Cartdidact|год=2000|isbn=9975-940-29-3}} * {{Книга|автор=Stati V.|заглавие=Dicţionar moldovenesc-românesc|место=Chişinău|издательство=Tipografia Centrală|год=2003|isbn=9975-78-248-5}} * {{Книга|автор=Negru, Elena|заглавие=Politica etnoculturală în R.A.S.S. Moldovenească (1924 — 1940)|место=Chişinău|издательство=Prut Internaţional|год=2002|isbn=9975-69-395-4}} * {{Книга|автор=Dyer D.L.|заглавие=The Romanian Dialect of Moldova: A Study in Language and Politics|место=Lewiston, NY|издательство=Edwin Mellen Press|год=1999|isbn=0-7734-8037-4}}{{ref-en}} * {{Книга|автор=Dyer D.L.|заглавие=Studies in Moldovan|место=New York|издательство=Columbia University Press (East European Monographs)|год=1996|isbn=0-88033-351-0}} == Пайвандҳои берунӣ == * [http://www.actualitati.md/ru/analitika/o-moldavskom-yazyke О молдавском языке] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140807193811/http://www.actualitati.md/ru/analitika/o-moldavskom-yazyke |date=2014-08-07 }} {{ref-ru}} * [http://moldovenii.md/ru/news/view/section/542/id/9041/from/viza 31 августа — День Молдавского языка] (moldovenii.md) {{ref-ru}} * ''Козак В.'' [https://ava.md/2009/09/07/o-nazvanii-yazyka-moldavskiy-ili-rumynskiy/ О названии языка: «молдавский» или «румынский»] {{ref-ru}} * [http://moldovenii.md/ru/news/view/section/11/id/662 Петр Хромой — правитель придавший официальный статус молдавскому языку] {{ref-ru}} * ''Ващенко В.'' [https://www.gazeta.ru/social/2016/09/30/10224341.shtml#page1 «Кто будет уезжать последним, погасите свет в аэропорту». Истории русских, оставшихся в Молдавии после распада СССР] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20110716062223/http://www.acad.ro/com2003/pag_com03_0327.htm Comunicat despre sesiunea ştiinţifică Unitatea limbii române — cu privire specială la Basarabia şi Bucovina, opiniile lingviştilor Eugeniu Coşeriu, Silviu Berejan ş.a.]{{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20090306015159/http://www.contrafort.md/2003/108-109/617_18.html Evocare Eugeniu Coșeriu], ''Contrafort'' {{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20060614220139/http://contrafort.md/2003/105-106/570.html Scriitori de la Chișinău despre dicționarul lui Vasile Stati], ''Contrafort'' * [https://web.archive.org/web/20090305224910/http://www.contrafort.md/2004/111-112/661.html Memoriul PEN Clubului din Republica Moldova (cu privire la sutuația drepturilor omului, suprimarea disciplinei școlare «Istoria Românilor» și politica de moldovenizare], ''Contrafort'' * [https://web.archive.org/web/20060212220657/http://www.contrafort.md/2002/90-91/338.html Conferință ținută de Tamara Cărăuș, despre chestiuni de identitate în Moldova], ''Contrafort'' * [https://web.archive.org/web/20100604083705/https://www.mnsu.edu/emuseum/cultural/oldworld/europe/moldavia.html Informații culese Jesse Schuld] * [https://web.archive.org/web/20120806022920/http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/newnat.html Articol de Attila Demkó] * [http://www.omniglot.com/writing/moldovan.htm Pronunția și alfabetul chirilic moldovenesc. Acest articol susține că moldoveneasca este un dialect al limbii române.] * [http://www.kspmr.idknet.com/md/ Curtea Constituțională a Transnistriei (cu litere chirilice)] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120716194846/http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/Romnilang Columbia Encyclopedia: articol despre limba română, care susține că româna este vorbită de 3 milioane de persoane în Republica Moldova] {{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20120716194851/http://education.yahoo.com/reference/encyclopedia/entry/Moldova Columbia Encyclopedia: articol despre Republica Moldova, care susține că de fapt moldoveneasca este identică cu româna] {{ref-ro}} * Interviu cu Vasile Stati ([http://www.ziua.ro/pics/2007/11/14/1194982971.mp3 Partea întâi] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090306000000/http://www.ziua.ro/pics/2007/11/14/1194982971.mp3 |date=2009-03-06 }} și [http://www.ziua.ro/pics/2007/11/14/1194983109.mp3 Partea a doua] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090305234142/http://www.ziua.ro/pics/2007/11/14/1194983109.mp3 |date=2009-03-05 }}) {{ref-ro}} * George Damian, [https://web.archive.org/web/20090305234149/http://www.centruldestudii.ro/csrr/contact/2007/10_01contact.pdf «Minciuna Moldovenismului»], ''Contact'', 11 noiembrie 2007, p.&nbsp;6. {{ref-ro}} * [http://www.jurnalul.ro/jurnalul-national/a-xiii-a-sesiune-a-sovietului-suprem-a-oficializat-statutul-limbii-moldovenesti-519447.htm A XIII-a sesiune a Sovietului Suprem a oficializat statutul limbii moldovenești]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 31 august 2009, Florin Mihai, ''Jurnalul Național'' {{ref-ro}} * [http://www.jurnalul.ro/jurnalul-national/limba-alfabet-au-strigat-basarabenii-acum-20-de-ani-519351.htm «Limbă! Alfabet!» au strigat basarabenii acum 20 de ani]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 30 august 2009, Florin Mihai, ''Jurnalul Național'' {{ref-ro}} [[Гурӯҳ:Забони молдовӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Молдова]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Русия|Молдовӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Украина|Молдовӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Приднестровие|Молдовӣ]] iga8ud3sk5bveilrxqqaqqfuwj7hujz 0 284838 1491850 1384374 2026-11-02T15:05:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491850 wikitext text/x-wiki {{ВМ|{{PAGENAME}}|Шаҳр}} '''Айбасти''' ({{Lang-tr|Aybasti}}<span lang="tr" style="font-style:italic;">)</span> — шаҳр дар [[Вилояти Ӯрду]]<nowiki/>и [[Туркия]]. Аҳолиаш 14,145 нафар ([[Соли 2009|2009]]). [[Баландии мутлақ|Баландӣ аз сатҳи баҳр]] — 697 м. == Нигаред == * [https://web.archive.org/web/20120222234746/http://www.aybasti.bel.tr/Aybasti/album/index.html Сомонаи расмӣ] {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Туркия}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия]] [[Гурӯҳ:Вилояти Ӯрду]] 8e1sm65o0x40vdkdksoeldqniskfzvi 0 286247 1491967 1469509 2026-11-03T05:10:17Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491967 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = шаҳр | номи тоҷикӣ = Лерик | номи аслӣ = {{lang-az|Lerik}}<br> {{lang-tly|Lik}} | lat_deg = 38 | lon_deg = 48 | lat_min = 46 | lat_sec = 31 | lon_min = 24 | lon_sec = 55 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Лерик''' ( {{Lang-az|Lerik}}) — шаҳрест дар ҷануби [[Озарбойҷон]], дар наздикии марз бо [[Эрон]], маркази ноҳияи Лерик. Шаҳр дар кӯҳҳои Талиш, дар масофаи 56 км аз ш. [[Ланкарон]] ҷойгир аст. == Таърих == Деҳаи Лерик ба уезди [[Ланкарон]]<nowiki/>и губернатории Боку дохил буд. Дар [[соли 1930]] он маркази маъмурии ноҳияи Зуванди ҶШС Озарбойҷон гардид, ки соли 1938 ба Лерик номгузорӣ шуд. Тибқи рӯйхатҳои минтақаҳои аҳолинишини губернатории Боку аз соли 1870, тибқи тавсифи губернаторӣ ки аз соли 1859 то 1864 тартиб дода шудааст, дар деҳаи Лерики уезди Ланкарон 58 хонавода зиндагӣ мекарданд, ки 400 нафар аҳолӣ доштааст, ва аз [[толишон]] - [[шиа]]<nowiki/>ҳо иборат будааст <ref>{{Книга|автор=|заглавие=Списки населенных местностей Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния|издательство=|место=Тифлис|том=LXV|год=1870|часть=Список населённых мест Бакинской губернии|страницы=48|isbn=}}</ref>. Тибқи «Тақвими Кавказӣ» барои соли 1915, дар Лерик 805 нафар, асосан [[Толишон|толишҳо]] зиндагӣ мекарданд <ref>{{Книга|автор=|заглавие=Кавказский календарь на 1915 год. Отдел статистический|место=Тифлис|том=|год=|страницы=152|isbn=}}</ref>. 23 июни соли 1962 Лерик мақоми шаҳраки навъи шаҳриро ба даст овард. Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1979 дар Лерик 4503 нафар зиндагӣ мекарданд <ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|publisher=Демоскоп Weekly}}</ref> ва мувофиқи барӯйхатгирии соли 1989 5824 нафар <ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г.|author=Демоскоп Weekly - Электронная версия бюллетеня Население и общество|description=Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|publisher=Институт демографии Государственного университета - Высшей школы экономики|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2010-09-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Ҷуғрофия ва иқлим == === Релйеф === Қаламрави минтақаи Лерик дар ҳудуди қаторкӯҳи Талиш ҷойгир аст. Он бо Ярдимилӣ дар ҷанубу ғарб, ва [[Ланкарон]] дар шимолу шарқ, Масаллӣ дар шимолу ғарб ва [[Осторо]] дар ҷанубу шарқ ҳаммарз мебошад. Қуллаҳои баландтарин - Кёрсиргой (2492 м) ва Кизиурд (2433 м) дар қаторкӯҳи Талиш ҷойгиранд. Асосан ин ҷогоҳ аз боқимондаҳои вулқонӣ-таҳшинии палеогенӣ иборат аст.<ref>{{Cite web|url=https://azeritour.az/lerik|title=Город Лерик - Азербайджан, Лерикский район &#124; azeritour|website=Туристический сайт Азербайджана, новости туризма|date=2017-05-11|lang=ru|accessdate=2018-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201080401/https://azeritour.az/lerik|archivedate=2020-12-01}}</ref> === Табиат === Растаниҳои Лерик асосан аз марғзорҳои сердарахт ва дарахтони нодири кӯҳӣ иборатанд. Дар ҷангалҳо дуб, [[дулона]], арахис, [[чормағз]], [[санавбар]] арчаи элдор мерӯянд. === Иқлим === Дар Лерик дар моҳҳои тирамоҳ зуд-зуд борон меборад. Ҳарорати миёна дар моҳҳои январ аз 1 то -4 ва дар моҳи июл 22-12 C° дараҷа гарм аст. Боришоти солона аз 300 мм то 800 мм мебошад.<ref>{{Cite web|url=http://gomap.az/Info/Cities/Lerik.aspx?lng=ru|title=Лерик, Азербайджан|author=GoMap|publisher=gomap.az|accessdate=2018-07-09}}</ref> === [[Мамнуъгоҳ]]<nowiki/>ҳо === Мамнуъгоҳи давлатии табиии Зуванд дар Лерик ҷойгир аст. Растаниҳои минтақа асосан аз марғзорҳои нодир ва ҷангалҳои кӯҳӣ ( аз дарахти булут, дулона, бук, чормағз) иборатанд. Масоҳати ҷангал 40,3 ҳаз. гектар аст. Дар ин [[ҷангал]]<nowiki/>ҳо - [[рӯбоҳ]]<nowiki/>ҳо, [[Гург (ҷонвар)|гург]]<nowiki/>он, [[хирс]], хукҳои ваҳшӣ ва дигар ҳайвоноти ваҳшӣ.<ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/lerik39.html|title=Лерикский район 1939|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2018-07-09}}</ref> == Ёдгориҳои таърихӣ ва меъморӣ == Ғори Бузеир яке аз қадимтарин шаҳракҳои асри сангини Озарбойҷон аст. Аз асри 18 то 19 бостоншиноси маъруфи фаронсавӣ Жак де Морган, К. Шаффер ва бародараш Анри Лерикро "биҳишти [[бостоншиносӣ]]" номиданд. Бостоншиноси маъруф Ҳ. Хуммел дурустии намунаҳои моддӣ ва фарҳангиро дар Лерики , ки дар минтақаи Лерик дар давраи неолит ёфт шудаанд, тасдиқ мекунад. Профессор Асадулло Ҷаъфаров, мудири шуъбаи бостоншиносӣ ва мардумшиносии Пажӯҳишгоҳи таърихи Академияи илмҳои Озарбойҷон, дар минтақаи Лерик таҳқиқоти илмӣ анҷом дод, аввал дар ғори Бузеир бошишгоҳи инсонии қадимаи палеолитро кушод.<ref>{{Cite web|url=http://www.azerbaijans.com/content_1506_ru.html|title=Azərbaycan :: Baş səhifə|publisher=www.azerbaijans.com|lang=az|accessdate=2018-07-09}}</ref> {{Озорбойҷон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} <references group="lower-alpha" />{{ТарҷумаКунед|ru|Лерик}}<references /> {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Озарбойҷон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон]] pjd2fo7z2wf92fq29qw59wfx08rxse5 0 286249 1491988 1378525 2026-11-03T07:53:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491988 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = шаҳр | номи тоҷикӣ = Мосоллӣ | номи аслӣ = {{lang-az|Masallı}} | lat_deg = 39 | lon_deg = 48 | lat_min = 01 | lat_sec = 06 | lat_dir = N | lon_min = 40 | lon_sec = 01 | lon_dir = E | CoordAddon = type:city_region:AZ | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Мосоллӣ''' ({{Lang-az|Masallı}}) — шаҳрест дар ҷанубу шарқи Озарбойҷон, маркази маъмурии [[ноҳияи Мосоллӣ]]. Мосоллӣ соли 1960 мақоми шаҳрро ба даст овард. Дар пастхамии Лонкоран, дар дарёи Виляшай, 18 км дуртар аз истгоҳи роҳи оҳани Мосоллӣ ва 259 км аз Боку ҷойгир аст.<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Президиум Верховного Совета Азербайджанского ССР. "Азербайджанская ССР, Административно-территориальное деление на 1 января 1961-го года"|ответственный=|издание=|место=Баку|издательство=Азербайджанское государственное издательство|год=1961|страницы=9|страниц=|isbn=}}</ref> == Таърих == Дар замонҳои қадим қаламрави Мосоллии муосир қисми [[Давлати Мана|Манна]], Атропатена буд. Аз миёнаҳои асри XVIII дар ҳайати хонии Лонкоран. === Этимология === Ин шаҳракро муҳоҷирон аз маҳали Мосол дар Озарбойҷони Ҷанубӣ бунёд кардаанд. Дар Эрон ( [[Устони Гелон|Устони Гилон]] ) номҳои ҷойгоҳи Масал сабт шудаанд, ки дар минтақаи истиқомати [[талишҳо]]<nowiki/>и эронӣ ҳастанд <ref>[http://www.masalli-ih.gov.az/news/491.html MASALLI — tarixlə müasirliyin qovuşduğu diyar {{ref-az}}]</ref>. Дар бораи пайдоиши номи Мосоллӣ дигар фарзияҳо мавҷуданд. Мувофиқи яке аз фарзияҳо, қабилаҳои ''Масал'' дар замонҳои қадим дар ин макон зиндагӣ мекарданд, ки ин номро ба маҳалли истиқомат ном мебурданд. Аз тарафи дигар аз калимаи "Мосуллу" <ref>[http://www.elibrary.az/docs/azerbaijan/rus/gl2.pdf Административно-территориальное деление]</ref>. Баъзе манбаъҳо даъво доранд, ки ин шаҳр "Мосоллӣ" номида шудааст, ки дар тарҷума ба маънои "масалан" ба далели он аст, ки аҳолӣ дар ҷараёни гуфтугӯ ибораи "масалан" -ро борҳо истифода кардааст. Тибқи фарзияи дигар, аҳолии шаҳри Мосул дар шимоли Ироқ муҳоҷират намуда, дар ин ҷо иқомат карданд ва пас аз он онҳоро "мосуллу" меномиданд. Бори аввал номи Мосоллӣ дар асарҳои асримиёнагии Озарбойҷон дучор меояд. Дар ибтидои асри 17 бо фармони ҳокими [[Сафавиён]] (Султон Ҳусейн) деҳаи Шихлар ва номи Мосоллӣ зикр карда шудааст ("Акперме", Мирзо Аҳмад, Мирзо Худаверди оглу, 1882). Тибқи баъзе асарҳо, ин қаламрав ба марде бо номи Масал Бей тааллуқ дошт. == Аҳолӣ == Тибқи маълумоти соли 1856, "тоторҳо" ([[Озарбойҷонҳо|озарбоҷониҳо]]) дар Мосоллӣ зиндагӣ мекарданд (яъне озарбойҷониҳо-шиаҳо), ки бо ҳамдигар бо забони "тоторӣ" ( [[забони озарбойҷонӣ]] ) суҳбат мекарданд <ref>{{Книга|автор=|заглавие=Кавказский календарь на 1856 год|том=|издательство=|год=1855|место=Тифлис|страницы=463|isbn=}}</ref>. Тибқи рӯйхатҳои оилавӣ барои соли 1886, дар Мосоллӣ, уезди Ланкарон, губернатории Боку, 86 хонавода ва 641 нафар аҳолӣ буд ва ҳама "тоторҳо" - шиаҳо (озарбойҷониҳо-шиаҳо) <ref>{{Книга|автор=|заглавие=Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 г|место=Тифлис|год=1893|страницы=<!-- страницы таблиц Свода не указаны-->|isbn=}} Глава IV "Города и Уезды Бакинской губернии"</ref>. Тибқи барӯйхатгирии соли 2012, дар ноҳияи Мосоллӣ 286 000 нафар зиндагӣ мекарданд, ки аз он аҳолии шаҳри Мосоллӣ 9,4 ҳазор нафарро ташкил медод. {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Таркиби этникии шаҳри Мосоллӣ''' <ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/masally39.html|title=Масаллинский район 1939|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|accessdate=2019-01-14}}</ref> |- | '''Гурӯҳи этникӣ''' | '''Таркиби мутлақ, 1939''' | '''Таркиби нисбӣ, 1939''' |- | Ҷамъ | 2422 | 100 % |- | Озарбойҷониҳо | 2 187 | 90.3 % |- | русҳо | 160 | 6.6 % |- | арманиҳо | 7 | 0.3 % |- | дигарон | 50 | 2.1 % |} == Ёдгориҳои таърихӣ == {| class="wikitable" |'''Ном''' | '''Намуд ''' | '''Сана''' |- | Қабри Назари Ҳаним | бостоншиносӣ | Асри 19 |- | Қабристони Курган | бостоншиносӣ | Асри XIV |- | Курган Худоёртяпя | бостоншиносӣ | Асри биринҷӣ |- | Теппаи Ҳаҷиага | бостоншиносӣ | Асри биринҷӣ |- | Некрополиси Ҳудабахишурд | бостоншиносӣ | Асри биринҷӣ |- | Қабри Амир | бостоншиносӣ | Асри биринҷӣ |- | Қалъаи Арҷивон | ҳайкалтарошӣ | Асри XIX |- | Қалъаи Кянгли | меъморӣ | Асри XIX |- | Қалъаи Шаҳриёр | меъморӣ | Асрҳои IX - X |- | Қалъаи Шаҳхат | меъморӣ | Асри XII |- | Қалъаи Гиз | бостоншиносӣ | Асри биринҷӣ |- | Қабри Пирпаб | меъморӣ | Асрҳои миёна |- | Қалъаи Онҷагала | меъморӣ | Асрҳои миёна |- | Қалъаи Маҳмуд | меъморӣ | Асри XIX |- | Мақбараи Боб Сейидаг | меъморӣ | Асрҳои миёна |- | Қалъаи Бабек | меъморӣ | Асрҳои миёна |} Дар қаламрави Мосоллӣ инчунин чашмаи гарми Истису мавҷуд аст. Ҳарорати оби ин чашма, ки аз қаъри замин аз умқи 90-250 метр меояд, 69 дараҷа аст.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbt.az/ru/%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8/%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8/%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC/177-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B|title=Санаторий Истису Масаллы|author=muesser|publisher=www.cbt.az|lang=ru|accessdate=2019-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190116203159/http://cbt.az/ru/%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8/%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8/%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC/177-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B|archivedate=2019-01-16}}</ref> == Иқлим == Ҳарорати миёна дар зимистон +7&nbsp;°C, дар тобистон +29&nbsp;°C, иқлими нами субтропикӣ. == Иқтисод == Истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ ва маснуоти пластикӣ дар Мосоллӣ рушд кардааст. Корхонаҳои саноати хӯрокворӣ (нонпазӣ, вино ва ғ.) Мавҷуданд. Дар шаҳри Мосоллӣ 2 заводи вино, 4 корхонаи чой, инчунин як корхонаи истеҳсоли оби минералӣ мавҷуд аст. Дар баробари ин, дар наздикии Мосоллӣ токпарварӣ ва винокорӣ низ рушд кардааст. Дар шаҳр як корхонаи равған-панир, консерви сабзавот ва ферментатсияи тамоку, инчунин як корхонаи агросаноатӣ, комбинати гӯшт, шир ва фабрикаи ресандагию бофандагӣ мавҷуданд. Заводи пиво (ҶДММ "Виляш") <ref>{{Cite web |url=https://azeritour.az/prekrasnyj_region_massaly |title=Город Масаллы — Азербайджан |accessdate=2021-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919175904/https://azeritour.az/prekrasnyj_region_massaly |archivedate=2020-09-19}}</ref>. == Варзиш == Дар ин ҷо Маҷмааи варзишии олимпӣ мавҷуд аст, ки аз рӯи 9 намуди варзиш тахассус ёфтааст, инчунин стадиони ба номи Анатолий Банишевский, ки дар онҷо ба бошгоҳи футбол таъсис ёфта буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Озарбойҷон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон]] 2h0l2s7r6o3xucf7497p7fjvfmq6dh6 0 288403 1491851 1325936 2026-11-02T15:07:49Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491851 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Айзпуте |номи аслӣ = {{lang-lv|Aizpute}} |тобеият = шаҳри вилоятӣ |кишвар = Латвия |нишон = Aizpute COA.svg |парчам = LVA_Aizpute_flag.png |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec = 6 |CoordAddon = type:city(5068)_region:LV |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |шакли минтақа = Минтақаҳои Латвия{{!}}Минтақа |минтақа = Курземе |регион в таблице = |шакли ноҳия = Вилоятҳои Латвия{{!}}Вилоят |ноҳия = Вилояти Айзпуте |ноҳия дар ҷадвал = вилояти Айзпуте {{!}} Айзпуте |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная --> |карта региона = <!-- альтернативная --> |карта района = <!-- альтернативная --> |внутреннее деление = |шакли роҳбарият = Мэр |роҳбар = Юрис Грасманис |таърихи таъсис = 1248 |первое упоминание = |номҳои пешина = Ҳазенпот |мақом аз = 1378 |масоҳат = 6.9 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |аҳолӣ = 5068<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2011/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей в самоуправлениях. 01.01.2011] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111226130131/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2011/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2011-12-26 }}{{ref-lv}}</ref> |соли барӯйхатгирӣ = 2011 |зичӣ = {{#expr: 5068 / 6.9 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = а́йзпуте(г)ӣ, а́йзпут(еги)ҳо<ref>{{книга |автор = Городецкая И.Л., Левашов Е.А. |часть = |заглавие = Русские названия жителей: Словарь-справочник |оригинал = |ссылка = https://books.google.ru/books?ei=qtL5UPz7OOaC4ATq-4CgBQ&hl=ru&id=Do8dAQAAMAAJ&dq=%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%B0&q=%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5#search_anchor |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] |год = 2003 |том = |страницы = 22 |страниц = 363 |isbn = 5-17-016914-0 }}</ref> |вақти маҳаллӣ = +2 |DST = ҳаст |коди телефон = (+371) 634 |нишонаҳои почта = LV-3456<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] - апрель 2011{{ref-lv}}</ref> |почтовые индексы = |автомобильный код = |шакли шиноса = код ATVK |шиносаи ададӣ = 0640605<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}</ref> |гурӯҳ дар Commons = Aizpute |сайт = |язык сайта = }} [[Акс:This town dislikes visitors to coming in ,-) - panoramio.jpg|мини]] '''Айзпуте''' (латишӣ: <span lang="lv" style="font-style:italic;"><span class="plainlinks">[[Медиа:Lv-Aizpute.ogg|Aizpute]]</span></span>, {{Lang-de|Hasenpoth}}) — шаҳрест дар ғарби [[Латвия]], маркази [[вилояти Айзпуте]] (минтақаи таърихии [[Курземе]]). То 1 июли соли 2009 он ба [[ноҳияи Лиепая]] дохил буд . Аҳолӣ 5346 нафар ([[Соли 2007|2007]]). Дар дарёи [[Тебра]], дар 48 км шимолу шарқи [[Лиепая]] ҷойгир аст. == Таърих == Қалъаи салибдорони '''немис Ҳазенпот''' ( {{Lang-de|Hasenpoth}}) соли [[Соли 1248|1248]] таъсис ёфтааст. Аз соли 1378 шаҳр, маркази маъмурии [[усқуфи Курланд]] гашт. Ғайр аз усқуфи Курландия, қалъа дар замонҳои гуногун ба шоҳи Дания, герсог Магнуси Ҳолштейнӣ, марграфи Бранденбург, герсоги Курланд ва корол (шоҳ)-и Лаҳистон тааллуқ дошт . Аз соли 1585, маркази маъмурии [[вилояти Пилтен]], аз соли 1795 — як қисми [[Империяи Русия]], шаҳри Ҳазенпоти губернияи Курланд(ия), маркази маъмурии [[Уезди Ҳазенпот|уезди ҳамном]] <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Газенпот}}</ref> . Аз [[Соли 1917|соли 1917 ин]] шаҳр расман номи муосири худро дорад. Солҳои 1918-1940 — дар ҳайати Ҷумҳурии Латвия, солҳои 1940-1990 — дар РСС Латвия. Яҳудиён дар асри XVI дар Айзпуте маскан гирифтанд, дар соли 1708 канисаи яҳудӣ вуҷуд дошт ва дар миёнаи асри 18 як ҷамъияти яҳудиён (аввалин дар Курланд) таъсис ёфт, ки раввин ва дарбори динии худро дошт. Аз ибтидои асри 19 яҳудиён тақрибан нисфи аҳолиро ташкил медоданд : дар соли 1800 — 678 (46%), дар соли 1863 — 1622 (52%), дар соли 1897 — 1170 (35%), дар соли 1920 — 586 (22%), дар соли 1935 — 534 яҳудӣ (16,5%). Қисми зиёди аҳолии боқимондаи яҳудӣ аз ҷониби воҳидҳои Вермахт дар соли 1941, 386 нафар нобуд карда шуданд. == Манзараҳо == [[Акс:Aizpute-Church.JPG|чап|мини|250x250пкс| Калисои Иоани Муқаддас]] Қалъаи Ҳазенпот, Калисои Иоанни Муқаддас (1253). Канисаи яҳудиён. == Нақлиёт == === Роҳҳо === Роҳи минтақавии {{Лавҳача-lv|P|112}} [[Кулдига]] — Аизпуте — [[Личӣ (волости Никратса)|Личи]] ба воситаи Айзпуте мегузарад. Ба Айзпуте роҳҳои минтақавии {{Лавҳача-lv|P|115}} Айзпуте — [[Калвене]] ва {{Лавҳача-lv|P|117}} [[Скрунда]] — Айзпуте меоянд. === Хидмати автобусҳои байнишаҳрӣ === Хатсайрҳои асосии Айзпуте — [[Скрунда]] — [[Салдус]] — [[Рига]]; Айзпуте — [[Кулдига]] — [[Тукумс]] — [[Рига]]; Айзпуте — Кулдига — Тулса; Айзпуте — Скрунда — Кулдига; Айзпуте — Гробиня — Лиепая. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Марказҳои вилоятҳои Латвия}}{{Шаҳрҳои Латвия}} * [https://web.archive.org/web/20210422201750/https://www.aizputesnovads.lv/ Официальный сайт Айзпутского края]{{ref-lv}} * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8040 Информация об Айзпуте на туристическом портале mesta.lv]{{ref-ru}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=13639 Информация об Айзпуте в топонимической базе данных]{{ref-lv}} [[Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор]] [[Гурӯҳ:Айзпуте]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини вилояти Айзпуте]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Латвия]] 6avf94ocrxlso0xhgt40m1gwd0lcbp2 0 288576 1491965 1491724 2026-11-03T05:04:03Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491965 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = Раиси [[:ru:Второе минское соглашение#Контактная группа по урегулированию ситуации на Донбассе|гурӯҳи тамос оид ба ҳалли вазъ дар Донбасс]] | парчам = Flag of Ukraine.svg | аввалдавр = 28 июли 2020 | охирдавр = 10 майи 2022 | пешгузашта = [[Леонид Кучма]] | ҷонишин = | президент = [[Володимир Зеленский]] | вазифа_2 = [[Верховная рада|Вакили халқии Украина]] [[Верховная радаи Украина даъвати II|даъватҳои II]]—[[Верховная радаи Украина даъвати IV|IV]] | парчам_2 = Logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | парчам2_2 = Flag of Ukraine.svg | аввалдавр_2 = 25 сентябри 1994 — 25 майи 2006 | вазифа_3 = 1-ум [[Президенти Украина]] | парчам_3 = Flag of the President of Ukraine.svg | парчам2_3 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | аввалдавр_3 = 5 декабри 1991 | охирдавр_3 = 19 июли 1994 | пешгузашта_3 = <small>вазифа таъсис ёфт,<br>[[Николай Плавюк]] (чун охирин президенти [[Ҷумҳурии халқии Украина]] дар бадарға);<br>худаш чун раҳбари Радаи Олӣ</small> | ҷонишин_3 = [[Леонид Кучма]] | нахутсвазир_3 = [[Витолд Фокин]] <small>(1991—1992)</small><br>[[Валентин Симоненко]] <small>(1992, и.в.)</small><br>[[Леонид Кучма]] <small>(1992—1993)</small><br>[[Ефим Звягилский]] <small>(1993—1994, {{и. о.}}) (де-факто худаш бо сабаби бемор шудани иҷрокунандаи вазифаи сарвазир)</small><br>[[Виталий Масол]] <small>(1994—1995)</small> | вазифа_4 = [[Раҳбари Радаи Олии Украина]] | парчам_4 = Flag of Ukraine (1991-1992).svg | аввалдавр_4 = 24 август | охирдавр_4 = 5 декабри 1991 | пешгузашта_4 = <small>вазифа таъсис ёфт, худи ӯ чун раиси [[Шӯрои Олии ҶШС Украина]]</small> | ҷонишин_4 = [[Иван Плюш]] | вазифа_5 = Раиси [[Шӯрои Олии ҶШС Украина]] | парчам_5 = Flag of Ukrainian SSR.svg | аввалдавр_5 = 23 июли 1990 | охирдавр_5 = 24 августи 1991 | пешгузашта_5 = [[Владимир Ивашко]] | ҷонишин_5 = <small>вазифа аз байн рафт, худи ӯ чун [[раиси Радаи олии Украина]]</small> }} '''Леонид Макарович Кравчук''' ({{Lang-uk|Леонід Макарович Кравчук}}; тав. [[10 январ]]и [[Соли 1934|1934]], деҳаи Великий Житин, воеводствои Волин, Ҷумҳурии Лаҳистон (ҳозира {{Зодгоҳ|ноҳияи Ровно|дар н. Ровно}} , [[Вилояти Ровно]] — фавт. [[10 май]]<nowiki/>и [[Соли 2022|2022]], [[Киев]], [[Укроин|Украина]]) — пешвои давлатӣ ва сиёсиву [[Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ|ҳизбии]] [[Иттиҳоди Шӯравӣ|шӯравӣ]] ва [[Укроин|украинӣ]], [[Президенти Украина|президенти]] аввалини Украина (1991-1994). 8 декабри соли 1991 аз номи Украина ӯ бо Президенти Федератсияи Руся (РСФСР) [[Борис Елтсин|Б.]] [[Борис Елтсин|Н.]] [[Борис Елтсин|Елтсин]] ва Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Беларус С. Шушкевич [[Созишномаи Беловежская]] дар бораи [[Пошхӯрии СССР|қатъ кардани мавҷудияти СССР]]-ро ба имзо расонид. == Зиндагинома == 10 январи соли 1934 дар деҳаи Великий Житин дар наздикии Ровно дар оилаи деҳқон таваллуд шудааст. Падар — Макар Алексеевич Кравчук (03.17.1906 - 1944) <ref name="volyn.com.ua">[https://www.volyn.com.ua/news/96310-u-1942-rotsi-leonid-kravchuk-iz-tovaryshem-nakoliaduvaly-40-karbovantsiv «У 1942 році Леонід Кравчук із товаришем наколядували 40 карбованців» — «Волинь» — незалежна громадсько-політична газета]</ref> дар солҳои 30-юм дар сафи савораи Лаҳистон хидмат кард, дар солҳои 40-ум вай ба сафи [[Артиши Сурх]] даъват карда шуд. Вай ва модари Кравчук - Ефимия Ивановна (деҳаи Мелничук) (6.12.1908 - 1980) дар коргарони муҳосирони лаҳистонӣ хидмат карданд <ref name="godn154">{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/news/14077358.html |title=Как Сталин Галичину нам отдал |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2009-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090912042452/http://www.segodnya.ua/news/14077358.html }}</ref>. Дар солҳои [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]] дар соли 1944, як сарбози полки 480-уми пиёдагарди дивизияи 152-уми пиёдагарди 28-уми артиш Макар Алексеевич Кравчук дар ҷангҳо барои озод кардани деҳаи Гат дар фронт ҳалок шуд, дар қабри дастаҷамъӣ дар шаҳраки саҳ. Октябри [[вилояти Гомел]]и [[Белорус|Ҷумҳурии Беларус]] дафн шуд <ref name="ppmurmansk.ru">{{Cite web |url=http://www.ppmurmansk.ru/leonidkravchukyanavsyujiznzapomnilhalvukotoruyuvplatochkemamaprineslamnekodnyurojdeniya_17379.html |title=Леонид Кравчук: Я на всю жизнь запомнил халву, которую в платочке мама принесла мне ко дню рождения … — Газета Полярная правда" |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2014-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201184355/http://www.ppmurmansk.ru/leonidkravchukyanavsyujiznzapomnilhalvukotoruyuvplatochkemamaprineslamnekodnyurojdeniya_17379.html }}</ref>. Леонидро падари ӯгай ва модари худ ба воя расонидааст, ки соли 1980 бар асари сактаи мағзӣ дар деҳаи зодгоҳаш вафот карда, дар ҳамон ҷо дафн шудааст <ref name="oglyadach.com">[http://oglyadach.com/news/2006/1/11/54026.htm Новини України | Обозреватель]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Таҳсилот ва касбҳои ибтидоӣ === Донишгоҳи Киевро бо ихтисоси иқтисодиёти сиёсӣ хатм кардааст (1958). Дар давоми таҳсил, ӯ бо донишҷӯи факултаи иқтисодӣ Антонина Мишура вохӯрд, ки соли 1957 бо ӯ издивоҷ кардааст. Солҳои 1958-1960 муаллими техникуми молиявии Черновтсӣ буд. Дар солҳои 1960-1967 мушовир-методисти Хонаи маорифи сиёсӣ, лектор, ёрдамчии котиб, мудири шуъбаи агитация ва таблиғи [[Комитети вилоятии КПСС|Кумитаи вилоятии]] [[Вилояти Чернивитси|Черновти]] [[Партияи Коммунистии Украина|ҲК Украина]] кор кардааст. Вай аспирантураи [[Академияи илмҳои ҷамъиятӣ дар назди Кумитаи Марказии КПСС|Академияи илмҳои ҷамъиятии назди КМ КПСС-ро]] хатм намуда, солҳои 1967-1970 таҳсил кардааст. [[Номзади илм|Номзади илмҳои иқтисодӣ]], рисолаи «Моҳияти фоида дар замони сотсиализм ва нақши он дар истеҳсолоти колхозӣ» навиштааст. === Кори ҳизбӣ === Дар солҳои 1970-1988 — сардори бахши, нозири, ёвари котиби, муовини аввали мудири шуъбаи, сардори тарғибу таблиғи шуъбаи [[CC|Кумитаи Марказии]] [[Партияи Коммунистии Украина|Ҳизби коммунисти Ҷумҳурии Украина]]. Солҳои 1989-1990 мудири шуъбаи идеологӣ, котиби КМ Ҳизби коммунисти Украина. Дар охири солҳои 80-ум, Кравчук дар саҳифаҳои рӯзномаи " Вечерний Киев" бо тарафдорони истиқлоли Украина мубоҳисаи ошкоро оғоз кард. Дар заминаи роҳбарии хеле консервативии ҲКУ, мавқеи ӯ беш аз мӯътадил ба назар мерасад. 1989-1990 — номзад ба аъзогии Бюрои Сиёсӣ. Дар 1990-1991 ӯ узви Бюрои Кумитаи Марказии Ҳизби коммунисти Ҷумҳурии Украина буд. Аз соли 1990 — котиби дуюми КМ Ҳизби Коммунисти Украина. 4 марти соли 1990, дар даври якуми интихоботи якуми алтернативии парлумонӣ дар ҶШС Украина, вакили Шӯрои Олии ҶШС Украина даъвати XII ( ([[Верховная Радаи Украина даъвати 1|Радаи олии Украина даъвати I]]) аз ш. ҳавзаи интихоботии Ямполский No 39 вилояти Виннитса, дар байни 2 номзад дар парлумон узви Комиссияи фарҳанг ва эҳёи рӯҳонӣ 68,69% овозҳоро ба даст овард. Аз соли 1990 ӯ узви Кумитаи Марказии КПСС буд. 1990-1991 — Раиси Шӯрои Олии ҶШС Украина. [[Август путч|Пас аз рӯйдодҳои 19-21 августи соли 1991]] аз Ҳизби Коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ хориҷ карда шуд. 24 августи соли 1991, таҳти раёсати Леонид Кравчук, Шӯрои Олии ҷумҳурӣ қарор ва [[Эъломияи истиқлоли Украина|Санади Эъломияи истиқлоли Украинаро]] қабул кард. Аз 24 августи соли 1991 то 5 декабри соли 1991 — Раиси Верховная Радаи Украина <ref>[http://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=17676 Закон Украины от 12 сентября 1991 года № 1543-XII «О правопреемстве Украины»]</ref>. === Президенти Украина === Вай ба ҳайси бепартиявӣ ба президентӣ номзад шуд. Ӯро ҳам фаъолони ҳизби онвақтаи мамнӯи коммунистӣ (номзади онҳо Александр Ткаченко номзадии худро ба фоидаи Кравчук бозпас гирифт) ва инчунин баъзе аз демократҳои миллӣ, ки раиси Верховная Радаро "падари истиқлол" таблиғ мекарданд, дастгирӣ карданд. Образи миллатгаро, ки ба таври сунъӣ барои рақиби асосии Кравчук Вячеслав Черновол сохта шудааст <ref>{{Cite web |url=https://www.ukrinform.ru/authors/leonid_kravchuk.html |title=Леонид Кравчук — Новости Укринформ |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2018-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512181654/https://www.ukrinform.ru/authors/leonid_kravchuk.html }}</ref>. 1 декабри соли 1991 Леонид Кравчук дар аввалин интихоботи мустақими президентӣ 61,6% овоз ба даст оварда, президенти Украина интихоб шуд. [[Акс:RIAN_archive_52076_Leonid_Kravchuk,_Stanislav_Shushkevich_and_Boris_Yeltsin.jpg|мини|316x316пкс| Л. М. Кравчук, С. С. Шушкевич, [[Борис Елтсин|Б. Н. Елсин]], V. Ф. Кебич. Соли 1991]] Дар таърихи 8-уми декабри соли 1991, аз номи Украина, имзо бо Президенти Федератсияи Русия (РСФСР) [[Борис Елтсин|B. Н. Елтсин]] ва Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Беларус С. С. Шушкевич ба созишномаҳои Белавожскаяро оид ба [[Пошхӯрии СССР|қатъ гардидани мавҷудияти СССР]] имзо кард. Пас аз 2 рӯз, Шӯрои Олии Украина бо қайду шарт шартномаро ба тасвиб расонд <ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20ВС%20Украины%20от%2010.12.1991%20№%201958-XII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]</ref>. 19 июни соли 1992, Кравчук қонунро дар бораи комилан хориҷ кардани истинодҳо ба СССР аз Конститутсияи Украина дар соли 1978 имзо кард <ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20Украины%20от%2019.06.1992%20№%202480-XII Закон Украины от 19.06.1992 № 2480-XII]</ref>. Дар иҷлосияи тантанавии Верховная Радаи Украина 22 августи соли 1992 дар [[Киев]] охирин президенти Ҷумҳурии Халқии Украина дар ғурбат Микола Плавюк регалияи давлатии [[Ҷумҳурии Халқи Украина|ҶХУ-ро]] ба президенти якуми Украина Леонид Кравчук супурд <ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=340143 |title=Вести. Ru: На Украине последний день агитации перед вторым туром президентских выборов. Кстати, первому президенту Украины во время инаугурации в 1992 году вручили государственн… |accessdate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223062842/https://www.vesti.ru/doc.html?id=340143 |archivedate=2019-12-23 }}</ref>. Плавюк инчунин мактуберо пешниҳод кард, ки дар он гуфта мешавад, ки Украинаи мустақил, ки 24 августи соли 1991 эълон шудааст, вориси қонунии Ҷумҳурии Халқии Украина мебошад <ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.by/article/23297 |title=В Киеве открылся музей Украинской народной республики {{!}} Музеи на interfax.by |accessdate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190913073932/http://www.interfax.by/article/23297 |archivedate=2019-09-13 }}</ref><ref>[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди | Історична правда]</ref>. Рӯзноманигор ва сиёсатшиноси итолиёӣ Ҷулиетто Чиеса дар китоби худ "Алвидоъ Русия!" ақидаеро баён мекунад, ки ташаббускори асосии фурӯпошии СССР маҳз Кравчук буд <ref>[http://kprf.ru/party_live/54065.html Круглый стол в редакции «Правды», посвящённый 85 лет со дня провозглашения Советского Союза]</ref>. Инро худи Леонид Макарович дар соли 2016 амалан тасдиқ карда, изҳор дошт, ки халқи украин қабргузорони СССР мебошанд <ref name="автоссылка1">[https://interfax.com.ua/news/political/365083.html Попытка силой подчинить себе Украину станет для России самоубийством — Кравчук]</ref>. Кравчук дар мусоҳиба бо [[Радиои Аврупои Озод/Радиои Озодӣ|Радиои Озодӣ]] моҳи декабри соли 2011 изҳор дошт, ки имзои Созишномаи Биаловежская як табаддулоти сулҳомез аст <ref>[http://www.svoboda.org/content/article/24415159.html Леонид Кравчук — мирный заговорщик]</ref>. Дар соли 1992 ӯ метрополитен Филаретро, ки солҳои зиёд ҳамчун як корманди пешбари идеологии Кумитаи Марказии Ҳизби Коммунистии Украина "роҳбарӣ" мекард, дар фаъолиятҳояш барои эҷоди калисои православии украинии Патриархати Киев фаъолона дастгирӣ кард <ref>{{Cite web|url=http://orthodox-lviv.narod.ru/books/raskol/raskol_6.htm|title=Автокефалистские расколы на Украине|deadlink=yes|accessdate=2015-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141231030430/http://orthodox-lviv.narod.ru/books/raskol/raskol_6.htm|archivedate=2014-12-31}}</ref>. 3 сентябри соли 1993 ӯ созишномаҳои Массандраро имзо кард, ки ба сарнавишти минбаъдаи Флоти Баҳри Сиёҳ ва силоҳи ҳастаии дар қаламрави Украина ҷойгиршуда дахл доштанд. Пас аз он, ӯ ба интихоботи пеш аз муҳлати сарвари давлат дар моҳи июли соли 1994 розӣ шуд. Дар даври аввал вай дар байни дигар номзадҳо шумораи бештари овозҳоро ба даст овард, аммо дар даври дуввум аз [[Леонид Кучма]] мағлуб шуд. 27 сентябри соли 1993 шаҳри [[Сухумӣ|Сухуми]] афтод ( ҷанг дар Абхазия ). Ҳукумати Гурҷистон фавран барои кумак ба як қатор кишварҳо муроҷиат кард, 7 октябри соли 1993, президенти Гурҷистон Эдуард Шеварднадзе ба Леонид Кравчук занг зад ва дархости кумак дар эвакуатсияи 150 000 гурезаро кард, ки президенти Украина ба онҳо розӣ шуд. 14 январи соли 1994, дар Маскав, бар хилофи Шартномаи СТАРТ-1, ки Верховная Рада 18 ноябри соли 1993 ба тасвиб расонидааст ва он тадриҷан коҳиш додани силоҳи ҳастаии стратегиро дар қаламрави Украина пешбинӣ кардааст, худсарона қарор кард, ки созишномаи сеҷонибаро имзо мекунад, Изҳороти Президентҳои Украина, ИМА ва Русия дар бораи фавран содир кардани тамоми силоҳҳои ҳастаии Украина ба Русия (ки аллакай 1 июни соли 1996 ба итмом расида буд) ва бидуни ягон кафолати мушаххаси амниятӣ ва ҷуброни молиявии ҳуҷҷатӣ <ref>{{Cite web|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25225403.html|title=10 міфів про ядерне роззброєння України|author=Юрій Костенко|date=2014-01-10|publisher=Радіо Свобода}}</ref>. === Пас аз президентӣ === [[Акс:ПРЕЗИДЕНТЫ_УКРАИНЫ_Ющенко,_В._Кучма,_Л_Кравчук_Л._0054_Чуприна_Вадим_А.jpg|мини|Президентҳои Украина В.Ющенко, Л. Кучма, Л. Кравчук (аз чап ба рост) 28 январи соли 2014, Верховная Радаи Украина]] Дар интихоботи пеш аз муҳлати президентии соли 1994 (вай розӣ шуд, ки таҳти фишори ошӯбҳо дар тобистони соли 1993 баргузор кунад), вай дар даври дуввум аз Леонид Кучма мағлуб гашта, 45,1% овозҳоро ба даст овард. Моҳи сентябри соли 1994 вай вакили [[Верховная Рада|Верховная Радаи Украина]], узви фраксияи Интихоби Иҷтимоӣ-Бозорӣ интихоб шуд ва баъдан узви гурӯҳи вакилони Маркази конститутсионӣ шуд. Соли 1998 вай дубора ба ҳайси вакили Верховная Радаи Украина ба ҳайси раҳбари рӯйхати ҳизби Ҳизби сотсиал-демократи Украина (муттаҳид) интихоб шуд. Аз соли 1998 — узви ҲСДУ (м) ва Бюрои сиёсии ҲСДУ (м). Дар соли 2002, ӯ дубора ба ҳайси вакил дар рӯйхати ҲСДУ (м) интихоб шуд. Дар интихоботи парлумонии 2006, ҲСДУ (м) натавонист аз 3% монеаро гузарад. 26 апрели соли 2006, Леонид Кравчук эълом дошт, ки бидуни бастагӣ ба як ҳизб "аз мақомоти ҳизб баромада, дар як режими озодтар ба фаъолияти ҷамъиятӣ ва сиёсӣ машғул шавад".<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2006/04/26/4399185/ Кравчук пошел за Медведчуком | Украинская правда]</ref> Дар соли 2016 вай эълом дошт, ки мардуми украин гӯрканони СССР мебошанд <ref name="автоссылка1"/>. Аз 28 июли соли 2020 - раиси гурӯҳи тамос оид ба ҳалли вазъ дар Донбасс. == Оила == * Зан - Кравчук Антонина Михайловна (намонд Mishura <ref>{{Cite web|url=http://fakty.ua/96382-student-leonid-kravchuk-razgruzhal-vagony-podnimal-celinu-i-podrabatyval-naturcshikom-v-hudozhestvennom-institute|title=Студент Леонид Кравчук разгружал вагоны, поднимал целину и подрабатывал… Натурщиком в художественном институте|first=Ирина|last=Лисниченко|website=Факты и комментарии|date=2001-08-10|lang=|accessdate=2015-07-13}}</ref> ) (соли таваллудаш 1935) - [[дотсент]]и факултети иқтисодии Донишгоҳи миллии Киев ба номи Тарас Шевченко, издивоҷ дар соли 1957.<ref name="oglyadach.com"/> ** Писар - Виталий Леонидович Кравчук (таваллуд 21 июли 1959) - соҳибкор *** Набера - Кравчук Вадим Виталиевич (таваллуд 19 апрели 1995) **** Писар - {{Бе тарҷума 5|Кравчук, Александр Леонидович|Александр Леонидович Кравчук|uk|Кравчук Олександр Леонідович}} (таваллуд 21 июли 1959) - соҳибкор,<ref name="autogenerated2">[http://www.focus.ua/society/58765 Родственникам Кравчука выделили пять участков в Конча-Заспе. Общество. ФОКУС]</ref> келин Елена Анатолевна Кравчук дар Донишгоҳи Миллии Киев кор мекунад. ***** Набера - Андрей Александрович Кравчук (соли таваллудаш 1981) - Донишкадаи муносибатҳои байналмилалии Донишгоҳи Миллии Киевро хатм кардааст, дар як агенти таблиғотӣ кор мекунад, ҳамсараш Мария Викторовна Кравчук дар як ширкати тиҷорӣ кор мекунад.<ref>[http://news.bigmir.net/ukraine/176478/ Родственникам Кравчука выделили пять участков в Конча-Заспе — bigmir)net]</ref> ****** набера - Елена Андреевна Кравчук (соли таваллудаш 2005). ***** набера - Мария Александровна Кравчук (соли таваллудаш 1988) - Донишкадаи муносибатҳои байналмилалии Донишгоҳи миллии Киевро ба ном. Т. Г. Шевченко хатм кардааст. == Китобҳо == [[Акс:Leonid_Kravchuk2.jpg|мини|267x267пкс| Л. М. Кравчук.]] [[Акс:B0001_UKRPOHTA_07.jpg|мини|300x300пкс| Маркаи почта]] * 1978: Луғати мухтасари иқтисодии панҷсолаи самаранокӣ ва сифат (бо ҳаммуаллифӣ) * 1982: Иттиҳоди шикастнопазир: Дастурамал (ҳаммуаллиф) * 1982: Луғати иқтисодии нақшаи панҷсолаи ёздаҳум (бо ҳаммуаллифӣ) * 1985: Дар оилаи ягона : Тарбияи ватандӯст-интернатсионалистҳо тавассути тарғибот ва санъати ороишӣ (таҳрири умумӣ) * 1986: Ташкил ва методикаи тарбияи атеистӣ (бо ҳаммуаллифӣ) * 1989: Механизми нави иқтисодӣ (ҳаммуаллиф) * 1989: Кори идеологӣ. Таҷрибаи Перестройка : Дар асоси маводи ташкилоти партиявии ҷумҳурӣ (бо ҳаммуаллифӣ) * 1992: Чунин давлате вуҷуд дорад - Украина : Маводҳо аз баромадҳо, мусоҳибаҳо, конфронсҳои матбуотӣ, брифингҳо, ҷавобҳо ба саволҳо, [1991-1992] ( {{Lang-uk|Є така держава — Україна}} ) * 1994: Рӯзҳои охирини империя... Солҳои аввали умед : [китоб-мусоҳиба] ( {{Lang-uk|Останні дні імперії... Перші дні надії}} <span lang="uk" style="font-style:italic;">...</span> <span lang="uk" style="font-style:italic;">...</span> <span lang="uk" style="font-style:italic;">Рӯзҳои аввали умед</span> ) * 2001: Давлат ва Ҳокимият: Таҷрибаи ислоҳоти маъмурӣ * 2002: Мо он чизе, ки дорем, дорем : Хотирот ва мулоҳизаҳо ( {{Lang-uk|Маємо, те що маємо}} ) * 2010: Як Украина, Як халқ ( {{Lang-uk|Одна Україна, єдиний народ}} ) * 2018: Аввалин дар бораи қудрат ( {{Lang-uk|Перший про владу}} ) <ref>[https://gordonua.com/photo/events/v-den-svoego-85-letiya-leonid-kravchuk-prezentoval-svoyu-knigu-pervyy-o-vlasti-fotoreportazh-651553.html В день своего 85-летия Леонид Кравчук презентовал свою книгу "Первый о власти"]</ref> * 2019: Дар чорроҳаи таърихи {{Lang-uk|На перехрестях української історії}} ) <ref>{{Cite web |url=https://leonid-kravchuk.com.ua/pershyj-prezydent-ukrayiny-kravchuk-prezentuvav-u-kyyevi-svoyu-novu-knygu-na-perehrestyah-ukrayinskoyi-istoriyi/ |title=Перший президент України Кравчук презентував ӯ Києві свою нову книгу “На перехрестях української історії” |accessdate=2021-04-19 |archivedate=2021-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126233248/https://leonid-kravchuk.com.ua/pershyj-prezydent-ukrayiny-kravchuk-prezentuvav-u-kyyevi-svoyu-novu-knygu-na-perehrestyah-ukrayinskoyi-istoriyi/ }}</ref> Вай зиёда аз 500 мақола навиштааст. == Мукофотҳо ва шоиста == * Ғолиби ҷоизаҳои Celebrities 2020 дар номинатсияи "Шахси сол".<ref>{{Cite web|url=https://hronika.info/obwestvo/729046-olga-sumskaya-aktrisa-goda-a-aleksandr-zherebko-molodoj-deyatel-iskusstv-premiya-celebrity-awards-2020/|title=Ольга Сумская актриса года, а Александр Жеребко молодой деятель искусств - премия «Celebrity Awards 2020» -|lang=ru-RU|accessdate=2020-09-25}}</ref> * Унвони Қаҳрамони Украина бо ҷоизаи Ордени Ҳокимият (21 августи 2001) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=701/2001 Указ Президента України № 701/2001 від 21 серпня 2001 року «Про присвоєння звання Герой України»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200628011231/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=701%2F2001 |date=2020-06-28 }}{{ref-uk}}</ref> - ''барои саҳми барҷастаи шахсӣ дар ташаккул ва рушди давлати мустақили Украина, фаъолияти чандинсолаи фаъоли сиёсӣ ва иҷтимоӣ''. * Ордени озодӣ (10 январи 2014) - ''барои саҳми барҷастаи шахсӣ дар рушди давлати Украина, фаъолияти чандинсолаи пурсамари ҷамъиятӣ ва сиёсӣ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.ua/ru/documents/16370.html|title=Указ Президента Украины № 2/2014 «О награждении Л. Кравчука орденом Свободы»|deadlink=yes|accessdate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125155807/http://www.president.gov.ua/ru/documents/16370.html|archivedate=2014-01-25}}</ref> * Ордени шоҳзода Ярослави доно I Санъат. (15 июли соли 2020) <ref>[https://www.president.gov.ua/documents/2772020-34401 Указ Президента Украины от 15 июля 2020 года № 277/2020 «О награждении государственными наградами Украины»]</ref>, II мод. (9 январи соли 2007) <ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=4/2007 Указ Президента України № 4/2007 від 9 січня 2007 року «Про нагородження Л. Кравчука орденом князя Ярослава Мудрого»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200628011309/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=4%2F2007 |date=2020-06-28 }}{{ref-uk}}</ref>, III м. (10 январи 2004) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=11/2004 Указ Президента України № 11/2004 від 10 січня 2004 року «Про нагородження Л. Кравчука орденом князя Ярослава Мудрого»]{{ref-uk}}</ref>, IV мод. (10 январи 1999) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=6/99 Указ Президента України № 6/99 від 10 січня 1999 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210810220351/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=6%2F99 |date=2021-08-10 }}{{ref-uk}}</ref>, V м. (21 августи соли 1996) <ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=731/96 Указ Президента України № 731/96 від 21 серпня 1996 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»]{{ref-uk}}</ref> * Медали ҷашнии "25 соли истиқлоли Украина" (19 августи 2016) * Орденҳои Шӯравӣ: орденҳои Инқилоби Октябр ва ордени Байраки Сурхи Меҳнат (ду маротиба). * Ифтихорномаи Девони Вазирони Украина ( [[Соли 2004|2004]] ). * Дорандаи Салиби калони ордени Станислаус (1999). == Адабиёт == * На 1/6 планеты // Филателия. 1993. — № 4. — С. 7. * Валентин Чемерис. Президент. К., 1994. * Прощай, Россия. М.: Гея, 1998. * ''Островский А. В.'' [https://itexts.net/avtor-aleksandr-vladimirovich-ostrovskiy/164701-glupost-ili-izmena-rassledovanie-gibeli-sssr-aleksandr-ostrovskiy/read/page-1.html Глупость или измена? Расследование гибели СССР.] М.: Форум, Крымский мост-9Д, 2011. — 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6 * ''Л. В. Губерський''. Кравчук Леонід Макарович // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т. /Редкол.:Л. В. Губерський (голова) та ін. — К: Знання України, 2004 — Т.1 — 760 с. ISBN 966-316-039-X * ''Ю. Шаповал, М. Михальченко''. Кравчук Леонід Макарович // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін. — К.: Парламентське видавництво, 2011. — С. 371. ISBN 978-966-611-818-2 == Пайвандҳо == * {{YouTube|CwW6CEhWRxk|Д/ф «Дорога на Банковую»|logo=1}}</img> * [https://web.archive.org/web/20140125070733/http://www.president.gov.ua/ru/content/history_kravchuk.html] * [https://web.archive.org/web/20100107011614/http://www.vlada.kiev.ua/fcontent.php?pacode=327 Кравчук Леонид Макарович]{{ref-uk}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * [https://web.archive.org/web/20140110094842/http://ukrgeroes.narod.ru/KravchukLM.html ҚАҲРАМОНИ УКРАИНА - Кравчук Леонид Макарович]{{ref-uk}} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * [https://web.archive.org/web/20081025005752/http://saliy.kiev.ua/old_publications/pub_tezuKPU.html "Николаҳои ман фикр намекарданд, ки Русия ин қадар рукуд дорад" (Л. М. Кравчук, 1992)] * [http://goldpages.com.ua/person/5457/ Мусоҳиба бо Леонид Кравчук] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210416015953/https://goldpages.com.ua/person/5457/ |date=2021-04-16 }} * [http://www.ukraine.ru/catalog/persona/kravchuk.html Кравчук Леонид] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120731011817/http://www.ukraine.ru/catalog/persona/kravchuk.html |date=2012-07-31 }} * [https://web.archive.org/web/20070213065827/http://www.governors.org.ua/hmns/krav.htm Мониторинги фаъолияти сиёсии Леонид Кравчук] * [http://glavnoe.ua/articles/a3783 Кравчук: Мо бо Русия шарик нестем] * [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Нархҳои ройгон ва пасандозҳои сӯхта.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Шӯриши Флоти Баҳри Сиёҳ.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} [http://www.from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html Тиббӣ ва "кравчучка"] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210422040206/https://from-ua.com/voice/32ab72bc6b31c.html |date=2021-04-22 }} * [http://www.kp.ru/daily/26207/3093145/ Леонид Кравчук, собиқ президенти Украина: Елтсин хоҳиш кард, ки Қримро ба Русия баргардонад...] * [http://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1904568-echo/] * ''Ю.И. Шаповал''. [http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kravchuk_L_M Кравчук Леонид Макарович] // Енциклопедія історії України : 10 ҷ. / ҳайати таҳририя: В.А.Смолий (сардор) ва дар. ; Институти таърихи Украина Академияи Миллии Украина. - К.: " Наукова Думка ", 2009. - T. 5: Кон - Кю. - S. 276. — <nowiki>ISBN 978-966-00-0855-4</nowiki>. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">(ukr.)</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на украинском языке">)</span> * ''Ю.И. Шаповал''. [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=2607 Кравчук Леонид Макарович] // Кравчук, Леонид Макарович // Энсиклопедияи Украинаи муваффақ : [ ukr. ] : дар 30 т. / NAS of Ukraine, Ҳамкории илмӣ im. Шевченко, Институти илмҳои энсиклопедияи Академияи Миллии Украина [ук]. - К., 2001—…. - <nowiki>ISBN 944-02-3354-X</nowiki>. * Xto hto дар Украина: довидник. - К. І. АЗ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Президентҳои Украина}} [[Гурӯҳ:Президентҳои Украина]] [[Гурӯҳ:Сарварони Украина]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Укроин]] [[Гурӯҳ:Сарварони Аврупо дар асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Инқилоби Октябр]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Иқтисоддонҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми иқтисод]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1934]] [[Гурӯҳ:Зодагони 10 январ]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] o3qzq4hkaccgoi2fur0lum8md6ooq80 0 289285 1491966 1488830 2026-11-03T05:07:00Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491966 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ | вазифа = 2-юм [[Президенти Украина]] | парчам = Flag of the President of Ukraine.svg | парчам2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | аввалдавр = 19 июли 1994 | охирдавр = 23 январи 2005 | пешгузашта = [[Леонид Кравчук]] | ҷонишин = [[Виктор Юшенко]] | нахуствазир = [[Виталий Масол]] <small>(1994—1995)</small><br>[[Евгений Марчук]] <small>(1995—1996)</small><br>[[Павел Лазаренко]] <small>(1996—1997)</small><br>[[Василий Дурдинетс]] <small>(1997, {{и. в.}})</small><br>[[Валерий Пустовойтенко]] <small>(1997—1999)</small><br>[[Виктор Юшенко]] <small>(1999—2001)</small><br>[[Анатолий Кинах]] <small>(2001—2002)</small><br>[[Виктор Янукович]] <small>(2002—2005)</small><br>[[Николай Азаров]] <small>(2005, {{и. в.}})</small> | вазифа_2 = Раиси [[:ru:Второе минское соглашение#Контактная группа по урегулированию ситуации на Донбассе|гурӯҳи тамос оид ба ҳалли масъалаи Донбасс]] | парчам_2 = Flag of Ukraine.svg | аввалдавр_2 = 3 июни 2019 | охирдавр_2 = 28 июли 2020 | пешгузашта_2 = [[Евгений Марчук]] | ҷонишин_2 = [[Леонид Кравчук]] | президент_2 = [[Володимир Зеленский]] | аввалдавр_3 = 5 феврали 2015 | охирдавр_3 = 2 октябри 2018 | пешгузашта_3 = <small>вазифа таъсис ёфт</small> | ҷонишин_3 = [[Евгений Марчук]] | президент_3 = [[Пётр Порошенко]] | вазифа_4 = Раиси [[Шӯрои раҳбарони кишварҳои ИДМ]] | парчам_4 = Flag of the CIS.svg | парчам2_4 = Emblem of CIS.svg | аввалдавр_4 = 29 январи 2003 | охирдавр_4 = 16 сентябри 2004 | пешгузашта_4 = [[Владимир Путин]] | ҷонишин_4 = [[Владимир Путин]] | вазифа_5 = [[Сарвазири Украина]] | парчам_5 = Flag of Ukraine.svg | парчам2_5 = | президент_5 = [[Леонид Кравчук]] | аввалдавр_5 = 13 октябри 1992 | охирдавр_5 = 21 сентябри 1993 | пешгузашта_5 = [[Витолд Фокин]]<br>[[Валентин Симоненко]] (и. в.) | ҷонишин_5 = [[Ефим Звягилский]] (и. в.)<br>[[Виталий Масол]] }} '''Леонид Данилович Кучма''' ({{Lang-uk|Леонід Данилович Кучма}}; тав. [[9 август]]и [[Соли 1938|1938]], [[Чайкино (ноҳияи Новгород-Северский)|Чайкино]], [[ноҳияи Новгород-Северский]], [[вилояти Чернигов]], [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Украина|ҶШС Украина]], [[Иттиҳоди Шӯравӣ]]) арбоби сиёсӣ ва давлатии [[Иттиҳоди Шӯравӣ|шӯравӣ]] ва [[Укроин|украинӣ]]. 1992—1993 — сарвазири 2-юми Украина, 1994—2005 — президенти 2-юми Украина. Академики Академияи байналмилалии астронавтика. Ягона президенти Украина, ки ду давра дар ин вазифа кор кардааст. Раиси гурӯҳи тамос оид ба ҳалли низоъ дар Донбасс дар солҳои 2015—2018 ва аз соли 2019—2020. == Зиндагинома == [[9 август|9 августи соли]] [[Соли 1938|1938]] дар кордони ҷангал дар оилаи ҷангалбон таваллуд ёфт<ref name="leonid-kuchma-vse-vremya">{{Cite web|url=https://fakty.ua/168495-leonid-kuchma-vse-vremya-borba-ni-odnogo-vazhnogo-resheniya-bez-borby-bez-protivostoyaniya-bez-soprotivleniya|title=Леонид Кучма: «Все время борьба. Ни одного важного решения без борьбы, без противостояния, без...|publisher=fakty.ua|lang=ru|accessdate=2019-06-05}}</ref>. Падар — Даниил Прокофиевич Кучма (1901—1942), ҳамчун ҷангалбон дар хоҷагии ҷангали Новгород-Северский кор кардааст<ref name="leonid-kuchma-vse-vremya"/>. Дар солҳои ҷанг ӯ сержанти калон буд, моҳи октябри соли 1941, дар соҳили чапи Волхов, дивизияи 111-уми пиёдагард иҳота карда шуд. Баталиони муҳандиси 560-ум барои аз дегдон берун кардани дивизия фиристода шуд. Ҳангоми убур ба ҷангиён, аз ҷумла Д. П. Кучма, лозим омад, ки зери оташи душман дар оби яхбаста кор кунанд. Барои ин корнамоии ҳарбӣ 27 декабри соли 1941 бо фармони [[Президиуми Совети Олии СССР|Президиуми Шӯрои Олии СССР]] сержанти калон Даниил Кучма бо [[ордени Ситораи Сурх]] сарфарозгардидааст<ref name=":0">{{Cite web|url=https://lb.ua/file/person/1406_kuchma_leonid_danilovich.html|title=Кучма Леонид Данилович|author=|website=|date=|publisher=lb.ua|accessdate=2019-06-05}}</ref>. Вай 7 феврали соли 1942 дар госпитали армияи No756 дар деҳаи Новоселитси вилояти Новгород аз илтиҳоби шуш ҳалок шуд, ки ҳангоми убур аз дарёи Волхов аз ҷониби сарбозони шӯравӣ гирифта шудааст. То соли 1996 Даниил Кучма гумшуда ҳисобида мешуд. Ҷои дафни ӯро мошинҳои ҷустуҷӯии новгородӣ кашф карданд<ref>{{Cite web|url=https://podrobnosti.ua/422022-kuchma-pobyval-na-mogile-ottsa-i-raskritikoval-juschenko-za-9-maja.html|title=Кучма побывал на могиле отца и раскритиковал Ющенко за 9 мая|date=2007-05-09|publisher=podrobnosti|accessdate=2019-06-05|archivedate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605170552/https://podrobnosti.ua/422022-kuchma-pobyval-na-mogile-ottsa-i-raskritikoval-juschenko-za-9-maja.html}}</ref>. Модар — Прасковя Трофимовна Кучма (8 августи 1906—1986, [[Днепр (шаҳр)|Днепропетровск]])<ref name="leonid-kuchma-vse-vremya"/><ref name="maidan.org.ua">{{Cite web|url=https://maidan.org.ua/2012/06/lukanov-vidtsyfruvav-kuchmu-yuschenka-i-zaklyche-ne-vbyvaty-yanukovycha/|title=Луканов відцифрував Кучму, Ющенка і закличе «не вбивати Януковича»|author=|website=|date=2012-06-06|publisher=maidan.org.ua|lang=uk|accessdate=2019-06-05}}</ref>, дар [[колхоз]] кор карда, се фарзанд ба воя расонидааст<ref>[http://www.rian.ru/society/20020809/204930.html К 64-летию Леонида Кучмы — справка | Общество | Лента новостей «РИА Новости»]</ref><ref>[https://fakty.ua/20314-leonid-kuchma-sejchas-chasto-govoryat-danilych-prosti-ya-ochen-dorozhu-etim-ubezhden-chto-vremya-rasstavit-vse-neobhodimye-akcenty-i-v-ocenke-razvitiya-strany-v-gody-moego-prezidentstva?logout=1 Леонид кучма: "сейчас часто говорят: "данилыч, прости… " я очень дорожу этим. Убежден, что… — Газета «ФАКТЫ и комментарии»>]</ref><ref>{{Cite web|url=http://files.korrespondent.net/politics/kuchma/|title=Досье — Корреспондент|deadlink=yes|accessdate=2011-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125004826/http://files.korrespondent.net/politics/kuchma|archivedate=2011-01-25}}</ref>. === Таҳсил === Вай дар мактаби миёнаи Костообровски ноҳияи Семёновски вилояти [[Вилояти Чернигов|Чернигов]] таҳсил кардааст. Соли 1960 факултаи физика ва техникаи [[Донишгоҳи Миллии Олес Хончар Днепр|Донишгоҳи давлатии Днепропетровскро]] бо ихтисоси муҳандис-механик хатм кардааст<ref name=":0"/>. Номзади илмҳои техникӣ, [[профессор]]и донишгоҳ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.newsru.com/background/31oct2004/kuchmald.html|title=Леонид Кучма: биография уходящего президента|date=2004-10-31|publisher=NEWSru.com|accessdate=2019-06-05}}</ref>. === Карераи ракетчӣ === Баъд аз хатм ӯ дар соҳаи ракетаву кайҳонӣ дар бюрои конструктории Южное ([[Днепр (шаҳр)|Днепропетровск]]) кор кард<ref name=":0"/>. Дар синни 28-солагӣ вай пешвои техникии озмоишҳои ракетаи интиқолии Сиклон-2 дар космодроми [[Байконур]] гардид ва натиҷаи беназир ба даст овард: ҳамаи 106 партоб бомуваффақият анҷом ёфтанд. Ҳамчун тарроҳ вай дар таҳияи ҳам як қатор мушакҳои баллистикии ҳарбӣ ва лоиҳаҳои мулкӣ, аз ҷумла «Блоки Е» — системаи ҳаракатдиҳандаи модул барои ба сатҳи моҳ фуруд омадани кайҳоннавардон ширкат варзид. То он даме, ки барномаи сунъии сунъии советӣ дар соли 1969 бекор карда шуд, Блоки Е ягона ҷузъе буд, ки ҳамаи озмоишҳоро бомуваффақият гузашт ва барои истифода омода буд. Дар синни 38-солагӣ ӯ котиби кумитаи ҳизбии «Южмаш», узви Кумитаи Марказии Ҳизби Коммунисти Украина шуд. Вакили [[Съезди XXVII КПСС|съездҳои XXVII]] ва [[Съезди XXVIII КПСС|XXVIII]] [[Съезди КПСС|КПСС]]<ref name=":0"/>. Соли 1979 ӯ ҳамчун муҳандиси ракета [[Ҷоизаи Ленин]]иро ба даст овард<ref name=":0"/>. Аз соли 1982 — муовини якуми тарроҳи генералӣ, солҳои 1986—1992— директори генералии иттиҳодияи истеҳсолии «Заводи мошинсозии ҷанубӣ»<ref name=":0"/>. Соли 1991 ӯ яке аз асосгузорони [[Академияи илмҳои технологии Украина]] гардид<ref name=":0"/>. === Сиёсатмадорӣ === Соли 1990 вакили халқии Украина дар Радаи Олӣ даъвати 1<ref name=":1"/>, яке аз роҳбарони дирексия<ref name=":0"/>, як гурӯҳ роҳбарони корхонаҳои калон дар Верховная Радаи Украина даъвати 1 интихоб шуд. Дар моҳи июли соли 1990 вай ба тарафдории [[Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатии Украина|Эъломияи соҳибихтиёрии давлатии Украина]] овоз дод. Путч августиро маҳкум кард. 24 августи соли 1991 ба тарафдории [[Эъломияи истиқлоли Украина]] овоз дод. Дар аввалин интихоботи президентии Украина дар соли 1991, ӯ аз номзадии демократ Игор Юхновский пуштибонӣ кард ва шахси боэътимоди ӯ буд. Моҳи октябри соли 1992 бо дастгирии Дирексияи корхонаҳои саноати вазнини Украина [[Сарвазирони Украина|сарвазири Украина]] шуд<ref name=":0"/> ва ин вазифаро то сентябри соли 1993 ба уҳда дошт. Кучма бо назардошти вазъи душвори иқтисодиёти кишвар розӣ шуд, ки сарвазир интихоб шавад. Пастравии ММД 10 %, гиперинфлятсия 2000 % ва касри буҷа 14 % нисбат ба ММД буд. Системаҳои андоз ва молия фалаҷ шуда буданд. Ҳамчун шарти ба вазифаи сарвазирӣ гузаштан Кучма квитансияро барои шаш моҳи ваколатҳои бесобиқа васеъ, аз ҷумла, ҳуқуқи баровардани фармонҳои ба қонунҳо баробар ва таъйин кардани роҳбарони минтақа муқаррар кард. Ин талаботҳо бо қабули Қонуни № 2796-XII аз 18 ноябри соли 1992 иҷро шуданд. Пас аз ба охир расидани ин қонун Кучма ба тамдиди он исрор варзид, аммо Радаи Олӣ рад кард ва пас аз он истеъфо дод. Муроҷиати истеъфо 10 сентябри соли 1993 аз ҷониби Президенти Украина [[Леонид Кравчук]], 21 сентябри соли 1993 — аз ҷониби Радаи Олӣ Украина қабул карда шуд<ref name=":1"/>. Аз моҳи декабри соли 1993 — президенти Иттиҳоди саноатчиён ва соҳибкорони Украина<ref name=":0"/><ref name=":1"/>. Моҳи марти соли 1994 вай вакили халқии Украина даъвати II интихоб шуд<ref name=":0"/>. 10 июли соли 1994 дар интихобот президенти Украина интихоб шуд. 14 ноябри соли 1999 дар натиҷаи интихобот дубора ба ин мақом интихоб шуд. == Украина дар давраи раёсати Кучма == === Иқтисод === Пас аз пошхӯрии Шӯравӣ вазъи иқтисодӣ ва иҷтимоии Украина мунтазам бад шуд. Иқтисод нисфи ба Русия вобаста буд; танҳо 20 % маҳсулоти саноатӣ сикли пӯшидаи дохилӣ доштанд. Дар соли 1993, таваррум (инфлятсия) аз 10000 % зиёд шуд, дар соли 1994 — зиёда аз 400 %. Соли 1994 коҳиши рекордии ММД ба қайд гирифта шуд — 22,9 %. Қариб дар ҳама соҳаҳои иқтисодиёт истеҳсолот, аз ҷумла дар саноат — 27 %, дар сохтмон — 35 % коҳиш ёфт. Мувофиқи натиҷаҳои соли 1994 ММД-и Украина 54,4 % нисбат ба соли 1990 буд. Украина дар назди Русия барои манбаъҳои энергетикӣ қарзҳои калон дошт. Украина пули комилҳуқуқи миллӣ, низоми бонкӣ, фондҳои иҷтимоӣ, озуқаворӣ, молиявӣ ва дигар бозорҳоро надошт. Дарвоқеъ, ягон синфи миёна набуд, тиҷорати миёна ва хурд дар давраи ибтидоӣ буданд. Мӯҳлати раёсати Леонид Кучмаро шартан метавон ба солҳои афтиши иқтисодӣ то соли 1998 тақсим кард, ки ММД ба 40,9 % -и соли 1990 расидааст ва ба давраи рушди иқтисодӣ дар солҳои 2000—2004, ки ба Украина дар соли 2004 имкон дод, ки Нишондиҳандаи ММД ба сатҳи соли 1994 расонад. Солҳои бӯҳрон бо сатҳи пасти сармоягузорӣ, қарз аз аҳолӣ барои музди меҳнат ва нафақа ва мувофиқан қарзи аҳолӣ аз ҳаққи хидмати коммуналӣ ва [[бартер]]изатсияи иқтисодиёт қайд карда шуданд. [[Иқтисоди бозор|Ҳамзамон, муносибатҳои бозорӣ]] дар кишвар дар давраи раёсати Леонид Кучма ташаккул ёфтанд. Ба эътидол омадани вазъи иқтисодӣ имкон дод, ки соли 1996 [[Гривняи Украина|гривна]], пули миллии Украина ҷорӣ карда шавад. Хусусигардонии хурду миёна, замин, аграрӣ, пулӣ, молиявӣ, буҷетӣ, андоз ва бисёр ислоҳоти дигар гузаронида шуданд. Барои солҳои 1995—2004 музди миёнаи меҳнат бо ҳисоби доллар 2,5 маротиба, сармоягузориҳои хориҷӣ — 11 маротиба, захираҳои тило ва асъор — 14 маротиба зиёд шуданд. Қарзҳо дар назди аҳолӣ барои нафақа ва музди меҳнат пардохта шуданд. Қарзҳо барои манбаъҳои энергетикӣ (пеш аз ҳама барои газ) дар назди Русия ва Туркманистон тавассути мубодила ҳал карда шуданд. Дар аҳди Кучма, Украина нархи мӯътадили газро аз Федератсияи Русия таъмин кард; заводҳои нафткашонӣ бор карда шуданд; дар АЭС се агрегати энергетикӣ ба анҷом расид, баъзе иншооти роҳи оҳан аз нав сохта шуданд. Системаи ҳавасмандгардонии рушди соҳибкорӣ таъсис дода шуд. Бартер барҳам дода шуд, таваррум боздошта шуд, касри буҷа, сатҳи бори қарз, бори андоз ба иқтисодиёт ва аҳолӣ ба таври назаррас коҳиш ёфт, нишондиҳандаҳои савдои хориҷӣ ва тавозуни пардохт беҳтар шуданд, уҳдадориҳои қарз дар назди ХБА иҷро шуданд. Украина ҳамчун як кишвари дорои иқтисоди бозорӣ эътироф карда шуд. === Бинои давлатӣ === Ҳамчун президент, Кучма идеяи таҳия ва қабули Конститутсияи нави Украинаро ҳамчун давлати мустақил пешбарӣ карда, ташаббускори имзои Аҳдномаи конститутсионӣ дар 8 июни соли 1995 буд<ref>{{Cite web |url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1к/95-вр |title=Конституційний Договір між Верховною Радою України та… {{!}} від 08.06.1995 № 1к/95-ВР (Сторінка 1 з 2) |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150623122934/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1%D0%BA/95-%D0%B2%D1%80 |archivedate=2015-06-23}}</ref>. Пас аз он ки раванди конститутсионӣ бо сабаби ба созиш наомада шудани қувваҳои мухталифи сиёсӣ ба мутаваққиф шудан оғоз кард, Кучма қарори худро дар бораи ба раъйпурсии умумихалқӣ расонидани матни Конститутсия эълон кард. Танҳо ин таҳдид Верховная Радаро маҷбур кард, ки раванди тасдиқи Конститутсияро суръат бахшад ва дар натиҷаи «шаби конститутсионӣ» 28 июни соли 1996 он қабул карда шуд<ref>https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/06/120628_ru_s_constitution_anniversary</ref><ref>[https://www.unian.net/politics/10167344-kak-prinimalas-konstituciya-ukrainy-vospominaniya-ochevidca.html День Конституции Украины — Как принималась Конституция Украины]</ref>. === Сиёсати хориҷӣ === Дар сиёсати хориҷӣ Кучма принсипи ҳамкории бисёрвекторӣ ва баробарҳуқуқи Украинаро ҳам бо давлатҳои Ғарб ва ҳам бо кишварҳои Осиё, Амрикои Лотинӣ, Русия ва аъзои ИДМ пазируфт. 31 майи соли 1997 вай ҳамроҳ бо президенти Русия [[Борис Елтсин]] " Шартномаи дӯстӣ, ҳамкорӣ ва шарикии Федератсияи Русия ва Украинаро " имзо кард. Ва аллакай 9 июли соли 1997, ӯ «Оинномаи шарикии махсуси Украина ва НАТО» -ро имзо кард. 23 майи соли 2002 Шӯрои Амнияти Миллӣ ва Дифои Украина таҳти раёсати Кучма қарор кард, ки пайвастан ба [[НАТО]] ҳадафи стратегӣ барои ин кишвар аст. Кучма яке аз ташаббускорони асосии таъсиси созмони ГУАМ дар соли 1997 буд. Ба гуфтаи аксари коршиносон, ин сохтор, ки Гурҷистон, Озарбойҷон, Молдова (ва баъдан Ӯзбекистонро) таҳти роҳбарии воқеии ғайрирасмии Украина муттаҳид кард, кӯшиши ташкили маркази алтернативии ҷозиба дар ИДМ ва муқовимат бо бартарияти ин фазои геополитикӣ бо Федератсияи Россия шуд<ref>{{Cite web|url=https://comments.ua/world/429903-vneshnepoliticheskiy-startap-kuchmi-taki.html|title=Внешнеполитический стартап Кучмы таки сработал|author=|website=comments.ua|date=2013-10-11|publisher=Comments.UA}}</ref>. Дар моҳи июни соли 2001, бо даъвати Кучма, Попи Рум Иоанни Павел II<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/religy/23jun2001/vizit76.html|title=Иоанн Павел II прибыл в Киев|author=|website=newsru.com|date=2001-06-23|publisher=Newsru.com}}</ref> ба Украина ташриф овард [1], ду маротиба Президенти ИМА Билл Клинтон бо даъвати Кучма бо сафари расмӣ ба Киев омад. Дар соли 2001, Верховная Рада нисбати Леонид Кучма импичментро оғоз карданӣ шуд. Вай ба фурӯши ғайриқонунии силоҳ, ташкили лату кӯби вакил Аляксандр Эляшкевич айбдор карда шуд<ref>Второй президент. — Дело, 09.08.2006. — № 192</ref><ref>[https://ria.ru/history/20050710/40878138.html День в истории — 10 июля]. — РИА Новости, 10.07.2005</ref>. Леонид Кучма маъруфиятро аз даст медод. Рейтинги эътимоди ӯ 20 %, нобоварӣ — 60 % буд. Интихоби муҳлати сеюм барои ӯ камтар ва камтар воқеӣ мешуд. == Оила == [[Акс:Kuchma_and_Pinchuk,_12_September_2014.jpg|мини|Леонид Кучма бо домодаш, соҳибкор Виктор Пинчук]] * Бародари калонӣ Александр Данилович Кучма (1928—1984), шахтёр, бар асари саратони шуш вафот кард<ref name="maidan.org.ua"/>. ** Ҷиян Владимир Александрович Кучма — соҳибкор<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/news/12050423.html |title=Селяне ходят к Кучме домой, а на его 70-летие споет Элтон Джон {{!}} Новости Украины {{!}} Накануне юбилея бывшего президента мы побывали на месте будущего праздника и в его родном селе |accessdate=2021-05-08 |archivedate=2008-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211054032/http://www.segodnya.ua/news/12050423.html }}</ref>. * Хоҳар Вера Даниловна Тимошенко (Кучма), ки ба ҳайси ронандаи тепловоз кор мекард, дар синни 48-солагӣ аз сактаи мағзӣ даргузашт. * Зан Людмила Николаевна Кучма (1940) (зод. Талалаева). Людмила духтари ба фарзандӣ қабулшудаи Геннадий Туманов, муовини саринженери Южмаш (1952—1966), сармуҳандиси Саридораи техникии Вазорати мошинсозии умумии СССР (1966—1976) мебошад. ** Духтар Елена Леонидовна Пинчук (1970), асосгузори Бунёди АНТИСПИД ва роҳбари шӯрои нозирони медиа-гурӯҳи StarLightMedia, ки ба он STB, ICTV, Novy, QTV, M1, M2 ва як қатор дигар ширкатҳои медиавӣ дохиланд. Вай бо як соҳибкори маъруф ва арбоби ҷамъиятӣ Виктор Пинчук издивоҷ кард<ref>{{Cite web |url=https://ru.tsn.ua/ukrayina/doch-kuchmy-smenila-familiyu.html |title=Дочь Кучмы сменила фамилию — Украина — ТСН.ua |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180125015313/https://ru.tsn.ua/ukrayina/doch-kuchmy-smenila-familiyu.html |archivedate=2018-01-25 }}</ref> ; қаблан бо Игор Франчук издивоҷ карда буд. *** Роман Игоревич Пинчук<ref>{{Cite web|url=https://interfax.com.ua/news/economic/457338.html|title=Внук Кучмы в составе команды "Интерпайпа" восстанавливает Хьюстон после урагана|author=|website=Интерфакс-Украина|date=2017-10-26|publisher=}}</ref> (3 апрели 1991)<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2003/12/22/4376066/ Игорь Франчук: Я не обращаю внимания на характеристики «держатель наследства внука президента» | Украинская правда]</ref>. *** Екатерина Викторовна Пинчук (4 июни соли 2003)<ref>[https://fakty.ua/140609-doch-leonida-kuchmy-rodila-devochku Елена Пинчук родила дочь — Газета «ФАКТЫ и комментарии»]</ref>. *** Вероника Викторовна Пинчук (28 сентябри 2011)<ref>[https://www.unian.net/common/547642-u-kuchmyi-rodilas-vnuchka.html У Кучмы родилась внучка]</ref>. == Ҷоизаҳо == * Ордени Байраки Сурхи Меҳнат (1976) * Ҷоизаи Ленинӣ ([[Соли 1979|1979]]) * Ордени Нишони фахрӣ барои Ватан, дараҷаи 1 ([[Русия|Россия]], 20 апрели 2004) — ''барои саҳми бузурги шахсӣ дар таҳкими дӯстӣ ва ҳамкории байни халқҳои Россия ва Украина''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/20852 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2004 года № 556 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Кучмы Л. Д.»]</ref> (орденро президенти Леонид Кучма тақдим кард Федератсияи Россия [[Дмитрий Медведев]] дар [[Кремли Москва|Кремл]], 28 июли соли 2011))<ref>{{Cite web |url=https://ru.tsn.ua/ukrayina/medvedev-nagradil-kuchmu-ordenom-za-zaslugi-pered-rossiey.html |title=В Кремле Медведев вручил Кучме орден «За заслуги перед Отечеством» I степени |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180125015343/https://ru.tsn.ua/ukrayina/medvedev-nagradil-kuchmu-ordenom-za-zaslugi-pered-rossiey.html |archivedate=2018-01-25 }}</ref> * Фармони Ҷумҳурии [[Молдова]] (8 августи 2003) — ''ҳамчун нишони сипосгузории амиқ барои саҳми махсус дар рушди муносибатҳои дӯстӣ ва ҳамкории Украина ва Ҷумҳурии Молдова''<ref>{{Cite web |url=http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=288352&lang=2 |title=Указ Президента Республики Молдова от 8 августа 2003 года № 1437 "О награждении Его Превосходительства господина Леонида Кучмы орденом «Ordinul Republicii» |accessdate=2021-05-08 |archivedate=2020-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031071835/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=288352&lang=2 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&par=0 |title=''Владимир Воронин наградил Леонида Кучму «Орденом Республики»'' |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218191951/http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&par=0 |archivedate=2007-12-18 }}</ref> * Ордени Истиқлолият ([[Озарбойҷон]], 6 августи 1999) — ''барои хидматҳои бузург дар рушди дӯстӣ ва ҳамкории Украина ва Озарбойҷон, корҳои арзанда дар тавсеаи шарикии стратегии кишварҳо''<ref>{{Cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/3878 |title=Указ Президента Азербайджанской Республики от 6 августа 1999 года № 177 «О награждении орденом „Независимость“ президента Украины Леонида Даниловича Кучмы» |accessdate=2021-05-08 |archivedate=2018-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111133947/http://www.e-qanun.az/framework/3878 }}</ref> * Ордени Вахтанг Горгазал дараҷаи I ([[Гурҷистон]], 2013)<ref>{{Cite web|url=https://idfi.ge/en/state-prices-awarded-by-the-president-of-georgia-in-2003-2015|title=State Awards Issued by Georgian Presidents in 2003-2015|author=|website=|date=|publisher=IDFI|lang=en|accessdate=2019-05-12|archivedate=2024-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241231010257/https://idfi.ge/en/state-prices-awarded-by-the-president-of-georgia-in-2003-2015}}</ref> * Ордени Уқоби тилоӣ ([[Қазоқистон]], 7 сентябри 1999) — ''барои саҳми барҷастаи шахсӣ дар таҳкими муносибатҳои анъанавии дӯстӣ ва бародарии байни халқҳои Қазоқистон ва Украина, хоҳиши бепоёни густариши ҳамкориҳои ҳамаҷониба ва мутақобилан судманди Қазоқистон''<ref>[http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm Указ Президента Республики Казахстан о награждении орденом «Золотого орла» (Золотой Орел) Л. Д. Кучмы] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080308035428/http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm |date=2008-03-08 }}{{недоступная ссылка|число=14|месяц=06|год=2018}}</ref> * Орден барои хидмати шоиста ([[Ӯзбекистон]], 16 феврали 1998) — ''барои хидматҳои барҷаста дар таҳкими дӯстии байни халқҳои Узбекистон ва Украина, рушди муносибатҳои дуҷонибаи байнидавлатӣ, инчунин барои саҳми назаррас дар ҳифзи сулҳ ва субот, афзоиши нуфузи байналмилалии кишвар''<ref>[http://db.natlib.uz/ru/editions/14567 Указ Президента Республики Узбекистан от 16 февраля 1998 года "О награждении Президента Украины Кучмы Леонида Даниловича орденом «Буюк хизматлари учун»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210510143832/http://db.natlib.uz/ru/editions/14567 |date=2021-05-10 }} // Народное слово выпуск № 33-34 (1817—1818)</ref> * Дорандаи Салиби калони ордени Витаутаси Бузург ([[Литва]], 20 сентябри 1996) — ''барои хидматҳояш дар рушди муносибатҳои наздисарҳадии Украина ва Ҷумҳурии Литва ва ҳамкории дӯстонаи байни халқҳо''<ref>[https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.31055?positionInSearchResults=19&searchModelUUID=748b101f-3fc8-4087-b6d6-1a4da06a7f02 Dėl L.Kučmos apdovanojimo Vytauto Didžiojo 1-ojo laipsnio ordinu]</ref> * Дорандаи Салиби калони ордени Герсогии Гедиминас ([[Литва]], 1998)<ref>{{Cite web |url=http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml |title=Сайт Президента Литвы |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103174259/http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml |archivedate=2006-01-03 }}</ref> * Салиби Бузург бо ситораи ордени Гули Сафед ([[Финланд|Финляндия]], 1995) * Ордени Серафим ([[Суэд|Шветсия]], 23 марти 1999)<ref>[[:sv:Lista över mottagare av Serafimerorden#Carl XVI Gustaf (1973–)|Lista över mottagare av Serafimerorden]]</ref> * Дорандаи Салиби калони ордени Нишони Ҷумҳурии Итолиё ([[Итолиё|Италия]], 3 майи соли 1995)<ref>[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/11366 Le onorificenze della Repubblica Italiana]</ref> * Занҷираи ордени Ордени Шоистаи шаҳрвандӣ ([[Испания]], 4 октябри 1996)<ref>[https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1996-22150 Bollettino Ufficiale di Stato]</ref> * Занҷири бузурги ордени Инфанта дон Энрике ([[Пуртуғол|Португалия]], 16 апрели 1998)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 Информация на сайте Президента Португалии]{{ref-pt}}{{недоступная ссылка|число=14|месяц=06|год=2018}}</ref> * Ордени Уқоби Сафед ([[Лаҳистон]], 16 майи 1997) * Ситораи калони фахрӣ «Барои хидматҳо дар Ҷумҳурии Австрия» ([[Австрия]], 1998) * Занҷири ордени Ситораи Руминия ([[Руминия]], 2000)<ref>[http://canord.presidency.ro/Ord.St.Rom..xls Tabella degli insigniti]</ref> * Ордени Мугунхва ([[Ҷумҳурии Корея]], 1996) * Ордени Оилаи Шоҳонаи Бруней, дараҷаи 1 ([[Бруней]], 2004)<ref>{{Cite web |url=http://www.umoloda.kiev.ua/number/136/113/4451/ |title=''Кучма в гостях ӯ султана'' |accessdate=2021-05-08 |archivedate=2021-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831030814/http://www.umoloda.kiev.ua/number/136/113/4451/ }}</ref> * Ордени Инқилоби Бузурги Сентябр ([[Либиё|Либия]], 2003)<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2003/10/12/4374776/ Кучма получил орден из рук диктатора-пособника террористов]</ref> * Медали «Байтулмуқаддас 2000» (Мақомоти Миллии Фаластин, 2000)<ref>[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{ref-en}}</ref>. * Медали солгарди «25 соли истиқлоли Украина» (19 августи 2016) — ''барои хидматҳои назарраси шахсӣ дар ташаккули Украинаи мустақил, тасдиқи соҳибихтиёрии он ва таҳкими нуфузи байналмилалӣ, саҳми назаррас дар сохтмони давлатӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ, рушди фарҳангию маърифатӣ, фаъолияти фаъоли ҷамъиятӣ-сиёсӣ, хидмати софдилона ва бенуқсон ба халқи украин'' * Нишони фахрии [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (16 сентябри 2004) — ''барои саҳми калон дар рушди дӯстӣ, ҳамсоягии нек, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории мутақобилан судманд дар доираи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ҳамчун Раиси Шӯрои Сарони давлатҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил''<ref>{{Cite web |url=http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1631 |title=Протокольное Решение Совета глав государств СНГ «О награждении Почётным знаком Содружества Независимых Государств» (Совершено в Астане 16 сентября 2004 года) |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414084324/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1631 |archivedate=2019-04-14}}</ref> * Занҷири ордени қабри муқаддас ([[Уршалим|Патриархи Православии Ерусалим]], 2000) * Ордени шоҳзодаи муқаддас Владимир, баробар ба ҳаввориён, дараҷаи I (UOC (MP), 1999) * Ордени Роҳиб Иля аз Муромец дараҷаи I (UOC (MP), 2004)<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&id=12652 |title=В Севастополе освящён восстановленный храм святого равноапостольного князя Владимира |accessdate=2021-05-08 |archivedate=2007-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929090916/http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&id=12652 }}</ref> * Ҷоизаи давлатии Украина дар соҳаи илм ва технология дар соли 1993 (31 декабри соли 1993) — ''барои таҳияи тарроҳӣ, технологияи истеҳсолот ва рушди истеҳсоли силсилавии [[Троллейбус|троллейбусҳои мусофиркаши]] сершумори силсилаи YuMZ-T'' (ҳамчун қисми як даста)<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 Указ Президента України № 617/93 від 31 грудня 1993 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 1993 року»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190819164309/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 |date=2019-08-19 }}{{ref-uk}}</ref> * Шаҳрванди фахрии вилояти Донетск (2002)<ref name="novosti.dn.ua">{{Cite web|url=http://novosti.dn.ua/details/2644/|title=Бубка стал Почетным гражданином Донецкой области|deadlink=yes|accessdate=2008-01-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CW00kUEB?url=http://novosti.dn.ua/details/2644/|archivedate=2012-11-28}}</ref> * Шаҳрванди фахрии Севастопол (2002) * Шаҳрванди фахрии Кривой Рог (22 октябри 1999)<ref>{{Cite web |url=http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ |title=Кучма Леонид Данилович — Почётный гражданин Кривого Рога |accessdate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402150552/http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ |archivedate=2015-04-02 }}</ref> * Гражданини фахрии Днепр * Гражданини фахрии Белгород-Днестровский * Шаҳрванди фахрии Полтава * Шаҳрванди фахрии Ереван (2002) * Унвони академики Академияи байналмилалии астронавтика<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kosmos/6264245|title=Кучма получил звание академика Международной академии астронавтики|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|accessdate=2020-03-16}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} {{Президентҳои Украина}} [[Гурӯҳ:Президентҳои Украина]] [[Гурӯҳ:Сарварони Украина]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Укроин]] [[Гурӯҳ:Сарварони Аврупо дар асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Барандагони Мукофоти ленинӣ]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]] [[Гурӯҳ:Номзадҳои улуми техникӣ]] ie85nh57lhcn15p3ldwz1v79vby21kx 0 292239 1491929 1264831 2026-11-03T00:07:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491929 wikitext text/x-wiki {{Донишгоҳ|президент=|бакалавриат=|магистратура=|аспирантура=|сайт=http://www.upb.ro|lat_dir=N|lat_deg=|lat_min=|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=|lon_min=|lon_sec=|CoordScale=}}{{Парвандаи берунӣ}}'''Донишгоҳи политехникии Бухарест''' ({{Lang-ro|Universitatea Politehnica din București}}) — яке аз калонтарин донишгоҳҳои [[Руминия]] буда, дорои 15 факулта ва тақрибан 25,000 донишҷӯ мебошад. Соли 2011 дар категорияи якуми донишгоҳҳои Руминия дар соҳаи маориф ва тадқиқот тасниф карда шуд. == Таърих == [[Акс:1979_Studenti_an_III_de_la_Politehnica_in_laborator_-_Facultatea_de_Electronica.jpg|рост|мини|250x250пкс| Яке аз лабораторияҳои донишгоҳ, 1979]] Донишгоҳи политехникии Бухарест яке аз қадимтарин ва бонуфузтарин донишгоҳҳои Руминия мебошад. Бунёди он аз соли 1818, замоне сарчашма мегирад, ки ходими ҷамъиятии Руминия Гиорги Лазар дар дайраи Савваи Муқаддас мактаби дорои маълумоти техникӣ (техникум) таъсис додааст. Соли 1832, мактаб ба Коллеҷи Савваи Муқаддас ({{Lang-ro|Colegiul de la Sfântul Sava}}) табдил ёфт. 1 октябри соли 1864, Мактаби пулҳо, роҳҳо, минаҳо ва меъморӣ ({{Lang-ro|Școala de Poduri și Șosele, Mine și Arhitectură}}) дар асосаш таъсис дода шуда буд, ки 30 октябри 1867 ба Мактаби пулҳо, роҳҳо ва минаҳо ({{Lang-ro|Școala de Poduri, Șosele și Mine}}) бо панҷ соли таҳсил тағйири ном кард. Таҳти роҳбарии Георгий Дука, 1 апрели соли 1881, муассисаи таълимӣ сохтори наверо бо номи Мактаби миллии пулҳо ва роҳҳо ({{Lang-ro|Școala Națională de Poduri și Șosele}}) таъсис дод ва 10 июни 1920, донишгоҳ ба Мактаби политехникии Бухарест ({{Lang-ro|Școala Politehnica din București}}) табдил ёфт, ки дар сохтори худ чаҳор шӯъба дорад — сохтмон, электромеханикӣ, конҳо ва металлургия, саноати кимиё. Дар моҳи ноябри ҳамон сол, номи муассисаи таълимӣ ба Политехникии Бухарест ({{Lang-ro|Politehnica din București}} ё ''Politehnica Carol II аз Бухарест'') иваз карда шуд. 3 августи соли 1948, номи донишгоҳ шакли мушаххаси Институти политехникии Бухарест ({{Lang-ro|Institutul Politehnic din București}})-ро гирифт, ки чаҳор факултетро дар бар мегирифт — механикӣ, электрикӣ, кимиёвӣ ва нассоҷӣ. Дар асоси қарори Сенати Руминия, моҳи ноябри соли 1992, институт номеро гирифт, ки то имрӯз вуҷуд дорад — Донишгоҳи Политехникии Бухарест ({{Lang-ro|Universitatea Politehnica din București}}). == Факултетҳо == Аз соли 2016 омӯзиш дар донишгоҳ дар факултетҳои зерин амалӣ карда мешавад: * Факултаи муҳандисии электрикӣ * Факултаи энергетика * Факултаи автоматика ва информатика * Факултаи электроника, телекоммуникатсия ва технологияҳои иттилоотӣ * Факултаи мошинсозӣ ва мехатроника * Факултаи менеҷменти системаҳои технологӣ * Факултаи муҳандисии системаҳои биотехникӣ * Факултаи нақлиёт * Факултаи муҳандисии аэрокосмос * Факултаи материалшиносӣ * Факултаи химияи амалӣ * Факултаи забонҳои хориҷӣ * Факултаи илмҳои амалӣ * Факултаи технологияҳои тиббӣ * Факултаи соҳибкорӣ, муҳандисӣ ва идоракунии тиҷорат == Хатмкунандагон == Баъзе аз хатмкардагони сершумори донишгоҳ инҳоянд: * Ҷоана, Мирча Дан - сиёсатмадор, Раиси Сенат * Илиеску, Ион -Президенти Руминия 1990-1996 ва 2000-2004 * Кишиневский Марк Хаимович - химики шӯравӣ, ходими хизматнишондодаи илм ва техникаи РСС Молдавия * Либреску, Ливиу - математик, мутахассиси соҳаи аэродинамика * Николаеску, Сергиу - коргардон, сценарист ва актёр * Pacepa, Ион Михай - Генерали Securitate, ки ба ИМА фирор кардааст * Прунариу, Думитру Дорин - кайҳоннавард, Қаҳрамони Руминия ва Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ * [[Петре Роман|Роман, Петре]] - сиёсатмадор, сарвазир дар солҳои 1989-1991, раҳбари инқилоби Руминия дар соли 1989 * Фортуна, Лорин - олими компютер, пешвои инқилоби Руминия дар соли 1989 == Ректорон == * 1 декабри 1938 — 9 октябри соли 1940 Николае Василеску-Карпен == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20210216214018/http://www.upb.ro/ Официальный сайт] {{Ref-ro}} * [http://www.hotnews.ro/stiri-opinii-14295017-webometrics-avem-universitate-top-500-mondial.htm Webometrics: avem o universitate in top 500 mondial] {{Ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20160404110715/http://globalstudentadvisors.com/ru/universities/universities-in-romania/polytechnic-university-of-bucharest/ Политехнический университет Бухареста] [[Гурӯҳ:Донишгоҳҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Донишгоҳи политехникии Бухарест]] 4ydikd9231yvnj5n82xb6f93wk5w9fb 0 292385 1491836 1333608 2026-11-02T13:33:09Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491836 wikitext text/x-wiki {{Мардум}} [[Акс:Hungary_Jaszbereny_Lehel.jpg|мини]] '''Ёсиҳо''' ({{Lang-hu|jászok}}) — [[гурӯҳи қавмӣ]] дар Маҷористон, аслан яке аз қабилаҳои аланӣ <ref>Ясы // Большая Советская Энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская Энциклопедия, 1957. — Т. 49. — С. 668.</ref><ref>Ясы // Советская Историческая Энциклопедия / Гл. ред. Е. М. Жуков. — М.: Советская Энциклопедия, 1976. — Т. 16. — Стб. 998.</ref><ref>Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. — М.: Менеджер, 2003. — С. 33, 224, 487.</ref><ref>Сулимирский Т. Сарматы. Древний народ юга России. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. — С. 148.</ref>, ки дар асри XIII ба Маҷористон омадаанд. Онҳо дар дашти шарқии Дунай маскан гирифтанд. Ин минтақа, дар 70 км шарқи [[Будапешт]], дар пастхамии Дунайи Миёна бо номи Ёсшог ( {{Lang-hu|Jászság}}) буд ва дар тӯли якчанд аср аз имтиёзҳои махсус бархурдор буд. [[Акс:Jaszsag_jazygia_map.png|мини|250x250пкс| Ёсшог]] == Таърих == 1028 пеш аз милод - Шоҳзода Ярослави Ҳаким ''"ба назди ҳо биравед ва онҳоро бигиред''." Ҳангоми ҳуҷуми муғул-тоторон, як қисми ёсиҳр ба юғ афтоданд, қисми дигар ба Маҷористон (Паннония) рафтанд. Хабаре ҳаст, ки мушовирони Мамай дар арафаи ҷанги Куликово ба ӯ гуфтаанд: ''«Ордаҳои шумо фақир шуданд, қуввати шумо фарсуда шуд; аммо шумо сарвати зиёд доред, рафта генуэиҳо, черкесҳо, ёсиҳо ва дигар халқҳоро киро гиред»'' <ref>''[[Соловьёв, Сергей Михайлович (историк)|Соловьёв, С. М.]]'' История России с древнейших времён. Т. 3 // История России с древнейших времён / С. М. Соловьёв. — 2-е изд. — <abbr>СПб.</abbr> : Общественная польза, [1896]. — Кн. 1. — С. 977.</ref>. == Вазъияти кунунӣ == Ёсиҳо бо маҷориҳо ассимилятсия шуданд: аллакай дар асри 17, онҳо комилан забони худро аз даст доданд ва фаъолона ба [[Забони маҷорӣ|маҷорӣ]] гап мезаданд. Аммо, ахиран, дар байни ёсисҳо худшиносии миллӣ боло рафт: фестивалҳои фарҳанги ёсиҳр мунтазам баргузор мешаванд, таваҷҷуҳ ба таърихи шахсии онҳо меафзояд ва байни Ёсшог ва Осетия робита барқарор мешавад <ref>{{Cite web |url=http://osinform.ru/13061-dorogami-predkov-skvoz-veka.html |title=Дорогами предков -Венгерская Алания (видео) " Информационное агентство ОСинформ |accessdate=2021-10-09 |archivedate=2009-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425003108/http://osinform.ru/13061-dorogami-predkov-skvoz-veka.html }}</ref>. Дар соли 2008 киностудияи "Nart-Art Studio" -и Владикавказ филми мустанади "Аланияи Маҷористон" -и Темина Туаеваро баровард <ref>[http://tabol.ru/news.php?newsid=26 «Венгерская Алания»]</ref>. Моҳи майи соли 2009 ҳайати ёсҳои Маҷористон аз Осетияи Шимолӣ дидан карданд <ref>{{Cite web |url=http://osinform.ru/14018-na-zemle-predkov-my-vengerskie-osetiny.html |title=«На земле предков мы, венгерские осетины, чувствовали себя комфортно» " Информационное агентство ОСинформ |accessdate=2021-10-09 |archivedate=2014-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304122616/http://osinform.ru/14018-na-zemle-predkov-my-vengerskie-osetiny.html }}</ref>. Аъзоёни ҳайати вакилон баъди ба Маҷористон баргаштан ба намояндаи мухтори Осетияи Шимол-А Александр Тотоонов мактуби миннатдорй фиристоданд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Яш|Ёссӣ]] (шаҳр) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{Книга|автор=[[Абаев В. И.]]|заглавие=О венгерских ясах// Осетинская филология, №1|место=Орджоникидзе|год=1977}} * {{Книга|автор=[[Гадло А. В.]]|заглавие=Этническая история Кавказа IV-X вв|место=Л.|год=1979}} * {{Книга|автор=[[Кузнецов, Владимир Александрович (археолог)|Кузнецов В. А.]]|заглавие=Ясы и куны Венгрии|место=Владикавказ|издательство=Проект-Пресс|год=2015|страниц=96|ref=Кузнецов}} * {{Книга|автор=Nёmeth J.|заглавие=Eine Worterliste der Jassen, der ungariandischen Alanen // Abhandlungen der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Klasse fiir Sprachen, Literatur und Kunst|место=Berlin|год=1958}} == Пайвандҳо == * [http://iratta.com/video/3715-vengerskaja-alanija.html Венгерская Алания] * [https://web.archive.org/web/20140304120220/http://iratta.com/2007/07/22/dorogami_alan_na_zapad.html Ясы] * [http://alantestveriseg.blogspot.com Alán Testvériség (венг.)] iaqw496wcwgzto8f7k3nkpoxu99frn8 0 294067 1491854 1485881 2026-11-02T15:22:38Z Zosya95 54344 1491854 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаҳои таксономӣ}} '''Роста'''<ref>{{Cite web|url=https://vazhaju.tj/word/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0/MTA3Nzkz|title=Роста чист? Маънии роста|author=Вожаҳои мусавваби Фарҳангистони забону адаби форсӣ|website=vazhaju.tj|publisher=[[Вожаҷӯ]]|lang=tg|accessdate=2021-11-25|archivedate=2021-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125150252/https://vazhaju.tj/word/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0/MTA3Nzkz}}</ref>, '''қатор''' ({{lang-la|ordo}}) — як табақаи орояшинохтӣ аст, ки болотар аз хонавода (дар ҷонварон) ё тира (дар гиёҳон) ва пойинтар аз рада ҷой дорад. Табақаи болотари он болороста ва як табақа пойинтар зерроста ном дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Радаҳои орояӣ]] kaxn9cwcxxex0ydr347zl5sdkghz3s1 10 294068 1491860 1469051 2026-11-02T15:30:35Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Шаблон:Дастабандии биологӣ]] на [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 1491860 wikitext text/x-wiki #равона [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 7r52uynz2s8phxucqh2hymz7nftsesd 0 294108 1491885 1404453 2026-11-02T16:38:38Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491885 wikitext text/x-wiki {{Шахс}} '''Аркадий Юревич Волож''' ({{Lang-ru|Аркадий Юрьевич Волож}}; таваллуд [[11 феврал]]и [[Соли 1964|1964]], Гурйев, ҶШС Қазоқистон, [[Иттиҳоди Шӯравӣ|СССР]]) — соҳибкор ва барномасози [[Русия|рус]], ҳаммуассис ва директори генералии гурӯҳи ширкатҳои [[Яндекс]] <ref>{{Cite news|title=Компания Яндекс — Руководство компании Яндекс|url=https://yandex.ru/company/people|work=Компания Яндекс|accessdate=2018-10-27|language=ru|archivedate=2018-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025230919/https://yandex.ru/company/people}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.forbes.ru/tehno-slideshow/internet-i-telekommunikatsii/63930-hozyaeva-virtualnoi-realnosti/slide/18|title=Хозяева виртуальной реальности|website=[[Forbes]]|date=2011-02-28|publisher=forbes.ru|lang=ru|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F05NyhNI?url=http://www.forbes.ru/tehno-slideshow/internet-i-telekommunikatsii/63930-hozyaeva-virtualnoi-realnosti/slide/18|archivedate=2013-03-09}}</ref>. Дар соли 2018, тибқи маълумоти ''[[Forbes]],'' ӯ дар Русия бо дороии 1,5 миллиард доллар дар ҷои 65-ум қарор дошт <ref>{{Cite web|url=http://www.forbes.ru/profile/arkadii-volozh|title=Волож Аркадий Юрьевич|date=2011-04-15|publisher=Forbes.ru|lang=en|accessdate=2018-12-27}}</ref>. == Зиндагинома == Аркадий Волож 11 феврали соли 1964 дар шаҳри Гурйев, Қазоқистони Шӯравӣ (ҳоло Атирау) таваллуд шудааст. Падари ӯ Юрий Абрамович Волож (тав. 1938), геолог, мутахассиси конҳои нафти минтақаи Каспий ва яке аз кашфкунандагони кони Қашағон, роҳбари ҳизби «Казгеофизтрест»-и Алмаато буд; баъдтар - доктори илмҳои геология ва минералогия, ходими калони илмии Институти геологии Академияи илмҳои Русия <ref>{{Cite web|url=https://vlast.kz/|title=Последние новости Казахстана и мира - Аналитический интернет-журнал Vласть|publisher=vlast.kz|lang=ru|accessdate=2018-12-27}}</ref>. Модар, София Лвовна Волож, муаллимаи мактаби мусиқии Гурйев {{Sfn|Дорофеев, Владислав|2013|страницы=42}}. Мактаби ҷумҳуриявии физикаю математикаи Алмааторо хатм кардааст. [[Донишгоҳи давлатии нафту гази Россия ба номи академик И. М. Губкин|Донишкадаи нафту гази ба номи И.М.Губкинро]] бо унвони илмии математикаи амалӣ дар соли 1986 хатм кардааст. Дар Пажӯҳишгоҳи Проблемаҳои Назорат (ИПУ)-и [[Академияи илмҳои мамлакатҳои хорҷии наздик|Академияи илмҳои ИҶШС]] дар соҳаи коркарди миқдори зиёди маълумотҳо ба тадқиқот машғул буд <ref name="computerbild">{{Cite web|url=http://www.computerbild.ru/content/1337198400/istoriya-kompanii-yandeks-kak-sozdavalsya-internet-gigant|title=История компании Яндекс. Как создавался интернет гигант|website=[[ComputerBild]]|date=2012-05-17|publisher=computerbild.ru|lang=ru|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F05QVUaC?url=http://www.computerbild.ru/content/1337198400/istoriya-kompanii-yandeks-kak-sozdavalsya-internet-gigant|archivedate=2013-03-09}}</ref>. Соли 1989 Comptek-ро таъсис дод ва дар он ҷо то соли 2000 вазифаи директори генералиро бар уҳда дошт <ref name="forbes">{{Cite web|url=http://www.forbes.ru/tehno/internet-i-telekommunikatsii/65029-v-protsesse-poiska|title=Миллиарды «Яндекса». В процессе поиска|author=Валерий Игуменов|website=[[Forbes]]|date=2011-03-18|publisher=forbes.ru|lang=ru|accessdate=2013-03-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F05S48GP?url=http://www.forbes.ru/tehno/internet-i-telekommunikatsii/65029-v-protsesse-poiska|archivedate=2013-03-09}}</ref>. Дар худи хамон сол фирмаи «Аркадия»-ро кушод; Якҷоя бо Аркадий Борковский онҳо аз рӯи таснифоти ихтироот бо ҳаҷми тақрибан 10 МБ маҳсулот бароварданд, ки дар институтҳои тадқиқотӣ ва ташкилотҳои марбут ба илми патентӣ истифода мешуданд <ref name="computerbild"/>. Дар соли 1998 ҳамчун роҳбари Кумитаи шабакаҳои дастрасии бесими Ассотсиатсияи телекоммуникатсияи ҳуҷҷатии Русия (RANS. RU) Аркадий дар танзими басомадҳо барои операторони бесим иштирок кард. Дар соли 1999 ӯ яке аз онҳое буд, ки ба сарнавишти қонунигардонии IP-телефония дар Русия таъсир расонидааст. Дар соли 1997, Волож қадами аввалинро дар самти эҷоди [[Яндекс]] гузошт — се сервер бо дискҳои сахти 1 ГБ ба маблағи 10 ҳазор доллар харида шуд, ки дар он тамоми мундариҷаи Runet индексатсия карда шуданд. Дар натиҷаи ин сармоягузорӣ, Яндекс дар соли 1999 яке аз ҳафт сайтҳои маъмултарин дар сегменти русзабони Интернет гардид <ref name="forbes"/>. Аз соли 2000 — Директори генералии Яндекс. Аз соли 2007 — сардори шуъбаи таҳлили маълумот дар факултаи инноватсия ва технологияи баланди Институти физикаву техникаиМаскав <ref>{{Cite web|url=http://www.fivt.fizteh.ru/bases/myandex/|title=Кафедра «Анализ данных» ФИВТ МФТИ|deadlink=yes|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102124528/http://fivt.fizteh.ru/bases/myandex/|archivedate=2012-11-02}}</ref>. Дар рейтинги роҳбарони олитарини рӯзномаи «Коммерсант» дар соли 2010 ӯ дар номинатсияи «Медиа-бизнес» ҷои аввалро гирифт <ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1509107|title=Рейтинг высших руководителей-2010|date=2010-09-23|publisher=Газета «Коммерсантъ» № 176 (4476)|accessdate=2010-09-23}}</ref>. Моҳи декабри соли 2012 дар ҷараёни Шӯрои модернизатсияи иқтисод ва рушди инноватсионии Русия дар назди президенти Русия Аркадий Волож ба нахуствазири [[Дмитрий Медведев|Русия Дмитрий Медведев]] бо пешниҳодҳо оид ба стандартизатсияи шаклҳои пешниҳоди иттилоот аз мақомоти давлатӣ ва боз ҳам бозтар кардани он муроҷиат карда буд., ки бояд коркарди иттилооти гирифташударо аз ҷониби системаҳои ҷустуҷӯии «Яндекс» дар реҷаи автоматикунонидашуда беҳтар гардонад <ref>{{Cite web|url=http://izvestia.ru/news/542462|title=«Яндекс» просит у государства открытости данных|website=[[Известия]]|date=2012-12-28|publisher=izvestia.ru|lang=ru|accessdate=2013-03-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F05TmYUt?url=http://izvestia.ru/news/542462|archivedate=2013-03-09}}</ref>. Дар моҳи марти соли 2013 ӯ ба рейтинги миллиардерҳо дохил карда шуд, ки ҳамасола аз ҷониби ''[[Forbes|маҷаллаи Forbes]]'' тартиб дода мешавад, сарвати шахсии ӯ 1,15 миллиард доллари ИМА арзёбӣ шудааст <ref>{{Cite web|url=http://www.forbes.ru/milliardery-photogallery/235018-11-novichkov-iz-rossii-v-reytinge-milliarderov-forbes?photo=7|title=11 новичков из России в рейтинге миллиардеров Forbes {{!}} Миллиардеры {{!}} Forbes.ru|author=Редакция Forbes|website=|date=2013-03-05|publisher=www.forbes.ru|lang=ru|accessdate=2018-06-09}}</ref>. Дар ҳамон моҳ, дар натиҷаи ҷойгиркунии дубораи саҳмияҳои Яндекс дар биржа, ӯ 5,14 миллион саҳмияро ба маблағи 117 миллион доллар фурӯхт <ref>{{Cite web|url=http://www.cnews.ru/top/2013/03/14/arkadiy_volozh_zarabotal_na_prodazhe_akciy_yandeksa_117_mln_522376|title=Аркадий Волож заработал на продаже акций «Яндекса» $117 млн|author=Игорь Королев|website=[[CNews]]|date=2013-03-14|publisher=cnews.ru|lang=ru|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130317173439/http://www.cnews.ru/top/2013/03/14/arkadiy_volozh_zarabotal_na_prodazhe_akciy_yandeksa_117_mln_522376|archivedate=2013-03-17}}</ref>. 1 сентябри соли 2014, Волож вазифаи директори генералии Яндексро ба Александр Шулгин интиқол дод ва ҳамчун роҳбари гурӯҳи ширкатҳои Яндекс бар уҳда гирифт <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.computerra.ru/105661/|title=В «Яндексе» сменится гендиректор.|author=Игорь Новиков|date=2014-08-25|publisher=[[Компьютерра]]|accessdate=2014-08-25|archiveurl=https://archive.is/20140825184802/http://www.computerra.ru/105661/|archivedate=2014-08-25}}</ref>. Дар соли 2016 <ref name=":1">{{Cite web|url=https://gov.mt/en/Government/Government%20Gazette/Documents/12/Government%20Gazette%20-%2022nd%20December.pdf|title=PERSUNI NATURALIZZATI/REĠISTRATI BĦALA ĊITTADINI TA’ MALTA - PERSONS NATURALISED/REGISTERED AS CITIZENS OF MALTA|author=Pubblikata b’Awtorità - Published by Authority|website=Gazzetta tal-Gvern ta’ Malta - The Malta Government Gazette|date=2017-12-22|publisher=Ippubblikat mid-Dipartiment tal-Informazzjoni (doi.gov.mt) — Valletta — Published by the Department of Information (doi.gov.mt) — Valletta|accessdate=2021-11-26|archivedate=2018-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180404060627/http://gov.mt/en/Government/Government%20Gazette/Documents/12/Government%20Gazette%20-%2022nd%20December.pdf}}</ref> якҷоягӣ бо волидон ва фарзандонаш, ӯ шаҳрвандии дуюми [[Малта]]ро гирифт, ки барои он ҳадди аққал 880 ҳазор евро дар доираи барномаи сармоягузорӣ пардохт кардан лозим буд.<ref name=":2">[https://meduza.io/news/2018/01/10/osnovatel-yandeksa-arkadiy-volozh-kupil-grazhdanstvo-malty Основатель «Яндекса» Аркадий Волож купил гражданство Мальты] ''[[Meduza]]'', 09.01.2018</ref>. 1 марти соли 2021 Яндекс эълон кард, ки Аркадий Волож ва трести оилаи ӯ нақша доранд, ки саҳмияҳои ширкатро ба маблағи 1,9 миллион доллар фурӯшанд <ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711227|title=Волож и его семейный траст хотят продать акции «Яндекса» на $1,9 млн|website=[[Коммерсантъ]]|date=2021-03-01|lang=ru|accessdate=2021-03-02}}</ref>. Дар он вақт Аркадий Волож соҳиби 30,8 миллион саҳмияҳои синфи В буд, ки ҳиссаи иқтисодии онҳо 8,7% ва 45,5% овозҳоро ташкил медод <ref>{{Cite web|url=https://thebell.io/arkadij-volozh-prodast-aktsii-yandeksa-na-1-9-mln|title=Аркадий Волож продаст акции «Яндекса» на $1,9 млн|website=The Bell|date=2021-03-01|accessdate=2021-03-06}}</ref>. == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Соли 1964]] [[Гурӯҳ:Зодагони 11 феврал]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] dt9320jktyw96u50n0ofci05hcqm7pj 0 295491 1491869 1485834 2026-11-02T15:48:48Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҳавза (зистшиносӣ)]] to [[Олам (таксономия)]] over redirect 1485833 wikitext text/x-wiki {{Табақабандии зистшинохтӣ}} '''Ҳавза'''<ref>{{Cite web|url=https://vazhaju.tj/word/ҳавза/WeZm4atm|title=Ҳавза чист? Маънии ҳавза|author=Вожаҳои мусавваби Фарҳангистони забону адаби форсӣ|website=vazhaju.tj|publisher=[[Вожаҷӯ]]|lang=tg|accessdate=2022-01-05}}</ref> ({{lang-fa|حوزه}}), '''домена''', '''доме́н''' ({{lang-en|domain}}, {{lang-la|regio}}), ё '''болофармонрав''' — болотарин табақаи ороияшинохтиии ҷондорон аст, ки болотар аз фармонрав қарор гирифтааст. Тибқи сомонаи седоменаӣ, ки дар соли 1990 тавассути Корл Вуз пешниҳод гардид, дарахт филужнтик ба таври куллӣ аз се домена ташкил шудааст: бостониён, боктериҳо ва юкориутҳо. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Радаҳои орояӣ]] it6kfn3n0dsn48376mda4sahvuddgd0 1491871 1491869 2026-11-02T15:49:06Z Zosya95 54344 1491871 wikitext text/x-wiki {{Табақабандии зистшинохтӣ}} '''Олам'''<ref>{{Cite web|url=https://vazhaju.tj/word/ҳавза/WeZm4atm|title=Ҳавза чист? Маънии ҳавза|author=Вожаҳои мусавваби Фарҳангистони забону адаби форсӣ|website=vazhaju.tj|publisher=[[Вожаҷӯ]]|lang=tg|accessdate=2022-01-05}}</ref> ({{lang-fa|حوزه}}), '''домена''', '''доме́н''' ({{lang-en|domain}}, {{lang-la|regio}}), ё '''болофармонрав''' — болотарин табақаи ороияшинохтиии ҷондорон аст, ки болотар аз фармонрав қарор гирифтааст. Тибқи сомонаи седоменаӣ, ки дар соли 1990 тавассути Корл Вуз пешниҳод гардид, дарахт филужнтик ба таври куллӣ аз се домена ташкил шудааст: бостониён, боктериҳо ва юкориутҳо. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Радаҳои орояӣ]] swth1j009qkcwkk7p2ub03e29i0jh8n 1491874 1491871 2026-11-02T15:59:40Z Zosya95 54344 1491874 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаҳои таксономӣ}} '''Олам''' ({{lang-la|regio}} ё ''dominium'') яке аз [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои асосии таксономӣ]] дар [[Биология|биология]] буда, барои гурӯҳбандии бузургтарини организмҳои зинда истифода мешавад. Дар низоми маъмули [[Таснифоти биологӣ|таснифоти биологӣ]] олам болотар аз [[Салтанат (таксономия)|салтанат]] ҷойгир аст ва организмҳоро аз рӯи хусусиятҳои асосии сохти [[Ҳуҷайра|ҳуҷайра]], таркиби моддаҳои ирсӣ ва робитаҳои [[Эволютсия|эволютсионӣ]] ба гурӯҳҳои калон ҷудо мекунад. Дар '''низоми сеолама''', ки соли 1990 аз ҷониби биологҳо [[Карл Вуз]], [[Отто Кандлер]] ва [[Марк Уилис]] пешниҳод шудааст, организмҳои ҳуҷайрадор ба се олам тақсим мешаванд: [[Бактерияҳо]] (''Bacteria''), [[Археяҳо]] (''Archaea'') ва [[Эукариотҳо]] (''Eukarya''). Ду гурӯҳи аввал организмҳое мебошанд, ки ҳуҷайраҳояшон [[Ҳастаи ҳуҷайра|ҳастаи]] бо парда иҳоташуда надоранд. Гурӯҳи сеюм тамоми организмҳои ҳастадор, аз ҷумла инсон, дигар ҷонварон, рустаниҳо ва занбӯруғҳоро дар бар мегирад.<ref name="woese1990">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC54159/ Woese, C. R., Kandler, O. & Wheelis, M. L. (1990). «Towards a natural system of organisms: Proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya». ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 87(12), 4576–4579.]</ref> Бо вуҷуди истифодаи васеи низоми сеолама, таҳқиқоти нав нишон медиҳанд, ки пайдоиши эукариотҳо бо археяҳо робитаи наздик дорад. Аз ин рӯ, баъзе олимон низоми '''дуолама'''-ро пешниҳод мекунанд, ки дар он эукариотҳо ҳамчун гурӯҳе дар дохили шохаи археяҳо баррасӣ мешаванд.<ref name="asgard2026">[https://www.nature.com/articles/s41579-026-01288-w Panagiotou, K. ва дигарон (2026). «Diversity, ecology, cell biology and evolution of the Asgard archaea». ''Nature Reviews Microbiology'', 24, 377–391.]</ref> == Мавқеъ дар таснифоти биологӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳои зинда аз рӯи хусусиятҳои муштарак ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[Таксон|таксон]] ном дорад. Олам дар низоми сеолама дараҷаи баландтарини таснифоти организмҳои ҳуҷайрадор мебошад. Он метавонад як ё якчанд салтанатро дар бар гирад. Салтанатҳо дар навбати худ ба гурӯҳҳои хурдтар, аз ҷумла тип, синф, қатор, оила, авлод ва намуд тақсим мешаванд. Масалан, мавқеи инсон дар ин низом чунин аст: * '''Олам:''' [[Эукариотҳо]] (''Eukarya''); * '''Салтанат:''' [[Ҷонварон]] (''Animalia''); * '''Тип:''' [[Хордадорон]] (''Chordata''); * '''Синф:''' [[Ширхӯрон]] (''Mammalia''); * '''Қатор:''' [[Приматҳо]] (''Primates''); * '''Оила:''' [[Одамшаклон]] (''Hominidae''); * '''Авлод:''' ''[[Homo]]''; * '''Намуд:''' ''[[Homo sapiens]]''. Ҳамин тавр, олами эукариотҳо на танҳо инсон, балки ҳамаи ҷонварон, рустаниҳо, занбӯруғҳо ва бисёр организмҳои якҳуҷайраро низ дар бар мегирад. Баръакси намуд ё авлод, ки гурӯҳҳои нисбатан хурди организмҳоро муайян мекунанд, олам барои нишон додани шохаҳои бузурги ҳаёти ҳуҷайравӣ истифода мешавад.<ref name="openstax">[https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/1-1-themes-and-concepts-of-biology OpenStax. «Themes and Concepts of Biology». ''Concepts of Biology''.]</ref> == Таърихи пайдоиши мафҳум == === Таснифоти пешина === Дар гузашта олимон организмҳои зиндаро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ, тарзи ғизогирӣ ва сохти баданашон гурӯҳбандӣ мекарданд. Дар таснифоти анъанавӣ рустаниҳо ва ҷонварон ду гурӯҳи асосӣ ба ҳисоб мерафтанд. Бо кашфи [[Микроорганизм|микроорганизмҳо]] маълум шуд, ки бисёр мавҷудоти зинда ба ин ду гурӯҳ мувофиқат намекунанд. Масалан, бактерияҳо аз ҷиҳати сохти ҳуҷайра аз рустаниҳо ва ҷонварон фарқ мекунанд. Дар асри XX, бо рушди [[Микроскоп|микроскопия]] ва [[Биологияи молекулавӣ|биологияи молекулавӣ]], олимон организмҳоро ба ду гурӯҳи калони ҳуҷайравӣ ҷудо мекарданд: * '''[[Прокариотҳо]]''' ё организмҳои тоҳастаӣ — организмҳое, ки ҳуҷайраашон ҳастаи бо парда иҳоташуда надорад; * '''[[Эукариотҳо]]''' ё организмҳои ҳастадор — организмҳое, ки ҳуҷайраашон ҳастаи муайян дорад. Ин истилоҳҳо дар адабиёти таълимии биологияи тоҷикӣ низ истифода мешаванд.<ref name="tajikzoo">[https://donishju.net/tafovut-va-monandii-hujayrai-hayvonot-va-rustani/ Маҳмадзиёев А., Исоев К. «Тафовут ва монандии ҳуҷайраи ҳайвонот ва рустанӣ». ''Зоология'', синфи 7.]</ref> Аммо баъдтар маълум шуд, ки организмҳои тоҳастаӣ низ аз ҷиҳати пайдоиш ва сохти молекулавӣ ба ду гурӯҳи хеле фарқкунанда мансубанд. === Кашфи археяҳо === Соли 1977 [[Карл Вуз]] ва [[Ҷорҷ Фокс]], ду донишманди амрикоӣ, натиҷаҳои таҳқиқотеро нашр карданд, ки тасаввуроти олимонро дар бораи гуногунии организмҳои зинда тағйир дод. Онҳо сохти [[РНК-и рибосомавӣ|РНК-и рибосомавӣ]]-и микроорганизмҳои гуногунро муқоиса карданд. РНК-и рибосомавӣ қисми муҳими [[Рибосома|рибосома]] мебошад, ки дар ҳуҷайра барои сохтани [[Сафеда|сафедаҳо]] хизмат мекунад. Азбаски ин молекула дар тамоми организмҳои ҳуҷайрадор мавҷуд аст ва дар ҷараёни эволютсия нисбатан суст тағйир меёбад, олимон метавонанд бо муқоисаи он робитаҳои қадимии байни организмҳоро муайян кунанд. Таҳқиқот нишон дод, ки баъзе микроорганизмҳое, ки пештар бактерия ҳисобида мешуданд, аз бактерияҳои маъмулӣ фарқияти бузурги молекулавӣ доранд. Ин гурӯҳ баъдтар бо номи '''археяҳо''' шинохта шуд.<ref name="woese1977">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/270744/ Woese, C. R. & Fox, G. E. (1977). «Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: The primary kingdoms». ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 74(11), 5088–5090.]</ref> === Пешниҳоди низоми сеолама === Соли 1990 Карл Вуз, Отто Кандлер ва Марк Уилис низоми нави таснифотро пешниҳод карданд. Онҳо ба хулоса омаданд, ки фарқияти байни бактерияҳо, археяҳо ва эукариотҳо аз фарқияти байни салтанатҳои анъанавӣ, масалан рустаниҳо ва ҷонварон, хеле амиқтар аст. Барои нишон додани ин фарқият донишмандон дараҷаи нави таксономӣ — '''домен''' ё оламро пешниҳод карданд. Дар низоми онҳо ҳамаи организмҳои ҳуҷайрадор ба се олам ҷудо шуданд.<ref name="woese1990" /> Ин пешниҳод дар рушди [[Систематика|систематикаи]] муосир нақши муҳим бозид, зеро таснифоти организмҳо акнун на танҳо ба сохти зоҳирӣ, балки ба маълумоти молекулавӣ ва таърихи эволютсионии онҳо такя мекард. == Се олами организмҳои зинда == [[Акс:Phylogenetic tree.svg|thumb|Нақшаи таърихии дарахти эволютсионии организмҳо дар низоми сеолама. Се шохаи асосӣ бактерияҳо, археяҳо ва эукариотҳоро нишон медиҳанд.]] === Бактерияҳо === {{main|Бактерияҳо}} '''Бактерияҳо''' (''Bacteria'') организмҳои асосан якҳуҷайра мебошанд, ки дар ҳуҷайраашон ҳастаи бо парда иҳоташуда вуҷуд надорад. Онҳо ба гурӯҳи прокариотҳо дохил мешаванд. Бактерияҳо қариб дар тамоми муҳитҳои табиӣ, аз ҷумла хок, об, ҳаво ва дохили организмҳои дигар зиндагӣ мекунанд. Баъзеашон боиси бемориҳо мешаванд, вале бисёре аз онҳо барои ҳаёт аҳамияти калон доранд. Масалан, бактерияҳо дар таҷзияи боқимондаҳои организмҳо, гардиши моддаҳо дар табиат ва ҳазми ғизо иштирок мекунанд. Баъзе намудҳо барои истеҳсоли маҳсулоти ширии туршшуда ва дигар маҳсулоти ғизоӣ истифода мешаванд. Ба ин олам инчунин [[Сианобактерияҳо|сианобактерияҳо]] дохил мешаванд, ки қобилияти [[Фотосинтез|фотосинтез]] доранд. === Археяҳо === {{main|Археяҳо}} '''Археяҳо''' (''Archaea'') низ организмҳои асосан якҳуҷайраи тоҳастаӣ мебошанд. Аз ҷиҳати намуди зоҳирӣ онҳо метавонанд ба бактерияҳо монанд бошанд, аммо дар сохти мембранаи ҳуҷайра, фаъолияти баъзе сафедаҳо ва хусусиятҳои молекулавӣ аз онҳо фарқ мекунанд. Яке аз фарқиятҳои асосӣ ба таркиби кимиёвии [[Мембранаи ҳуҷайра|мембранаи ҳуҷайра]] вобаста аст. Липидҳои мембранаи археяҳо аз липидҳои маъмулии мембранаи бактерияҳо ва эукариотҳо фарқ мекунанд. Дар гузашта археяҳоро бештар ҳамчун организмҳое мешинохтанд, ки дар шароити сахти муҳити зист, аз ҷумла чашмаҳои бисёр гарм ё обҳои ниҳоят шӯр зиндагӣ мекунанд. Аммо таҳқиқоти баъдӣ нишон доданд, ки онҳо танҳо дар чунин ҷойҳо зиндагӣ намекунанд. Археяҳо дар хок, уқёнусҳо, ботлоқзорҳо ва ҳатто дар бадани инсон низ пайдо мешаванд. Баъзе археяҳо ҳангоми фаъолияти худ гази [[Метан|метан]] ҳосил мекунанд. Чунин организмҳоро '''метанҳосилкунандаҳо''' меноманд. Онҳо дар муҳитҳои беоксиген, аз ҷумла ботлоқзорҳо ва рӯдаи баъзе ҷонварон, зиндагӣ мекунанд.<ref name="openstax" /> === Эукариотҳо === {{main|Эукариотҳо}} '''Эукариотҳо''' (''Eukarya'' ё ''Eukaryota'') организмҳое мебошанд, ки ҳуҷайраашон ҳастаи бо парда иҳоташуда дорад. Дар дохили ҳаста қисми асосии [[ДНК|моддаи ирсӣ]] нигоҳ дошта мешавад. Ҳуҷайраҳои эукариотҳо инчунин метавонанд сохторҳои махсус, аз ҷумла [[Митохондрия|митохондрия]], дошта бошанд, ки дар таъмини ҳуҷайра бо энергия нақш мебозанд. Ба эукариотҳо гурӯҳҳои зерин дохил мешаванд: * [[Ҷонварон]]; * [[Рустаниҳо]]; * [[Занбӯруғҳо]]; * гурӯҳҳои гуногуни организмҳои якҳуҷайра, ки одатан [[Протистҳо]] номида мешаванд. Эукариотҳо метавонанд якҳуҷайра ё бисёрҳуҷайра бошанд. Масалан, баъзе [[Амёба|амёбаҳо]] аз як ҳуҷайра иборатанд, аммо инсон, дарахтон ва аксари ҷонварон аз шумораи зиёди ҳуҷайраҳо сохта шудаанд. Дар низоми сеолама ҳамаи ин организмҳо ба як олам дохил мешаванд, зеро бо вуҷуди фарқиятҳои зоҳирӣ хусусиятҳои асосии сохти ҳуҷайра ва пайдоиши муштараки эволютсионӣ доранд. == Тафовути асосии се олам == {| class="wikitable" ! Хусусият ! Бактерияҳо ! Археяҳо ! Эукариотҳо |- | Сохти ҳуҷайра | Прокариотӣ | Прокариотӣ | Эукариотӣ |- | Ҳастаи бо парда иҳоташуда | Нест | Нест | Ҳаст |- | Сохти организм | Асосан якҳуҷайра | Асосан якҳуҷайра | Якҳуҷайра ё бисёрҳуҷайра |- | Таркиби мембрана | Липидҳои хоси бактерияҳо | Липидҳои хоси археяҳо | Липидҳои хоси эукариотҳо |- | Намояндаҳо | Бактерияи рӯда, сианобактерияҳо | Археяҳои метанҳосилкунанда ва намакдӯст | Инсон, рустаниҳо, занбӯруғҳо, амёбаҳо |} Муҳимтарин фарқият байни эукариотҳо ва ду гурӯҳи дигар мавҷудияти ҳастаи бо парда иҳоташуда мебошад. Аммо фарқияти бактерияҳо ва археяҳоро на ҳамеша аз намуди зоҳирии онҳо муайян кардан мумкин аст. Барои шинохтани робитаҳои эволютсионии ин организмҳо омӯзиши ДНК, РНК ва хусусиятҳои биокимиёвӣ аҳамияти калон дорад.<ref name="woese1990" /><ref name="openstax" /> == Низоми дуолама == {{main|Низоми дуолама}} Пешрафти [[Генетикаи молекулавӣ|генетикаи молекулавӣ]] ва омӯзиши геномҳои организмҳо нишон доданд, ки робитаи эволютсионии археяҳо ва эукариотҳо нисбат ба тасаввуроти пешина мураккабтар аст. Мувофиқи '''низоми дуолама''', организмҳои ҳуҷайрадор ба ду шохаи асосӣ — бактерияҳо ва археяҳо — ҷудо мешаванд. Дар ин таснифот эукариотҳо ҳамчун шохае ҳисобида мешаванд, ки дар ҷараёни эволютсия аз дохили гурӯҳи археяҳо пайдо шудааст. Ин ақида махсусан баъди кашфи гурӯҳи археяҳое, ки '''[[Археяҳои Асгард]]''' (''Asgard archaea'') ном доранд, таваҷҷуҳи бештар пайдо кард. Дар геноми археяҳои Асгард генҳое ёфт шудаанд, ки ба генҳои эукариотҳо монанданд. Таҳқиқоти муосир нишон медиҳанд, ки ин гурӯҳ бо пайдоиши ҳуҷайраҳои эукариотӣ робитаи наздик дорад.<ref name="asgard2026" /><ref name="nature2025">[https://www.nature.com/articles/s41586-025-08955-7 Zhang, J. ва дигарон (2025). «Deep origin of eukaryotes outside Heimdallarchaeia within Asgardarchaeota». ''Nature''.]</ref> === Чаро олимон дар бораи шумораи оламҳо баҳс мекунанд? === Фарқияти асосии ду низом ба мавқеи эукариотҳо дар дарахти эволютсионӣ вобаста аст: * Дар '''низоми сеолама''' бактерияҳо, археяҳо ва эукариотҳо ҳамчун се шохаи асосии ҷудогона нишон дода мешаванд. * Дар '''низоми дуолама''' эукариотҳо аз дохили шохаи археяҳо пайдо шудаанд ва бинобар ин ҳамчун шохаи сеюми мустақил дар сатҳи аслии дарахти ҳаёт ҷудо карда намешаванд. Ин баҳс маънои онро надорад, ки фарқияти сохти ҳуҷайраи эукариотҳо аз бактерияҳо ва археяҳо зери шубҳа аст. Сохти махсуси ҳуҷайраи эукариотӣ маълум мебошад. Масъала бештар ба пайдоиш ва робитаҳои эволютсионии онҳо дахл дорад. Бисёр таҳқиқоти нав ба пайдоиши эукариотҳо аз шохаи археяҳо далел меоранд. Бо вуҷуди ин, ҷузъиёти дақиқи ин раванд ва ҷойгоҳи эволютсионии баъзе гурӯҳҳои археяҳо ҳанӯз мавриди омӯзиш қарор доранд.<ref name="asgard2026" /><ref name="nature2025" /> == Оё вирусҳо ба яке аз ин оламҳо дохил мешаванд? == {{main|Вирус}} [[Вирусҳо]] ба низоми сеоламаи организмҳои ҳуҷайрадор дохил намешаванд, зеро онҳо сохти ҳуҷайравӣ надоранд. Вирусҳо аз маводи ирсӣ ва сохторҳои муҳофизаткунанда иборат буда, барои афзоиш ба ҳуҷайраи организми дигар ниёз доранд. Онҳо метавонанд бактерияҳо, археяҳо ва эукариотҳоро сироят кунанд. Барои таснифоти вирусҳо низоми алоҳида истифода мешавад, ки онро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Дар ин низом дараҷаҳои махсус, аз ҷумла '''realm''', пешбинӣ шудаанд. Аз ин рӯ, низоми оламҳои организмҳои ҳуҷайрадор ва низоми таснифоти вирусҳо яксон нестанд.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Аҳамияти илмӣ == Мафҳуми олам дар таснифоти биологӣ барои фаҳмидани гуногунии ҳаёт ва таърихи эволютсионии организмҳо аҳамияти калон дорад. Тақсим кардани организмҳо ба гурӯҳҳои бузург ба донишмандон имкон медиҳад, ки хусусиятҳои асосии ҳуҷайраҳо, робитаҳои хешовандии организмҳо ва роҳҳои пайдоиши гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зиндаро омӯзанд. Ин низом инчунин нишон медиҳад, ки монандии зоҳирии организмҳо ҳатман маънои хешовандии наздики онҳоро надорад. Масалан, бактерияҳо ва археяҳо метавонанд аз ҷиҳати шакл ва андоза ба ҳам монанд бошанд, аммо таҳқиқоти молекулавӣ фарқиятҳои амиқи онҳоро ошкор мекунанд. Бо рушди технологияҳои таҳқиқи ДНК ва РНК маълумоти олимон дар бораи дарахти эволютсионии ҳаёт пайваста зиёд мешавад. Аз ин рӯ, таснифоти организмҳо низ метавонад дар оянда тағйир ёбад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои таксономӣ]] [[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]] [[Гурӯҳ:Систематика]] 3ruh35yfyr3z5ked33dulbrqd1544h8 0 296503 1491997 1332243 2026-11-03T09:43:41Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491997 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} {{Nihongo-no-namae|'''Наото Кан'''|菅 直人|Кан Наото тав.{{!}}10 октябри соли 1946, Убе, Ямагути}} — арбоби давлатӣ ва сиёсии [[Ҷопон]], Сарвазири Ҷопон ([[Соли 2010|2010]]—[[Соли 2011|2011]]). == Адабиёт == * {{Книга|ref=Стрельцов|заглавие=Япония после смены власти|ответственный=Стрельцов Д. В.|год=2011|место=Москва|издательство=«Восточная литература» РАН|страниц=198|isbn=9785020364486}} * {{Статья||ref=Purnendra|заглавие=Kan Naoto: Symbol of a New Politics in Japan?|год=2010}} == Пайвандҳо == * Кан, Наото - мақола дар [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3249613.stm Хабарҳои BBC - Акс: Наото Кан] * [http://www.n-kan.jp/ сайти расмӣ] * [https://web.archive.org/web/20110228015022/http://www.dpj.or.jp/ Ҳизби демократии Япония] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Сарвазирони Ҷопон]] [[Гурӯҳ:Сарварони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1946]] [[Гурӯҳ:Зодагони 10 октябр]] mpjb2lol62a6247o3tbj8xgpd4jjthi 0 297855 1491998 1339118 2026-11-03T09:50:15Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491998 wikitext text/x-wiki '''Насли Z''' ({{Lang-en|Generation Z}}) (инчунин бо номи '''зумерҳо, e-насл''' ва {{Lang-en|Homelanders}}, {{Lang-en2|Homeland Generation}}<span lang="en" style="font-style:italic;">,</span> Zoomers ё {{Lang-en2|New Silent Generation}}<ref>{{Книга|заглавие=Millennials & K-12 Schools|ссылка=https://archive.org/details/millennialsk12sc0000howe|год=2008|издательство=LifeCourse Associates|isbn=0971260656|страницы=[https://archive.org/details/millennialsk12sc0000howe/page/109 109]—111|автор=Howe, Neil; Strauss, William}}</ref> маълуманд) истилоҳест дар ҷаҳон барои насли одамони тақрибан аз [[соли 1997]] то [[Соли 2012|2012]] таваллудшуда истифода мешавад<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://socialmarketing.org/archives/generations-xy-z-and-the-others/|title=Generations X, Y, Z and the Others|publisher=W. J. Schroer|lang=en|accessdate=2018-04-02}}</ref><ref>{{Cite news|title=How to attract and engage Millenials: Gen Y + Gen Z|url=https://www.youtube.com/watch?v=gT77KpAWoYI|accessdate=2016-10-19|publisher=RandstadCanada}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=managing Gen Y and Z in the workplace|website=Randstad USA|accessdate=2016-06-23}}</ref><ref name="Adweek">{{Cite news|title=This Gen Z Infographic Can Help Marketers Get Wise to the Future Here come the social natives|url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/gen-z-infographic-can-help-marketers-get-wise-future-159642|accessdate=2016-04-20|publisher=Adweek|date=2014-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|date=|publisher=The Atlantic|accessdate=2017-09-26}}</ref><ref>{{Cite news|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|accessdate=2016-10-19|publisher=Military Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|archivedate=2016-10-19}}</ref>. Ба назарияи наслҳо мувофиқат мекунад, ки аз ҷониби Вилям Стросс ва Нил Ҳоув эҷод шудааст. == Хусусиятҳои умумӣ ва тамоюлҳои таъкидшуда == Намояндагони насли Z планшетҳо, VR ва 3D воқеиятро фаъолона истифода мебаранд <ref>{{Cite web |url=https://vc.ru/p/minecraft-generation |title=Поколение Minecraft: Как компьютерная игра стала новым Lego для детей всех возрастов |accessdate=2022-03-17 |archivedate=2016-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002163920/https://vc.ru/p/minecraft-generation }}</ref>. Аксар вақт истилоҳи "насли Z" ҳамчун синоними истилоҳи "шахси рақамӣ" баррасӣ мешавад<ref>{{Cite news|first=Lucinda|last=Schmidt|authorlink=|coauthors=Hawkins, Peter|title=Children of the tech revolution|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|date=2008-07-15|accessdate=}}</ref>. Насли Z ба илму техника таваҷҷуҳ дорад (масалан, тахмин меравад, ки бисёре аз намояндагони насл ба масъалаҳои муҳандисию техникӣ, биотиббӣ, робототехника), инчунин [[санъат]] машғул хоҳанд шуд<ref>[https://rugenerations.su/2009/05/21/в-каких-условиях-растет-поколение-мил/ Теория поколений в России. В каких условиях растет поколение Миллениум и Z и что станет их ценностями]</ref>. Инчунин тахмин карда мешавад, ки насл сарфакор хоҳад буд<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2967894 Экономическое чадо]</ref>. Одатан, одамони насли Z ҳамчун фарзандони волидони насли X <ref name=":23">{{Cite news|date=2015-09-18|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|accessdate=8 April 2016}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|last=Prensky|first=Marc|date=2001|journal=On the Horizon}}</ref>, ё баъзан ҳатто насли Y дида мешаванд. Он чизе ки наслҳои қаблӣ "технологияҳои нав" ё "технологияҳои оянда" номиданд, аллакай барои насли Z мавҷуд аст. Ин аввалин насли воқеии рақамӣ аст. Волидайни кӯдаконе, ки баъдтар насли Z шуданд, муҳоҷирони рақамӣ номида мешаванд, зеро дар кӯдакии онҳо чунин технологияҳо вуҷуд надоштанд. Ҳоло интернет танҳо бо компютери хонагӣ маҳдуд намешавад ва ба шарофати телефонҳои нави мобилӣ, смартфонҳо ё дастгоҳҳои дастӣ ҳар вақт дастрас шудан мумкин аст. Илова бар ин, насли Z аввалин наслест, ки комилан дар даврони [[Ҷаҳонишудан|ҷаҳонишавӣ]] ва постмодернизм таваллуд шудааст. Инчунин қайд карда мешавад, ки бисёре аз волидони одамони насли Z дар вақти нопурра кор мекунанд ё ҳатто дар хона кор мекунанд ва вақти бештарро барои тарбияи фарзандон сарф мекунанд<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1940395-2,00.html|title=Helicopter Parents: The Backlash of Overparenting|author=Nancy Gibbs|work=Time|date=2009-11-20|accessdate=2011-09-05|archivedate=2013-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617044207/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1940395-2,00.html}}</ref> . Аҳли ҷамъият ба масъалаҳои бехатарӣ диққати калон медиҳад. == Наврасони насли Z кӣ шудан мехоҳанд? == Наврасони насли Z дар муқоиса бо пешгузаштагони худ дар ҷаҳони хеле дигар зиндагӣ мекунанд. Барои онҳо хидматҳо ва технологияҳои рақамӣ ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти ҳаррӯза мебошанд. Ин наврасон шуғлҳои бонуфузро авлотар медонанд, ки меҳнати вазнини ҷисмониро талаб намекунанд ва аксар вақт омодагии баланд ва маълумоти олиро талаб мекунанд. Ихтисосҳое, ки барои онҳо таҳсилоти миёнаи касбӣ ё ҳадди ақали омӯзиш одатан кифоя аст, аксаран дар антирейтинг қарор доранд<ref>{{Cite web|url=http://vybor-professii.tass.ru/|title=Какие специальности выбирают школьники и как они востребованы на рынке труда — в спецпроекте ТАСС|website=Карьера для зумера: ожидание и реальность|accessdate=2020-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615082012/https://vybor-professii.tass.ru/|archivedate=2020-06-15}}</ref>. == Ҳамчунин нигаред == * [[Насли гумшуда]] * [[Бэби-бумерҳо]] * [[Насли Y]] * [[Насли X]] * [[Зерфарҳангҳо]] * [[E-girls and e-boys]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * Neil Howe, William Srauss. The history of American future 1584 to 2069. — Harper Perrenial, 1997. * Neil Howe. The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning». — Lifecourse Associates, 2009. * Е. Шамис, Е. Никонов. Теория поколений: Необыкновенный Икс. — М.: Синергия, 2016. — ISBN 978-5-4257-0254-8. == Пайвандҳо == * [http://www.kommersant.ru/doc/1009701 Детские неожиданности] * [http://www.kommersant.ru/doc/2483995 Игрек неизвестный] * [https://echo.msk.ru/programs/tv/1362494-echo/ Молчаливые «Бэби-Бумеры» против XYZ: как разные поколения смотрят телевидение?] * [https://rb.ru/opinion/z-zavisimost/ Будущее вашего бизнеса зависит от поколения Z: как выжать из них максимум] * [https://vybor-professii.tass.ru/ Карьера для зумера: ожидание и реальность] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200615082012/https://vybor-professii.tass.ru/ |date=2020-06-15 }} [[Гурӯҳ:Даҳаи 2010 (мелодӣ)]] [[Гурӯҳ:Даҳаи 2000 (мелодӣ)]] [[Гурӯҳ:Инсоншиносӣ]] 5wb6of7eiqrx1005f159tx2gzb6pcga 0 298001 1492037 1470026 2026-11-03T11:43:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1492037 wikitext text/x-wiki {{Мусиқидон}} '''Оле́г Кензо́в''' (таваллуд [[19 август|19 августи]] [[Соли 1988|1988]], Полтава, [[Укроин|УССР]]) — [[овозхон]], [[Рэп|рэпер]] ва барандаи [[Ровӣ|телевизиони]] украинӣ, иштирокчии мавсими дуюми шоуи X-фактор аст. <ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/host/oleg-kenzov/|title=Олег Кензов - ведущий Кохання на виживання (биография)|website=Новий канал|lang=ru|accessdate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228105239/https://novy.tv/ru/host/oleg-kenzov/|archivedate=2022-02-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://stars.segodnya.ua/stars/ukrainian/oleg-kenzov-vpervye-prokommentiroval-svoy-skandalnyy-koncert-v-berdyanske-1591646.html|title=Олег Кензов впервые прокомментировал свой скандальный концерт в Бердянске|website=stars.segodnya.ua|lang=ru|accessdate=2022-02-23|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223175745/https://stars.segodnya.ua/stars/ukrainian/oleg-kenzov-vpervye-prokommentiroval-svoy-skandalnyy-koncert-v-berdyanske-1591646.html}}</ref> == Кӯдакӣ ва ҷавонӣ == Олег Кензов 19 августи соли 1988 дар шаҳри Полтаваи [[Укроин|Украина]] таваллуд шудааст. [[Укроинҳо|Миллаташ украин]] аст. Истеъдоди мусиқӣ дар кӯдакӣ дар кӯдакӣ зоҳир мешуд, ӯ дар назди мардум ҳунарнамоӣ карданро дӯст медошт ва ситораи шабнишиниҳо буд. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DG7HrFV1Mfw|title=Олег Кензов - По кайфу (клип)|author=SoundUnitedTV|website=[[YouTube]]|date=2019-10-23|lang=ru|accessdate=2022-02-28}}</ref> Шуғли дигари Олег навиштани шеър буд. Аммо аз сабаби ғамхорӣ ба мусиқӣ, дар мактаб корҳо кам шудааст. Модар маҷбур шуд, ки шахсан ҳузури писарашро назорат кунад, аммо ин таъсир расонд ва бача дар мактаби худ донишҷӯи хуб шуд. <ref>{{Cite web|url=https://www.44.ua/news/3323251/na-vdng-vstretat-vesnu-peniem-tancami-spektaklami-i-fajer-sou|title=На ВДНГ встретят весну — пением, танцами, спектаклями и файер-шоу|website=44.ua - Сайт города Киева|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1tuU_ZRjWwE|title=Олег Кензов - Я люблю тебя до слёз. X-Фактор(Харьков)|author=KAiRAT BoLaT|website=[[YouTube]]|date=2012-11-04|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> === Маориф === Олег дар Донишгоҳи миллии омӯзгории Полтава ба номи Володимир Короленко дар ихтисоси психология ва тарбияи иҷтимоӣ таҳсил кардааст. == Карераи мусиқӣ == Аз синни 16-солагӣ Олег дар клубҳои шаҳр кор мекард ва инчунин бо дӯстон гурӯҳи 17-уми минтақаро таъсис дод. Аз соли 2003 ҳамроҳ бо ин даста ситораи оянда дар мусобиқаҳои гуногуни ҷавонон ширкат меварзад. Ин дастаи хип-хоп иштирокчии даври интихобӣ дар Полтаваи ҷашнвораи бонуфузи Красная Рута <ref>{{Cite web|url=https://kp.ua/culture/705155-oleh-kenzov-soobschyl-o-problemakh-so-zdorovem-y-v-bolnychke-pobyval-y-pod-narkozom|title=Олег Кензов сообщил о проблемах со здоровьем: И в больничке побывал, и под наркозом|website=[[КП в Украине]]|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tv.ua/news/5212735-pyanyj-ugar-i-maty-oleg-kenzov-shokiroval-publiku-povedeniem-na-sobstvennom-kontserte|title=Олег Кензов шокировал публику поведением на собственном концерте: пьяный угар и маты|author=tv.ua|website=tv.ua|date=2021-07-31|lang=ru|accessdate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223175750/https://tv.ua/news/5212735-pyanyj-ugar-i-maty-oleg-kenzov-shokiroval-publiku-povedeniem-na-sobstvennom-kontserte|archivedate=2022-02-23}}</ref> шуд. Пас аз 4 сол, Кензов ба дастаи тағирёбии бунёдӣ, ки соли 2002 таъсис ёфтааст, ҳамроҳ шуд. Ин даста зуд дар муҳити клуб маъруфият пайдо кард. Соли 2012, "Тағйирёбии Принсипал" якҷоя бо сарояндаи гурӯҳи "Тони Тон" видеои дебютии таронаи "I Am Alone"-ро баровард. Дере нагузашта роххои эчодии Кензова ва коллективхо чудо шуданд. <ref>{{Cite web|url=https://culturemeter.od.ua/oleg-kenzov-dast-solnyj-koncert-na-morvokzale-122091/|title=Олег Кензов даст сольный концерт на Морвокзале|website=Одесский сайт о культурно-общественной жизни города|date=2021-08-11|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> Қадами асосӣ дар касби эҷодии сароянда ширкат дар версияи украинии шоуи ҷаҳонии истеъдодҳои " X-factor " дар соли 2011 буд. Ӯ дар даври интихобӣ таронаи Александр Серов "I love you to iirm"-ро иҷро кард ва ба пеш рафт. Дар соли 2013, Кензов бо маркази истеҳсолии Лиза Вадим Вадимович Лидица "FOXXSTUDIOS" шартнома баст. 2018 суруди "Падарчонам" мебарояд дар соли 2019 сурудҳои зерин бароварда мешаванд: "Kaifu", "Dirl Jasmine", "RocketBombPetard" <ref>{{Cite web|url=https://kanalukraina.tv/ru/news/andriy-danilko-vgadav-u-gipershou-maska-rozsekretili-odinaka-muhomora|title=Андрей Данилко угадал: в гипершоу «МАСКА» рассекретили одиночку Мухомора|website=kanalukraina.tv|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> == Телевизор == Дар соли 2019 Олег барандаи мавсими 4-уми реалити-шоуи Love for Survival мешавад. <ref>{{Cite web|url=https://ya-izvesten.ru/oleg-kenzov-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-zhena-pesni/|title=Олег Кензов: биография, личная жизнь, дети, жена, песни|website=ya-izvesten.ru|lang=ru|accessdate=2020-09-25}}</ref> Дар соли 2020 ӯ дар намоиши "Кӯдакон бар зидди ситораҳо" ширкат кард. <ref>{{Cite web|url=https://tv.ua/news/4933628-oleg-kenzov-zhenitsya-v-tretij-raz-podrobnosti-kak-pevets-sdelal-lyubimoj-predlozhenie|title=Олег Кензов женится в третий раз: подробности, как певец сделал любимой предложение|website=tv.ua|date=2021-05-20|lang=ru|accessdate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223175747/https://tv.ua/news/4933628-oleg-kenzov-zhenitsya-v-tretij-raz-podrobnosti-kak-pevets-sdelal-lyubimoj-predlozhenie|archivedate=2022-02-23}}</ref> == Ҳаёти шахсӣ == Олег бо Анастасия Полубесова издивоҷ кардааст. Дар соли 2013 духтари Эвелина дар издивоҷ таваллуд шуд, аммо издивоҷ дер давом накард, дар соли 2014 издивоҷ вайрон шуд. <ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/g-space/news/2022/02/09/maslyana-u-kyyevi-yak-na-vdng-zustrinut-vesnu/|title=Масленница в Киеве: Как будут встречать весну на ВДНГ|website=Новий канал|date=2022-02-09|lang=ru|accessdate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223175748/https://novy.tv/ru/g-space/news/2022/02/09/maslyana-u-kyyevi-yak-na-vdng-zustrinut-vesnu/|archivedate=2022-02-23}}</ref> Ва дар соли 2015 Олег бо Наталя, ки дар Украина бо номи диджей Мадонна маъруф аст, издивоҷ кард. Пас аз чанд сол ҳамсарон ҷудо шуданд. <ref>{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/364742|title=Олег Кензов отвел суету с помощью «В заведение заходим» (Слушать)|website=Intermedia.ru|date=2021-11-26|lang=ru|accessdate=2022-02-23}}</ref> == Дискография == * 2011 — «Глубоко» * 2014 — «Море» * 2014 — «Чёрный чай» * 2014 — «Лети, моя Птичка, лети» * 2016 — «Дым кальяна» * 2016 — «Я не опоздал» * 2018 — «Папин бродяга» * 2019 — «По кайфу» * 2019 — «РакетаБомбаПетарда» * 2019 — «Девочка Жасмин» * 2020 — «Отвечаю» * 2020 — «Просто потеряйся» (ft. Жека Баянист) == Мукофотхо == * 2020 - Top Hit Music Awards, пирӯзӣ дар номинатсия "Беҳтарин рассоми YouTube Украина" * Ҷоизаҳои Top Hit Music 2020 == Қайдҳо == <references group="" responsive="1"></references> == Пайвандҳо == * {{Facebook|OlegKenzov|Олега Кензова}} * [https://beztabu.net/oleg-kenzov_p9541_biography Тарҷумаи ҳоли Олег Кензов] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1988]] [[Гурӯҳ:Зодагони 19 август]] ifsi7b8mad1e6y56l9bufmm9p4el7rj 0 298755 1491872 1486000 2026-11-02T15:52:29Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Ҳавза (зистшиносӣ)]] на [[Олам (таксономия)]] 1491872 wikitext text/x-wiki #равона [[Олам (таксономия)]] qtz8lf6bo2xn6a0slmtlm34t90rmyop 0 299539 1491932 1448854 2026-11-03T01:03:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491932 wikitext text/x-wiki {{Заминларза}} 22 июни соли 2022 дар соати 02:24 [[Афғонистон|ба вақти маҳаллӣ]] (UTC+4:30) дар [[Афғонистон]] дар наздикии хатти Дуранд, ки Афғонистон ва [[Покистон]]ро ҷудо мекунад, [[заминларза]]и шиддаташ 6,2<ref name=":0" /> (тибқи ҳисобҳои дигар — 5,9<ref name=":0">{{Cite web|url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000hj3u|title=Geoscope - Earthquake description|author=Super Utilisateur|website=geoscope.ipgp.fr|lang=en|accessdate=2022-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220621213924/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000hj3u|archivedate=2022-06-21}}</ref> ё 6.1<ref>{{Cite web|url=https://khabri.live/the-6-1-magnitude-earthquake-struck-in-the-paktika-province-of-afghanistan/|title=अफगानिस्तान भूकंप: पक्तिका प्रांत में आया 6.1की तीव्रता का भूकंप, मृतकों का आंकड़ा स्पष्ट नहीं। - khabri.live|date=2022-06-22|lang=hi|accessdate=2022-06-22|archivedate=2022-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622082606/https://khabri.live/the-6-1-magnitude-earthquake-struck-in-the-paktika-province-of-afghanistan/}}</ref>) рух дод. Ҳадди ақал 1500 кас кушта шуданд, ки ин маргбортарин заминларзаи соли 2022 гардид ва 2000 каси дигар захмӣ шуданд<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/politics/2022/6/22/عاجل-المتحدث-باسم-حركة-طالبان-ارتفاع|title=زلزال أفغانستان.. عدد القتلى يرتفع إلى 1500 وهيئات إنسانية تدعو الغرب لتجاوز موقفه من طالبان لإغاثة المنكوبين|website=www.aljazeera.net|lang=ar|accessdate=2022-06-23}}</ref>. == Пешзамина == === Вазъият дар Афғонистон === Соли 2021 созмони ҳарсосафкани [[Толибон]] қудратро дар Афғонистон ба даст овард. Бисёре аз созмонҳои байнулмилалии башардӯст ба далели нигарониҳои амниятӣ ва вазъи бади ҳуқуқи башар дар Афғонистон фаъолияташонро дар ин кишвар қатъ кардаанд. ''[[The Washington Post]]'' тахмин мезанад, ки ин метавонад амалиёти наҷотдиҳӣ дар кишварро ба таври назаррас суст кунад<ref name=":1">{{Cite news|accessdate=2022-06-22|id=0190-8286|work=Washington Post|title=1,000 dead, 1,500 injured in Afghan quake, news report says|url=https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html}}</ref>. Тайи даҳ соли охир бар асари заминларзаҳо беш аз 7000 нафар дар Афғонистон кушта шудаанд, ки дар як сол ба ҳисоби миёна 560 касро ташкил медиҳад<ref>{{Cite news|accessdate=2022-06-23|date=2022-06-22|work=BBC News|title=Afghan earthquake: At least 1,000 people killed and 1,500 injured|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61890804}}</ref>. Бар асари заминларзаи шадид дар соли 2015 дар шимолу шарқи Афғонистон беш аз 200 нафар дар ин кишвар ва дар Покистони ҳамсоя кушта шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/22/dozens-killed-as-6-1-magnitude-quake-shakes-afghanistan-pakistan|title=At least 1,000 killed after strong earthquake jolts Afghanistan|website=www.aljazeera.com|lang=en|accessdate=2022-06-23}}</ref>. Дар соли 2008 заминларзаи 6,4 дараҷаӣ дар ғарби Покистон 166 нафарро кушт; лағзиши заминларза чанд деҳаро хароб кард. Заминларзаҳои шадиди солҳои 2002 ва 1998 мутаносибан беш аз ҳазор ва тақрибан 4700 касро кушта буданд<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/06/22/asia/afghanistan-khost-earthquake-intl-hnk/index.html|title=More than 1,000 people killed after magnitude 5.9 earthquake hits eastern Afghanistan|author=|website=CNN|lang=en|accessdate=2022-06-23}}</ref>. === Мавқеъияти заминсохтӣ === [[Акс:Himalayan Tectonic Summary.png|мини|Нақшаи марзи сафҳаи заминсохтии [[Осиёи Ҷанубӣ]]. Афғонистон дар самти чап аст|чап|339x339пкс]] Бахши бештари Афғонистон дар минтақаи тағйири шакли қорраӣ дар дохили сафҳаи Авруосиё ҷойгир аст. Фаъолияти ларзаӣ дар Афғонистон аз фурӯрониши сафҳаи Арабистон дар ғарб ва фурӯрониши сафҳаи Ҳиндустон дар шарқ таъсир мерасонад. Суръати фурӯрониши сафҳаи Ҳиндустон дар марзи ҳамгирои қорраӣ 39 миллиметр дар як сол ё бештар аз он шумурда мешавад. Тарофишориш мушоҳида мешавад. Ларза дар умқи 300 километр ба сабт шудааст ва дар асари фурӯрониши сафҳаҳо ба вуҷуд омадааст. {{Бе тарҷума 5|Чаман (разлом)|Чаман|en|Chaman Fault}} — бузургтарин гусали тародис аст, ки дар он заминларзаҳои сахт бо гипомаркази наонқадар жарф рух медиҳанд; дар байни сафҳашои Авруосиё ва Ҳиндустон марзи тарфишориширо ташкил медихад. Ин минтақа аз гусалҳои рондагӣ ва буришии фаъоли ларзаӣ<ref name="Wheeler05">{{Cite journal|title=Seismotectonic Map of Afghanistan, with Annotated Bibliography|journal=Open-File Report 2005–1264|date=2005|url=https://pubs.usgs.gov/of/2005/1264/pdf/OFR-1264.pdf|publisher=|accessdate=22 июня 2022}}</ref> иборат аст. == Баҳо == Нахуст Созмони заминшиносии ИМА аз заминларзаи 6,1 дараҷа дар умқи 10 километр хабар дод, баъдан он ба 5,9 дараҷа коҳиш ёфт. Созмони заминшиносии ИМА инчунин гузориш дод, ки он ё дар имтидоди гусали самти чапи шимолу шарқ ё дар гусали самти рости шимолу ғарб рух додааст<ref name="anss122">{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000hj3u/executive|title=M 5.9 - 46 km SW of Khōst, Afghanistan|date=2022-06-22|publisher=USGS|lang=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2022-06-22|url-status=live}} </ref>. Расадхонаи GEOSCOPE аз заминларзаи 6,2 дараҷа дар умқи 6 километр<ref name=":0"/> хабар дод. Маркази заминларзанигории Аврупо-Миёназамин хабар дод, ки шиддати он 6,1 дараҷа<ref>{{Cite web|url=https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=1141004|title=Earthquake, Magnitude 5.9 - CENTRAL AFGHANISTAN - 2022 June 21, 20:54:36 UTC|website=EMSC-CSEM|lang=en|accessdate=2022-06-22}}</ref> будааст. Марказ ҳамчунин хабар дод, ки заминларзаро дар радиуси беш аз 500 километр ҳадди ақал 119 миллион кас эҳсос кардаанд<ref>{{Cite news|accessdate=2022-06-22|date=2022-06-22|work=ABC News|title=At least 1,000 killed by magnitude-6.1 earthquake in Afghanistan|url=https://www.abc.net.au/news/2022-06-22/afghanistan-earthquake-kills-1000/101174820}}</ref>. == Асарот == === Афғонистон === Мақомот гуфтанд, ки бар ассари заминларза дар маҷмуъ дастикам 1500 кас кушта ва дастикам 2000 нафар маҷрӯҳ шудаанд<ref name=":4"/>. Ин маргбортарин заминларза дар 20 соли охир дар Афғонистон аст<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/russia-central-asia/article/3182617/earthquake-hits-afghanistan-least-255-dead|title=Afghanistan earthquake kills 950, toll likely to rise|website=South China Morning Post|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22}}</ref>. Заминшиноси Созмони заминшиносии ИМА гуфт, ки заминларза аз сабаби кам будани умқи гипомарказ ва рӯмаркази заминларза дар як минтақаи пураҳолӣ, ки сохтимонҳои тобовар ба заминларза пешбинӣ нашудаанд, харобиовар буд<ref name=":1"/>. Чандин хонаҳои бисёрҳуҷрадор хароб шуданд<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/en/280-people-killed-600-injured-as-earthquake-hits-khost-paktika-2/|title=280 People Killed, 600 Injured as Earthquake Hits Khost, Paktika|website=Bakhtar|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22|archivedate=2022-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622071738/https://bakhtarnews.af/en/280-people-killed-600-injured-as-earthquake-hits-khost-paktika-2/}}</ref>. Лағзиши замин ба амал омад. === Покистон === Дар Лаккӣ-Марват бар асари уфтодани сақф як кас ба кушта шуд<ref>{{Cite web|url=https://dailyintekhab.pk/archives/263737|title=لکی مروت میں زلزلے سے چھت گرگئی، ایک شخص جاں بحق|date=2022-06-22|lang=ur|accessdate=2022-06-22}}</ref>. == Амалиёти наҷот == Давлати Афғонистон амалиёти наҷотро дар ин кишвар созмонедҳӣ кард<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/22/afghanistan-earthquake-at-least-130-dead-after-magnitude-quake-strikes|title=At least 920 dead after 6.1-magnitude quake hits Afghanistan|website=the Guardian|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22}}</ref>. Мақомот мегӯянд бо пешрафти амалиёти наҷот, эҳтимоли афзоиши талафот вуҷуд дорад<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/at-least-40-killed-in-overnight-afghanistan-earthquake-official|title=At least 900 killed in overnight Afghanistan earthquake: Minister {{!}} The Straits Times|author=Hermes Auto|website=www.straitstimes.com|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22}}</ref>. Бисёре аз маҷрӯҳон бо чархбол мунтақил шуданд. Чархболҳо низ дору ва маводди ғизоиро ба минтақа расонданд<ref name=":2">{{Cite news|accessdate=2022-06-22|first=Mohammad Yunus|last=Yawar|date=2022-06-22|work=Reuters|title=Afghan quake kills at least 920; toll expected to rise|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/earthquake-magnitude-61-shakes-afghanistan-pakistan-usgs-2022-06-21/}}</ref>. Сарпарасти нахуствазири Афғонистон [[Муҳаммад Ҳасан Охунд|Ҳасан Охунд]] гуфт, ки барои осебдидагон аз заминларза 1 миллиард афғонӣ ҷудо карда шуда, ба минтақаҳо кумаки изтирорӣ расонида мешавад<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/en/1-billion-afs-allocated-to-earthquake-victims-of-paktika-khost-provinces/|title=1 Billion Afs Allocated to Earthquake Victims of Paktika, Khost Provinces|website=Bakhtar News Agency|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22|archivedate=2022-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622115352/https://bakhtarnews.af/en/1-billion-afs-allocated-to-earthquake-victims-of-paktika-khost-provinces/}}</ref>. Сухангӯ аз ниҳодҳои имдодӣ хоста буд, ки барои ҷилавгирӣ аз буҳрони инсонӣ тадорукоти изтирориро барои осеб дидагон фароҳам кунанд. Мақомоти Покистон ҳеч гуна хисорот дар кишварро таъйид накардаанд<ref name=":3"/>. Раиси Ҷамъияти Ҳилоли Аҳмари Эрон гуфтааст, ки ин созмон омодаи кумак аст<ref>{{Cite web|url=https://www.mehrnews.com/news/5520901/آمادگی-هلال-احمر-ایران-برای-کمک-به-زلزله-زدگان-افغانستان|title=آمادگی هلال احمر ایران برای کمک به زلزله زدگان افغانستان|website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency|date=2022-06-22|lang=fa|accessdate=2022-06-22}}</ref>. Муовини намояндаи вижаи Дабири кулл барои Афғонистон изҳор дошт, ки ӯ дар ҳоли арзёбии ниёзҳои қурбониён аст<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/world/afghanistan-earthquake-death-toll-surpasses-1000/1007398/|title=Afghanistan earthquake death toll surpasses 1,000|website=ThePrint|date=2022-06-22|lang=en|accessdate=2022-06-22}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Заминларзаҳо дар Покистон]] [[Гурӯҳ:Заминларзаҳо дар Афғонистон]] agz3y41kjosjpksn024nnyeiwq9j815 0 306362 1491991 1381950 2026-11-03T09:14:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491991 wikitext text/x-wiki {{Синамогар | imdb_id = 1195685 }} '''Мӯъмин Шокирович Шокиров''' (тав. 29.03.1959) - коргардони синамо ва рӯзноманигори тоҷику рус аст. == Зиндагинома == Мӯъмин Шокиров 29 марти [[соли 1959]] дар [[Душанбе|шаҳри Душанбе]] таваллуд шудааст . Чанд сол дар киностудияи «[[Тоҷикфилм]]» кор кардааст. Соли 1989 шӯъбаи режиссёрии ВГИК (устохонаи Игор Таланкин )-ро хатм кардааст, ки дар он солҳо дар як курс бо ӯ Александр Баширов, Иван Охлобыстин, Фёдор Бондарчук, Тигран Кеосаян ва [[Бахтиёр Худойназаров]] таҳсил кардаанд. Соли 1992 аввалин асари пурраметражи « Дар Бағдод ҳама ором аст »-ро ба саҳна гузоштааст, ки нақшҳои асосиро [[Светлана Крючкова]], Семён Фарада, Спартак Мишулин, Семён Фурман ва ҳунарпешаҳои театри «Илҳоми Тошканд»: Михаил Каминский, Муҳаммадисо Абдулхайров ва Карина Арутюнян иҷро кардаанд. Соли 1994 Мӯъмин Шокиров ба рӯзноманигорӣ машғул шуд. Аз соли 1994 то 1997 дар [[Литературная газета|рӯзномаҳои «Литературная газета»]] ва «Новая газета» кор карда, рӯйдодҳои Ҷ[[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|анги шаҳрвандии Тоҷикистон]], Чеченистон, Афғонистон, Абхозистон ва Югославияро инъикос мекард. Аз соли 1994 бо [[Радиои Аврупои Озод/Радиои Озодӣ|Радиои Озодӣ]] ҳамкорӣ дошта, аз соли 1998 то 2012 хабарнигори вижаи он буд. Дар соли 2017, ӯ мизбони ҳаррӯзаи ток-шоу (ҳар рӯзи дигар бо Владимир Кара-Мурза -калонӣ ) "The Edge of Time" <ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/z/113|title=Страница программы Грани времени|publisher=[[Радио Свобода]]}}</ref> . Муаллифи силсилаи видео ва барномаҳои "Экспресси Шарқӣ " аз силсилаи "Гузориши махсус: Нуқтаҳои гарми империяи собиқ", "Оё рус будан дар хориҷи наздик ва Прибалтика осон аст" ва "Формулаи синамо". Ӯ китобҳои "Бизнеси маводи мухаддир дар Русия" (1998) ва "Миллион барои зан" (2006) навиштааст <ref>{{Cite web|url=http://www.mn.ru/culture_film/20130620/349383825.html|title=Историческая пропорциональность|first=Инна|last=Логунова|date=2014-06-20|publisher=[[Московские новости]]|deadlink=yes|accessdate=2014-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714203229/http://www.mn.ru/culture_film/20130620/349383825.html|archivedate=2014-07-14}}</ref> . Дар фестивалҳои филмҳои " Дюки тиллоӣ ", " Сталкер ", "Кинотавр", "Қонун ва ҷомеа", " Паём ба инсон " (2005), Фестивали байналмилалии синамои Маскав ширкат кардааст. Дар соли 2013 ӯ филми мустанади баҳсбарангези "Ҳолокост - Оё ин часпони зардевор аст?" Нахустнамоиши он 22 июни соли 2013 дар кинотеатри «Октябр» дар доираи MIFF-2013 (озмуни асосӣ, барномаи ҳуҷҷатӣ) баргузор гардид. Тасвир дар форумҳои кинофестивали филмҳои яҳудии Бостон, Спутник бар Полша <ref>{{Cite web|url=http://www.sputnikfestiwal.pl/2013/repertuar_ru_13_11_2013|title=Repertuar festiwalu Sputnik|publisher=www.sputnikfestiwal.pl|accessdate=2014-07-18|archivedate=2014-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417182727/http://www.sputnikfestiwal.pl/2013/repertuar_ru_13_11_2013}}</ref> (яке аз намоишҳо дар театри яҳудии ба номи Ида Каминская баргузор шуд, ки дар он "фарзандони Ҳолокост" даъват шуда буданд, ки хешовандонашон ва дӯстон дар гетто ва лагерҳои консентратсионӣ дар давоми [[Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] мурданд), "Сталкер", "Фестивали таҳаммул", <ref>{{Cite web|url=http://festivaloftolerance.com/filmovi/holokaust-je-li-to-ljepilo-za-tapete/|title=HOLOKAUST – JE LI TO LJEPILO ZA TAPETE?|publisher=Festival tolerancije|lang=hr|deadlink=yes|accessdate=2014-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725232146/http://festivaloftolerance.com/filmovi/holokaust-je-li-to-ljepilo-za-tapete/|archivedate=2014-07-25}}</ref> "Фестивали филмҳои яҳудии Загреб", "Фестивали байналмилалии филмҳои яҳудӣ" дар [[Варшава]], <ref>{{Cite web|url=http://www.jewishmotifs.org.pl/index.php?s=en-lista_filmow/161-2014|title=International Film Festival "Jewish Motifs"|publisher=HOLOKAUST – KLEJ DO TAPET? / HOLOCAUST – IS IT A WALLPAPER PASTE?|lang=en|accessdate=2014-07-18|archivedate=2014-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725172808/http://www.jewishmotifs.org.pl/index.php?s=en-lista_filmow/161-2014}}</ref> конфронси байналмилалӣ "INPUT 2014" дар [[Ҳелсинкӣ|Хелсинки]] <ref>{{Cite web|url=http://www.input-tv.org/input_2014/programme/session_no_16/|title=Input TV: Programme|publisher=Input TV|lang=en|accessdate=2014-07-18|archivedate=2014-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140726004031/http://www.input-tv.org/input_2014/programme/session_no_16/}}</ref> . Дар моҳи январи соли 2014 филми "Ҳолокост - Оё ин часпони зардевор аст?"”дар [[Белорус]] бароварда шуд <ref>{{Cite news|url=http://rgdoc.ru/news/kholokost-kley-dlya-oboev-vykhodit-v-prokat-v-belorussii/|title=«Холокост – клей для обоев?» выходит в прокат в Белоруссии|publisher=Гильдия неигрового кино и телевидения|date=2014-02-03|accessdate=2014-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725092321/http://rgdoc.ru/news/kholokost-kley-dlya-oboev-vykhodit-v-prokat-v-belorussii/|archivedate=2014-07-25}}</ref> . Дар остонаи санаи хотирмон - 70-умин солгарди анҷоми [[Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] мардум бори дигар ба лоиҳаи мустанади «Ҳолокост - Оё ин часпони зардевор аст?» таваҷҷуҳ зоҳир карданд. Моҳи октябри соли 2014 ин филм дар чаҳорчӯби барномаи вижаи бахшида ба Ҳолокост дар ҷашнвораи 7-уми филмҳои мустанади [[Русия]] дар [[Ню Йорк]] ширкат кард. Филми мазкур инчунин дар ҷашнвораи байналмилалии филмҳои «Флаэртиана» дар Перм намоиш дода шуд ва дар он ҷо барои «Беҳтарин асари филноманавис» диплом гирифт. Дар давоми соли 2014, филм дар бисёр шаҳрҳои Русия дар доираи Фестивали филмҳои "Сталкер - филмҳо дар бораи Ҳуқуқи башар" ки намоиш дода шудаанд дар: [[Красноярск]], Калининград, [[Сиктивкар]], Курск, [[Воронеж]], [[Пенза]], [[Можайск]], [[Ижевск]], [[Вологда]], Петрозаводск. 27 январи соли 2015, дар рӯзи озод кардани Освентсим аз ҷониби нерӯҳои Шӯравӣ намоиши филм дар шаҳри [[Иваново]] баргузор шуд, ки дар он пас аз намоиш бо муаллифи филм Мӯъмин Шокиров мулоқот баргузор шуд. Коргардон дар [[Маскав]] кору зиндагӣ мекунад . [[Акс:Mumin_Shakirov.jpg|мини|265x265пкс| Мӯъмин Шокиров]] == Мавқеи ҷамъиятӣ == Моҳи марти соли 2014 ӯ номаи «Мо бо шумоем!»-и «КиноСоюз»-ро ба ҷонибдории Украина ба имзо расонид <ref>{{Cite web|url=http://kinosoyuz.com/news/?pub=2285|title=Мы с вами!|date=2014-03-08|publisher=kinosoyuz.com|accessdate=2023-02-26|archivedate=2017-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170521022111/http://kinosoyuz.com/news/?pub=2285}}</ref> . == Филмография == * «Парво накунед, хушбахт бошед!» — <small>''филми кӯтоҳ, рисолаи дипломӣ''</small> - ВГИК, 1990. * « Бағдодда ҳаммаси тинч », фильми 87 дақиқа – «IRISFILM», Тошкент, 1993. * «Рақобат» (якҷоя бо Зигмунт Дзиенсиоловский) - <small>''Филми мустанад''</small> - Ширкати UMP, 2004. * «Ленин. Ҳаёт пас аз марг» (якҷоя бо Зигмунт Дзиенсиоловский) - <small>''филми мустанад''</small> - Ширкати UMP - NTV, 2004. * «Голливуд. Роҳи русӣ "- <small>''филми мустанад''</small> - REN TV, 2008. * Шарқ экспресс - <small>''силсилаи видеофилмҳои ҳуҷҷатӣ''</small> - Радиои Озодӣ, 2009. * «Ҳолокост - Оё ин часпони зардевор аст?» - филми мустанади - "Филми Бохтар", 2013. * "Империя раҳо намекунад" - филми мустанади "Филми Бактрия", Радиои Озодӣ, 2017. * Наина Ельцина. Шарҳи ишқ”, филми мустанад, муаллиф Людмила Телен, коргардон Мумин Шакиров, 2017. * Филми мустанади "Таксистҳо" аст, ки онро Мӯъмин Шокиров таҳия ва таҳия кардааст. Истеҳсол: Радиои Озодӣ (Чехия), 2019, бо дастгирии Студияи Бохтар (Русия) ва Бунёди Марҷонӣ. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.holocaust-doc.com Сайти лоиҳаи ҳуҷҷатии "Ҳолокост - Хами обои".]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201027090727/http://www.holocaust-doc.com/ |date=2020-10-27 }} * [http://rusdocfilmfest.org/2014-about-ru http://rusdocfilmfest.org/2014-about-en]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200803204053/http://rusdocfilmfest.org/2014-about-ru |date=2020-08-03 }} - Диплом - “Ҳолокост - Часпондани обои? «, режиссёр М. Шокиров, барои дар экран инъикос кардани мавзуи хотираи фалокатхои асри 20; {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои филми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои синамо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Душанбе]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Соли 1959 таваллудшудагон]] [[Гурӯҳ:Зодагони 29 март]] 8qrzkntscqozdtjfbg6e0mzqvh0bm4t 0 312899 1491831 1382168 2026-11-02T13:05:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491831 wikitext text/x-wiki {{Нармафзор|logo=PmWiki Logo.svg|logo size=160px|снимок экрана=Pmwiki_screenshot.png|name=PmWiki|author=Patrick R. Michaud<ref>[http://www.pmichaud.com/wiki/Pm/AboutPm Dr. Patrick Michaud.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200220154927/http://www.pmichaud.com/wiki/Pm/AboutPm |date=2020-02-20 }} About Page</ref>|developer=[https://www.pmwiki.org PmWiki]|released={{start date and age|2002|01}}<ref>[http://www.pmwiki.org/pub/pmwiki/older-releases/ PmWiki version 0.1 (tgz archive)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200728191103/http://www.pmwiki.org/pub/pmwiki/older-releases/ |date=2020-07-28 }} has its most recent file from Jan 08, 2002. The [http://www.pmichaud.com/pipermail/pmwiki-users/ PmWiki-Users Mailing list] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200222005941/http://www.pmichaud.com/pipermail/pmwiki-users/ |date=2020-02-22 }} exist since August 2002.</ref>|latest release version=2.3.24|latest release date=2023-06-06|operating system=[[кроссплатформенность]]|platform=[[PHP]]|genre=[[вики-движок]]|license=[[GNU General Public License]]|website={{url|https://www.pmwiki.org|www.pmwiki.org}}}} '''PmWiki''' як муҳаррики [[Нармафзори озод|ройгон]] ва соддаи вики <ref name="wikimatrix">[http://www.wikimatrix.org/show/PmWiki WikiMatrix / PmWiki Features — Compare Them All] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200517173443/http://www.wikimatrix.org/show/PmWiki |date=2020-05-17 }}, WikiMatrix. Cosmo Code, 22 Nov. 2005. Web. 30 Nov. 2011.</ref> аст, ки аз ҷониби Патрик Р. Michaud дар [[PHP]] <ref>[http://wiki.dreamhost.com/PmWiki PmWiki.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160514172428/http://wiki.dreamhost.com/PmWiki |date=2016-05-14 }} DreamHost. New Dream Network, LLC, 7 July 2005. Web. 30 Nov. 2011.</ref> <ref>«[http://hokulea.soest.hawaii.edu/ocn435/wiki/index.php?n=PmWiki.PmWiki OCN-435 Climate Change and Urbanization Wiki] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120426011406/http://hokulea.soest.hawaii.edu/ocn435/wiki/index.php?n=PmWiki.PmWiki |date=2012-04-26 }} | PmWiki / Pm Wiki.» Climate Change and Urbanization OCN435. Climate Change and Urbanization OCN435, 20 Oct. 2009. Web. 30 Nov. 2011.</ref> . == Ҳадафҳо == PmWiki ҳамчун як муҳаррики оддӣ барои эҷоди [[Вебгоҳ|вебсайтҳои]] касбӣ ҷойгир шудааст, ки аз ҷониби як маъмури мундариҷа дастгирӣ карда мешавад, инчунин таҳрири муштараки бисёркорбар ва муаллифии муштарак. PmWiki тарҳрезӣ шудааст, ки насб кардан ва танзим кардан осон бошад; Интерфейси корбар барои корбароне, ки таҷрибаи кам бо мафҳумҳои вики доранд, осон ва фаҳмо аст. Нармафзор имкон медиҳад, ки васеъшавӣ, мутобиқсозӣ ва маҳаллисозӣ бидуни тағир додани рамзи асосии муҳаррик. Илова ба хусусиятҳои стандартии ҳамкорӣ, аз қабили идоракунии мундариҷа ва пойгоҳи дониш, PmWiki аз ҷониби ширкатҳо ё гурӯҳҳо ҳамчун платформаи алоқаи дохилӣ <ref name="inc">[https://web.archive.org/web/20060314022943/http://www.inc.com/magazine/20060201/handson-technology.html The End of E-Mail], article by Darren Dahl, published in [[Inc. Magazine]], February 2006, page 41</ref> бо идоракунии вазифаҳо ва бойгонии вохӯриҳо истифода мешавад. <ref name="lg">[http://linuxgazette.net/114/shekhar.html PmWiki — Wiki the Painless Way] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201231205415/http://linuxgazette.net/114/shekhar.html |date=2020-12-31 }}, article by Raj Shekhar, [[Linux Gazette]] magazine, May 2005</ref> Он инчунин аз ҷониби донишгоҳҳо ва гурӯҳҳои тадқиқотӣ истифода мешавад. <ref>[https://www.projet-plume.org/fr/fiche/pmwiki PmWiki : wiki simple] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210115233655/https://www.projet-plume.org/fr/fiche/pmwiki |date=2021-01-15 }}, article in PLUME, association promoting useful, accessible and economic software in higher education and research (French language)</ref> Нишондиҳии вики PmWiki ба [[MediaWiki]] шабоҳат дорад (аз ҷониби [[Википедия|Википедиа]] истифода мешавад) ва дорои хусусиятҳои зиёде дар дигар муҳаррикҳои вики <ref name="wikimatrix"/> мавҷуд нест, аммо ҳадафи асосии он мусоидат ба нигоҳдории вебсайти муштарак мебошад. Муҳаррики аломатгузорӣ хеле танзимшаванда аст, ки ба шумо имкон медиҳад, ки қоидаҳои аломатгузориро илова кунед, тағир диҳед ё ғайрифаъол кунед ва инчунин метавонад забонҳои дигари аломатгузорӣ, ба монанди Creole -ро дастгирӣ кунед. <ref>{{Cite web|url=https://www.pmwiki.org/wiki/Cookbook/Creole|title=PmWiki - Cookbook / Creole|website=pmwiki.org|deadlink=no|accessdate=2020-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129080506/https://www.pmwiki.org/wiki/Cookbook/Creole|archivedate=2020-11-29}}</ref> == Хусусиятҳо == === Нигоҳдории мундариҷа === PmWiki барои нигоҳ доштани мундариҷа файлҳои муқаррариро истифода мебарад. Ҳар як саҳифаи вики дар файли худ дар сервери веб ҷойгир аст. Саҳифаҳо дар формати ASCII нигоҳ дошта мешаванд ва онҳоро мустақиман аз ҷониби мудири вики таҳрир кардан мумкин аст. Ба гуфтаи муаллиф, «барои амалҳои стандартӣ (намоиш, таҳрир, таҷдиди саҳифаҳо) нигоҳ доштани маълумот дар файлҳои оддӣ назар ба дастрасӣ ба он дар пойгоҳи додаҳо хеле тезтар аст...» <ref>{{Cite web|url=https://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/FlatFileAdvantages|title=PmWiki Design - Flat File Advantages|deadlink=no|accessdate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190102040833/http://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/FlatFileAdvantages|archivedate=2019-01-02}}</ref> PmWiki барои нигоҳдорӣ ва дарёфти матн ва метамаълумот аз саҳифаҳо дар системаҳо ва форматҳои гуногун тарҳрезӣ шудааст. </link></link> . Он ба таври нобаёнӣ пойгоҳи додаҳоро дастгирӣ намекунад, аммо ин қобилиятро бо истифода аз васеъшавии тарафи сеюм илова кардан мумкин аст. PmWiki дар саҳифаҳои викии худ "замимаҳо" (борборкунии тасвирҳо ё файлҳои дигар) -ро дастгирӣ мекунад. Вобаста аз эҳтиёҷот ва сохтори мундариҷаи шумо, боргузориҳо метавонанд ба як гурӯҳи саҳифаҳо (пешфарз), алоҳида ба ҳар як саҳифа ё ба тамоми вики замима карда шаванд. Дорухатҳои PmWiki вуҷуд доранд, ки идоракунии файлҳои боршударо осонтар кунанд, ба монанди нест кардан ё эҷод кардани тасвири эскиз/галерея. === Сохтори Wiki === Дар PmWiki, саҳифаҳои вики дар "гурӯҳҳои вики" (ё "фазоҳои номҳо") мавҷуданд. Ҳар як гурӯҳи вики метавонад имконоти конфигуратсияи худ, плагинҳо, назорати дастрасӣ, пӯст, панели паҳлӯ (меню), мундариҷа ва забони интерфейси худро дошта бошад. Ба таври нобаёнӣ, PmWiki маҳз як сатҳи иерархивии саҳифаҳоро иҷозат медиҳад ("WikiGroup/WikiPage"), аммо бо дастурҳо мумкин аст, ки сохтори ҳамвор (бе гурӯҳҳои вики), гурӯҳҳои сершумори лона ё саҳифаҳои лона дошта бошанд. Гурӯҳҳои викиҳои вики "PmWiki", Site, SiteAdmin ва Category мебошанд, ки дорои ҳуҷҷатҳо ва баъзе қолибҳои конфигуратсия мебошанд. === Шаблонҳо (пӯстҳо) === PmWiki тарҳи шаблонеро пешниҳод мекунад, ки ба шумо имкон медиҳад намуди вики ё вебсайтро бо дараҷаи баланди чандирии ҳам аз ҷиҳати функсия ва ҳам намуди зоҳирӣ тағйир диҳед. <ref>«Yate | PmWiki / SkinTemplates.» Yate. Web. 30 Nov. 2011. <http://yate.null.ro/pmwiki/index.php?n=PmWiki.SkinTemplates {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130731080515/http://yate.null.ro/pmwiki/index.php?n=PmWiki.SkinTemplates |date=2013-07-31 }}>.</ref> === Назорати дастрасӣ === PmWiki ба корбарон ва маъмурон имкон медиҳад, ки муҳофизати паролро барои саҳифаҳои алоҳида, гурӯҳҳои саҳифаҳо ё тамоми сайт муқаррар кунанд. Барои ҳамкории гурӯҳҳои муайян, метавон минтақаҳои зарурии дастрасиро, масалан, дар шабакаи дохилии ширкат эҷод кард. Муҳофизати парол метавонад барои хондан, таҳрир, зеркашӣ ва тағир додани паролҳои минтақаи маҳдуд истифода шавад. Насби берун аз қуттӣ ба ҷои номҳои воридшавӣ "паролҳои умумӣ"-ро истифода мебарад, аммо варианти дарунсохт метавонад идоракунии мураккаби дастрасии корбар/гурӯҳро дар саҳифаҳо, гурӯҳҳои саҳифа ё тамоми вики фаъол созад. PmWiki метавонад паролҳоро аз файлҳои конфигуратсия, саҳифаҳои вики махсус, файлҳои .htpasswd / .htgroup истифода барад. Инчунин қобилиятҳои иҷозати ба корбар асосёфта ва аутентификатсия тавассути манбаъҳои гуногуни беруна мавҷуданд (масалан, LDAP, пойгоҳи додаҳои форум ва ғ.). === Танзимотҳо === PmWiki як фалсафаи тарроҳиро <ref>{{Cite web|url=https://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/PmWikiPhilosophy|title=PmWiki - PmWiki / PmWikiPhilosophy|website=pmwiki.org|deadlink=no|accessdate=2020-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220090253/http://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/PmWikiPhilosophy|archivedate=2020-02-20}}</ref> пайгирӣ мекунад, ки ҳадафҳои асосии осонии насб, осонии нигоҳдорӣ ва хориҷ кардани хусусиятҳои нолозим аз тақсимоти асосии нармафзор мебошад. Тарҳрезии PmWiki мутобиқсозӣ бо интихоби васеи васеъшавии фармоиширо, ки бо номи "рецептҳо" маъруфанд, ташвиқ мекунад, ки онҳоро дар китоби ошпазии PmWiki пайдо кардан мумкин аст. <ref>{{Cite web|url=https://www.pmwiki.org/wiki/Cookbook/Cookbook|title=PmWiki - Cookbook / Cookbook|website=pmwiki.org|deadlink=no|accessdate=2020-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208093223/https://www.pmwiki.org/wiki/Cookbook/Cookbook|archivedate=2020-02-08}}</ref> Эҷод ва нигоҳдории васеъшавӣ ва насбҳои фармоишӣ ба шарофати як қатор қалмоқҳои хуб ҳуҷҷатгузорӣшуда дар муҳаррики вики осон аст. == Талаботи система == Шартҳои зарурӣ барои кор кардани муҳаррики вики PmWiki: * PHP 4.3 ё дертар * Ҳама гуна сервери веб (ё нақшаи хостинг), ки метавонад скриптҳои PHP-ро иҷро кунад (масалан, Apache HTTP Server, Microsoft IIS, Lighttpd, Hiawatha, Cherokee ). * Иҷозатҳои навиштан барои ҳисоби корбари веб-сервер дар дарахти PmWiki (танҳо барои таҳрири офлайнӣ лозим аст) * Ҳеҷ гуна маҳдудият дар тамдиди навъи файл дар сервери веб вуҷуд надорад (баъзан ин мушкилот бо провайдерҳои хостинги ройгон рух медиҳад) * Як "рецепт" барои кор кардани PmWiki "мустақил" вуҷуд дорад, ки бидуни истифодаи сервери веб, масалан аз [[Флеш диск|флеши USB]] . <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.pmwiki.org/wiki/Cookbook/Standalone|title=PmWiki - Cookbook / Standalone|website=pmwiki.org|deadlink=no|accessdate=2020-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200211051002/http://pmwiki.org/wiki/Cookbook/Standalone|archivedate=2020-02-11}}</ref> == Муаллиф == PmWiki аз ҷониби профессори донишгоҳ ва таҳиягари Perl 6 Патрик Мичауд, ки соҳиби тамғаи тиҷоратии "PmWiki" мебошад, навишта шудааст. Як қатор таҳиягарон ва корбарони дигар дар китоби ошпазии PmWiki "рецептҳо" (конфигуратсияҳои махсус, пӯстҳо ё плагинҳо) менависанд, нигоҳ медоранд ва муҳокима мекунанд. == Китобҳо ва мақолаҳо дар бораи PmWiki == PmWiki дар китобҳо ва мақолаҳои зерин зикр шудааст: * Тодд Стауфер, ''чӣ гуна бояд ҳама чизро бо веб 2.0 блоги худ иҷро кард'', {{ISBN|978-0-07-149218-8}} * White, Pauxtis, ''Web 2.0 for Business: Омӯзиши асбобҳои нав'', {{ISBN|978-0-470-43618-9}} * Нэнси Кортни, ''Технологияи бештар барои боқимондаи мо: Аввалин дуюмдараҷа оид ба ҳисоббарорӣ барои китобхонаи ғайри IT'', {{ISBN|978-1-59158-939-6}} * Холтс, Демопулос, ''Блогнависӣ барои тиҷорат: Ҳама чизеро, ки шумо бояд бидонед ва чаро шумо бояд ғамхорӣ кунед'', {{ISBN|978-1-4195-3645-8}} * Эберсбах, Глазер, Хайгл, ''Вики: Ҳамкорӣ Им Веб'', {{ISBN|978-3-540-35110-8}} * Ланге, Кристоф (ред.): ''Wikis und Blogs - Planen, Einrichten, Verwalten'', C&L 2006 (Олмон) {{ISBN|978-3-936546-44-6}} PmWiki дар бисёр маҷаллаҳои чопӣ ва онлайн, аз ҷумла Inc Magazine <ref name="inc"/>, [[Linux Gazette]] , PCMag , LXer , {{Бе тарҷума 5|Framasoft|Framasoft|en|Framasoft}} , [[Linuxfr]] муаррифӣ шудааст. Саҳифаи [https://web.archive.org/web/20231231214758/https://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/References истинодҳои PmWiki] нашрияҳоро дар бораи PmWiki бо забонҳои гуногун номбар мекунад. == инчунин нигаред == * [[WikiWikiWeb]] == Қайдҳо == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20231216122943/https://www.pmwiki.org/wiki/PmWiki/PmWiki Саҳифаи асосии PmWiki] [[Гурӯҳ:PmWiki]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] nxgr818p5gwho3277ccf11gyg6udrmk 0 314642 1491920 1424963 2026-11-02T22:07:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491920 wikitext text/x-wiki '''Гипертимезия''' худ '''синдроми гипертимистӣ''' — қобилияти дар хотир нигоҳ доштан ва дубора тавлид кардани ҳаҷми зиёди маълумот дар бораи ҳаёти худ, бо тамоми ҷузъиёташ, хотираи истисноии автобиографӣ <ref name="Parker">{{Статья|заглавие=A case of unusual autobiographical remembering.|издание={{Нп3|Neurocase}}|том=12|номер=1|страницы=35—49|pmid=16517514|DOI=10.1080/13554790500473680|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16517514|язык=en|автор=Parker E.S., Cahill L., McGaugh J.L.|месяц=2|год=2006|тип=journal|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108233825/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16517514}}</ref> мебошад. Мавқеи ин [[истилоҳ]] дар истилоҳоти тиббӣ ҳоло пурра равшан нест: дар сарчашмаҳои гуногун асосан он бо мафҳуми «гипермнезия» ба ҷои иваз истифода мешавад. == Маълумоти умумӣ == Истилоҳи «гипертимезия» бори аввал дар мақолаи «Ҳолати хотираи ғайриоддии автобиографӣ» аз ҷониби Э.Паркер, Л.Кэйхилл, П.Тигер ва Ҷ.МакГав (Нейрокасе, 2006) истифода шудааст<ref name="Parker" />. Муаллифон ба вижагиҳои муайянкунандаи ин [[Ихтилоли ҳофиза|ихтилоли хотира]] ишора кардаанд, ки "1) фард миқдори ғайримуқаррарии вақти худро дар бораи гузаштаи худ фикр мекунад ва 2) фард бо қобилияти истисноӣ барои ба ёд овардани рӯйдодҳои мушаххас аз гузаштаи худ хос аст. Қайд карда шудааст, ки беморони гипертимезия метавонанд ҳар лаҳзаи ҳар рӯзи ҳаёти худро бо дақиқии комил ба ёд оранд ва чунин хотираҳоро ҳамчун ассотсиатсияҳои беназорати беҳушӣ тавсиф кунанд, ки масалан, ҳангоми дидани санаи муайян дар матн ба вуҷуд меоянд. [[Муҳаққиқ|Муҳаққиқон]] инчунин зарур донистанд, ки дар бораи зарурати фарқ кардани гипертимезия аз дигар ҳолатҳои ғайрипатологии хотираи истисноӣ, ки бо истифодаи усулҳои гуногуни мнемоникӣ алоқаманданд, огоҳ карда шаванд. == Паҳншавӣ ва этимология == Гумон меравад, ки то соли [[Соли 2011|2011]], 20 ҳолати гипертимезия муайян ва боэътимод тавсиф карда шудааст. <ref>{{cite web|url=http://www.finestdaily.com/news/hyperthymesia-an-excellent-memory-capacity.html|title=Scientists Discover Hyperthymesia-The Perfect Memory|first=Tania|last=C.|publisher=FinestDaily|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPODntBg?url=http://www.finestdaily.com/news/hyperthymesia-an-excellent-memory-capacity.html|archivedate=2012-11-24}}</ref>То соли [[Соли 2014|2014]], дастаи Ҷеймс МакГов дар байни садҳо нафар тақрибан 50 нафарро бо гипертимезия муайян кардааст<ref name="autogenerated1">Журнал «В Мире науки» № 4, апрель 2014</ref>. Нахустин бемори гирифтори ин [[ташхис]] зане бо тахаллуси AJ (номи ҳақиқӣ Ҷилл Прайс<ref name="autogenerated1" />) маҳсуб мешавад, ки дар баҳори [[соли 2000]] бо Ҷ. Макгоу бо почтаи электронӣ дар бораи қобилияти дар хотир нигоҳ доштани ҳар як рӯзи ҳаёташ, сар карда аз 11 солагиаш<ref>{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Technology/story?id=1738881&page=1&CMP=OTC-RSSFeeds0312|title=Woman With Perfect Memory Baffles Scientists|date=2006-03-20|publisher=[[ABC News]]|accessdate=2012-11-13|archivedate=2013-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130618192228/http://abcnews.go.com/Technology/story?id=1738881&page=1&CMP=OTC-RSSFeeds0312}}</ref><ref name="Shafy">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,591972,00.html|title=An Infinite Loop in the Brain|first=Samiha|last=Shafy|work=The Science of Memory|publisher=Spiegel Online|accessdate=2011-12-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPOEl36e?url=http://www.spiegel.de/international/world/the-science-of-memory-an-infinite-loop-in-the-brain-a-591972.html|archivedate=2012-11-24}}</ref> хабар додааст. Паёми Ҷилл Прайс чунин мебошад:<blockquote>«Ман дар ин ҷо нишаста, намедонам, ки аз куҷо оғоз кунам, сабаби навиштани мактубамро чӣ гуна фаҳмонам... Фақат умедворам, ки шумо ба ман ягон хел кӯмак карда метавонед. Ҳоло ман 34-солаам, аз синни 11-солагиам дар ман қобилияти фавкулоддае ба вуҷуд омад, ки гузаштаи худро метавонам дар хотир нигоҳ дошта бошам... Аз [[соли 1976]] инҷониб ягон санаро интихоб карда метавонам ва муфассал бигӯям, ки он кадом рӯз буд, он вақт чӣ кор кардам, чӣ воқеаи муҳим рух дода буд. Дар ҳамин ҳол, ман ба тақвим нигоҳ намекунам ва маҷаллаҳои 24 соли пешро намехонам.»<ref name="autogenerated1" /></blockquote>Сабабҳои эҳтимолие, ки метавонанд боиси гипертимезия шаванд, шартан ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд: психологӣ ва биологӣ. Гипотезаҳои навъи якумро худи муаллифон баён кардаанд; [[Муҳаққиқ|муҳаққиқон]] пешниҳод кардаанд, ки механизми ин вайроншавии хотира табиати семантикӣ дорад. Бо вуҷуди ин, дигар коршиносон як қатор бозёфтҳои хосро, ки аз тасвири магнитии [[Резонанс|резонанси]] бемори AJ гирифта шудаанд, қайд карданд; аз чумла, қайд карда шуд, ки луоби муваққатӣ ва ба истилоҳ ядрои хвостатои зиёд шудааст<ref>{{статья|заглавие=The functional neuroanatomy of autobiographical memory: A meta-analysis|издание={{Нп3|Neuropsychologia}}|том=44|номер=12|страницы=2189—2208|accessdate=2011-12-06|язык=en|тип=journal|автор=McKinnon, MC & Levine, B.|месяц=6|год=2006}}</ref>. Тасвири натиҷавӣ ба он монанд буд, ки одатан дар беморони гирифтори ихтилоли обсессивӣ мушоҳида мешуд; Бо дарназардошти ин далел, як қатор олимон пешниҳод мекунанд, ки гипертимезия як намуди мушаххаси ОКР ҳисобида шавад.<ref>{{Cite web|url=https://www.wired.com/medtech/health/magazine/17-04/ff_perfectmemory?currentPage=all|title=«Total Recall: The Woman Who Can’t Forget» на wired.com|deadlink=no|access-date=2017-09-29|archive-date=2014-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227222845/http://www.wired.com/medtech/health/magazine/17-04/ff_perfectmemory?currentPage=all|accessdate=2024-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227222845/http://www.wired.com/medtech/health/magazine/17-04/ff_perfectmemory?currentPage=all|archivedate=2014-02-27}}</ref> Ҳодисаи мувофиқ дар як [[Эпизод|эпизоди]] силсилаи телевизионии тиббии «[[:ru:Доктор_Хаус|Доктор Хаус]]» тасвир шудааст, ки дар он хотираи истисноии бемор бо омили [[Патология|патологӣ]] ба ҳаёти худаш шарҳ дода шудааст. Илова бар ин, пайдоиши гипертимезия баъзан бо омили гипотетикӣ бо вайрон кардани қобилияти майна барои фаромӯш кардани иттилоот алоқаманд аст. == Тавзеҳот == <references /> == Пайвандҳо == # [https://www.youtube.com/watch?v=nwu9r6YIt1A Сюжет "Total Recall" из телевизионной программы 60 Minutes Australia, посвященный гипертимезии, с участием Дж. Макгоу и пациентки AJ]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160601025325/https://www.youtube.com/watch?v=nwu9r6YIt1A |date=2016-06-01 }} [[Гурӯҳ:Хотираи истисноӣ]] 7m15lamg10hq08v5mh04ip70mczl4mp 0 316244 1491986 1487514 2026-11-03T07:13:42Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491986 wikitext text/x-wiki {{Шахсият}} '''Меҳмет Боздаг''' ({{lang-tr|Mehmet Bozdağ}}, тав. [[1 январ]]и [[1983]], [[Қайсария]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.timeturk.com/dirilis-ertugrul-a-hayat-veren-adam-mehmet-bozdag/biyografi-830531|title='Diriliş Ertuğrul'a hayat veren adam: Mehmet Bozdağ|website=www.timeturk.com|lang=tr|accessdate=2021-06-23}}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) — [[филмноманавис]], [[таҳиякунандаи филм]] ва [[Коргардони филм|коргардони]] турк. Ӯ ҳамчунин муассис ва соҳиби ширкати истеҳсолии [[Bozdağ Film]] мебошад. <ref>{{Cite web|url=http://www.bozdagfilm.com.tr/hakkimizda.aspx|title=Bozdağ Film|website=www.bozdagfilm.com.tr|lang=tr|accessdate=2021-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210621203619/http://www.bozdagfilm.com.tr/hakkimizda.aspx|archivedate=2021-06-21}}</ref> == Зиндагинома == Боздаг дар [[Қайсария]]и Туркия ба дунё омада, дар Донишгоҳи Сакария таҳсил кардааст. Ӯ ҳамчунин дар ҳамин донишгоҳ магистратураи ҷомеашиносиро хатм кардааст. <ref name=":1"/> == Филмнома == === Филмҳои ҳуҷҷатӣ === * ''[[Son Rüya]]'' (2009) * ''[[Kardeş Şehirler|Кардеш шаҳрлер]]'' (2009)  * ''[[Ustalar, Alimler ve Sultanlar|Усталар, Алимлер ва Султанлар]]'' (2010)  === Силсилафилми телевизионӣ === {| class="wikitable" |+ !Сол(ҳо) ! Драма ! Шабака |- | 2014–2019 | ''[[Филми Эртуғрул|Diriliş: Ertugrul]]'' | ТРТ 1 |- | 2015-2016 | ''Юнус Эмре: Aşkin Yolculuğu'' | ТРТ 1 |- | 2018-2019 | ''[[Mehmetçik Kûtulamâre|Мехметчик Кутуламаре]]'' | ТРТ 1 |- | 2019 – ҳозир | ''Kuruluş: Osman'' | [[ATV (Туркия)|ATV]] |- | 2020 | ''[[Türkler Geliyor : Adaletin kilici|Турклер Гелиор : Adaletin kilici]]'' | [[ATV (Туркия)|ATV]] |- | 2021–2023 | ''Мендирман Ҷалолиддин'' | [[ATV (Туркия)|ATV]] |- | 2021–2022 | ''Дестан'' | [[ATV (Туркия)|ATV]] |- | 2023 - ҳозир | [[Ateş Kuşları|Атеш Кушлари]] | [[ATV (Туркия)|ATV]] |- | 2023 - ҳозир | ''[[Ibn-i-Sina|Ибни Сино]]'' | [[Tabii]] |- | 2023 - ҳозир | [[Al Sancak|Ал Санчак]] | ТРТ 1 |- | 2024 - ҳозир | [[Bir Sevdadır|Бир Севдадир]] | ТРТ 1 |- | 2024 - ҳозир | [[Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu|Азиз Маҳмуд Ҳудайӣ: Aşkın Yolculuğu]] | ТРТ 1 |} == Ҷоизаҳо ва номинатсияҳо == {| class="wikitable" !Соли ! Мукофот ! Кор ! Гурӯҳ ! Натиҷа ! {{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! 2017 ! Ҷоизаҳои тиллоии хурмо ! ''[[Филми Эртуғрул]]'' ! Беҳтарин филмноманавис!rowspan="3"{{Бурд}} ! <ref>{{Cite web|url=https://www.hurriyet.com.tr/turkiye-genclik-odulleri-sahiplerini-buldu-40461226|title=Türkiye Gençlik Ödülleri sahiplerini buldu|website=Hürriyet|date=17 May 2017|accessdate=1 November 2020}}</ref> |- ! 2020 ! Ҷоизаҳои ҷавонони Туркия ! ''Kuruluş: Osman'' ! Истеҳсолкунандаи сол ! style="text-align: center;" | <ref>{{Cite web|url=https://www.themultinews.com/kurulus-osman-won-golden-palm-awards-2020/|title=Kurulus Osman Won Golden Palm Awards 2020|author=Hussain|first=Nazir|website=The Multi News|date=19 September 2020|accessdate=6 January 2021|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109211216/https://www.themultinews.com/kurulus-osman-won-golden-palm-awards-2020/}}</ref> |} == Ҳамчунин нигаред == * [[Феҳристи коргардонҳои филмҳои туркӣ]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * {{Imdb name|7061821|Mehmet Bozdag}} * {{Facebook|mmehmetbozdag}} {{Diriliş: Ertuğrul|Crew}}{{Kuruluş: Osman|Crew}}{{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1983]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои асри XXI]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои Туркия]] [[Гурӯҳ:Филмноманависон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Филмноманависони Туркия]] [[Гурӯҳ:Продюсерони Туркия]] ajgmnwme1uydaro521i21o35ya8snzb 0 316913 1491970 1405085 2026-11-03T05:31:32Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491970 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи созмони илмӣ | ном = Институти астрофизика | таъсис = 1951 | нишонӣ = ш. [[Душанбе]], 734042, кӯчаи Бухоро,22 | президент = | аъзои вобаста = | сайт = www.anrt.tj }} '''Институти астрофизикаи''' [[АМИТ| Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон]] бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 ба ҷойи собиқ Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст. == Таърих == Илми муосири астрономия дар Тоҷикистон аз рӯзи таъсиси Расадхонаи Тоҷикистон – 13 ноябри соли 1932 бо Қарори Шӯрои Комиссарияти халқии ҶШС Тоҷикистон оғоз гардидааст (соли 1948 он Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст). Бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 Расадхонаи Сталинобод ба Институти астрофизикаи Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон табдил дода шуд. Институтро тайи солҳои гуногун олимони зерин роҳбарӣ намудаанд:[[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] (солҳои 1959-1971, 1992-2003), академик [[Доброволский Олег Василевич|О.В.Доброволский]] (солҳои 1971-1977), узви вобастаи АИ ҶТ М.Н. Махсумов (солҳои 1977-1992), узви вобастаи АИ ҶТ [[Хурсанд Ибодинов| Х.И.Ибодинов]] (аз соли 2003 то айни замон). Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Таҳти роҳбарии академикҳо [[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] ва [[Доброволский Олег Василевич |Доброволский Олег Василевич О.В.Доброволский]] мактабҳои машҳури илмӣ оид ба моддаи метеорӣ ва физикаи кометаҳо ташаккул ёфтанд. Иттиҳоди байналмилалии астрономӣ (МАС) саҳми институтро дар рушди илми астрономия хеле баланд баҳодиҳӣ намуда, 7 сайёраи хурдро ба номи 7 олимони институт гузошта, 2 сайёраи дигарро «Таджикистан», «ГисАО» номгузорӣ кард. Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Институт бо Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат мукофотонида шудааст (соли 1969).<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> Ҳоло дар Институти астрофизика 3 расадхона дар баландиҳои гуногун аз сатҳи баҳр фаъолият мекунанд: * расадхонаи Ҳисор (баландӣ – 730 м), * расадхонаи «Санглох» (баландӣ – 2300 м) дар ноҳияи Данғара * расадхонаи «Помир» (баландӣ – 4350 м) дар ноҳияи Мурғоби ВМКБ. == Сохтор ва ҳайати пажӯҳишгоҳ == Ба ҳайати институт воҳидҳои зерини илмӣ дохил мешаванд: * шӯъбаи кометаҳо ва астероидҳо бо гурӯҳи астрофизикаи таҷрибавӣ, * шӯъбаи астрономияи метеорҳо, * гурӯҳи ионосферӣ, * гурӯҳи астрономия, * гурӯҳи ситораҳои тағйирёбанда * гурӯҳи сохтор ва динамикаи системаҳои ситоравӣ. Фаъолияти самараноки институт Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бештари барномаҳои байналмилалӣ ва лоиҳаҳои кайҳонӣ, дар сохтани Стандарти давлатии «Моддаҳои шиҳобӣ» ва амсилаи атмосфераи Замин ширкат варзидааст. Кормандони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон таркиши дурахшинии се ситораи навро (А. В. Соловёв) ба қайд гирифтаанд, зузанаби C/1955 N1 Bakharev-Mаcfarline-Krienke (А. М. Бахарев) ва зузанаби 67P/ 1969 R1 Churyumov-Gerasimenko (С. И. Герасименко)-ро кашф намудаанд. Ҳоло Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон шуъбаи астрономияи зузанабҳо ва астероидҳо, астрономияи шиҳобҳо ва гурӯҳи ионосфера, се расадхонаи астрономӣ дорад (Расадхонаи астрономии Ҳисор, Расадхонаи байналмилалии «Санглох» ва Расадхонаи баландкӯҳи «Помир»). Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 30 нафар ходими илмӣ, аз ҷумла, 3 нафар доктори илм (1 нафар. академик, 1 нафар узви вобастаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон) ва 9 нафар номзади илм физикаю математика бо корҳои илмӣ машғуланд (2019). Ба хотири дастовардҳои илмӣ Иттиҳоди байналмилалии астрономҳо ба даҳ сайёраи хурд номи ходимони институт ва номҳои ҷуғрофиёии Тоҷикистонро гузоштааст: (2469) GisAO, (7164) Tajikistan, (7164) Babadjanov, (4011) Bakharev, (3013) Dobrovoleva, (4207) Chernova, (4206) Kiselev, (3945) Gerasimenko, (3436) Ibadinov ва (24533) Kokhirova. Аз соли 1952 дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Бюллетени Институти астрофизика» ва маҷаллаи «Кометаҳо ва метеорҳо» (1958) нашр мешавад. Ходимони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 монография, ҳазорҳо кори илмӣ ва чандин рисолаи докторӣ ва номзадӣ ба табъ расонида, дорои патенту ихтирооти зиёданд ва лоиҳаҳои бисёри ватанию хориҷиро амалӣ месозанд. Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои тайёр намудани мутахассисони ҷавон аспирантура ва аз соли 2014 магистратура фаъолият дорад. Ҳамкориҳои хориҷии институт Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо муассисаҳои астрономии машҳури олам ҳамкорӣ дорад ва дастовардҳои илмиаш аз тарафи онҳо хуб пазируфта шудааст. Ба Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои гуногун сарварӣ кардаанд: Астапович И. С. (1932–33), Сесевич В. П. (1933–37), Соловев А. В. (1942-45; 1947–59), Бобоҷонов П. Б. (1959–71; 1992–2002), Доброволский О. В. (1971-77), Махсумов М. Н. (1978–92), Ибодинов Х. И. (2002–14), Қоҳирова Г. И. (аз соли 2014). Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои фаъолияти босамараш дар таҳқиқи ҷирмҳои кайҳонӣ бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат сазовор гардидааст (1969). Дар назди Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷамъияти астрономҳои Тоҷикистон амал мекунад. Дар айни замон дар институт 66 корманд, аз чумла 4 доктори илм (1 академики АИ ҶТ ва 3 аъзои вобастаи АИ ҶТ) ва 10 номзади илм кор мекунанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> == Нигаред низ == * [[Институти математикаи АМИТ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Пажӯҳишгоҳҳои илмӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Академияи илмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]] loou24r8hnu37q6kxi3uu855x4g3f29 1491972 1491970 2026-11-03T05:34:09Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491972 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи созмони илмӣ | ном = Институти астрофизика | таъсис = 1951 | нишонӣ = ш. [[Душанбе]], 734042, кӯчаи Бухоро,22 | президент = | аъзои вобаста = | сайт = www.anrt.tj }} '''Институти астрофизикаи''' [[АМИТ| Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон]] бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 ба ҷойи собиқ Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст. == Таърих == Илми муосири астрономия дар Тоҷикистон аз рӯзи таъсиси Расадхонаи Тоҷикистон – 13 ноябри соли 1932 бо Қарори Шӯрои Комиссарияти халқии ҶШС Тоҷикистон оғоз гардидааст (соли 1948 он Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст). Бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 Расадхонаи Сталинобод ба Институти астрофизикаи Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон табдил дода шуд. Институтро тайи солҳои гуногун олимони зерин роҳбарӣ намудаанд:[[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] (солҳои 1959-1971, 1992-2003), академик [[Доброволский Олег Василевич|О.В.Доброволский]] (солҳои 1971-1977), узви вобастаи АИ ҶТ М.Н. Махсумов (солҳои 1977-1992), узви вобастаи АИ ҶТ [[Хурсанд Ибодинов| Х.И.Ибодинов]] (аз соли 2003 то айни замон). Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Таҳти роҳбарии академикҳо [[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] ва [[Доброволский Олег Василевич |Доброволский Олег Василевич О.В.Доброволский]] мактабҳои машҳури илмӣ оид ба моддаи метеорӣ ва физикаи кометаҳо ташаккул ёфтанд. Иттиҳоди байналмилалии астрономӣ (МАС) саҳми институтро дар рушди илми астрономия хеле баланд баҳодиҳӣ намуда, 7 сайёраи хурдро ба номи 7 олимони институт гузошта, 2 сайёраи дигарро «Таджикистан», «ГисАО» номгузорӣ кард. Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Институт бо Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат мукофотонида шудааст (соли 1969).<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> Ҳоло дар Институти астрофизика 3 расадхона дар баландиҳои гуногун аз сатҳи баҳр фаъолият мекунанд: * расадхонаи Ҳисор (баландӣ – 730 м), * расадхонаи «Санглох» (баландӣ – 2300 м) дар ноҳияи Данғара * расадхонаи «Помир» (баландӣ – 4350 м) дар ноҳияи Мурғоби ВМКБ. == Сохтор ва ҳайати пажӯҳишгоҳ == Ба ҳайати институт воҳидҳои зерини илмӣ дохил мешаванд: * шӯъбаи кометаҳо ва астероидҳо бо гурӯҳи астрофизикаи таҷрибавӣ, * шӯъбаи астрономияи метеорҳо, * гурӯҳи ионосферӣ, * гурӯҳи астрономия, * гурӯҳи ситораҳои тағйирёбанда * гурӯҳи сохтор ва динамикаи системаҳои ситоравӣ. == Фаъолияти самараноки институт == Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бештари барномаҳои байналмилалӣ ва лоиҳаҳои кайҳонӣ, дар сохтани Стандарти давлатии «Моддаҳои шиҳобӣ» ва амсилаи атмосфераи Замин ширкат варзидааст. Кормандони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон таркиши дурахшинии се ситораи навро (А. В. Соловёв) ба қайд гирифтаанд, зузанаби C/1955 N1 Bakharev-Mаcfarline-Krienke (А. М. Бахарев) ва зузанаби 67P/ 1969 R1 Churyumov-Gerasimenko (С. И. Герасименко)-ро кашф намудаанд. Ҳоло Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон шуъбаи астрономияи зузанабҳо ва астероидҳо, астрономияи шиҳобҳо ва гурӯҳи ионосфера, се расадхонаи астрономӣ дорад (Расадхонаи астрономии Ҳисор, Расадхонаи байналмилалии «Санглох» ва Расадхонаи баландкӯҳи «Помир»). Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 30 нафар ходими илмӣ, аз ҷумла, 3 нафар доктори илм (1 нафар. академик, 1 нафар узви вобастаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон) ва 9 нафар номзади илм физикаю математика бо корҳои илмӣ машғуланд (2019). Ба хотири дастовардҳои илмӣ Иттиҳоди байналмилалии астрономҳо ба даҳ сайёраи хурд номи ходимони институт ва номҳои ҷуғрофиёии Тоҷикистонро гузоштааст: (2469) GisAO, (7164) Tajikistan, (7164) Babadjanov, (4011) Bakharev, (3013) Dobrovoleva, (4207) Chernova, (4206) Kiselev, (3945) Gerasimenko, (3436) Ibadinov ва (24533) Kokhirova. Аз соли 1952 дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Бюллетени Институти астрофизика» ва маҷаллаи «Кометаҳо ва метеорҳо» (1958) нашр мешавад. Ходимони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 монография, ҳазорҳо кори илмӣ ва чандин рисолаи докторӣ ва номзадӣ ба табъ расонида, дорои патенту ихтирооти зиёданд ва лоиҳаҳои бисёри ватанию хориҷиро амалӣ месозанд. Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои тайёр намудани мутахассисони ҷавон аспирантура ва аз соли 2014 магистратура фаъолият дорад. == Ҳамкориҳои хориҷии институт == Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо муассисаҳои астрономии машҳури олам ҳамкорӣ дорад ва дастовардҳои илмиаш аз тарафи онҳо хуб пазируфта шудааст. Ба Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои гуногун сарварӣ кардаанд: Астапович И. С. (1932–33), Сесевич В. П. (1933–37), Соловев А. В. (1942-45; 1947–59), Бобоҷонов П. Б. (1959–71; 1992–2002), Доброволский О. В. (1971-77), Махсумов М. Н. (1978–92), Ибодинов Х. И. (2002–14), Қоҳирова Г. И. (аз соли 2014). Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои фаъолияти босамараш дар таҳқиқи ҷирмҳои кайҳонӣ бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат сазовор гардидааст (1969). Дар назди Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷамъияти астрономҳои Тоҷикистон амал мекунад. Дар айни замон дар институт 66 корманд, аз чумла 4 доктори илм (1 академики АИ ҶТ ва 3 аъзои вобастаи АИ ҶТ) ва 10 номзади илм кор мекунанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> == Нигаред низ == * [[Институти математикаи АМИТ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Пажӯҳишгоҳҳои илмӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Академияи илмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]] m32zilezqxlzl67djokasjgypzqkk9l 1491974 1491972 2026-11-03T05:38:02Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491974 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи созмони илмӣ | ном = Институти астрофизика | таъсис = 1951 | нишонӣ = ш. [[Душанбе]], 734042, кӯчаи Бухоро,22 | президент = | аъзои вобаста = | сайт = www.anrt.tj }} '''Институти астрофизикаи''' [[АМИТ| Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон]] бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 ба ҷойи собиқ Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст. == Таърих == Илми муосири астрономия дар Тоҷикистон аз рӯзи таъсиси Расадхонаи Тоҷикистон – 13 ноябри соли 1932 бо Қарори Шӯрои Комиссарияти халқии ҶШС Тоҷикистон оғоз гардидааст (соли 1948 он Расадхонаи Сталинобод номгузорӣ шудааст). Бо қарори КМ ҲК ва Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 17 январи соли 1958 Расадхонаи Сталинобод ба Институти астрофизикаи Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон табдил дода шуд. Институтро тайи солҳои гуногун олимони зерин роҳбарӣ намудаанд:[[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] (солҳои 1959-1971, 1992-2003), академик [[Доброволский Олег Василевич|О.В.Доброволский]] (солҳои 1971-1977), узви вобастаи АИ ҶТ М.Н. Махсумов (солҳои 1977-1992), узви вобастаи АИ ҶТ [[Хурсанд Ибодинов| Х.И.Ибодинов]] (аз соли 2003 то айни замон). Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Таҳти роҳбарии академикҳо [[Пӯлод Бобоҷонов |П.Б. Бобоҷонов]] ва [[Доброволский Олег Василевич |Доброволский Олег Василевич О.В.Доброволский]] мактабҳои машҳури илмӣ оид ба моддаи метеорӣ ва физикаи кометаҳо ташаккул ёфтанд. Иттиҳоди байналмилалии астрономӣ (МАС) саҳми институтро дар рушди илми астрономия хеле баланд баҳодиҳӣ намуда, 7 сайёраи хурдро ба номи 7 олимони институт гузошта, 2 сайёраи дигарро «Таджикистан», «ГисАО» номгузорӣ кард. Дар институт мушоҳидаи объектҳои табиӣ ва сунъии кайҳонӣ, аз ҷумла тибқи лоиҳаву барномаҳои байналмилалӣ иҷро карда шудаанд. Таҳқиқи амиқи бунёдии метеорҳо ва атмосфераи болоии Замин, кометаҳо ва астероидҳо, ситораҳо ва голактика гузаронида шудааст. Институт бо Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат мукофотонида шудааст (соли 1969).<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> Ҳоло дар Институти астрофизика 3 расадхона дар баландиҳои гуногун аз сатҳи баҳр фаъолият мекунанд: * расадхонаи Ҳисор (баландӣ – 730 м), * расадхонаи «Санглох» (баландӣ – 2300 м) дар ноҳияи Данғара * расадхонаи «Помир» (баландӣ – 4350 м) дар ноҳияи Мурғоби ВМКБ. == Сохтор ва ҳайати пажӯҳишгоҳ == Ба ҳайати институт воҳидҳои зерини илмӣ дохил мешаванд: * шӯъбаи кометаҳо ва астероидҳо бо гурӯҳи астрофизикаи таҷрибавӣ, * шӯъбаи астрономияи метеорҳо, * гурӯҳи ионосферӣ, * гурӯҳи астрономия, * гурӯҳи ситораҳои тағйирёбанда * гурӯҳи сохтор ва динамикаи системаҳои ситоравӣ. == Фаъолияти самараноки институт == Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бештари барномаҳои байналмилалӣ ва лоиҳаҳои кайҳонӣ, дар сохтани Стандарти давлатии «Моддаҳои шиҳобӣ» ва амсилаи атмосфераи Замин ширкат варзидааст. Кормандони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон таркиши дурахшинии се ситораи навро (А. В. Соловёв) ба қайд гирифтаанд, зузанаби C/1955 N1 Bakharev-Mаcfarline-Krienke (А. М. Бахарев) ва зузанаби 67P/ 1969 R1 Churyumov-Gerasimenko (С. И. Герасименко)-ро кашф намудаанд. Ҳоло Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон шуъбаи астрономияи [[Зузанаб|зузанабҳо]] ва [[астероидҳо]], астрономияи шиҳобҳо ва гурӯҳи ионосфера, се расадхонаи астрономӣ дорад (Расадхонаи астрономии Ҳисор, [[Расадхонаи байналмилалии «Санглох»]] ва [[Расадхонаи баландкӯҳи «Помир»]]). Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 30 нафар ходими илмӣ, аз ҷумла, 3 нафар доктори илм (1 нафар. академик, 1 нафар узви вобастаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон) ва 9 нафар номзади илм физикаю математика бо корҳои илмӣ машғуланд (2019). Ба хотири дастовардҳои илмӣ Иттиҳоди байналмилалии астрономҳо ба даҳ сайёраи хурд номи ходимони институт ва номҳои ҷуғрофиёии Тоҷикистонро гузоштааст: (2469) GisAO, (7164) Tajikistan, (7164) Babadjanov, (4011) Bakharev, (3013) Dobrovoleva, (4207) Chernova, (4206) Kiselev, (3945) Gerasimenko, (3436) Ibadinov ва (24533) Kokhirova. Аз соли 1952 дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Бюллетени Институти астрофизика» ва маҷаллаи «Кометаҳо ва метеорҳо» (1958) нашр мешавад. Ходимони Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 монография, ҳазорҳо кори илмӣ ва чандин рисолаи докторӣ ва номзадӣ ба табъ расонида, дорои патенту ихтирооти зиёданд ва лоиҳаҳои бисёри ватанию хориҷиро амалӣ месозанд. Дар Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои тайёр намудани мутахассисони ҷавон аспирантура ва аз соли 2014 магистратура фаъолият дорад. == Ҳамкориҳои хориҷии институт == Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо муассисаҳои астрономии машҳури олам ҳамкорӣ дорад ва дастовардҳои илмиаш аз тарафи онҳо хуб пазируфта шудааст. Ба Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои гуногун сарварӣ кардаанд: [[Астапович И. С.]] (1932–33), Сесевич В. П. (1933–37), Соловев А. В. (1942-45; 1947–59), Бобоҷонов П. Б. (1959–71; 1992–2002), Доброволский О. В. (1971-77), [[Махсумов Музаффар Нусратуллоевич|Махсумов М. Н.]] (1978–92), Ибодинов Х. И. (2002–14), Қоҳирова Г. И. (аз соли 2014). Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон барои фаъолияти босамараш дар таҳқиқи ҷирмҳои кайҳонӣ бо [[ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]] сазовор гардидааст (1969). Дар назди Институти Астрофизикаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Ҷамъияти астрономҳои Тоҷикистон]] амал мекунад. Дар айни замон дар институт 66 корманд, аз чумла 4 доктори илм (1 академики АИ ҶТ ва 3 аъзои вобастаи АИ ҶТ) ва 10 номзади илм кор мекунанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika|title=ИНСТИТУТИ АСТРОФИЗИКА|author=|website=anrt.tj|date=2022|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-08|archivedate=2024-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240508143029/https://www.anrt.tj/tj/instit-oi-tad-i-ot/sh-bai-ilm-oi-fizikayu-matematika-khimiya-geologiya-va-tekhnik/instituti-astrofizika}}</ref> == Нигаред низ == * [[Институти математикаи АМИТ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Пажӯҳишгоҳҳои илмӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Академияи илмҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]] n4p23uvduki10da4b494wdjr3cpcim9 0 324008 1491912 1431601 2026-11-02T20:09:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491912 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ҳамагонӣ}} [[Акс:Burj Khalifa building.jpg|мини|315x315пкс|Панорама Дубай]] [[Акс:Skyline-Dubai-2010.jpg|мини|315x315пкс| Панорамаи Дубай, 8 январи соли 2010]] '''«Бурҷ Халифа»''' ({{Lang-ar|برج خليفة}} — «'''Манораи [[Халифа ибни Зоид Оли Наҳён|Халифа]]»''', ки қаблан бо номи «'''Бурҷи Дубай»''' ё «'''Манораи Дубай»''' маъруф) — бинои осмонбӯси 828 [[метр]]<ref name="bbc">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2010/01/100104_rn_dubai_height.shtml|title=Высота открывшегося в Дубае небоскрёба составила 828 метров|publisher=BBC News Русская служба|deadlink=no|accessdate=2019-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222225638/https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2010/01/100104_rn_dubai_height.shtml|archivedate=2018-12-22}}</ref> дар [[Дубай]]и [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ]], баландтарин ва бисёрошёнатарин бинои ҷаҳон ва баландтарин иншоот аст. Шакли зинапояи бино ба [[сталагмит]] шабоҳат дорад. Маросими ифтитоҳи ботантана [[4 январ|4 январи]] [[соли 2010]]<ref name="ria">{{Cite web|url=https://ria.ru/20100104/202911953.html|title=Правитель Дубая открыл самый высокий небоскрёб в мире|date=2010-01-04|publisher=РИА Новости|deadlink=no|accessdate=2019-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201065352/https://ria.ru/20100104/202911953.html|archivedate=2019-02-01}}</ref> баргузор шуд. Қарор буд, бино 9 сентябри соли 2009 дар баробари [[метрои Дубай]] кушода шавад, аммо ба далели коҳиши маблағ аз ҷониби таҳиякунанда ифтитоҳ ба моҳи январи соли 2010 мавқуф гузошта шуд. Аз 21 июли соли 2007 ин бино баландтарин дар ҷаҳон ба ҳисоб меравад. == Лоиҳаи сохтмон == «Бурҷи Дубай» ҳамчун «шаҳр дар дохили шаҳр» тарҳрезӣ шудааст — бо [[Алаф|газонҳо]], хиёбонҳо ва боғҳои худ. Маблағи умумии сохтмон 1,5 миллиард долларро ташкил медиҳад<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/business/503090|title=В Дубае задумали построить самое высокое здание в мире|author=|website=[[Интерфакс]]|date=2016-04-11|publisher=Interfax.ru|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190420064548/https://www.interfax.ru/business/503090|archivedate=2019-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/site/burjkhalifatower/directory|title=Materials - Burj Khalifa|publisher=sites.google.com|deadlink=no|accessdate=2019-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219091350/https://sites.google.com/site/burjkhalifatower/directory|archivedate=2019-12-19}}</ref>. Бинои осмонбӯс аз ҷониби ширкати меъмории амрикоии Skidmore, Owings and Merrill тарҳрезӣ шудааст, ки он ҳамчунин Бурҷи Уиллис дар [[Чикаго]], 1 Маркази тиҷорати ҷаҳонӣ дар [[Ню-Йорк|Ню Йорк]] ва бисёр дигар биноҳои машҳурро тарҳрезӣ кардааст. === Баландии бино === Бурҷ Халифа дар ибтидо тарҳрезӣ шуда буд, ки баландтарин бино дар ҷаҳон бошад. Вақте ки бинои осмонбӯс ҳанӯз дар ҳоли сохтмон буд, баландии пешбинишудаи он махфӣ нигоҳ дошта мешуд. Ин кор дар тавре сурат гирифт, ки дар ҷое як бинои осмонбӯси баландтар тарҳрезӣ шуда бошад, пас метавон ба тарҳи бурҷи Дубай ислоҳот ворид кард. == Сохтмон == Сохтмони бинои осмонбӯс дар соли 2004 оғоз шуда, ҳарҳафта аз як то ду ошёна пеш мерафт. Ҳар рӯз дар майдони сохтмон то 12 000 коргар кор мекарданд<ref name="nkj">{{Статья|заглавие=Небоскрёбы ещё себя покажут|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/8374/|издание=[[Наука и жизнь]]|место=М|год=2006|номер=12|archivedate=2021-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210903133317/https://www.nkj.ru/archive/articles/8374/}}</ref>. Барои сохтани он қариб 320 ҳазор [[Арматура|метри]] мукааб [[бетон]] ва зиёда аз 60 ҳазор тонна арматура лозим буд. Корҳои бетонрезӣ Як навъи махсуси бетон барои Бурҷ Халифа таҳия шудааст, ки метавонад ба ҳарорати то +50 ° C тобовар бошад. Бар хилофи биноҳои осмонбӯси [[Ню-Йорк|Ню Йорк]], [[Асоси иншоот|таҳкурсии]] Бурҷ Халифа дар санглох лангар нест. Дар тахкурсии бино сутунҳои овезони дарозиашон 45 метр ва диаметрашон 1,5 метрро истифода бурданд. Шакли бино асимметрӣ буда, сталагмитро ба хотир меорад, то таъсири ҷунбиши шамолро кам кунад. == Сохтор == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:450px" |+ Нақшаи ошёна |- ! Ошёна ! Назначение |- | 160—163 | Технические |- | 156—159 | Связь и радиовещание |- | 155 | Технический |- | 139—154 | Дафтарҳо |- | 136—138 | Технические |- | 125—135 | Дафтарҳо |- | 124 | Обсерватория «На верхушке» |- | 123 | Смотровая площадка |- | 122 | Ресторан «At.mosphere» |- | 111—121 | Дафтарҳо |- | 109—110 | Технические |- |100 |Апартаменты [[Б. Р. Шетти]]<ref name="Фильм" /> |- | 77—108 | Квартираҳо |- | 76 | Спортзал, бассейны |- | 73—75 | Технические |- | 44—72 | Квартираҳо |- | 43 | Спортзал, бассейны, терраса |- | 40—42 | Технические |- | 38—39 | Гостиница [[Armani (гостиница)|Armani]] |- | 19—37 | Апартаменты Armani |- | 17—18 | Технические |- | 9—16 | Апартаменты Armani |- | 1—8 | Гостиница Armani |- | Нулевые этажи | Гостиница Armani |- | Вестибюль | Гостиница Armani |- | B1—B2 | Стоянка, технический |} 900 квартира ошёнаҳои 44—72 ва 77—108-ро ишғол мекунад. Ошёнаи садум комилан ба миллиардери ҳиндӣ Б. Р. Шетӣ тааллуқ дорад ва дорои се хонаи истиқоматӣ буда, масоҳати ҳар кадомаш тақрибан 500 м² мебошад.<ref name="Фильм" />. === Лифтҳо === Ин иморот дорои 57 лифт ва 8 зинаҳоихудгард<ref>{{cite web|url=http://www.burjdubai.com/the-tower/structure.aspx|title=Burj Dubai &#124; Structural Elements &#124; Elevators, Spire & More|date=2009-12-15|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-03-06|archive-date=2009-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091215060449/http://www.burjdubai.com/the-tower/structure.aspx|deadlink=unfit|archivedate=2009-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215060449/http://www.burjdubai.com/the-tower/structure.aspx}}</ref><ref name="Фильм" />. == Рекордҳо, аз тарафи бино гузошташуда == [[Акс:BurjKhalifaHeight.png|thumb|Бурҷи Халифа нисбат ба дигар биноҳои баландошёна]] * баландтарин иншооти заминӣ дар тамоми таърихи бунёди [[инсонят]] — 828 м (то соли 2008 рекорд ба [[радиоианораи Варшава]] тааллуқ дошт — 646 м); * баландтарин иншооти заминӣ, ки ҳоло мавҷуд аст — 828 м (қаблан рекорд ба [[телерадиоманораи KVLY]] тааллуқ дошт — 628 м); * бино бо шумораи зиёди ошёнаҳо — 163 (рекорди қаблӣ 110 бинои осмонбӯси Уиллис Бурҷи ва Бурҷи Дугоникҳои харобшуда); * бино бо ошёнаи баландтарин; * баландтарин лифт; * аз рӯи суръат тезтарин лифт 18 м/с аст, аммо дар вебсайти расмӣ ва вебсайти истеҳсолкунандаи лифтҳое, ки дар Бурҷ Халифа насб шудаанд, суръати 10 м/с гуфта мешавад. == Тасвирҳои сохтмон == <gallery widths="200" heights="150"> Акс:Burj2.jpg|1 феврали соли 2006 Акс:20060829 Burj Dubai.jpg|29 августи соли 2006 Акс:Burjdubaifeb2107.jpg|21 марта 2007 года Акс:Burj Dubai 20071204.jpg|4 декабри соли 2007 Акс:Burj dubai 3.11.08.jpg|11 марти соли 2008 </gallery> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.burjkhalifa.ae/ Официальный сайт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20171129061500/http://www.burjkhalifa.ae/ |date=2017-11-29 }} * [https://web.archive.org/web/20250417105209/https://burj-khalif.ru/ Бурдж-Халифа ру] * [http://techvesti.ru/node/787 Фото и видео Бурдж-Дубай в конце 2008 года] * [http://www.ctv.by/news/~news=31950 Бурдж-Дубай — небоскрёб-сталагмит] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111108121610/http://www.ctv.by/news/~news=31950 |date=2011-11-08 }} {{start box}} {{succession box|title=Самое высокое свободно стоящее сооружение<br><small>828 м<br></small>|before=[[Си-Эн Тауэр]]|after=Действующий|years=с 2007}} {{succession box|title=Самое высокое строение в мире<br><small>828 м<br></small>|before=[[KVLY (телерадиомачта)|Мачта KVLY-TV]]|after=Действующий|years=с 2008}} {{succession box|title=Самое высокое когда-либо существовавшее сооружение<br><small>828 м<br></small>|before=[[Варшавская радиомачта]]|after= Действующий|years=с 2008}} {{succession box|title=Самый высокий небоскрёб<br><small>828 м<br></small>|before=[[Тайбэй 101]]|after=Действующий|years=с 2010}} {{end box}} [[Гурӯҳ:Иморатҳои осмонхароши Дубай]] llqxa7ptu3qzk10ejskg89k645w0yba 0 324404 1491901 1430926 2026-11-02T19:00:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491901 wikitext text/x-wiki [[Акс:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Тайёр кардани донишҷӯёни анестезиологӣ]] '''Беҳушӣ, анестезия''' ({{Lang-el|ἀναισθησία}} — «беҳиссиётӣ») — раванди паст шудани ҳассосияти [[Бадани инсон|бадан]] ё як қисми он то пурра қатъ гардидани дарки иттилоот дар бораи муҳити зист ва ҳолати худ. == Тасниф == Беҳушӣ вақте ба амал меояд, ки дарк ё интиқоли импулси ҳассосии асаб дар сатҳҳои гуногун халалдор мешавад: * зарар ба ретсепторҳои ҳассос; * зарар ба асабҳои ҳассос; * ихтилоли [[мағзи сар|мағзи сар]], ки дарки импулсҳои асабро вайрон мекунад; * [[бемориҳои рӯҳӣ]] ба тафсири дурусти иттилооте, ки майна аз ретсепторҳои ҳассос гирифтааст, монеъ мешавад, масалан, истерия. [[Акс:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс| Преоксигенатсия пеш аз анестезияи умумӣ]] == Ҳамчунин нигаред == * [[Анестезиология]] * [[Наркоз]] == Адабиёт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}} * ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://web.archive.org/web/20250323152644/https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии]. * ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170822222849/http://www.medkras.com/information/anesthesia.html |date=2017-08-22 }} [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Местная и общая анестезия] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170822222849/http://www.medkras.com/information/anesthesia.html |date=2017-08-22 }} Архивная копия от 22 августа 2017 на Wayback Machine. [[Гурӯҳ:Беҳушӣ]] [[Гурӯҳ:Анестезиология]] ndh2540dw6k4quozbvqx0epk0fv0dj6 0 325721 1491933 1437584 2026-11-03T01:14:00Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491933 wikitext text/x-wiki '''Зангӯлапӯпак''',<ref>{{Cite web|url=https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf|title=Мухтасари мероси маънавии тоҷикон. (Варианти аввал) – Душанбе, “Адиб”, 2016, 272 саҳ.|author=|date=2016|accessdate=2025-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240902084612/https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf|archivedate=2024-09-02}}</ref> '''пӯпаки зангӯладор''' — як навъи [[ҷамолак]], ашёи ороишии мӯй, ки ба кокулҳои бонувон бофта мешавад. Зангӯлапӯпак асосан аз ришта омода ва дар нӯгаш зангӯлачаҳои махсус (тунукагӣ ё шишагӣ) часпонда мешавад. Мувофиқи маъхазҳои хаттӣ зангӯлапӯпак аз қадим маъмул буда, бештар барои оро додани мӯи духтарони хурдсол истифода мешуд. Дар баъзе минтақаҳо (мас., Самарқанду Панҷакент) ҷузви либоси арӯс буд. Ҳоло низ зангӯлапӯпакро ҳамчун воситаи ороиши мӯи духтарон истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Зангӯлапӯпак|7|муаллиф=З. Умарова}} * Умарова З. История развития ювелирного искусства таджиков (V — начало ХХ вв.). Д., 2009; * Мухтасари мероси маънавии тоҷикон. Д., 2016. [[Гурӯҳ:Пӯшок]] p42tskuhgbzhtj17ipopww2sx4q1jzq 0 325739 1491900 1439894 2026-11-02T18:57:51Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491900 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Забеҳуллоҳ Беҳрӯзи Саидхоҷа''' (зод. [[30 июн]]и [[1968]], деҳаи Рузвай, [[ноҳияи Дарвоз]]) — {{шоир}} ва пажӯҳишгари тоҷик, узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (2005), узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (2015) == Зиндагинома == Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ дар деҳаи Рузвайи ноҳияи Дарвози ВМКБ дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Солҳои 1975—1985 дар мактаби миёнаи № 8-и ба номи Алишер Навоии ноҳияи Дарвоз таҳсил карда, соли 1986 Омӯзишгоҳи касбӣ-техникии № 67-и шаҳри Душанберо бо дипломи аъло хатм намудааст. Солҳои 1987—1989 хидмати сарбозиро дар сафи Қувваҳои Мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ адо намуда, соли 1993 факултети филологияро бо дипломи аъло хатм кардааст. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ дар мавзуи «Таҳаввули шеър дар адабиёти тоҷики замони шуравӣ (ибтидои садаи бист то солҳои 80)» рисолаи номзадӣ дифоъ карда, монографияи илмияш бо номи «Таҳаввули шакл ва муҳтавои назми тоҷик дар асри ХХ»<ref>{{Cite web|url=https://farazh.tj/sahifai-asosy/farhang/ravishi-tahqiqy-va-bozshinosii-mantiqy/|title=Равиши таҳқиқӣ ва бозшиносии мантиқӣ|author=Нозим Нурзода|website=Фараж|date=2023-08-15|lang=|accessdate=2025-07-01|archivedate=2025-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250328123532/https://farazh.tj/sahifai-asosy/farhang/ravishi-tahqiqy-va-bozshinosii-mantiqy/}}</ref> (соли 2020 дар нашриёти «Дониш») чоп шудааст. == Корнома == Фаъолияти кории Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ аз Кумитаи телевизион ва радиошунавонии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикситон шуруъ шуда, муддати се сол ба сифати хабарнигор ва муовини директори радиои «Садои Душанбе» кор кардааст. Баъдан фаъолияти хабарнигории худро дар дафтари намояндагии Садо ва Симои Эрон дар Тоҷикистон ва радиои «Имрӯз» идома додааст. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ солҳои 2019—2021 мудирии Шуъбаи тавсиф ва таҳияи феҳристи дастхатҳои Маркази мероси хаттии АМИТ-ро ба уҳда дошта ҳамзамон таҳқиқоти илмиро перомуни адабиёти муосири тоҷик идома додааст. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ солҳои 2021—2022 дар вазифаи муовини директори Муассисаи нашриявии «Адиб» оид ба корҳои эҷодӣ адои хидмат намудааст. Аз моҳи ноябри соли 2022 то ҳол мудирии шуъбаи адабиёти муосири Институти забон ва адабиёти ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакии АМИТ-ро ба уҳда дорад ва ҳамзамон дар ДДОТ ба донишҷӯён аз фанни «Таърихи адабиёт» ва «Назарияи адабиёт» дарс мегӯяд. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ дар тули фаъолияти хабарнигории хеш мақолаҳои зиёде дар рӯзномаву маҷаллаҳои ватанӣ ва кишварҳои ҳамзабон мунташир кардааст. == Таълифот == Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ шоири ватансаро буда, то кунун шаш маҷмуаи ашъор бо номҳои «Ғамамро шеър кардам» («Суруш», 1999), «Танҳо барои худ» («Нодир», 2003), «Сипоҳи сухан»<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/kitobi-nav-be-r-zi-zabe-ullo-sipo/|title=Китоби нав. Беҳрӯзи Забеҳулло. “Сипоҳи сухан”|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2021-07-27|lang=|accessdate=2025-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250426183819/https://kmt.tj/kitobi-nav-be-r-zi-zabe-ullo-sipo/|archivedate=2025-04-26}}</ref> («Эр-граф», 2021) ва «Яштҳои ватандорӣ» («ЭР-граф», 2023), «Аз остон то осмон» (Душанбе, «Промэкспо», 2023), «Ошёни уқобон» (Душанбе, «Шоҳин-С», 2024) мунташир кардааст. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ ҳамчунин чанд асари пажуҳишӣ дар бораи адабиёти классикӣ ва муосири Тоҷикистон бо номи "Офтобе дар миёни сояе; шарҳи мухтасари муҳимтарин мавзуъҳои «Маснавии маънавӣ» "(«Адиб», 2022), "Қиссаи мурғи Самандар; саргузашти адабиёти тоҷик дар даврони шуравӣ (Машҳад, 2012), «Зангулазанон гузашт борон»; нигоҳе ба шеъри муосири Тоҷикистон (Кобул, 2011), «Адабиёт ва ҳувияти миллӣ» (Маҷмуаи мақолот, Душанбе, 2025)<ref>{{Cite web|url=https://acadlib.org/ru/2025/02/19/%d0%b1%d0%b5%d2%b3%d1%80%d3%af%d0%b7%d0%b8-%d0%b7%d0%b0%d0%b1%d0%b5%d2%b3%d1%83%d0%bb%d0%bb%d0%be-%d1%81%d0%b0%d0%b8%d0%b4%d1%85%d0%be%d2%b7%d0%b0-%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%b1%d0%b8%d1%91%d1%82-%d0%b2/|title=Беҳрӯзи Забеҳулло Саидхоҷа. Адабиёт ва ҳувияти миллӣ. (Маҷмуаи мақолот). – Душанбе «Шоҳин-С», 2025.-288 с. – БИБЛИОТЕКА НАН ТАДЖИКИСТАНА|date=2025-02-19|lang=ru-RU|accessdate=2025-07-01}}</ref>, ба нашр расонида, ҳамчунин ашъори ватанпарваронаи ӯ китоби «Суруди истиқлол» («Дониш», 2021) маҷмуаи ашъори шоирони АМИТ ба табъ расидааст. Ашъору таронаҳои зиёди Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ дар мавзуи Ватан, сулҳу ваҳдат ва тарғиби созандагии кишвар аз тарафи ҳунармандони маъруфи, тоҷик суруда шудаанд. == Унвону ҷоизаҳо == Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ аз соли 2005 узви Иттифоқи журналистон ва аз соли 2015 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст. Беҳрӯзи Забеҳуллоҳ соли 2011 ба хотири таблиғи фарҳанг, тамаддун ва дастовардҳои навини тоҷикон дар матбуоти кишварҳои ҳамзабон бо Ҷоизаи иттифоқи журналистони Тоҷикистон ба номи Абулқосим Лоҳутӣ сарфароз шудааст. Соли 2020 ба хотири хидматҳояш дар бахши илму фарҳанги ҷумҳурӣ бо нишони «Хидмати шоиста» сарфароз гардонида шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} gf0gp35r0bawdywhtfji8dw6fqosp97 0 326027 1491925 1439118 2026-11-02T22:28:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491925 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Гулнисо (Ҳамном)|Гулнисо}} {{Ҳамнасабҳо |Абдураззоқзода (Ҳамнасаб)|Абдураззоқзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Гулнисо Абдураззоқзода |номи аслӣ = Абдураззоқзода Гулнисо Тавалди |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 09.01.1985 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Лахш| ноҳияи Лахш}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон |Донишгоҳи давлатии омўзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] (2007) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = [[қирғиз]] |эътиқод = |ҳизб = |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Гулнисо Абдураззоқзода''' ( ''Абдураззоқзода Гулнисо Тавалди'' зод. [[9 январ]]и [[1985]], [[ноҳияи Лахш]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи Лахш даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/abdurazzokzoda-gulniso/|title=Абдураззоқзода Гулнисо Тавалди|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207224715/https://majmilli.tj/abdurazzokzoda-gulniso/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Зиндагинома == * Солҳои 2007-2007 - Омўзгори фаннҳои география ва экологияи мактаби асосии таҳсилоти умумии №20 [[ноҳияи Лахш]]. * Солҳои 2009-2009 - Коргузори шуъбаи умумии дастгоҳи раиси [[ноҳияи Лахш]]. * Солҳои 2009-2010 - Методисти китобхонаи марказии шуъбаи фарҳанги ноҳияи Лахш. * Соли 2010 (02-07) - Директори китобхонаи марказии шуъбаи фарҳанги ноҳияи Лахш. * Солҳои 2010-2011 - Муовини раиси Ҷамоати деҳоти Ҷиргатоли ноҳияи Лахш. * Солҳои 2012-2013 - Мудири китобхонаи мутамарказонидашудаи бахши фарҳангии ноҳияи Лахш. * Солҳои 2013-2017 - Омўзгори Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №48 ноҳияи Лахш. * Солҳои 2017-2018 - Мутахассиси пешбари бахши кор бо занон ва оилаи мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатии ноҳияи Лахш. * Солҳои 2018-2024 - Омўзгори Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №9 ноҳияи Лахш. * Аз 1 апрели соли 2024 — Мудири муассисаи таҳсилоти томактабии №2 [[ноҳияи Лахш]]. * Аз 11 апрели соли 2025 — Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният.<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/abdurazzokzoda-gulniso/|title=Абдураззоқзода Гулнисо Тавалди|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207224715/https://majmilli.tj/abdurazzokzoda-gulniso/|archivedate=2025-12-07}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] 0qz3vkkf1ds72ukqdy1i66481336g3g 0 326481 1491844 1486589 2026-11-02T14:11:28Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491844 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Абдухолиқ (Ҳамном)|Абдухолиқ}} {{Ҳамнасабҳо |Холиқзода (Ҳамнасаб)|Холиқзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Абдухолиқ Холиқзода |номи аслӣ = Холиқзода Абдухолиқ Санавбар |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 15.07.1981 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ| Панҷакент |шаҳри Панҷакент}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2003) [[Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон]] (2017) Донишгоҳи байналмилалии тиҷорат ва иқтисоди Ҷумҳурии Мардумии Чин (2019) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Холиқзода Абдухолиқ Санавбар''' — [[сиёсатшинос]], вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Панҷакент даъвати ҳафтум, солҳои 2025—2030. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/holikzoda-abduholik/|title= Холиқзода Абдухолиқ Санавбар|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-08-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20251207212940/https://majmilli.tj/holikzoda-abduholik/|archivedate= 2025-12-07}}</ref> Раиси [[Панҷакент|шаҳри Панҷакент]]. == Зиндагинома == * Солҳои 2003—2004 — Ёрдамчии адвокат ва таҷрибаомӯз дар асосҳои ҷамъиятии Раёсати ҳайати мушовараи адвокатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Соли 2004 (10) — Аъзои ҳайати мушовараи адвокатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, адвокат дар маслиҳатхонаи ҳуқуқии [[ноҳияи Шоҳмансур]]ии [[Душанбе|шаҳри Душанбе]]. * Солҳои 2004—2006 — Иҷрокунандаи вазифаи сармушовир оид ба кадрҳои Раёсати ҳайати мушовараи адвокатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2006—2008 — Муовини раиси адвокатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Соли 2008 (12) — Муваққатан иҷрокунандаи мансаби муовини сардори шуъбаи таҳлилӣ-иттилоотӣ ва ташкили Агентии хизмати давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2008—2009 — Иҷрокунандаи мансаби муовини сардори шуъбаи таъминоти ҳуқуқии хизмати давлатӣ ва назорати иҷрои санадҳои меъёрии ҳуқуқии хизмати давлатӣ дар [[Агентии хизмати давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. * Соли 2009 (10) — Сармутахассиси шуъбаи таъминоти ҳуқуқии хизмати давлатӣ ва назорати иҷрои санадҳои меъёрии ҳуқуқии хизмати давлатӣ дар Агентии хизмати давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2009—2010 — Сармутахассиси шуъбаи Агентӣ дар шаҳри Душанбе ва шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурии Агентии хизмати давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2010—2016 — Сардори шуъбаи ҳимояи ҳуқуқи соҳибкории раёсати дастгирии соҳибкорӣ дар Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2016—2018 — Сардори раёсати дастгирии соҳибкории Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2018—2019 — Магистранти Донишгоҳи байналмилалии тиҷорат ва иқтисоди Ҷумҳурии Мардумии Чин. * Солҳои 2019—2020 — Сардори раёсати дастгирии соҳибкории Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Соли 2020 (04-11) — Директори Муассисаи давлатии «Маркази татбиқи лоиҳаҳои шарикии давлат ва бахши хусусӣ»-и Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Солҳои 2020—2021 — Иҷроркунандаи вазифаи раиси [[Панҷакент|шаҳри Панҷакент]]. * Аз соли 2021 — Раиси [[Панҷакент|шаҳри Панҷакент]].. * Аз 11 апрели соли 2025 — Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/holikzoda-abduholik/|title= Холиқзода Абдухолиқ Санавбар|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-08-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20251207212940/https://majmilli.tj/holikzoda-abduholik/|archivedate= 2025-12-07}}</ref> == Медалу ҷоизаҳо == * Медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2026). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] [[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони медали ҷашнии «35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»]] rpuwkhaotcj78s58jj0zhs6mk1su662 0 326483 1491897 1441283 2026-11-02T18:14:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491897 wikitext text/x-wiki {{Ҳамномҳо|Бахтиёр (Ҳамном)|Бахтиёр}} {{Ҳамнасабҳо |Назарзода(Ҳамнасаб)|Назарзода}} {{Сиёсатмадор |ном = Бахтиёр Назарзода |номи аслӣ = Назарзода Бахтиёр Худоёр |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи мустаъор = |таърихи таваллуд = 1.06.1969 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ| Кӯлоб |шаҳри Кӯлоб}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчам|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[ Донишгоҳи давлатии Кӯлоб]] (2003) [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2013) |дараҷаи илмӣ = |унвонҳои илмӣ = |миллат = тоҷик |эътиқод = |ҳизб = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] |ғояҳои асосӣ = |навъи фаъолият = вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. |падар = |модар = |ҳамсар = |фарзандон = |ҷоизаҳо = |соядаст = |бари соядаст = |вебгоҳ = |викианбор = }} '''Назарзода Бахтиёр Худоёр''' — [[сиёсатшинос]], [[ҳуқуқшинос]] вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Раиси [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]. == Зиндагинома == * Солҳои 1991-1992- Инспектори калони шуъбаи бойгонии Комиҷроияи [[вилояти Кӯлоб]]. * Солҳои 1992-1993- Мутахассиси дараҷаи 2 шуъбаи 2 Комиҷроияи вилояти Кӯлоб. * Солҳои 1993-1994- Корманди корхонаи хурди «Алмос»-и шаҳри Кўлоб. * Солҳои 1994-1997- Корманди ҷамъияти саҳомии «Кафолат»-и шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2004-2004- Сардори шуъбаи Сарраёсати ҳифзи сирри давлатии назди Ҳукумати Чумҳурии Тоҷикистон дар минтақаи Кӯлоб. * Солҳои 2004-2006- Сардори шуъбаи молияи шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2006-2007- Сардори идораи молияи шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2007-2016- Сардори раёсати молияи шаҳри Кӯлоб. * Солҳои 2016-2018- Муовини сардори Сарраёсат – сардори Раёсати молияи минтақаи Кӯлоб. * Солҳои 2018-2021- Сардори Сарраёсати молияи [[вилояти Хатлон]]. * Солҳои 2021-2022- Иҷрокунандаи вазифаи Раиси [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]. * Аз марти 2022 – Раиси [[Кӯлоб|шаҳри Кӯлоб]]. * Аз 11 апрели соли 2025-Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/nazarzoda-bahtiyor/|title= Назарзода Бахтиёр Худоёр|author= |website= www. majmilli.tj|date= |publisher= |lang= tg|accessdate= 2025-08-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20251207215821/https://majmilli.tj/nazarzoda-bahtiyor/|archivedate= 2025-12-07}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]] c4q85xdmi0vgji5k0ztqiavovy0urw1 0 327286 1491922 1479290 2026-11-02T22:22:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491922 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Гули Зард |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = Зардова Гулӣ Давлаталиевна |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 27.02.1963 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Қурғонтеппа}} |таърихи даргузашт = 09.12.2025 |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = |навъи фаъолият = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон|асри XXI}}, {{нависанда|Тоҷикистон|асри XXI}}, {{шоир|Тоҷикистон|асри XXI}} |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = |забони осор = |дебют = |ҷоизаҳои адабӣ = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Гули Зард''' ''(Зардова Гулӣ Давлаталиевна''; [[27 феврал]]и [[1963]], [[Қурғонтеппа]] — [[9 декабр]]и [[2025]], [[Душанбе]]) — {{рӯзноманигор}}, шоир<ref>{{Cite web|url=http://www.ruzgor.tj/adabiyot-va-farhang/9431-dar-mahfili-guli-zard-8030.html|title=ДАР МАҲФИЛИ ГУЛИ ЗАРД - РӮЗГОР|website=www.ruzgor.tj|date=2013-03-06|publisher=«Рӯзгор»|accessdate=2025-12-10}}</ref> ва {{нависанда}}<nowiki/>и тоҷик. Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (то соли 2018)<ref name=":1" />. == Зиндагинома == Гулӣ Зардова 27 феврали соли 1963 дар шаҳри Қурғонтеппа ба дунё омадааст. Ӯ хатмкардаи мактаби миёнаи № 14 ва шуъбаи филологияи руси факултаи филологияи Донишкадаи давлатии педагогии Тоҷикистон ба номи Т. Г. Шевченко мебошад. == Корнома == Пас аз хатми донишгоҳ, Гули Зард фаъолияти кориро ҳамчун омӯзгор оғоз намудааст. Сипас, ӯ дар шуъбаи фарҳанги Дастгоҳи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Солҳои охир ҳамчун хабарнигори мардумии рӯзномаи «СССР» ва рӯзноманигори озод кор мекард<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sssr.tj/redaksiya-suporish-dod-ba-ayodati-guli-zard-rav/|title=Редаксия супориш дод: ба аёдати Гули Зард рав!|author=Омиронаи Сайёф|website=Газетаи мардумии СССР|date=2025-12-04|lang=|accessdate=2025-12-10}} {{Пайванди мурда|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фаъолияти эҷодӣ == Гули Зард муаллифи даҳҳо қиссаву ҳикояҳо ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ мебошад<ref name=":0" />. Меҳвари асосии эҷодиёти ӯро мавзӯъҳои иҷтимоӣ, мушкилоти хонаводагӣ ва сарнавишти занони тоҷик ташкил медиҳанд. Қаҳрамонони асарҳои ӯ аксаран заноне мебошанд, ки дар гирдоби мушкилоти зиндагӣ ва маҳдудиятҳои суннатии ҷомеа мубориза мебаранд. Муаллифи асарҳои «Дард», « И такое бывает…», «Бодоми шириндона», «Ашки аҷал», «Хазонрези орзуҳо», «Худойдод», «Ҳамели андешаҳо», «Табассуми иқбол», «Ишқи духтари пистафурӯш», «Хоб ва таъбир», «Қиблаи ман», «Зиндадаргӯр», «Бо ёди ту…», «Дар ҷаҳаннам», «Фарзанди баномус», «Дарди фироқ», «Хеши падар», «Модаргург», «Оби дидаи модар», «Раднома», «Богатый дервиш», «Когда приходит болезнь…», «Без тебя», «Ёди як рӯз ва ӯ» мебошад. === Баҳси узвият дар Иттифоқи нависандагон === Дар соли 2018 Гули Зард дар меҳвари як баҳси шадиди адабӣ ва иҷтимоӣ қарор гирифт. Ӯро барои муҳтавои китоби «Бодоми шириндона» аз сафи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон хориҷ карданд. Шӯрои наср ва нақди адабии Иттифоқи нависандагон дар он вақт изҳор дошта буд, ки нависанда дар қиссаҳояш «ишқи бадахлоқона ва бисёрзанӣ»-ро тарғиб карда, «завқи эстетикиву этикии хонандагонро коҳиш додааст». Ба гуфтаи онҳо, ин асарҳо хилофи қонун ва арзишҳои ҷомеаи суннатӣ мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20180131/1024597768.html|title=Гули Зард: рӯзе мерасад, ки аз қиссаи “бӯсаҳо” раисҷумҳур ҳам огоҳ мешавад|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2018-01-31|lang=tg|accessdate=2025-12-10}}</ref>. Ба иддаои Гули Зард, сабаби аслии ихроҷаш интиқод аз сиёсати раҳбарияти вақти Иттифоқи нависандагон ва талаби истеъфои онҳо будааст<ref name=":1">{{Cite news|accessdate=2025-12-10|author=Мӯъмин Аҳмадӣ|date=2018-01-28|language=tg|work=Радиои Озодӣ|title="Бӯсаҳо"-и Гули Зард ӯро аз Иттифоқи нависандагон берун кард|url=https://www.ozodi.org/a/tajik-writer-guli-zard/29000674.html}}</ref>. == Даргузашт == Гули Зард 9 декабри соли 2025 дар синни 62-солагӣ даргузашт<ref>{{Cite news|accessdate=2025-12-10|author=|date=2025-12-09|language=tg|work=Радиои Озодӣ|title=Даргузашти Гули Зард, рӯзноманигор ва нависандаи тоҷик|url=https://www.ozodi.org/a/33618426.html}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} tlar5vx6cizezf2pm2997ftc58nvvnh 0 327760 1491880 1484076 2026-11-02T16:26:17Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491880 wikitext text/x-wiki '''Антропологияи ғизоӣ''' <ref>{{Cite web |title=Research methods in nutritional anthropology |url=[https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80632e/80632E00.htm](https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80632e/80632E00.htm) |access-date=2023-07-04 |website=archive.unu.edu}} {{Пайванди мурда|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (ё антропологияи нутритсиологӣ) — омӯзиши робитаи мутақобилаи байни [[Биологияи инсон|биологияи инсон]], [[Низомҳои иқтисодӣ|низомҳои иқтисодӣ]], [[Нутритсиология|вазъи ғизоӣ]] ва [[Амнияти ғизоӣ|амнияти озуқаворӣ]] мебошад. Агар тағйироти иқтисодӣ ва экологии ҷомеа ба дастрасӣ ба ғизо, амнияти озуқаворӣ ва саломатии парҳезӣ таъсир расонанд, пас ин робитаи мутақобилаи байни фарҳанг ва биология, дар навбати худ, бо равандҳои васеътари таърихӣ ва [[Economic indicator|нишондиҳандаҳои иқтисодӣ]], ки бо ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) алоқаманданд, вобастагӣ дорад. Вазъи ғизоӣ ба ҳолати умумии саломатӣ, иқтидори кории инсон ва имкониятҳои умумии рушди иқтисодӣ (хоҳ аз нигоҳи рушди инсон ва хоҳ аз рӯи моделҳои суннатии ғарбӣ) барои ҳар як гурӯҳи мушаххаси одамон таъсир мерасонад. == Иқтисодиёти умумӣ ва ғизо == === Хулосаи иқтисодии умумӣ === Aксари олимон иқтисодро ҳамчун раванди истеҳсол, тақсим ва истеъмоли молҳо ва хидматҳо дар дохили ҷомеа ва байни ҷомеаҳо мефаҳманд.Консепсияи калидӣ дар омӯзиши васеи иқтисодиёт (бархлофи омӯзиши мушаххаси эконометрикии бозорҳои саҳомӣ ва молҳо) муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад. Масалан, бисёре аз [[Антропологияи иқтисодӣ|антропологҳои иқтисодӣ]] изҳор медоранд, ки мубодилаи мутақобилаи туҳфаҳо (ресипрокалӣ), мубодилаи рақобатии туҳфаҳо ва мубодилаи бозории ғайришахсӣ ҳама инъикоскунандаи парадигмаҳои бартари муносибатҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаи додашуда мебошанд.Шаклҳои асосии иқтисод дар аксари қисматҳои ҷаҳони имрӯза, дар чаҳорчӯби модели соддаи истеҳсол, тақсим ва истеъмол, иқтисодиёт дар асоси ниёзҳои ҳаётӣ (истеъмолӣ) ва иқтисоди бозорӣ мебошанд. Истеъмоли ҳаётӣ (Subsistence) ба истеҳсол ва истеъмол дар миқёси хурди хонавода ё ҷамоа ишора мекунад, дар ҳоле ки иқтисоди бозорӣ миқёси хеле васеътари истеҳсол, тақсим ва истеъмолро дар бар мегирад. [[Иқтисоди бозорӣ]] инчунин мубодилаи молро ба асъор дар назар дорад, бархлофи мубодилаи мол ба мол (бартер) ё уҳдадориҳои мутақобилаи туҳфадиҳӣ. Ин маънои онро надорад, ки иқтисодҳои бозорӣ бо иқтисодҳои истеъмолӣ ва дигар шаклҳо ҳамзистӣ намекунанд, балки як намуд одатан дар ҷомеаи мушаххас бартарӣ дорад. Бо вуҷуди ин, шумораи зиёди таҳқиқот мавҷуданд, ки нишон медиҳанд, ки аҳамияти иқтисоди бозорӣ дар миқёси ҷаҳонӣ бо суръат афзоиш меёбад, ҳатто дар ҷомеаҳое, ки ба таври суннатӣ бештар ба [[Истеҳсоли ҳаётӣ|истеҳсоли истеъмолӣ]] такя мекарданд.{{citation needed|date=September 2013}} Ин тағйироти иқтисодӣ паёмадҳои ғизоӣ дорад, ки дар ин мақола минбаъд баррасӣ хоҳанд шуд. === Усулҳои истеҳсолот ва ғизо === Қадами муҳимтарин дар фаҳмидани робитаи байни иқтисод ва ғизо ин дарки усулҳои асосии истеҳсолот мебошад, ки ҷомеаҳо барои истеҳсоли молҳо (ва хидматҳо)-и мавриди ниёзи худ дар тӯли таърихи башарият истифода бурдаанд. Ин усулҳо иборатанд аз: ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), киштукори тағйирёбанда, чорводории кӯчӣ, кишоварзӣ ва индустриализм (Park 2006). Ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), ки бо номи [[шикор]] ва ҷамъоварӣ низ маъруф аст, стратегияи зиндамониест, ки дар он гурӯҳи одамон растаниҳои худрӯйро ҷамъ оварда, ҳайвоноти ваҳширо шикор мекунанд, то ғизо ба даст оранд. Ин стратегия ягона усули мавҷудияти инсон дар тӯли аксари таърихи башарият буд (аз ҷумла тибқи бозёфтҳои археологӣ ва сангшудаҳо) ва то миёнаҳои асри 20 аз ҷониби баъзе гурӯҳҳо идома ёфт. Ин усули истеҳсолот одатан бо гурӯҳҳои хурди кӯчманчӣ, ки аз панҷоҳ нафар зиёд нестанд ва бо номи "тӯда" (band) маъруфанд, алоқаманд аст. Аксарияти ҷомеаҳои шикорчӣ-ҷамъовар моликияти истисноии замин ё дигар захираҳои асосиро эътироф намекунанд, гарчанде ки онҳо ҳуқуқи аввалиндараҷаи истифодаро барои гурӯҳҳо эътироф мекунанд ва афрод метавонанд соҳиби ашё ё асбобҳои хурд, ба монанди камон ё абзорҳои буранда бошанд. Азбаски ҷамъоварии ғизо одатан ҳаракати доимиро дар бар мегирад ва ба ҷои тағйир додани манзара барои истеҳсолот, гирифтани ғизои табиии мавҷударо талаб мекунад, бисёре аз олимон қайд мекунанд, ки ҷамъоварии ғизо дар муқоиса бо дигар усулҳои истеҳсолот таъсири манфии ҳадди ақал ба муҳити зист дорад. Ҳарчанд ҷамъоварандагони ғизо одатан бо миқдори мутлақи ғизои мавҷуда дар як минтақаи мушаххас маҳдуданд, гурӯҳҳои шикорчӣ ба монанди [[мардуми Кунг]] дар [[Калахари|биёбони Калахари]] аксар вақт ҳамчун намунаи дорои парҳези гуногунранг ва сарфи вақти камтар дар як ҳафта барои дарёфти ғизо нисбат ба ҷомеаҳои кишоварзии интенсивӣ зикр мешаванд. [[Киштукори тағйирёбанда]]<ref>{{Citation |title=Shifting Cultivation |date=2013 |url=[https://www.cambridge.org/core/books/west-african-agriculture/shifting-cultivation/86296E9825018D16816A9B0C81A1090E](https://www.cambridge.org/core/books/west-african-agriculture/shifting-cultivation/86296E9825018D16816A9B0C81A1090E) |work=West African Agriculture |pages=43–49 |editor-last=Mackie |editor-first=J. R. |access-date=2023-07-04 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781316530122.006 |isbn=978-1-107-62535-8 |editor2-last=Faulkner |editor2-first=O. T.|url-access=subscription }}</ref> як усули истеҳсолот мебошад, ки истеҳсоли каминтенсивии ғизоҳои растанигиро дар бар мегирад; ин усул дар баъзе матнҳо бо номи боғдорӣ ё "кишоварзии сӯзондан" (slash and burn) низ маълум аст. Ҷомеаҳои боғдорӣ одатан дар деҳаҳои нимкӯчманчии иборат аз чандсад нафар зиндагӣ мекунанд, ки майдонро тоза карда, растаниҳои буридашударо месӯзонанд, то خاکстарро барои ғизо додани хок истифода баранд. Сипас, гурӯҳ дар ин майдони тозашуда зироат мекоранд ва онро дар тӯли чанд сол барои киштукор истифода мебаранд. Дар охири ин давра, тамоми деҳа ба ҷои нав мекӯчад ва равандро аз сар оғоз мекунад ва майдони кӯҳнаро барои даҳсолаҳо "партов" (fallow) мегузорад, то тавассути сабзиши дубораи растаниҳои худрӯй барқарор шавад. Ин маҳсулоти хурдро метавон тавассути парвариши чорво, шикори ваҳшӣ ва дар бисёр ҳолатҳо бо ҷамъоварии растаниҳои худрӯй такмил дод (Miller 2005; Park 2006). Ҳарчанд кӯчиши даврагӣ моликияти доимии мутлақи заминро истисно мекунад, баъзе ҷомеаҳои боғдор ҳудудҳои кунунии худро сахт муҳофизат мекунанд ва бар зидди гурӯҳҳои ҳамсоя зӯроварӣ нишон медиҳанд. Масалан, [[Наполеон Шаньон]] (1997) мардуми [[Янамамо]] дар [[Венесуэла]] ва [[Бразилия]]-ро ҳамчун "[[Одамони ҷанговар]]" тасвир мекунад, ҳарчанд дигарон ба гузориши Шаньон дар бораи ин ҷомеа хеле интиқодӣ муносибат кардаанд. Боғдорӣ инчунин метавонад парҳези васеъ ва дар баъзе ҳолатҳо ғизои бештарро дар як воҳиди замин нисбат ба ҷамъоварии ғизо таъмин кунад. Гарчанде ки зичии аҳолии боғдорон нисбат ба ҷамъоварандагони ғизо бештар аст, онҳо одатан нисбат ба онҳое, ки дигар усулҳои истеҳсолотро истифода мебаранд, зичии камтар доранд. Агар дар миқёси хурд, дар майдони калон ва бо давраҳои тӯлонии истироҳати замин амалӣ карда шавад, боғдорӣ нисбат ба кишоварзӣ ё индустриализм таъсири манфии камтар ба муҳити зист дорад, вале нисбат ба ҷамъоварии ғизо бештар аст (Miller 2005). Одатан, боғдорӣ бо иқтисодиёти навъи истеъмолӣ дар робита ба истеҳсолот ва тақсим мувофиқат мекунад. [[Чорводории кӯчӣ]], ки ҳамчун вобастагӣ ба маҳсулоти чорво дар якҷоягӣ бо анъанаи кӯчи мавсимии рамаҳо таъриф мешавад, ба боғдорӣ шабоҳат дорад, зеро он дар истифодаи майдони замин васеъ аст. Гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаҳои чорводор аз ҷиҳати шумора ва зичии аҳолӣ ба ҷомеаҳои боғдор монанданд. Ҷомеаҳои чорводор аксар вақт маҳсулоти ҳайвонотро бо ҷомеаҳои кишоварзӣ ба молҳои растанигӣ мубодила мекунанд, то парҳези худро пурра кунанд. Ҳаракати зуд-зуд маънои онро дорад, ки чорводории кӯчӣ таъсири экологии шабеҳ ба боғдорӣ дорад, ҳарчанд дар баъзе ҳолатҳо [[Чорвочаронии беш аз ҳад|чаронии беш аз ҳад]] ва таназзули замини натиҷавии он (нигаред ба зерфасли Глобализатсия ва Ғизо) мушоҳида шудааст. Чорводории кӯчӣ одатан вобастагии бештарро ба гӯшт ё дигар маҳсулоти ҳайвонот, ба монанди шир ё хун, нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот дар назар дорад. Ин усули истеҳсолот профили ҳуқуқи истифодаи шабеҳ ба киштукори тағйирёбанда дорад. Ба таври суннатӣ, чорводорӣ бо иқтисодиёти ба истеъмол асосёфта мувофиқат мекард, аммо дар даҳсолаҳои охир баъзе ҷомеаҳои чорводор, ба монанди [[Монголия|Муғулистон]], рамаҳои ҳайвонотро парвариш карда, тарзи зиндагии кӯчманчиро идома медиҳанд, вале чорворо асосан барои мубодилаи бозорӣ истеҳсол мекунанд. [[Кишоварзӣ]], ки баъзан ҳамчун кишоварзии интенсивӣ номида мешавад, тоза кардан ва истифода бурдани ҳамон як қитъаи заминро барои муддати тӯлонӣ, баъзан чанд насл, дар бар мегирад; он инчунин истифодаи испор (плуг) ва [[ҳайвоноти кашанда]]-ро дар омодасозии замин барои кишт ва парвариши зироатҳо дар назар дорад. Кишоварзӣ аксар вақт зичии хеле баланди аҳолиро нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот (ба истиснои индустриализм) дастгирӣ мекунад ва ҷомеаҳои кишоварзӣ метавонанд аз чанд ҳазор то миллионҳо нафарро дар бар гиранд. Гарчанде ки кишоварзӣ дар як воҳиди майдони замин нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ғизои бештар истеҳсол мекунад, тамоюли ҷомеаҳои кишоварзӣ ба тамаркуз ба зироатҳои нисбатан кам маънои онро дорад, ки ин ҷомеаҳо нисбат ба ҷомеаҳои шикорчӣ ва боғдор парҳезҳои хеле камтар гуногун доранд. Баъзе далелҳои археологӣ ва сангшудаҳо мавҷуданд, ки нишон медиҳанд аҳолие, ки аз ҷамъоварии ғизо ба кишоварзӣ мегузаранд, майл ба коҳиши қад, заифии мушакҳо ва дигар нишонаҳои норасоии ғизо (малнотритсия) доранд. Таҳқиқотҳо нишон доданд, ки кишоварзӣ ба таври парадоксалӣ ба аҳолии бештар, вале камтар солим дар як минтақаи муайян иҷозат медиҳад. Пайдоиши кишоварзӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон оғози табақабандии иҷтимоиро бо тафовутҳои ҷиддӣ дар дастрасӣ ба захираҳо байни бахшҳои як ҷомеа нишон дод. Ин усули истеҳсолот инчунин эҳтимоли бештар дорад, ки моликияти доимии инфиродӣ ё оилавии қитъаҳои муайяни заминро нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда дар назар дошта бошад. Кишоварзӣ ҳам бо иқтисодиёти истеъмолӣ ва ҳам бо бозорӣ ҳамроҳӣ кардааст, ки аксар вақт як ҷомеа то дараҷае ҳарду намуди иқтисодро нишон медиҳад ва нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ба муҳити зист таъсири манфитар мерасонад. [[Индустриализм]] кишоварзиро бо истеҳсоли саноатии механиконидашудаи молҳо тавассути истифодаи [[сӯзишвории истихроҷшаванда]] муттаҳид мекунад. Илова бар ин, ҷомеаҳои индустриалӣ таҷҳизоти механиконидашударо барои омода кардани замин барои кишт, ҷамъоварии ҳосил ва интиқоли ғизо ба маконҳои дур аз ҷое, ки зироатҳои аслӣ шинонда шудаанд, истифода мебаранд. Индустриализм тамоюлҳои шабеҳи кишоварзиро аз ҷиҳати зичии аҳолӣ ва таъсири экологӣ нишон медиҳад, аммо ба дараҷаи хеле бештар. Гуногунии парҳезӣ дар шароити усули истеҳсолоти индустриалӣ метавонад хеле тағйирёбанда бошад ва аз як тараф аз дастрасӣ ба ғизоҳои барои ниёзи маҳаллӣ истеҳсолшуда ва аз тарафи дигар аз сатҳи даромад ва қудрати харидории одамон нисбат ба ғизоҳои дар бозорҳои озуқаворӣ мавҷудбуда вобаста бошад (Leatherman and Goodman 2005). Гуногунии парҳезӣ ва саломатии ғизоӣ аксар вақт бо дараҷаи табақабандии иҷтимоӣ дар дохили ҷомеаи индустриалӣ ва баъзан байни ҷомеаҳо алоқаманд аст. Ба истиснои давлатҳои модели [[Иттиҳоди Шуравӣ|Шӯравӣ]], ҷомеаҳои индустриалӣ ба консепсияи ҳуқуқи моликияти хусусӣ ва ҷамъоварии фоида тавассути "соҳибкории озод" сахт асос ёфтаанд. Тамоюли умумӣ барои бисёре аз ҷомеаҳо дар тӯли чанд ҳазорсолаи охир ба сӯи кишоварзӣ ва дар ду асри охир ба сӯи индустриализм буд. Ҳарчанд ин ду усули истеҳсолот аз ҳеҷ нигоҳ нисбат ба дигар усулҳо комилан бартарӣ надоранд, ин воқеият, ки ҷомеаҳои истифодабарандаи онҳо майл ба доштани аҳолии калонтар, зичии бештари аҳолӣ ва сохтори мураккабтари иҷтимоӣ доранд, бо густариши ҷуғрофии ҷомеаҳои кишоварзӣ ва индустриалӣ бар ҳисоби ҷомеаҳое, ки ба дигар усулҳои истеҳсолот таъкид мекунанд, алоқаманд аст. Ҳамзамон бо ин тамоюл ба сӯи истеҳсолоти пуршиддати кишоварзӣ ва саноатӣ, болоравии парадигмаи иҷтимоӣ ва иқтисодии капитализм ба вуқӯъ пайваст, ки истеҳсол ва фурӯши молҳо ва хидматҳоро дар бозор бо мақсади ба даст овардани фоида дар назар дорад. Ин тамоюлҳо барои вазъи ғизоии инсон дар миқёси ҷаҳонӣ паёмадҳои амиқ доштанд. Барои муайян кардани он, ки чӣ гуна тамоюлҳои васеътари иқтисодӣ ва экологӣ ба низомҳои озуқавории ҷамоа, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, муҳим аст, ки яке аз муҳимтарин падидаҳои иқтисодӣ ва экологии имрӯза — [[Ҷаҳонишавӣ|ҷаҳонишавӣ]]-ро мухтасар шарҳ диҳем. Бахши навбатӣ робитаҳои байни тамоюлҳои иқтисодӣ ва идеологии асрҳои охир ва омилҳои экологии сиёсӣ-иқтисодиро, ки ба дастрасӣ ба ғизо ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, баррасӣ мекунад. == Ҷаҳонишавӣ ва ғизо == === Хулосаи умумии ҷаҳонишавӣ === Гарчанде ки миқёс ва ҷанбаҳои ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) дар шакли муосираш пайдоиши нисбатан нав доранд, падидаи васеътари робитаҳои ҷаҳонӣ тавассути паҳншавии фарҳангӣ ва тиҷорат чанд аср собиқа дорад. Сар аз охири асри понздаҳум, қудратҳои аврупоӣ берун аз қитъаи Аврупо густариш ёфта, дар Амрико, Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ, Австралия ва Океания мустамликаҳо (колонияҳо) бунёд карданд. Ин густариш аз нигоҳи тавлиди сарват дар Аврупо ва истихроҷи он дар ҷойҳои дигар, тағйироти фарҳангӣ дар аксари ҷомеаҳои ҷаҳон ва падидаҳои биологӣ, ба монанди ворид шудани чандин бемориҳои сироятӣ ба [[Нимкураи ғарбӣ]], ки боиси халалдоршавии азим ва коҳиши аҳолии ҷомеаҳои бумии он ҷо шуд, таъсири амиқ гузошт. Ин рӯйдодҳо на ба таври тасодуфӣ, балки дорои робитаҳои синергетикӣ буданд; дар як мисоли равшан, нобудшавии аҳолии [[Amerindian|Амрикои бумӣ]] тавассути бемориҳои сироятӣ аксар вақт пеш аз фатҳҳои минбаъдаи қудратҳои аврупоӣ сурат гирифта, онро осон мекард. Чунин фатҳҳо, дар навбати худ, аксар вақт ба ҳамбастагии дохилӣ, қобилияти аҳолӣ барои ба даст овардани захираҳои кофӣ барои истеъмоли худ ва уҳдадориҳои анъанавии иҷтимоӣ ва муҳити маҳаллии ҷомеаҳои мустамликашуда таъсири манфии ҷиддӣ расониданд. Барои фаҳмидани таъсири ҷаҳонишавӣ ба вазъи ғизоӣ ва амнияти озуқаворӣ, фаҳмидани шароити таърихие, ки ба ҷаҳонишавии муосир оварда расонидаанд ва то ҳол дар тафовутҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, моддӣ ва ҷисмонӣ/саломатӣ байни (ва дар дохили) халқҳои гуногуни ҷаҳони имрӯза зоҳир мешаванд, муҳим аст. "The Rise of the Merchant, Industrialist, and Capital Controller", ки аз ҷониби Ричард Роббинс дар соли 2005 навишта шудааст, сенарияи фарзии хонандаро ҳамчун "тоҷири саргузаштҷӯ" истифода мебарад, то таърихи иқтисодии ҷаҳонро аз соли 1400 муфассал баён кунад. Дар соли 1400, Чин эҳтимолан мураккабтарин ҷомеаи космополитӣ ва технологӣ дар ҷаҳон буд. Он маркази тиҷорат дар канори Шарқи Наздик, Африқои Шарқӣ ва бандарҳои [[Баҳри Миёназамин]] маҳсуб мешуд. Аврупои Гарбӣ, ҳарчанд дар ин шабака нақш мебозид, ба ҳеҷ ваҷҳ дар он бартарӣ надошт; дар воқеъ, метавон дар бораи маргинализатсияи аврупоиҳо баҳс кард. Ин вазъият вақте тағйир ёфт, ки аврупоиҳо Амрикоро "кашф" карданд ва равандеро оғоз намуданд, ки бисёр ҷомеаҳоро халалдор ва аҳолии бумии Нимкураи Ғарбиро нобуд сохт. Парадигмаи бартари иқтисодии ин давра [[Меркантилизм]] буд, ки тавассути он тоҷирони аврупоӣ дар бозорҳои ҷаҳонӣ ва дар робита бо аристократияҳои ҳукмрони аврупоӣ ба қудрат расиданд. Роббинс мисолҳои муҳофизати ҳукуматро зикр мекунад, ки меркантилизмро дар шакли ҳуқуқҳои истисноии моликият ба ширкатҳои тиҷоратӣ ва артишҳое, ки дар сурати зарурат барои ҳифзи тиҷорат бо зӯр истифода мешуданд, осон мекарданд. Ӯ тафсилоти муҳофизати ҳукуматро баён мекунад, ба монанди он ки чӣ гуна Британияи Кабир саноати нассоҷии Ҳиндустонро нобуд кард ва он ҷомеаро ба воридкунандаи матоъ табдил дод. Дар баррасии [[Империализм]], капитализм ва болоравии корпоратсияҳо, Роббинс минбаъд тарзи табдил додани минтақаҳо/халқҳои гуногунро аз ҷониби "Ғарб" аз иштирокчиёни фаъол дар шабакаҳои тиҷоратии ҷаҳонӣ ба манбаъҳои ашёи хом ва истеъмолкунандагони содироти Аврупо ё [[Амрикои Шимолӣ]] муфассал шарҳ медиҳад. Ин таърихи тиҷорати ҷаҳонӣ барои баррасии масъалаҳои кунунии нобаробарии қудрат ва сарват муҳим аст. Интиқодҳои зиёде нисбат ба сиёсатҳои [[Бонки ҷаҳонӣ]] ва [[Сандуқи байналмилалии пул]] (IMF) дар тарғиби сармоягузории баланди сармоя дар кишварҳои рӯ ба рушд мавҷуданд (масалан, Weller et al. 2001; Fort et al. 2004). Нобаробариҳо дар дохили кишварҳо ва афзоиши сатҳи камбизоатӣ дар бисёр миллатҳо низ далелҳои боэътимод дар бораи он медиҳанд, ки мукофотҳои [[Ҷаҳонишавии иқтисодӣ|ҷаҳонишавии иқтисодӣ]] дар беҳтарин ҳолат нобаробаранд. Дар бораи ҷаҳонишавӣ ва афзоиши нобаробарии саломатӣ ҳам дар байни кишварҳо ва ҳам дар дохили онҳо адабиёти зиёде мавҷуд аст. Дар ниҳоят, [[Амартя Сен]] бо асари худ ''[[Development as Freedom]]'' (1999) меояд; дар ин ҷо Сен дар бораи он ки оё камбағалони ҷаҳон боз ҳам камбағалтар мешаванд ё на, розӣ нест, аммо инчунин таъкид мекунад, ки ин меъёр муҳимтарин нест. Ӯ баҳс мекунад, ки нобаробариҳои нисбӣ ва тафовутҳои қудрат муҳимтарин мушкилоти ҷаҳонишавӣ мебошанд. Сен изҳор медорад, ки афзоиши алоқаи байни ҷомеаҳои ҷаҳон метавонад манфиатҳои мусбат дошта бошад, аммо нобаробариҳо ва имкониятҳои истисмор бояд то ҳадди имкон коҳиш дода шаванд, агар онҳоро комилан нест кардан имконнопазир бошад. Сен заминаро барои як мавқеи мутавозин байни тарафдорон ва мухолифони ашаддии ҷаҳонишавӣ омода мекунад. Густариши босуръати капитализми ғарбӣ аз нигоҳи ҷуғрофӣ, сиёсӣ ва идеологӣ на танҳо мавриди интиқод, балки дар бисёр доираҳо мавриди ситоиш ҳам қарор гирифтааст. Оҷонсиҳои байналмилалӣ ва дуҷониба, аз қабили Бонки ҷаҳонӣ, СБП ва [[Агентии ИМА оид ба рушди байналмилалӣ]] (USAID), назарияҳои капиталистии бозори озодро дар барномаҳои рушд дар бисёр гӯшаҳои ҷаҳон васеъ истифода бурдаанд, ки ҳадафашон мусоидат ба рушди иқтисодӣ барои ҷамоаҳо ва давлатҳо ва коҳиш додани камбизоатӣ мебошад. Ба ҳамин монанд, шахсиятҳои маъруф ба монанди раиси собиқи [[Захираи федералии ИМА]] [[Алан Гринспен]] ва рӯзноманигори муқими ИМА [[Томас Фридман]] дар бораи имкониятҳои беҳбудии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар кишварҳои пешрафта ва рӯ ба рушд, асосан тавассути афзоиши дастрасӣ ба таҳсилоти мувофиқ, технологияҳои мураккаби иртиботот ва нақлиёт ва парадигмаи "чандирии" иҷтимоӣ ва иқтисодӣ изҳори назар кардаанд. Ин идеологияи бозори озод инчунин дар сиёсатҳо ва расмиёти [[Созмони ҷаҳонии тиҷорат]] (СҶТ) ва бисёре аз корпоратсияҳои трансмиллӣ (TNC), ки аксари онҳо қароргоҳҳояшон дар кишварҳои пешрафта мебошанд, бартарӣ дорад. Болоравии капитализм ва ҷомеаи бозори озод дар воқеъ ноамнии озуқавориро дар байни камбағалони ҷаҳон аз сабаби сохтор ва вазифаи ҷомеаи капиталистӣ зиёд ва шадидтар кардааст, ки дар он танҳо онҳое, ки метавонанд ғизо бихаранд, ба захираи озуқавории бехатар ва кофӣ дастрасӣ доранд. Ғизо дигар ҳуқуқи инсон ба ҳаёт ва саломатӣ нест, аз сабаби муносибати капиталистӣ ба молсозии (коммодификатсия) ғизо дар ҷомеаи бозори озод, ки дар натиҷаи ҷаҳонишавӣ дар тамоми ҷаҳон паҳн шудааст. Корпоратсияҳои трансмиллӣ ва созмонҳои тиҷоратӣ ба монанди NAFTA ин муносибатро тавассути ҷорӣ кардани қонунҳо ва қоидаҳое, ки нобаробарии сарват ва тақсимоти нобаробари молҳои умумӣ, ба монанди ғизоро байни сарватмандон ва камбағалон боз ҳам амиқтар мекунанд, осон месозанд.<ref>{{cite journal|title=Health, Wealth and the Environment: the Impacts of the CUSTA, GATT and NAFTA on Canadian Food Security|journal=Toronto Food Policy Council Discussion Paper Series|date=August 1994|issue=Discussion Paper #2}}</ref> Бархлофи модели иқтисодии "ғарбӣ", аксари таҳқиқоти ибтидоии иҷтимоӣ дар бораи иқтисод бартарии ресипрокалиро (мутақобила) ҳамчун қувваи асосии пешбаранда дар ҷомеаҳои суннатии ғайриғарбӣ таъкид мекарданд. [[Marcel Mauss|Марсел Мосс]] ба туҳфа ҳамчун "падидаи куллии иҷтимоӣ", ки бо расму оинҳо ва аҳамияти иҷтимоию сиёсӣ ва инчунин моддӣ саршор аст, ишора мекард. Гарчанде ки баъзе ашёҳо, ба монанди дастбандҳо ё гарданбандҳои садафӣ дар ҳалқаи кула (kula ring), ки тавассути якчанд гурӯҳҳои ҷазираҳо дар наздикии соҳили [[Папуа Гвинеяи Нав]] мегузарад, метавонанд боиси ягон намуди рақобат дар асоси эътибор шаванд, шартҳои мубодила аз муомилаи пулӣ дар низоми муосири капиталистӣ ба таври назаррас фарқ мекунанд. Гарчанде ки [[Arjun Appadurai|Аппадураи]] дар воқеъ ашёи маросимиро ҳамчун як намуди мол тасвир мекунад, ӯ онҳоро таҳти шартҳои ба таври назаррас фарқкунанда аз намудҳои моли бозорӣ, ки одатан аз ҷониби иқтисоддонҳо баррасӣ мешаванд, мегузорад. Аннет Винер асарҳои қаблиро дар антропология ва ҷомеашиносӣ, ки ҷомеаҳои "содда"-ро ҳамчун истифодабарандаи версияи соддаи ресипрокалӣ тасвир мекарданд, интиқод мекунад. Новобаста аз мавқеи назариявии олимони иҷтимоӣ дар бораи иқтисодҳои суннатии ғайриғарбӣ, консенсус (иттифоқи оро) мавҷуд аст, ки чизҳои зарурии ҳаётӣ ба монанди ғизо ва об нисбат ба дигар намудҳои мол ё хидматҳо озодтар тақсим мешуданд. Ин динамика бо ворид шудани иқтисоди бозорӣ ба ҷомеа тағйир меёбад ва ғизо бештар ҳамчун мол баррасӣ мешавад, на ҳамчун неъмати иҷтимоӣ ё ҷузъи муҳими саломатӣ ва зиндамонии инсон. Сарфи назар аз нуқтаи назари умумии кас ба хароҷот ва манфиатҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ, дар таҳқиқоти иҷтимоӣ намунаҳои зиёди гурӯҳҳои одамоне мавҷуданд, ки пас аз ворид шудани иқтисоди бозории капиталистӣ ба минтақае, ки қаблан бештар ба истеҳсоли ҳаётӣ ва ресипрокалӣ асос ёфта буд, аз коҳиши вазъи ғизоӣ ранҷ мебаранд. Гарчанде ки амнияти озуқавории баъзе одамон метавонад бо дастрасӣ ба даромади доимӣ беҳтар шавад, бисёр одамон дар ҷамоаҳое, ки то кунун [[Иқтисоди ҳаётӣ|иқтисоди ҳаётӣ]] доштанд, метавонанд аз сабаби нокифоя будани даромад барои иваз кардани ғизоҳое, ки дигар дар хонавода истеҳсол намешаванд, ноамнии бештари озуқаворӣ ва вазъи бади ғизоиро эҳсос кунанд. Новобаста аз он ки афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва нобаробарии иҷтимоию иқтисодӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон дар даҳсолаҳои охир ҷузъи ҷудонашавандаи ҷаҳонишавӣ аст ё як "дарди муваққатии рушд" то он даме, ки рушди иқтисодӣ ба самаранокии комили худ расад, мавзӯи баҳс аст, аммо намунаҳои зиёди таҷрибавии ҷамоаҳо мавҷуданд, ки аз воситаҳои суннатии истеҳсоли ғизо ҷудо шудаанд ва наметавонанд дар иқтисоди нави бозорӣ музди кофӣ пайдо кунанд, то парҳези мутавозин ва аз ҷиҳати калориянокӣ кофиро таъмин намоянд. Якчанд омилҳое, ки ба амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, аз падидаҳои бештар ҷисмонӣ, аз қабили таназзули замин ва азхудкунии замин, то чизҳои бештар фарҳангӣ ва сиёсӣ-иҷтимоӣ, ба монанди зироаткории пулии содиротӣ (cash cropping), делокализатсияи парҳезӣ ва молсозии ғизоро дар бар мегиранд; як огоҳии муҳим ин аст, ки ҳамаи ин тамоюлҳо бо ҳам алоқаманданд ва дар зери категорияи васеи халалдоршавии иҷтимоию фарҳангӣ ва иқтисодӣ дар доираи парадигмаи кунунии ҷаҳонишавӣ қарор мегиранд. === Таназзули замин === Гарчанде ки Blakie ва Brookfield ҷанбаҳои проблемавии таърифи [[Таназзули замин|таназзули замин]]-ро эътироф мекунанд (бо тафовутҳои таърифӣ, ки асосан аз олим ё ҷониби манфиатдор вобаста аст), онҳо идеяи умумии коҳиши ҳосилнокии хок ва коҳиши қобилияти як минтақаи муайяни заминро барои таъмини ниёзҳои зиндагии одамон дар муқоиса бо давраҳои қаблии таърихи башарият дар ҳамон минтақа баён мекунанд. [[Paul Farmer|Пол Фармер]] таъсири таназзули заминро дар қисми марказии [[Гаити]] ба қобилияти мардуми маҳаллӣ барои истеҳсоли ғизои кофӣ барои оилаҳои худ дар атрофи ҷамоаҳои худашон баррасӣ мекунад. Фармер норасоии ғизоро дар як деҳаи Гаити бо осебпазирӣ ба бемориҳои сироятӣ, аз ҷумла [[Бемории сил|туберкулез]] ва [[ВИЧ/СПИД]], ҳам аз нигоҳи эҳтимоли сироят ва ҳам шиддати симптомҳо барои шахсони сироятшуда вобаста медонад. Ҳарчанд фоизи ниҳоят пасти аҳолии ИМА, ки ба кишоварзӣ машғуланд, нишон медиҳад, ки дастрасии мустақим ба замини корам зарурати мутлақ барои амнияти озуқаворӣ ва саломатии ғизоӣ нест, таназзули замин дар бисёр кишварҳои рӯ ба рушд суръати муҳоҷират аз деҳот ба шаҳрро бо суръати бештаре нисбат ба он ки аксари шаҳрҳои калон қобилияти қабул доранд, метезонад. Leatherman ва Goodman инчунин ба таназзули замин ишора мекунанд, ки ҳамзамон бо коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар баъзе ҷамоаҳои [[Мексика|иёлати Мексика]]-и [[Quintana Roo]] ба вуқӯъ меояд. Уолтер Эдгар робитаи байни таназзули замин ва халалдоршавии иқтисодӣ, инчунин мушкилоти ғизоиро дар иёлати [[Каролинаи Ҷанубӣ]]-и ИМА дар даҳсолаҳои пас аз давраи Реконструксия баррасӣ мекунад. Дар якҷоягӣ бо азхудкунии замин (land expropriation), таназзули замин таъсири кашидани истеҳсолкунандагони ноомодаи ҳаётӣ ё дигар деҳқононро ба иқтисоди бозории зудҳаракат ва мураккаб дорад, ки таҳти таъсири шадиди сиёсатмадороне мебошанд, ки аз ташвишҳо ва ҷаҳонбинии деҳқонони хурд дар кишварҳои рӯ ба рушд хеле дуранд. === Азхудкунии замин (Экспоприатсия) === Бо сабабҳои гуногун рух дода, азхудкунии замин ё халалдор кардани моликияти суннатии замин аз ҷониби манфиатҳои пурқувваттар, аз қабили нухбагони маҳаллӣ, ҳукуматҳо ё корпоратсияҳои трансмиллӣ, инчунин метавонад ба вазъи ғизоӣ таъсири ҷиддӣ расонад. Роббинс намунаҳоро дар Мексика муфассал баён мекунад, ки деҳқонон дар натиҷаи муттаҳидшавии [[Агробизнес]] дар доираи Шартномаи тиҷорати озоди Амрикои Шимолӣ (NAFTA) бо азхудкунии замин рӯ ба рӯ мешаванд; дар бисёр ҳолатҳо, ин истеҳсолкунандагони ҳаётӣ маҷбуранд ё ба шаҳрҳо муҳоҷират кунанд ё ба таври тасодуфӣ ҳамчун коргарони кишоварзӣ кор кунанд. Азбаски дар ин шароит аксари ғизо, агар на ҳамаи он, бояд харида шавад, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоии ин иловаҳои нав ба сафи қувваи кории каммаҳорати камбағал аксар вақт коҳиш меёбад. Ангезаи дигари маъмул барои азхудкунии замин "рушди иқтисодӣ"-и ғайрикишоварзӣ, аксар вақт дар шакли сайёҳӣ (туризм) мебошад. Дар як мисол, Доналд МакЛеод маҳдуд кардани фаъолиятҳои ҳаётӣ, асосан моҳидорӣ ва киштукорро дар минтақаҳои [[Ҷазираҳои Канар]] дар баробари фишорҳои манфиатҳои сайёҳӣ, ки мехоҳанд зебоии "беолоиш"-и маконҳои барои олмониҳо ва дигар сайёҳон аз кишварҳои ИА хизматрасонро монополия кунанд, тасвир мекунад. Аҷиб ин аст, ки мардуми маҳаллӣ аз афзоиши сайёҳӣ манфиати пулии нисбатан кам мебинанд, зеро бисёр сафарҳо аз ҷониби ширкатҳои сайёҳии олмонӣ ба нақша гирифта шудаанд ва пеш аз расидани сайёҳон ба макони истироҳат пардохт карда мешаванд. Leatherman ва Goodman ва Daltabuit ба маҳдуд кардани заминҳои мавҷуда барои истеҳсоли суннатии боғдории "милпа" дар ҷамоаҳои иёлати Кинтана Роои Мексика дар баробари афзоиши талабот ба замин барои осоишгоҳҳо аз ҷониби манфиатҳои сайёҳӣ, таҳти сарпарастии ҳукумати миллии Мексика ишора мекунанд. Як сенарияи азхудкунии замин бо таърихи тӯлонӣ ин киштукори пулии содиротӣ (cash cropping) мебошад, ки дар он зироатҳои барои даромад аз содирот парваришёбанда нисбат ба зироатҳои барои истеъмоли маҳаллӣ парваришёбанда афзалият дода мешаванд. === Киштукори пулии содиротӣ (Cash cropping) === Дар асари ''[[Sweetness and Power]]'', ки аз ҷониби [[Sidney Mintz|Сидни Минтс]] дар соли 1985 навишта шудааст, намунаҳои кишти якказироатӣ (монокультура) ё шинондани майдонҳои азим бо як зироати пулӣ дар чандин ҷазираҳои Кариб, аз ҷумла Куба, муфассал баён шудаанд. Ӯ изҳор медорад, ки Куба аз як макони аз ҷиҳати иқтисодӣ гуногун бо бисёр истеҳсолкунандагони хурди ҳаётӣ ба як низоми плантатсияи якказироатӣ табдил ёфт, ки ба даромад аз зироати шакар ва воридоти зиёди ғизо дар асрҳои охири давраи мустамликадории Испания вобаста буд. Ӯ Кубаро ҳамчун намунаи афзоиши камбизоатӣ ва норасоии ғизо дар баробари афзоиши тамаркузи замин ва дигар захираҳо дар дасти афроди камшумор тасвир мекунад. Gross ва Underwood намунаи миёнаҳои асри бистумро дар бораи пайдоиши истеҳсоли сизал дар [[Шимолу шарқи Бразилия]] нишон медиҳанд. Ин муаллифон давраи бади ваъдаҳои иҷронашудаи истеҳсоли [[Sisal|сизал]]-ро барои хоҷагиҳои хурд муфассал баён мекунанд; азбаски соҳибони мошинҳои коркарди сизал хоҷагиҳои хурдро сазовори вақти худ намедонистанд, соҳибони хурд наметавонистанд сизали худро коркард кунанд ва фурӯшанд ва аксар вақт маҷбур мешуданд, ки ҳамчун коргар дар хоҷагиҳои калон кор кунанд. Сизал ҳамчун зироати махсусан зараровар зикр мешавад, зеро пас аз ворид шудан нест кардани он душвор аст ва истеҳсоли минбаъдаи ҳаётиро амалан ғайриимкон месозад. Ин мақола як вазъияти маъмулии хонаводаҳоро баррасӣ мекунад, ки дар тақсимоти ғизо ба мардони коргар афзалият дода, кӯдакони рӯ ба рушдро дар баробари норасоии ғизо, махсусан камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо ва ҳамаи мушкилоти марбути он қарор медиҳанд. Эдгар баррасӣ мекунад, ки чӣ гуна шинондани истисноии пахта дар ҷанубу шарқи Иёлоти Муттаҳида дар охири асри нуздаҳ ва аввали асри бистум боиси таназзули ҷиддии замин гашта, ба азхудкунии зиёди замин аз деҳқонони хурд оварда расонд ва дар заминаи норасоии густурдаи ғизо ба вуқӯъ пайваст. Махсусан дар версияи мураккаб ва босуръати ҷаҳонишавии имрӯза, киштукори пулии содиротӣ бо делокализатсияи парҳезҳо ва молсозии ғизо зич алоқаманд аст ва барои амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ паёмадҳои амиқ, ҳарчанд гуногун дорад '''Делокализатсия ва молсозии ғизо''' Дар мақолаи "Diet and Delocalization: Dietary Challenges since 1750", Пелто ва Пелто рушди таърихии ҳамзамони капитализми ҷаҳонӣ ва делокализатсияи парҳезиро пайгирӣ мекунанд — раванде, ки дар он қисми афзояндаи парҳези хонавода ё ҷамоа аз масофаҳои торафт дуртар аз худи он ҷамоа ворид мешавад. Олимони соҳаи ғизо ба таври возеҳ қайд мекунанд, ки делокализатсия ҳатман боиси афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва норасоии ғизо намегардад, балки дастрасӣ ба парҳези мувофиқ торафт бештар аз назорати маҳаллӣ берун шуда, ба дастрасӣ ба пули нақд ё дигар захираҳои қиматбаҳои ғайриғизоӣ вобаста мешавад. Лезерман ва Гудман натиҷаи ҷолиби таҳқиқоти худро дар Кинтана Роо баррасӣ мекунанд, ки дар он ҳам гурӯҳҳои дорои амнияти озуқавории беҳтарин ва ҳам гурӯҳҳои дорои бадтарин вазъи ғизоӣ дар соҳаҳои хидматрасонии марбут ба сайёҳӣ кор мекарданд, дар ҳоле ки гурӯҳи миёна ҷамоаи боғдории "милпа" буд. Онҳо байни шахсони дорои шуғли устувор ва даромад, ки мунтазам ба намудҳои гуногуни ғизо дастрасӣ доранд ва онҳое, ки шуғли тасодуфӣ дошта, барои таъмини калорияи кофии хонавода мубориза мебаранд ва гуногунии парҳезии паст доранд, тафовут мегузоранд. Хулосаи асосии ин мисолҳо на дар он аст, ки делокализатсия комилан манфӣ мебошад, балки он майл дорад нобаробарии амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро дар дохили гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва байни онҳо афзоиш диҳад, ки дар натиҷа баъзе бахшҳо аз таназзули шадиди ҳарду ранҷ мебаранд. Бо делокализатсия молсозии (коммодификатсияи) ғизо зич вобаста аст, ки он баррасии ғизоро пеш аз ҳама ҳамчун моли бозорӣ дар назар дорад, на авлавият додан ба истифодаҳои дигар, аз қабили зиндамонӣ, ҳуқуқи инсон ё муносибатҳои иҷтимоӣ. Дюи таъсири зараровари молсозии ғизоро барои ҷамоаҳои деҳоти Амрикои Марказӣ, аз ҷумла коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро тасвир мекунад. Бисёре аз адабиёти марбут ба сайёҳӣ афзоиши назарраси молсозии ғизоро пас аз ворид шудани сайёҳӣ ҳамчун шакли рушди иқтисодии бозорӣ нишон медиҳанд. Дюи ва Роббинс инчунин қайд мекунанд, ки вақте ғизо пеш аз ҳама ҳамчун мол аз ҷониби доираҳои пурқувват дида мешавад, ин идеология на танҳо делокализатсияро зиёд мекунад, балки боиси таназзул ва азхудкунии замин низ мегардад, зеро соҳибони нухбаи замин ё корпоратсияҳои трансмиллӣ дар раванди кишти якказироатӣ дар масоҳати васеъ бо мақсади ба даст овардани фоидаи максималӣ аз фурӯши хориҷӣ, халалдоршавии азими иҷтимоӣ ва экологӣ эҷод мекунанд. Дар воқеъ, делокализатсия ва молсозӣ дорои иқтидори назаррас барои коҳиш додани амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар ҷамоаҳои камбағали бисёр минтақаҳои ҷаҳон мебошанд. '''Саломатии парҳезӣ''' Дар робита ба амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезӣ, ки мувофиқан ҳамчун дастрасии боэътимод ба калорияи кофӣ ва дастрасӣ ба намудҳои гуногуни макро ва микронутриентҳо барои нигоҳ доштани мувозинати ғизоӣ таъриф мешаванд, молсозии ғизо дар коҳиш додани назорати аҳолии маҳаллӣ бар истеҳсоли маҳсулоти ҳаётии худашон нақши калидӣ мебозад. Делокализатсияи низомҳои озуқаворӣ, ки Пелто ва Пелто{{sfn|Pelto|Pelto|2000}} онро ҳамчун берун овардани истеҳсоли ғизо аз заминаи истеъмоли маҳаллӣ ва пайваст кардани он ба низомҳои бозории ҷуғрофӣ васеътар таъриф мекунанд, метавонад боиси халалдоршавии шадиди фарҳангӣ ва ғизоӣ гардад. Ба ҳамин монанд, молсозии низомҳои озуқаворӣ, ки ҳамчун тағйири парадигма аз истеъмоли ҳаётӣ ё аҳамияти иҷтимоӣ ба сӯи муносибат ба ғизо ҳамчун моли бозорӣ таъриф мешавад,{{sfn|Dewey|1989}} метавонад ба саломатии парҳезӣ ва инчунин ҳувияти коллективӣ таъсир расонад. Молсозӣ майл дорад амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезиро аз шабакаҳои мутақобилаи хешутаборӣ ё дигар шабакаҳои тақсимоти ресипрокалӣ ба сӯи масъалаи рақобати озод дар бозор равона кунад; дар воқеъ, молсозӣ аксар вақт бо харобшавии низомҳои "имтиёзҳои озуқаворӣ" (food entitlements) алоқаманд аст, ки ҳамчун меъёрҳои фарҳангӣ ё иҷтимоӣ барои таъмини дастрасӣ ба ғизо барои ҳамаи аъзоёни як гурӯҳи иҷтимоӣ таъриф мешаванд.{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}}{{sfn|Messer|Cohen|D’Costa|1998}} Таъсири зараровари норасоии сабук ва мӯътадили ғизо (MMM) на танҳо ба нокифоягии калория (ки аксар вақт бо ноамнии озуқаворӣ алоқаманд аст), балки ба гуногунии пасти парҳезӣ, махсусан маҳдудияти дастрасӣ ба сафедаҳо, карбогидратҳои мураккаб, руҳ (синк), оҳан ва дигар микронутриентҳо дахл дорад.{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}}{{sfn|Crooks|1998|pp=339-355}} Роҳҳои таъсири мутақобилаи камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо бо дигар паёмадҳои саломатӣ [[Матнҳои зиёд|хеле зиёданд]]. Намоёнтарин зуҳуроти MMM ин қадпастӣ (stunting) мебошад, ки ҳамчун қад ва/ё вазни камтар аз меъёри стандартӣ барои як гурӯҳи синну соли мушаххас таъриф мешавад. Бо вуҷуди ин, қадпастӣ на танҳо фарқияти оддӣ дар қад ва вазн аст, балки бо доираи васеи таъсирот ба саломатӣ алоқамандӣ дорад.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=237-51}} Сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ, ки бо қадпастӣ зич вобаста аст, бо вазъи ғизоӣ робитаи мустақим дорад ва ба рушди кӯдак таъсир мерасонад. Кӯдакони гирифтори камғизоии музмин нисбат ба гурӯҳҳои дорои ғизои иловагӣ ё онҳое, ки ғизои мувофиқ мегиранд, фаъолияти ҷисмонии камтар нишон медиҳанд.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=249-251}}{{sfn|Allen|1984|pp=172-73}} Шояд муҳимтарин паҳлӯҳои рушди инсон, ки бо сатҳи ғизо алоқаманданд, рафтор ва маърифат (когнитивӣ) мебошанд; рушд дар ин ду соҳа метавонад ба имкониятҳои зиндагии афрод ва аҳолӣ таъсири амиқ расонад. Дар муқоисаи гурӯҳи кӯдакони ҷануби Мексика, ки гирифтори MMM буданд, бо гурӯҳи ҳамон минтақа, ки иловаҳои ғизоӣ мегирифтанд, Чавез ва ҳамкоронаш{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000}} робитаи байни MMM ва нишондиҳандаҳои пасти мактабиро нишон доданд; кӯдакони бе иловаҳои ғизоӣ иштироки камтар, дараҷаи баланди парешонии диққат дар дарс, хоб рафтан дар синф ва натиҷаҳои паст дар тестҳои стандартиро нишон доданд. Илова бар ин, кӯдакони камғизо дар тестҳои [[Зарибӣ ҳуш|зариби ҳуш]] (I.Q.) нисбат ба ҳамсолони худ, ки ғизои хуб мегирифтанд, холҳои камтар ба даст оварданд.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=248-249}} Аз ҳамаи ҷанбаҳои мавҷудияти инсон, [[Афзоиш|тавлиди ҷинсӣ]] метавонад муфассалтарин робитаро бо камғизоӣ дошта бошад. Дар байни аҳолии гирифтори MMM, давраи ҳайз (менархе) дертар (15,5 сол) нисбат ба аҳолии дорои ғизои мувофиқ оғоз мешавад; [[Менопауза|яائсгии]] барвақти миёна (40,5 сол) давраи репродуктивиро барои занон дар минтақаи таҳқиқоти Чавез ва ҳамкоронаш нисбатан кӯтоҳ мекунад.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=236, 239}} Аз сабаби давраҳои тӯлонии аменореяи пас аз таваллуд, фосилаи байни таваллудҳо ба ҷои 19 моҳ ба ҳисоби миёна 27 моҳро ташкил медод.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=236, 239}} Ҳарчанд фосилаи тӯлонии байни таваллудҳо метавонад ба назорати афзоиши аҳолӣ кӯмак кунад, далелҳои пешниҳодкардаи Чавез ва ҳамкоронаш{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000}} маҳдуд шудани интихоби репродуктивӣ ва мутобиқшавиро аз сабаби камғизоӣ нишон медиҳанд. Ин таҳқиқот инчунин MMM-и модаронро бо маргу мири баланди навзодон ва кӯдакони хурдсол алоқаманд кард.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|p=236}} Дигар таъсири MMM, ки барои имкониятҳои зиндагӣ муҳим аст, қобилияти корӣ мебошад; MMM як шакли даврии коҳиши қобилияти корӣ ва мукофотҳои онро нишон дода, мушкилотро боз ҳам шадидтар мекунад. Аллен{{sfn|Allen|1984}} робитаи байни коҳиши нишондиҳандаҳои VO2 max дар байни аҳолии MMM ва коҳиши қувваи мушакҳо ва тобовариро дар иҷрои корҳои вазнини ҷисмонӣ дарёфт кард. Ҳарчанд ангезаи шахсӣ метавонад ба иҷрои кори фардӣ таъсири мусбати қавӣ дошта бошад, рушди беҳтари мушакҳо, ки бо таърихи ғизои мувофиқ алоқаманд аст, қобилияти умумии кориро новобаста аз кӯшиш зиёд мекунад. Дар байни найшакарбурони [[Ямайка]], онҳое, ки ҷуссаи муътадил доштанд, нисбат ба онҳое, ки қадпаст буданд, найшакари бештар мебуриданд. Як тафовути фарҳангӣ дар ин тамоюл дар байни коргарони MMM-и [[Гватемала]] мушоҳида шуд, ки кӯшиши кории баробар ба ҳамкорони хубғизои худро ба харҷ медоданд, аммо майл доштанд, ки вақти холии худро ба ҷои фаъолиятҳои фароғатӣ ё иҷтимоӣ, ба истироҳат сарф кунанд.{{sfn|Allen| 1984|p=173}} Дар иқтисодҳои музднок, ки коргарон мутаносибан ба маҳсулнокии худ музд мегиранд, коҳиши қобилияти корӣ метавонад ба коҳиши амнияти озуқаворӣ ва афзоиши хатари MMM табдил ёбад. Илова бар ин, камғизоӣ ва [[Бемориҳои сироятӣ|бемориҳои сироятӣ]] робитаи синергетикӣ доранд, ки метавонад боиси бадшавии пай дар пайи саломатӣ гардад. Тибқи гуфтаи Аллен,{{sfn|Allen|1984}} сатҳи пайдоиши бемориҳои сироятӣ байни аҳолии MMM ва аҳолии дорои ғизои мувофиқ ба таври назаррас фарқ намекунад, аммо давомнокӣ ва шиддати давраҳои беморӣ барои аҳолии MMM бештар аст.{{sfn|Allen|1984}} Сабаби асосии ин тафовут дар он аст, ки бемории сироятӣ аксар вақт боиси бад шудани истеъмоли ғизо ва ҷабби моддаҳои ғизоӣ мегардад. Одамони бемор на танҳо кам хӯрок мехӯранд, балки он чизе, ки мехӯранд, аз сабаби дилбеҳузурӣ ва исҳол аксар вақт манфиати ҳадди ақал дорад.{{sfn|Allen|1984|p=169}} Дар канори MMM аз ҳисоби камғизоӣ ё норасоии микронутриентҳо, зиёдғизоӣ (over-nutrition), ки ҳамчун истеъмоли аз ҳад зиёди калория нисбат ба ҳаҷми бадан ва сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ таъриф мешавад,{{sfn|Crooks|2000}} инчунин ба як мушкили торафт муҳим барои аксари нуқоти ҷаҳон табдил меёбад. [[Зиёдғизоӣ]] бо фарбеҳӣ алоқаманд карда шудааст, ки онро USDA{{sfn|USDA|2005}} ва МакЮэн ва Симан{{sfn|McEwen|Seeman|1999}} бо афзоиши хатари [[Диабети қанд|диабети навъи II]], [[Бемориҳои дилу раг]] ва сактаи мағзӣ алоқаманд медонанд. Зиёдғизоӣ инчунин аксар вақт бо ҳамзамонии кифоятии калория (ё зиёдатии он) ва норасоии микронутриентҳо алоқаманд аст, ки ин ҳолат бештар дар ҷойҳое дида мешавад, ки ғизоҳои коркардшуда (дорои калорияи баланд, вале моддаҳои ғизоии кам) дар парҳез бартарӣ пайдо мекунанд.{{sfn|Crooks|2000}}{{sfn|USDA|2005}}{{sfn|Evans|1986}} Лезерман ва Гудман{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}} ва Гест ва Ҷонс{{sfn|Guest|Jones|2005}} ҳамоҳангии афзояндаи қадпастӣ ва дигар нишонаҳои MMM-ро бо фарбеҳӣ дар кишварҳои рӯ ба рушд, баъзан дар дохили як ҷамоа, баррасӣ мекунанд. Ин тамоюлро метавон бо тағйирёбии иқтисод ва рафтори ғизоӣ дар қисми зиёди ҷаҳон таҳти ҷаҳонишавии иқтисодии муосир вобаста кард. Инчунин таҳқиқоти гузаронидаи Батен ва Блум тағйиротро дар таъсири парҳези мушаххаси аҳолӣ байни солҳои 1870 ва 1989 нишон доданд. Бозёфти муҳими таҳқиқот ин буд, ки таъсири сафеда ба қади афрод дар нимаи дуюми давраи мушоҳида (яъне солҳои 1950-1989) аҳамияти камтар пайдо кард. Гузашта аз ин, манбаъҳои асосии сафеда низ тағйир ёфтанд. Ин ба рушди технологияҳо ва тиҷорати ҷаҳонӣ вобаста буд, ки ба ҳамин тартиб норасоии ғизоро коҳиш доданд.<ref>{{cite journal |last1=Baten |first1=Jörg |last2=Blum |first2=Matthias |title=Why are you tall while others are short? Agricultural production and other proximate determinants of global heights |journal=European Review of Economic History |date=1 May 2014 |volume=18 |issue=2 |pages=144–165 |doi=10.1093/ereh/heu003 |url=[https://qub.elsevierpure.com/en/publications/01600055-feb3-4596-9c69-4e66853c2033](https://qub.elsevierpure.com/en/publications/01600055-feb3-4596-9c69-4e66853c2033) }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Нигаред инчунин == * [[Geography of food|Ҷуғрофияи ғизо]] * [[Food sovereignty|Ихтиёри озуқаворӣ]] == Ёддоштҳо == {{Reflist|colwidth=20em}} == Манобеъ == *{{cite journal |last= Allen |first= Lindsay H. |year= 1984 |title= Functional Indications of Nutritional Status of the Whole Individual or the Community |journal= Clinical Nutrition |volume= 3 |pages= 169–174 | issue=5}} *{{cite book |last= Aminian |first= Nathalie |author2=K.C. Fung |author3=Francis Ng |year= 2008 |title= Integration of Markets versus Integration of Agreements |publisher= World Bank Policy Research Working Paper 4546}} *{{cite book |last1= Arbache |first1= Jorge |first2=Delfin S.|last2=Go |first3=John|last3=Page |year= 2008 |title= Is Africa's Economy at a Turning Point? |publisher = World Bank Policy Research Working Paper 4519}} *{{cite book |last1= Armelagos |first1= George J. |first2=Alan H.|last2=Goodman |year= 1998 |chapter= Race, Racism, and Anthropology|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |editor-last= Appadurai |editor-first= Arjun |year= 1986 |chapter= Introduction: Commodities and the Politics of Value|title=The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective |url= https://archive.org/details/sociallifeofthin0000unse |location= Cambridge |publisher= Cambridge University Press}} *{{cite book |editor1-last= Blaikie |editor1-first= Piers|editor2-last=Harold|editor2-first=Brookfield|year= 1987 |chapter= Approaches to the Study of Land Degradation|title=Land Degradation and Society |url= https://archive.org/details/landdegradations0000blai |location= London |publisher= Methuen}} *{{cite book |last= Chagnon |first= Napoleon |year= 1997 |title= Yanamamo |location= Fort Worth, Texas |publisher= Harcourt Brace College Publishers}} *{{cite book |last1= Chavez |first1= Adolfo |first2=Celia|last2=Martinez |first3=Beatriz|last3=Soberanes |year= 2000 |chapter= The Effects of Malnutrition on Human Development: a 24-year Study of Well –Nourished and Malnourished Children Living in a Poor Mexican Village|title= Nutritional Anthropology: Biocultural Perspectives on Food and Nutrition|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Darna L.|editor2-last=DuFour|editor3-first=Gretel H.|editor3-last=Pelto|location= Mountain View, California |publisher= Mayfield Publishing Company}} *{{cite book |last= Crooks |first= Deborah |year= 1998 |chapter= Poverty and Nutrition in Eastern Kentucky: The Political Economy of Childhood Growth|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite journal |year=2000 |title= Food Consumption, Activity, and Overweight Among Elementary School Children in an Appalachian Kentucky Community |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2000-06_112_2/page/159 |journal= American Journal of Physical Anthropology |pmid=10813699 |volume= 112 |issue=2 |pages= 159–170 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(2000)112:2<159::AID-AJPA3>3.0.CO;2-G |last=Crooks|first=Deborah L.}} *{{cite book |last1=Daltabuit |first1= Magli |first2=Thomas L.|last2=Leatherman |year= 1998 |chapter= The Biocultural Impact of Tourism on Mayan Communities|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |last= Daltabuit |first= Magli |year= 2000 |title= Tourism, Health Social Change Among the Maya of Quintana Roo: Preliminary Report. |publisher= Unpublished Manuscript}} *{{cite book |last= David |first= Antonio C. |year= 2007 |title= Controls on Capital Inflows and External Shocks. |publisher= World Bank Policy Research Working Paper 4176}} *{{cite journal|doi= 10.1016/0277-9536(89)90097-X|last= Dewey |first= Kathryn G. |year= 1989 |title= Nutrition and the Commoditization of Food Systems in Latin America and the Caribbean |url= https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1989_28_5/page/415|journal= Social Science and Medicine |volume= 28 |pages= 415–424 | issue=5|pmid= 2648596}} *{{cite journal |last= Evans |first= David K.|year= 1986 |title= Roatán Island: a Quarter Century of Demographic and Nutritional Change |journal= Collegiate Anthropology |volume= 10 |pages= 81–89 | issue=1}} *{{cite book |last= Edgar |first= Walter |year= 1998 |title= South Carolina: a History |url= https://archive.org/details/southcarolinahis0000edga |location= Columbia, South Carolina |publisher= University of South Carolina Press}} *{{cite book |last= Farmer |first= Paul |year= 1992 |title= AIDS and Accusation: Haiti and the Geography of Blame |url= [https://archive.org/details/aidsaccusationha00farm](https://archive.org/details/aidsaccusationha00farm) |url-access= registration |location = Berkeley |publisher= University of California Press}} *{{cite book |last= Farmer |first= Paul |year= 1999 |title= Infections and Inequalities: the Modern Plagues |url= https://archive.org/details/infectionsinequa0000unse |location= Berkeley |publisher= University of California Press}} *{{cite web |last= Fore |first= Henrietta H. |year= 2008 |title= Remarks by Henrietta H. Fore. Electronic Document |url= [http://www.usaid.gov/about_usaid/](http://www.usaid.gov/about_usaid/) |archive-url= [https://web.archive.org/web/20030801082641/http://www.usaid.gov/about_usaid/](https://web.archive.org/web/20030801082641/http://www.usaid.gov/about_usaid/) |url-status= dead |archive-date= August 1, 2003 |access-date= 2008-04-27 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |last= Fort |first= Meredith |editor-first=Mary Ann|editor-last=Mercer |editor2-first=Oscar|editor2-last=Gish |year= 2004 |title= Sickness and Wealth: the Corporate Assault on Global Health |url= [https://archive.org/details/sicknesswealthco0000fort](https://archive.org/details/sicknesswealthco0000fort) |url-access= registration |location= Cambridge, Massachusetts |publisher= South End Press}} *{{cite book |last= Friedman |first=Thomas L. |year= 2005|title= The World is Flat: a Brief History of the Twenty First Century |url= [https://archive.org/details/worldisflatbri00frie](https://archive.org/details/worldisflatbri00frie) |url-access= registration |location= New York |publisher=Farrar, Straus, and Giroux |isbn=9780374292881 }} *{{cite book |last= Godelier |first= Maurice |year= 1998 |title= The Enigma of the Gift in Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology |location= Chicago |publisher= University of Chicago Press}} *{{cite book |last= Goodman |first= Alan H. |author2=Ann Arbor |title= The Biological Consequences of Inequality in Antiquity |location= Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |last= Arbor |first= Ann |editor-last=Goodman|editor-first=Alan H. |editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman |year= 1998 |title= Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology |url= https://archive.org/details/buildingnewbiocu0000unse |location= Michigan |publisher= University of Michigan Press | isbn = 978-0-472-06606-3}} *{{cite book|last=Greenspan|first=Alan|year=2007|title=The Age of Turbulence: Adventures in a New World|url=https://archive.org/details/ageofturbulencea0000gree|location=New York|publisher=Penguin Press}} *{{cite journal|last1=Gross|first1=Daniel G.|first2=Barbara A.|last2=Underwood|year=1971|title=Technological Change and Caloric Cost: Sisal Agriculture in Northeastern Brazil|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1971-06_73_3/page/725|journal=American Anthropologist|volume=73|number=3|pages=725–40|doi=10.1525/aa.1971.73.3.02a00130|doi-access=free}} *{{cite book|last1=Guest|first1=Greg|first2=Eric C.|last2=Jones|year=2005|chapter=Globalization, Health and the Environment: an Introduction.|title=Globalization, Health, and the Environment|editor-first=G.|editor-last=Guest|location=Lanham|publisher=Altamira Press}} *{{cite journal|last1=Himmelgreen|first1=David A.|first2=Nancy Romero |last2= Daza|first3=Maribel|last3=Vega|first4=Humberto Brenes|last4=Cambronero|first5=Edgar|last5=Amador|year=2006|title="The Tourist Season Goes Down but not the Prices.": Tourism and Food Insecurity in Rural Costa Rica|journal=Ecology of Food and Nutrition|volume=45|issue=4|pages=295–321|doi=10.1080/03670240600848753|bibcode=2006EcoFN..45..295H |s2cid=72252137}} *{{cite web|author=International Monetary Fund|year=2008|title=About the IMF|url=[http://www.imf.org/external/about.htm](http://www.imf.org/external/about.htm)|access-date=April 8, 2008}} *{{cite journal | last1 = Leatherman | first1 = Thomas L. | last2 = Goodman | first2 = Alan | year = 2005 | title = Coca-colonization of Diets in the Yucatán | url = https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2005-08_61_4/page/833 | journal = Social Science and Medicine | volume = 61 | issue = 4| pages = 833–46 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.08.047 | pmid = 15950095 }} *{{cite journal | last1 = MacLeod | first1 = Donald V. L. | year = 1999 | title = Tourism and Globalization of a Canary Island | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_1999-09_5_3/page/443 | journal = The Journal of the Royal Anthropological Institute | volume = 5 | issue = 3| pages = 443–56 | doi = 10.2307/2661277 | jstor = 2661277 }} *{{cite book|last=MacLeod|first=Donald V. L.|year=2004|title=Tourism, Globalization and Cultural Change: an Island Community Perspective|url=https://archive.org/details/tourismglobalisa0000macl|location=Toronto|publisher=Channel View Publications}} *{{cite book|last=Malinowski|first=Bronislaw|year=1961|title=Argonauts of the Western Pacific|location=Long Grove, Illinois|publisher=Waveland Press, Inc.}} *{{cite book|last=Mauss|first=Marcel|date=1990|orig-date=1950|title=The Gift: the Form and Reason for Exchange in Archaic Societies|url=https://archive.org/details/giftformreasonfo0000marc|location=New York|publisher=Norton}} *{{cite web|last1=McEwen|first1=Bruce|first2=Teresa|last2=Seeman|year=1999|title=Allostatic Load (Summary)|publisher=John D. and Catherine T. MacArthur Research Network on Socioeconomic Status and Health|url=[http://www.macses.usf.edu/Research/Allostatic/notebook/allostatic.html](http://www.macses.usf.edu/Research/Allostatic/notebook/allostatic.html)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last1=Messer|first1=Ellen|first2=Marc J.|last2=Cohen|first3=Jashinta|last3=D’Costa|year=1998|title=Food from Peace: Breaking the Links Between Conflict and Hunger In Food, Agriculture, and the Environment. Discussion Paper 24.|location=Washington|publisher=IFPRI}} *{{cite book|last=Mintz|first=Sidney|year=1985|title=Sweetness and Power: the Place of Sugar in Modern History|url=https://archive.org/details/sweetnesspowerpl0000mint_l4p2|location=New York|publisher=Penguin}} *{{cite book|last=Miller|first=Barbara D.|year=2005|title=Cultural Anthropology|edition=3rd|location=Boston|publisher=Pearson Education, Inc.}} *{{cite book|last=Park|first=Michael A.|year=2006|title=Introduction Anthropology: an Integrated Approach|edition=3rd|location=Boston|publisher=Pearson Education, Inc.}} *{{cite book|last=Polanyi|first=Karl|year=1957|chapter=The Economy as Instituted Process|title=Trade and Market in the Early Empires|url=https://archive.org/details/trademarketinear0000unse_v0e8|editor1-first=Karl|editor1-last=Polanyi|editor2-first=Conrad|editor2-last=Arensberg|editor3-first=Harry|editor3-last=Pearson|location=New York|publisher=Free Press}} *{{cite journal|last1=Pelto|first1=Gretel H.|first2=Pertti J.|last2=Pelto|year=1989|title=Small but Healthy? An Anthropological Perspective|url=https://archive.org/details/sim_human-organization_spring-1989_48_1/page/11|journal=Human Organization|volume=48|number=1|pages=11–15|doi=10.17730/humo.48.1.eu7v81qn71w172tu}} *{{cite book|last1=Pelto|first1=Gretel H.|first2=Pertti J.|last2=Pelto|year=2000|chapter=Diet and Delocalization: Dietary Changes Since 1750|title=Nutritional Anthropology: Biocultural Perspectives on Food and Nutrition|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Darna L.|editor2-last=Dufour|editor3-first=Gretel H.|editor3-last=Pelto|location=Mountain View, California|publisher=Mayfield Publishing Company}} *{{cite book|last=Robbins|first=Richard H.|year=2005|title=Global Problems and the Culture of Capitalism|url=https://archive.org/details/globalproblemscu0000robb_3ed|edition=3rd|location=Boston|publisher=Allyn and Bacon}} *{{cite book|last=Sahalins|first=Marshall|year=1972|title=Stone Age Economics|location=Chicago|publisher=Aldine}} *{{cite book|last=Saitta|first=Dean J.|year=1998|chapter=Linking Political Economy and Human Biology: Lessons from North American Archaeology|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=University of Michigan Press}} *{{cite journal | last1 = Seckler | first1 = David | year = 1980 | title = "Malnutrition": an Intellectual Odyssey | journal = Western Journal of Agricultural Economics | volume = 5 | issue = 2| pages = 219–227 }} *{{cite book|last=Sen|first=Amartya K.|year=2001|title=Development as Freedom|url=https://archive.org/details/developmentasfre00sena|location=Oxford|publisher=Oxford University Press}} *{{cite book|last=Smith|first=Carol|year=1993|chapter=Local History in Global Context: Social and Economic Transitions in Western Guatemala|title=Constructing Culture and Power in Latin America|editor-first=Daniel H.|editor-last=Levine|location=Ann Arbor|publisher=University of Michigan Press}} *{{cite book|last=Stonich|first=Susan|year=1991|chapter=The Political Economy of Environmental Destruction: Food Security in Southern Honduras|title=Harvest of Want: Hunger and Food Security in Central America and Mexico|editor1-first=Scott|editor1-last=Whiteford|editor2-first=Anne E.|editor2-last=Ferguson|location=Boulder, Colorado|publisher=Westview Press}} *{{cite journal |doi= 10.1016/S0160-7383(97)00037-6 |year= 1998 |last1= Stonich |first1= S. |title= Political Ecology of Tourism |url= https://archive.org/details/sim_annals-of-tourism-research_1998-01_25_1/page/25 |journal= Annals of Tourism Research |volume =25 |pages= 25–54 | issue=1}} *{{cite book |last= Tierney |first= Patrick |year= 2000 |title= Darkness in El Dorado |url= [https://archive.org/details/darknessineldora00tier](https://archive.org/details/darknessineldora00tier) |url-access= registration |location= New York |publisher= Norton|isbn= 9780393049220 }} *{{cite web |publisher= U.S. Department of Health and Human Services & U.S. Department of Agriculture |year= 2005 |title= Dietary Guidelines for Americans 2005. |url= [http://www.healthierus.gov/dietaryguidelines/index.html](http://www.healthierus.gov/dietaryguidelines/index.html) |access-date= 2005-09-16 |ref= {{sfnref|USDA|2005}} }}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |last= Wallerstein |first= Immanuel |year= 1974 |title= The Modern World System |url= [https://archive.org/details/modernworldsyste00wall](https://archive.org/details/modernworldsyste00wall) |url-access= registration |location= New York |publisher= Academic Press|isbn= 9780127859194 }} *{{cite book |last= Weller |first= Christian E. |author2=Robert E. Scott |author3=Adam S. Hersh |year= 2004 |title= The Unremarkable Record of Liberalized Trade. In Talking Points on Global Issues: a Reader|editor-first=Richard H.|editor-last=Robbins|location= Boston |publisher= Pearson Education, Inc}} *{{cite book |last= Whiteford |first= Linda |editor=Scott Whiteford |year= 2005 |title= Globalization, Water, and Health: Resource Management in Times of Scarcity |location= Oxford |publisher= James Currey Publisher/School of American Research Press}} *{{cite book |last= Wiener |first= Annette B. |year= 1992 |title= Inalienable Possessions: the Paradox of Keeping While Giving |location= Berkeley, California |publisher= University of California Press}} *{{cite book |last= Wolf |first= Eric R.|year= 1982 |title= Europe and the People Without History. |url= [https://archive.org/details/europepeoplewit008258](https://archive.org/details/europepeoplewit008258) |url-access= registration |location= Berkeley, California |publisher= University of California Press}} {{Population}} {{DEFAULTSORT:Антропологияи ғизоӣ}} [[Category:Кишоварзӣ дар ҷомеа]] [[Category:Ғизо]] [[Category:Антропологияи иқтисодӣ]] 4cu06a0mnp89boexbi78eygzjdyvxkw 0 327820 1491950 1453521 2026-11-03T03:02:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491950 wikitext text/x-wiki [[Акс:Sharing Business Model Compass (SBMC).jpg|Модели бизнес барои истеъмоли муштарак|мини]] '''Иқтисоди ҳамсуд''' ({{lang-en|sharing economy}}) — ин системаи иҷтимоию иқтисодие мебошад, ки дар доираи он истеъмолкунандагон дар эҷод, истеҳсол, тақсим, мубодила ва истеъмоли молҳо ва хидматҳо иштирок мекунанд. Чунин системаҳо метавонанд шаклҳои гуногун дошта бошанд ва аксар вақт технологияҳои иттилоотӣ ва интернетро, махсусан платформаҳои рақамиро, барои осон кардани тақсим, истифодаи муштарак ва истифодаи дубораи захираҳо ва иқтидорҳои зиёдатии молҳо ва хидматҳо истифода мебаранд<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/s/sharing-economy.asp|title=What Is the Sharing Economy?|website=Dotdash Meredith|date=2021-11-10}}</ref><ref name=":2">David, Matthew (2017). Sharing: post-scarcity beyond capitalism?. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society. 10 (2): 311—325.</ref><ref>{{cite journal|last1=Daglis|first1=Theodoros|title=Sharing Economy|journal=Encyclopedia|date=2022|volume=2|issue=3|pages=1322–1332|doi=10.3390/encyclopedia2030088|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Daglis|first1=Theodoros|title=Sharing Economy|journal=Encyclopedia|date=2022|volume=2|issue=3|pages=1322–1332|doi=10.3390/encyclopedia2030088|doi-access=free}}</ref>. Ин метавонад аз ҷониби ташкилотҳои ғайритиҷоратӣ (одатан аз рӯи принсипи китобхонаҳо, ки дар он ҷо молҳо ройгон ё бо пардохти ками аъзогӣ дода мешаванд) ё ташкилотҳои тиҷоратӣ, ки бо ҳадафи ба даст овардани фоида хидмат мерасонанд, ташкил карда шавад. == Сарчашмаҳо == Дарюш Емелняк ва Александра Пшегалинская ба мақолаи илмии Маркус Фелсон ва Ҷо Л. Спет «Структураи ҷомеа ва истеъмоли муштарак», ки соли 1978 нашр шудааст, ҳамчун манбаи истилоҳи «иқтисод ва истеъмоли муштарак» ишора мекунанд<ref name=":5">Felson, Marcus; Spaeth, Joe L. (1978). Community Structure and Collaborative Consumption: A Routine Activity Approach. American Behavioral Scientist.</ref>. Истилоҳи «иқтисоди муштараки истеъмолӣ» дар давраи Рецессияи бузург (буҳрони молии солҳои 2008) дар заминаи рушди технологияҳои иҷтимоӣ ва эҳсоси зарурати ҳалли мушкилоти марбут ба афзоиши аҳолии ҷаҳон ва камшавии захираҳо пайдо шуд. Эҳтимол, Лоуренс Лессиг аввалин касе буд, ки ин истилоҳро соли 2008 истифода бурд, ҳарчанд баъзеҳо чунин мешуморанд, ки пайдоиши он номаълум аст<ref name=":6">Stephany, Alex. The Business of Sharing: Making it in the New Sharing Economy. — Palgrave Macmillan, 2015.</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/homestay-is-the-origin-of-sharing-economy-249419131.html|title=Homestay is the origin of Sharing Economy|website=PR Newswire|date=2014-03-11}}</ref>. == Тавсиф == Аз қадим одамон неъматҳои мавҷударо бо ҳам тақсим мекарданд — хешовандон ва дӯстонро барои шабгузорӣ иҷозат медоданд, ба онҳо чизҳоеро, ки худашон истифода намебурданд, медоданд. Ба шарофати рушди Интернет, мубодилаи чизҳо ва хидматҳо дигар бо доираи танги муоширати як шахс маҳдуд намешавад. Миллионҳо одамон дар саросари ҷаҳон аз хидмати иҷораи манзили Airbnb, замимаи ҷустуҷӯи ҳамсафарони BlaBlaCar истифода мебаранд ва чизҳои нав ва истифодашударо тавассути сайтҳои эълонҳо мефурӯшанд. Сайтҳое мавҷуданд (масалан, Turo ва Getaround), ки ба одамон имкон медиҳанд, ки автомобилҳоро аз якдигар ба иҷора гиранд. Тибқи таҳқиқоти соли 2016, 19% аҳолии калонсоли ИМА ба иқтисоди муштарак ҳамчун корбар ё таъминкунандаи хидмат ҷалб шудаанд<ref name=":8">Экономика участия (sharing economy): проблемы и перспективы развития. 2022.</ref>. Дар доираи иқтисоди муштарак ҳам моделҳои тиҷоратӣ ва ҳам ғайритиҷоратӣ амал мекунанд. Ба моделҳои ғайритиҷоратӣ майдончаҳои мубодилаи маҳсулот, бонкҳои вақт ва ғайра дохил мешаванд. Инчунин моделҳои омехта мавҷуданд: масалан, платформаи Skillshare ба корбарон имкон медиҳад, ки ҳам аз барномаҳои таълимии ҷойгиршуда даромад гиранд ва ҳам донишҳои худро ройгон мубодила кунанд. == Таъсири иқтисодӣ == Таъсири иқтисоди дастрасӣ аз нуқтаи назари хароҷот, музди меҳнат ва шуғл душвор чен карда мешавад, аммо аён аст, ки он афзоиш меёбад<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2016/gig-economy-implications-of-the-growth-of-contingent-work-20160607.html|title=The Gig Economy: Implications of the Growth of Contingent Work|website=Federal Reserve}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тибқи баъзе ҳисобҳо, 30-40% қувваи кории ИМА худмашғул ё фрилансер мебошанд<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-28/gig-economy-hasn-t-taken-over|title=Gig Economy Hasn't Taken Over|website=Bloomberg News}}</ref>. Дар сатҳи транзаксияҳои инфиродӣ, нест кардани миёнарави тиҷоратӣ бо хароҷоти баланди иловагӣ (масалан, ширкати таксиронӣ) бо кӯмаки платформаи технологӣ бо хароҷоти камтар, ба коҳиш додани арзиши транзаксия барои мизоҷ мусоидат мекунад ва ҳамзамон ба таъминкунандагони иловагӣ имкон медиҳад, ки рақобат кунанд<ref name=":10" />. Истеъмолкунандагон метавонанд маблағи бештарро барои дигар молҳо ва хидматҳо сарф кунанд, ки талабот ва истеҳсолотро дар дигар қисмҳои иқтисодиёт ҳавасманд мекунад<ref name="Bloomfox1">{{cite web|url=http://www.bloombergview.com/articles/2015-08-26/gig-economy-hasn-t-taken-over-job-market-yet|title=Gig Economy Hasn't Taken Over|work=[[Bloomberg News]]|date=2015-08-28|access-date=2024-11-09|archive-date=2016-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321222647/http://www.bloombergview.com/articles/2015-08-26/gig-economy-hasn-t-taken-over-job-market-yet|url-status=live|accessdate=2026-01-16|archivedate=2016-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321222647/http://www.bloombergview.com/articles/2015-08-26/gig-economy-hasn-t-taken-over-job-market-yet}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gao.gov/assets/670/669766.pdf|title=GAO-Contingent Workforce: Size, Characteristics, Earnings, Benefits-April 2015|access-date=2024-11-09|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203181423/https://www.gao.gov/assets/670/669766.pdf|url-status=live}}</ref>. [[Акс:Infografik uber legal issues de v15 rgb 2015 07 13 final.jpg|Дар харита бо ранги сабз шаҳрҳое қайд шудаанд, ки Uber бе маҳдудият кор мекунад. Бо ранги гулобӣ — он ҷое ки Uber бо маҳдудият кор мекунад ё мушкилоти ҳуқуқӣ дорад. Бо ранги сурх — он ҷое ки Uber манъ шудааст.|мини]] == Мушкилот == Дар як қатор ҳолатҳо, моделҳои иқтисоди муштарак бо қонунгузории ҷорӣ мухолифат мекунанд. Масалан, дар баъзе шаҳрҳо ба иҷора додани манзил тавассути Airbnb ғайриқонунӣ аст ва соҳибон метавонанд ҷарима шаванд. Дар як қатор шаҳрҳо фаъолияти Uber манъ карда шудааст<ref>{{Cite web|url=https://komitetgi.ru/analytics/2931/|title=Эксперт КГИ Вячеслав Бахмин: Что такое sharing economy?|access-date=2022-05-02|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401231148/https://komitetgi.ru/analytics/2931/|url-status=live|accessdate=2026-01-16|archivedate=2022-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220401231148/https://komitetgi.ru/analytics/2931/}}</ref>. Инчунин, вақте ки одамон моликияти худро барои истифода ба шахси бегона медиҳанд, мушкилоти эътимод ба вуҷуд меояд. Ин мушкилот қисман тавассути баррасиҳои корбарон ва эҷоди системаҳои рейтингии ҷомеаҳо ҳал карда мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == [https://kgi.org/news/chto-takoe-sharing-economy/ Иқтисоди шеринг чист: таърихи истилоҳ]{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomika-sovmestnogo-potrebleniya-kak-novaya-forma-ekonomicheskih-otnosheniy Иқтисоди муштараки истеъмолӣ ҳамчун шакли нави муносибатҳои иқтисодӣ] {{Пайванди мурда|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иқтисодиёт]] [[Гурӯҳ:Иқтисоди муштарак]] [[Гурӯҳ:Интернет]] evmb1h9k34lsw1ae908ux9qoen4pium 0 329005 1491930 1469845 2026-11-03T00:32:58Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491930 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Дэвид Ҳилберт''' ( {{Lang-de|David Hilbert}} ( [[23 январ|23 январи]] [[соли 1862]] - [[14 феврал|14 феврали]] [[соли 1943]] ) {{Риёзидон|Германии|XIX века|XX века}} [[Олмон|олмонӣ]] буд. Ӯ ҳамчун риёзидони универсалӣ саҳми назаррас дар рушди бисёр соҳаҳои риёзиёт гузоштааст. Ӯ узви бисёре аз академияҳои илмҳо, аз ҷумла Ҷамъияти Подшоҳии Берлин, Гёттинген ва [[Анҷумани салтанатии Лондон|Лондон]] ва узви фахрии хориҷии [[Академияи илмҳои ИҶШС|Академияи илмҳои СССР]] (1934) буд. Ӯ инчунин барандаи ҷоизаи Н. И. Лобачевский (1903) буд. Дар солҳои 1910 ва 1920 (пас аз марги Анри Пуанкаре ), ӯ пешвои эътирофшудаи ҷаҳонӣ дар соҳаи риёзиёт буд. Ҳилберт доираи васеи ғояҳои бунёдиро дар бисёр соҳаҳои математика таҳия кардааст. Маъруфтарин асарҳои ӯ аввалин аксиоматикаи пурраи геометрияи Евклидӣ ва назарияи фазоҳои Ҳилберт аст, ки яке аз асосҳои таҳлили функсионалии муосир ба шумор меравад. Ӯ саҳми назаррасе дар назарияи инвариантӣ, алгебраи умумӣ, физикаи математикӣ, муодилаҳои интегралӣ ва асосҳои математика гузоштааст <ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Гильберт Давид}}</ref> . == Зиндагинома == === Солҳои аввали таҳсил ва таҳсил === Ҳилберт дар оилаи додваре бо номи Отто Ҳилберт дар шаҳри Вехлау дар наздикии Кенигсберг дар Пруссия (пас аз Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, деҳаи [[Русия|русии]] Знаменск дар вилояти Калининград ) ба дунё омадааст. Волидонаш, илова бар Дэвид, духтари хурде низ доштанд, Элиза ном дошта. === Гёттинген (1895-1915) === [[Акс:David_Hilbert_1886.jpg|чап|мини|Дэвид Ҳилберт дар соли 1886]] [[Акс:Göttingen_Stadtfriedhof_Grab_David_Hilbert.jpg|рост|мини|293x293пкс|Қабри Ҳилберт дар Геттинген. Афоризми дӯстдоштаи ӯ, "Мо бояд донем - мо хоҳем донист", ҳамчун эпитафия дар он кандакорӣ шудааст.<br /><br /> <small>WIR MÜSSEN WISSEN</small><center><small>WIR WERDEN WISSENн</small></center>]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == * {{Книга|часть=Гильберт Давид|автор=[[Боголюбов, Алексей Николаевич|Боголюбов А. Н.]]|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|ref=Математики. Механики|ссылка=https://web.archive.org/web/20120224072527/http://www.math.ru/lib/book/djvu/istoria/BMM.djvu|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} * {{Книга|автор=[[Вейль, Герман|Вейль Г.]]|часть=Давид Гильберт и его математическое творчество|заглавие=Математическое мышление|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5020139106|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5020139106/page/n214 214]—256|isbn=5-02-013910-6|ref=Вейль}} * ''Визгин&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;П.'' Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование. 1900—1915 гг.). — М.: Наука, 1981. — 352&nbsp;с. * Н. М. Нагорный. Гильберт // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с. * {{Статья|автор=Касадо, Карлос М. Мадрид|заглавие=Вначале была аксиома. Гильберт. Основания математики|ref=Касадо|место=М.|издательство=Де Агостини|год=2015}} * {{Статья|автор=Паршин А. Н.|заглавие=Давид Гильберт и теория инвариантов|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|год=1975}} * {{Книга|автор=[[Констанс Рид|Рид К.]]|заглавие=Гильберт|ссылка=http://kvant.info/reid/book.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1977|ref=Констанс Рид}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100921045655/http://kvant.info/reid/book.htm |date=2010-09-21 }} * {{Книга|автор=[[Стюарт, Иэн (математик)|Стюарт, Иэн]]|ref=Иэн Стюарт|часть=Давид Гильберт|заглавие=Значимые фигуры: Жизнь и открытия великих математиков. Глава 19|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|оригинал=Significant figures. Lives and Works of Trailblazing Mathematicians|год=2019|isbn=978-5-91671-946-8|страниц=446}} == Пайвандҳо == * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hilbert.html Зиндагинома ҳол дар бойгонии Mac Tutor] (англ.) * [http://www.isaran.ru/?q=ru/person&guid=FFA9EA73-0CE0-BC75-5FE2-035887881678 Маълумот] дар бораи вебсайти IS ARAN {{Clear}} [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1943]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 14 феврал]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1862]] [[Гурӯҳ:Зодагони 23 январ]] 4um8a0crkfyqbjyjjwdk4u1ht8f6bss 0 329833 1491827 1491706 2026-11-02T12:19:25Z Zosya95 54344 1491827 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Номҳои илмӣ мувофиқи қоидаҳои муайян навишта мешаванд. Барои номҳои дуномаи ҷонварон ва рустаниҳо одатан чунин тартиб риоя мегардад: # Номи ҷинс ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи маъмули номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Ҳангоми зикри такрории ном дар як матн, агар иштибоҳ ба вуҷуд наояд, номи ҷинсро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз овардани ''Homo sapiens'' онро метавон ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал ба таври илмӣ нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 9voyq149k9vtk0lknd3upifw1gm0h8s 1491828 1491827 2026-11-02T12:33:48Z Zosya95 54344 /* Имлои номҳои илмӣ */ 1491828 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн, номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар дохили қавс оварда мешавад. Ин одатан нишон медиҳад, ки организм аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста шуда буд. Масалан, шерро Линней соли 1758 бо номи ''Felis leo'' тавсиф кард. Баъдтар он ба ҷинси ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ҷонваршиносӣ қавс нишон медиҳад, ки намуди мазкур дар аввал бо номи ҷинси дигар тавсиф шуда буд. Дар рустанишиносӣ тартиб каме фарқ мекунад. Масалан, номи қабулшудаи як рустании Тоҷикистон чунин аст: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал соли 1846 бо номи ''Sumbulus moschatus'' H.Reinsch тавсиф шуда буд. Соли 1926 олим Косо-Полянский онро ба ҷинси ''Ferula'' гузаронд. Аз ин рӯ, ''H.Reinsch'' дар қавс ва ''Koso-Pol.'' пас аз он навишта шудааст. Номи якум муаллифи тавсифи аввал ва номи дуюм муаллифи гузарондани намуд ба ҷинси навро нишон медиҳад.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо бо қоидаҳои байналмилалӣ танзим мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни мавҷудоти зинда кодексҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 3xa45x63pd7m8t59vn2iefkhbbl2cvb 1491830 1491828 2026-11-02T12:59:38Z Zosya95 54344 /* Имлои номҳои илмӣ */ 1491830 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном H.Reinsch муаллифи номи аввал ва Koso-Pol. олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳоро созмонҳои байналмилалӣ танзим мекунанд ва ҳар як гурӯҳ кодексҳои алоҳидаи худро доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номгузории ин гурӯҳҳо мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) анҷом дода мешавад. Қоидаҳои он дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри амалкунандаи кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд. Он тағйироти қабулшудаи Конгресси байналмилалии ботаникии соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) танзим мешаванд. Ин кодекс тартиби номгузории намудҳо, нишон додани муаллифон, муайян кардани номҳои дуруст ва ҳалли баҳсҳои марбут ба номҳоро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии он '''қоидаи аввалият''' мебошад. Мувофиқи ин қоида, одатан номи қадимтарине, ки тибқи талаботи кодекс нашр шудааст, бартарӣ дорад. Аммо барои нигоҳ доштани номҳои деринаи маъмул истисноҳо низ пешбинӣ шудаанд.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои муайян кардани номи илмӣ ва санҷидани тағйироти он пойгоҳҳои махсуси маълумот истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''Plants of the World Online (POWO)''' — пойгоҳи иттилоотии Боғҳои шоҳии ботаникии Кю, ки номҳо, таснифот, паҳншавӣ ва муродифҳои рустаниҳоро дар бар мегирад. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо ва маълумоти нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — пойгоҳи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. Ин пойгоҳҳо бо нашри таҳқиқоти нав пайваста такмил меёбанд. Азбаски дар баъзе масъалаҳои таснифотӣ байни олимон ихтилофи назар вуҷуд дорад, номи қабулшудаи як организм метавонад дар сарчашмаҳои гуногун фарқ кунад.<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] dw1cizyrg6kgiqurijn3oi4pkqf50f4 1491833 1491830 2026-11-02T13:16:58Z Zosya95 54344 /* Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ */ 1491833 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар низ ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ маълумоти иловагӣ ҳамроҳ карда мешавад. Дар [[Ҷонваршиносӣ|ҷонваршиносӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Калимаи сеюм зернамудро нишон медиҳад. Чунин номро '''номи сенома''' меноманд. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии зернамуди гурги қутбӣ мебошад. Дар [[Рустанишиносӣ|рустанишиносӣ]] барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои иловагӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''subsp.'' — ихтисораи ''subspecies'', яъне зернамуд; * ''var.'' — ихтисораи ''varietas'', яъне варйетет ё навъи ботаникӣ; * ''f.'' — ихтисораи ''forma'', яъне шакл. Масалан, дар номи ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' калимаи ''var.'' дараҷаи гурӯҳро нишон медиҳад. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номи илмии рустанӣ бо ҳарфҳои моил навишта мешавад.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли ихтисоршуда навишта мешавад. Масалан: ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''Ferula moschata'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном H.Reinsch муаллифи номи аввал ва Koso-Pol. олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номгузории [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ва [[Археяҳо|археяҳо]] асосан мувофиқи '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) анҷом мегирад. Ин кодекс тартиби расман нашр кардани номҳои нави ин организмҳоро муайян мекунад. Масалан, ''Escherichia coli'' номи илмии як намуди бактерия мебошад. Барои санҷиши номҳои прокариотҳо пойгоҳи ''List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature'' (LPSN) истифода мешавад.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти [[Вирусҳо|вирусҳо]] аз ҷониби Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо (''International Committee on Taxonomy of Viruses'', ICTV) танзим мешавад. Дар вирусшиносӣ номи худи вирус ва номи илмии намуде, ки он ба он мансуб аст, аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии як намуди вирус аст, дар ҳоле ки ''West Nile virus'' номи вируси таби Нили Ғарбӣ мебошад. Номи илмии намуд бо хати моил навишта шуда, номи худи вирус одатан бо хати оддӣ оварда мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] see4uw8vn8r2b02286n8143q7j70mkb 1491838 1491833 2026-11-02T13:36:11Z Zosya95 54344 /* Қавс дар номи муаллиф */ 1491838 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳуруфи одӣ ва номҳои илмӣ бо ҳуруфи моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] kjrdlvzta9gdwj38pnpd4b7wqnslxry 1491839 1491838 2026-11-02T13:43:42Z Zosya95 54344 /* Номгузории сенома */ 1491839 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Гарчанде барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, баъзе организмҳо дар гузашта бо номҳои дигар низ шинохта мешуданд. Ин номҳоро '''муродифҳои илмӣ''' меноманд. Чунин ҳолат бештар вақте ба вуҷуд меояд, ки: * як намуд аз ҷониби олимони гуногун мустақилона тавсиф шуда бошад; * муҳаққиқон онро аввал ба ҷинси дигар мансуб дониста бошанд; * дар натиҷаи таҳқиқоти нав гурӯҳбандии организм тағйир ёбад; * ду ё чанд гурӯҳи пештар ҷудогона баъдтар як намуд ҳисобида шаванд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ тавсиф шудааст. Айни замон пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' номи ''Ferula moschata''-ро барои ин намуд қабул мекунад ва номҳои дигарро ҳамчун муродиф сабт кардааст.<ref name="ferula" /> Муродифҳо дар таҳқиқоти илмӣ муҳиманд, зеро маълумоти кӯҳнаи як намуд метавонад бо номи пешинаи он нашр шуда бошад. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Пешрафти илм баъзан боиси тағйир ёфтани номи қабулшудаи организмҳо мегардад. Дар гузашта олимон бештар аз рӯи намуди зоҳирӣ, сохт ва хусусиятҳои организмҳо онҳоро гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои муосир имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии намудҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум гардад, ки намуд ба ҷинси дигар наздиктар аст, олимон метавонанд ҷойгоҳи онро дар таснифот тағйир диҳанд. Дар чунин ҳолат номи илмӣ низ метавонад дигар шавад. Бо вуҷуди ин, номи пешина аз таърихи илм нест намешавад. Он одатан ҳамчун муродиф нигоҳ дошта мешавад ва барои пайваст кардани таҳқиқоти гузашта бо маълумоти нав хизмат мекунад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Баҳсҳои муосир == Дар солҳои охир олимон на танҳо қоидаҳои илмӣ, балки масъалаҳои ахлоқии номгузории организмҳоро низ баррасӣ мекунанд. Бисёре аз намудҳо дар гузашта ба номи шахсони алоҳида, аз ҷумла муҳаққиқон, сиёсатмадорон ва намояндагони қудратҳои мустамликадор, номгузорӣ шудаанд. Баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки номҳои таҳқиромез ё алоқаманд бо таърихи табъиз бояд бознигарӣ шаванд. Гурӯҳи дигар таъкид мекунад, ки тағйири зиёди номҳо метавонад дар таҳқиқот ва истифодаи маълумоти илмии гузашта иштибоҳ ба вуҷуд оварад. Соли 2024 дар Конгресси байналмилалии ботаникӣ дар Мадрид қарор қабул шуд, ки беш аз 200 номи илмии дорои як истилоҳи нажодпарастона тағйир дода шаванд. Ҳамчунин барои баррасии масъалаҳои ахлоқии номгузорӣ кумитаи махсус таъсис ёфт. Ин баҳсҳо нишон медиҳанд, ки номгузории илмӣ ҳамзамон бояд дақиқии илмӣ, устувории номҳо ва муносибати эҳтиромона ба фарҳангу ҷомеаҳои гуногунро ба назар гирад.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-02365-x Callaway, Ewen. «Hundreds of racist plant names will change after historic vote by botanists». Nature, 18 July 2024.]</ref><ref>[https://www.linnean.org/news/2024/07/23/international-botanists-vote-to-change-offensive-plant-name Linnean Society. «International Botanists Vote to Change Offensive Plant Name», 2024.]</ref> == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] lc024s5zmucnljsta77hubnmvqflpag 1491840 1491839 2026-11-02T13:51:41Z Zosya95 54344 /* Ҳаммаъноҳои илмӣ */ 1491840 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро ҳаммаъноҳои илмӣ меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''Plants of the World Online'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''ДНК''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] k4rziua3x6q1jgrjl99oxw2xchukcxl 1491841 1491840 2026-11-02T13:53:30Z Zosya95 54344 1491841 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро ҳаммаъноҳои илмӣ меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''Plants of the World Online'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''ДНК''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] pga1yfic6cetmt5l72kymzln74szod9 1491842 1491841 2026-11-02T14:06:20Z Zosya95 54344 /* Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ */ 1491842 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; * ''Rosa canina'' — настарани сагӣ. Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро ҳаммаъноҳои илмӣ меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''Plants of the World Online'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''ДНК''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] t3mqwio7mta2ki775yonf3vefxaw95n 1491843 1491842 2026-11-02T14:07:12Z Zosya95 54344 /* Имлои номҳои илмӣ */ 1491843 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд, сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад. Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз номҳои маҳаллӣ фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд. Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми номгузории дуномаро дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''номенклатураи бинарӣ''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст: * '''Номи авлод''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''Homo'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард. Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''зоология''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, номгузории сенома номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии гурги қутбӣ аст. Дар '''ботаника''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — навъи ботаникӣ; * ''f.'' — шакл. Масалан, ''Rosa gallica'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз номи маъмулӣ ё маҳаллӣ фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад. == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ алифбои лотинӣ истифода мегардад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}}Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад. Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо. Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, Hominidae номи оила ва Mammalia номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''Felidae'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''Rosaceae'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён". Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан: * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ номи муаллиф бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''Rosa canina'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст. Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид: ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758) Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро ҳаммаъноҳои илмӣ меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд. Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''Plants of the World Online'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''ДНК''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс қоидаи аввалият аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки вируси таби Нили Ғарбӣ ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо. * '''International Plant Names Index (IPNI)''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо. * '''Catalogue of Life''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо. * '''LPSN''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо. * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо. == Адабиёт == {{reflist}} * {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] adsfifsqwahrxojda76wohdbeg6xfwz 1491848 1491843 2026-11-02T15:03:18Z Zosya95 54344 1491848 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''[[Номенклатураи бинарӣ|номенклатураи бинарӣ]]''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * '''[[Авлод (таксономия)|Номи авлод]]''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''[[Эпитети намудӣ]]''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маъмулӣ|номи маъмулӣ]] ё [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''[[ДНК]]''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''[[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]]''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''[[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]]''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''[[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]]''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''[[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]]''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * '''[[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]]''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * '''[[Catalogue of Life]]''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * '''[[LPSN]]''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] rong7hfz711j0cehqw4ugeshodkrvou 1491849 1491848 2026-11-02T15:04:16Z Zosya95 54344 /* Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ */ 1491849 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''[[Номенклатураи бинарӣ|номенклатураи бинарӣ]]''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * '''[[Авлод (таксономия)|Номи авлод]]''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''[[Эпитети намудӣ]]''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти '''[[ДНК]]''' имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи '''[[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]]''' (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи '''Кодекси Мадрид''' соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи '''[[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]]''' (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои '''[[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]]''' (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро '''[[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]]''' (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * '''Plants of the World Online (POWO)''' — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * '''[[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]]''' — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * '''[[Catalogue of Life]]''' — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * '''[[LPSN]]''' — феҳристи номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * '''ICTV Taxonomy Browser''' — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] pe5gzrnml9al45qwru5ic5a10w0g80c 1491852 1491849 2026-11-02T15:08:16Z Zosya95 54344 /* Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? */ 1491852 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} '''Номгузории дунома''' ё '''[[Номенклатураи бинарӣ|номенклатураи бинарӣ]]''' роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * '''[[Авлод (таксономия)|Номи авлод]]''' — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * '''[[Эпитети намудӣ]]''' — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * '''[[Намуд (таксономия)|Намуд]]''' — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * '''[[Авлод (таксономия)|Авлод]]''' — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * '''[[Оила (таксономия)|Оила]]''' — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * '''[[Қатор (таксономия)|Қатор]]''' — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * '''[[Синф (таксономия)|Синф]]''' — гурӯҳи қаторҳо. * '''[[Тип (таксономия)|Тип]]''' — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * '''[[Салтанат (таксономия)|Салтанат]]''' — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] p79iabep6i2seu5z9fwgasfck4om73k 1491853 1491852 2026-11-02T15:14:34Z Zosya95 54344 /* Номгузории дунома */ 1491853 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё [[номенклатураи бинарӣ]] роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] dc7tcpjdtdxf5z0amfkk7xph5z2rqkz 1491858 1491853 2026-11-02T15:23:49Z Zosya95 54344 /* Дараҷаҳои таксономӣ */ 1491858 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё [[номенклатураи бинарӣ]] роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] qtk7r8xbd3zfjgfswbqc0eonuhpjs4c 1491859 1491858 2026-11-02T15:25:10Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491859 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул, номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё [[номенклатураи бинарӣ]] роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 7jolbqrxxvhogh7d2hzevrxht0q0o31 1491864 1491859 2026-11-02T15:34:58Z Zosya95 54344 /* Таърих */ 1491864 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё [[номенклатураи бинарӣ]] роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 0j5fkqcg9nwwb9bf9e7p0ln56n7ug8q 1491865 1491864 2026-11-02T15:35:38Z Zosya95 54344 /* Номгузории дунома */ 1491865 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё номенклатураи бинарӣ роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва sapiens эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] c2au9pln2vep0x40h5ufq4drt1dcy5i 1491866 1491865 2026-11-02T15:36:07Z Zosya95 54344 /* Номгузории дунома */ 1491866 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё номенклатураи бинарӣ роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва ''sapiens'' эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳо, ки бештар барои ҷонварон ва дар таснифоти рустаниҳо истилоҳи «шӯъба» низ маъмул аст. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] adjzdvdag1t4e1thq4s14fig3hhekbf 1491879 1491866 2026-11-02T16:06:51Z Zosya95 54344 /* Дараҷаҳои таксономӣ */ 1491879 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё номенклатураи бинарӣ роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва ''sapiens'' эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номгузории сенома}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳои ҷонварон. Аммо дар таснифоти рустаниҳо "шӯъба" ба кор бурда мешавад. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 1jgbfyci3w1e8637jvl5j6fu9lr4n57 1491881 1491879 2026-11-02T16:33:54Z Zosya95 54344 /* Номгузории сенома */ 1491881 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё номенклатураи бинарӣ роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва ''sapiens'' эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номенклатураи триномиалӣ}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳои ҷонварон. Аммо дар таснифоти рустаниҳо "шӯъба" ба кор бурда мешавад. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 4l2g1t07sy31ix7yk6ulqgn1ml87daw 1491963 1491881 2026-11-03T04:43:39Z Zosya95 54344 /* Номгузории сенома */ 1491963 wikitext text/x-wiki '''Номи илмӣ''' ({{lang-la|nomen scientificum}}) — номест, ки дар [[Биология|биология]] барои муайян ва фарқ кардани [[Дараҷаи таксономӣ|дараҷаҳои таксономии]] [[Ҷонварон|ҷонварон]], [[Рустаниҳо|рустаниҳо]], [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва дигар [[Организм|организмҳо]] истифода мешавад. Ин номҳо мувофиқи қоидаҳои байналмилалӣ гузошта шуда, ба олимони кишварҳои гуногун имкон медиҳанд, ки ҳар як организмро бо номи ягонаю стандарт бишносанд. Номҳои илмӣ одатан аз калимаҳои [[Забони лотинӣ|лотинӣ]] ё забонҳои дигар, ки [[Лотинисозӣ|ба шакли лотинӣ дароварда шудаанд]], сохта мешаванд. Масалан, номи илмии инсон ''[[Homo sapiens]]'', гург ''[[Canis lupus]]'' ва пиёз ''[[Allium cepa]]'' мебошад.<ref name="smithsonian-names">[https://gardens.si.edu/gardens/folger-rose-garden/a-common-language/ Smithsonian Gardens. «A Common Language».]</ref> Барои ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда истифода мешавад, ҳарчанд он метавонад номҳои пешина ё ҳаммаъноҳо низ дошта бошад. Номҳои илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|номҳои маҳаллӣ]] фарқ мекунанд, зеро як организм метавонад дар забонҳо ва ҷойҳои гуногун номҳои ҳархела дошта бошад.<ref name="iczn">[https://www.iczn.org/outreach/guidelines-for-authors-and-editors/whats-in-a-name/ International Commission on Zoological Nomenclature. «What's in a name?»]</ref><ref name="kew">[https://mpns.science.kew.org/mpns-portal/faq Royal Botanic Gardens, Kew. «Medicinal Plant Names Services: Frequently Asked Questions».]</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723 (cropped).tif|thumb|Карл Линней ]] Пеш аз низоми ягонаи номгузорӣ, донишмандон барои рустаниҳо ва ҷонварон номҳои дарози лотинӣ медоданд, ки одатан хусусиятҳои онҳоро тавсиф мекарданд. Аммо дар ёд нигоҳ доштан ва истифодаи чунин номҳо душвор буд.<ref name="linnean-history">[https://www.linnean.org/learning/type-definitions The Linnean Society. «Type Definitions» (polynomial and binomial names).]</ref> Дар асри XVIII табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] — [[Карл Линней]] (1707–1778), низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дуномаро]] дар илм паҳн кард, ки тибқи ин усул номи ҳар намуд бояд аз ду калима иборат бошад. Линней ин усулро дар китоби ''Species Plantarum'' ("[[Намудҳои рустаниҳо]]"), ки соли 1753 нашр шуда буд, барои номгузории рустаниҳо ба кор бурдааст. Соли 1758 нашри даҳуми китоби ''Systema Naturae'' ("[[Низоми табиат]]")-и ӯ ба табъ мерасад, ки дар номгузории ҳайвонот нақши муҳим дошт. Ин ду асар ба ташаккули низоми имрӯзаи номгузории илмӣ асос гузоштаанд.<ref name="iczn" /><ref name="kew" /><ref name="nhm-linnaeus">[https://www.nhm.ac.uk/our-science/services/library/collections/linnaean.html Natural History Museum. «The Linnaean collection».]</ref> == Номгузории дунома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Номгузории дунома ё номенклатураи бинарӣ роҳи номгузории илмиест, ки дар он номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст:<ref name="madrid-code">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Association for Plant Taxonomy. «Madrid Code», Articles 23–24 (2025).]</ref> * [[Авлод (таксономия)|Номи авлод]] — калимаи якум, ки гурӯҳи организмҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. * [[Эпитети намудӣ]] — калимаи дуюм, ки як намудро аз дигар намудҳои он авлод фарқ мекунад. Масалан, номи илмии инсон ''Homo sapiens'' мебошад, ки дар он ''[[Homo]]'' номи авлод ва ''sapiens'' эпитети намудӣ аст. Калимаи ''sapiens'' дар лотинӣ маънои "ақлдор" ё "хирадманд"-ро дорад. Аз ин рӯ, ''Homo sapiens''-ро метавон чун "инсони хирадманд" маънидод кард.<ref name="smithsonian-names" /> Эпитети намудӣ ба танҳоӣ номи пурраи илмӣ нест ва бояд ҳамеша бо номи авлод якҷоя оварда шавад.<ref name="binomial">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref> == Номгузории сенома == {{main|Номенклатураи триномиалӣ}} Баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҳам ҷудо мешаванд. Барои нишон додани онҳо ба номи илмӣ калимаҳои иловагӣ ҳамроҳ мекунанд. Дар '''[[Зоология|зоология]]''' номи [[Зернамуд (таксономия)|зернамуд]] аз се калима иборат буда, [[Номгузории сенома|номгузории сенома]] номида мешавад. Масалан, ''Canis lupus arctos'' номи илмии [[Гурги қутбӣ|гурги қутбӣ]] аст.<ref name="binomial" /> Дар '''[[Ботаника|ботаника]]''' барои дараҷаҳои поёнтар аз намуд истилоҳҳои кӯтоҳи зерин истифода мешаванд: * ''subsp.'' — зернамуд; * ''var.'' — [[Навъ (ботаника)|навъи ботаникӣ]]; * ''f.'' — [[Шакл (ботаника)|шакл]].<ref name="madrid-code" /> Масалан, ''[[Rosa gallica]]'' var. ''versicolor'' номи як навъи ботаникии садбарг аст. Ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ ва номҳои илмӣ бо хати моил навишта мешаванд.<ref name="iapt" /><ref name="binomial" /><ref name="rosa-var">[https://powo.science.kew.org/taxon/60473628-2 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa gallica var. versicolor L.». Plants of the World Online.]</ref> == Номи илмӣ ва номи маҳаллӣ == {{main|Номи маҳаллӣ}} Номи илмӣ аз [[Номи маҳаллӣ|маҳаллӣ]] фарқ мекунад, зеро номи маҳаллӣ номест, ки мардум дар забони рӯзмарра истифода мебаранд. Ин номҳо метавонанд аз забон, фарҳанг ва минтақа вобаста бошанд. Масалан, як намуд метавонад дар [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забони русӣ|русӣ]] ва [[Забони англисӣ|англисӣ]] номҳои гуногун дошта бошад, аммо дар адабиёти илмӣ бо номи ягонаи лотинӣ шинохта шавад. Номҳои маҳаллӣ барои ҳифзи забон, фарҳанг ва донишҳои мардумӣ аҳамияти калон дошта бошанд ҳам, онҳо на ҳамеша ба як намуди муайян мувофиқат мекунанд. Аз ҳамин сабаб, дар китобҳои илмӣ ва донишномаҳо одатан номи маҳаллӣ ҳамроҳ бо номи илмӣ оварда мешавад.<ref name="usgs-common">[https://www.usgs.gov/faqs/how-can-i-find-scientific-names-plants-and-animals U.S. Geological Survey. «How can I find the scientific names of plants and animals?»]</ref> == Имлои номҳои илмӣ == Навишти номҳои илмӣ қоидаҳои муайян дошта, дар номгузории дуномаи ҷонварону рустаниҳо қисмҳои ном ба ин навбат навишта мешаванд: # Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Эпитети намудӣ бо ҳарфи хурд навишта мешавад. # Ҳар ду қисм одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Дар номҳои илмӣ [[Алифбои лотинӣ|алифбои лотинӣ]] истифода мегардад.<ref name="iczn" /> Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Panthera leo'' — шер; * ''Allium cepa'' — пиёз; Навишти ''Homo sapiens'' дуруст аст, аммо ''homo Sapiens'' ва ''Homo Sapiens'' ба қоидаи номгузории илмӣ мувофиқат намекунанд. Агар дар матн номи организм якчанд бор ояд, номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъд аз зикри якуми ''Homo sapiens'' онро метавон чун ''H. sapiens'' навишт.<ref name="iczn" /> == Дараҷаҳои таксономӣ == {{Дараҷаҳои таксономӣ}} {{main|Дараҷаи таксономӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи монандӣ ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Ҳар яке аз ин гурӯҳҳо [[таксон]] ном дорад.<ref name="nhm-taxonomy">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-taxonomy.html Natural History Museum. «What is taxonomy?»]</ref> Дараҷаҳои асосии гурӯҳбандии рустанию ҳайвонот чунинанд: * [[Намуд (таксономия)|Намуд]] — воҳиди асосии таснифоти организмҳо. * [[Авлод (таксономия)|Авлод]] — гурӯҳе, ки як ё чанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. * [[Оила (таксономия)|Оила]] — гурӯҳи авлодҳои ба ҳам наздик. * [[Қатор (таксономия)|Қатор]] — гурӯҳи оилаҳои ба ҳам наздик. * [[Синф (таксономия)|Синф]] — гурӯҳи қаторҳо. * [[Тип (таксономия)|Тип]] — гурӯҳи синфҳои ҷонварон. Аммо дар таснифоти рустаниҳо "шӯъба" ба кор бурда мешавад. * [[Салтанат (таксономия)|Салтанат]] — яке аз гурӯҳҳои калони таснифоти организмҳо.<ref name="nhm-taxonomy" /> Номи илмии таксонҳои болотар аз намуд одатан аз як калима иборат аст. Масалан, ''Homo'' номи авлод, [[Hominidae]] номи оила ва [[Ширхӯрон|Mammalia]] номи синфи ширхӯрон мебошад. Дар номгузории илмӣ номи оилаҳои ҷонварон бештар бо пасванди ''-idae'' ба охир мерасад. Масалан, ''[[Гурбаиҳо|Felidae]]'' — оилаи гурбаиҳо. Дар ботаника бошад, барои оилаҳо бештар пасванди ''-aceae'' доранд, масалан, ''[[Настараниҳо|Rosaceae]]'' — оилаи настараниҳо. Дар забони тоҷикӣ номи оилаҳо одатан бо пасвандҳои ''-иҳо'' ё ''-иён'' сохта мешавад, масалан, "гурбаиҳо", "настараниҳо" ва "савсаниён".<ref name="iczn-family">[https://code.iczn.org/formation-and-treatment-of-names/article-29-family-group-names International Code of Zoological Nomenclature. «Article 29: Family-group names».]</ref><ref name="madrid-code" /><ref name="tajik-family">[https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-038/RajabzodaShSh/RajabzodaSh..pdf Раҷабзода Ш. Ш. «Хусусиятҳои фитосенологӣ ва ҳолати экологии дарахту буттаҳои қисмати ҷанубии қаторкӯҳи Ҳисор». Диссертатсия, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2026, саҳ. 111.]</ref> Номи илмии авлод ва намуд одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешавад, масалан, ''Homo'' ва ''Homo sapiens''. Номҳои оилаҳо ва дараҷаҳои болотар, монанди Hominidae ва Mammalia, одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="iapt">[https://www.iaptglobal.org/icn/main.php International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан пас аз номи илмӣ номи кӯтоҳшудаи олим ва соли нашри он оварда мешавад. Ин маълумот нишон медиҳад, ки номро кӣ ва кай бори аввал дар илм нашр кардааст. Масалан:<ref name="nhm-taxonomy" /> * ''Canis lupus'' Linnaeus, 1758 Дар ин ҷо ''Canis lupus'' номи илмии гург, ''Linnaeus'' насаби Карл Линней ва 1758 ин соли нашри ном мебошад. Дар рустанишиносӣ [[Муаллифи номи илмӣ|номи муаллиф]] бештар ба шакли кӯтоҳшуда навишта мешавад. Масалан: * ''[[Rosa canina]]'' L. Ҳарфи ''L.'' ихтисораи насаби Линней аст.<ref name="rosa-canina">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:731955-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Rosa canina L.». Plants of the World Online.]</ref> Номи муаллиф ва сана қисми номи дунома нестанд. Онҳо барои нишон додани таърихи номгузорӣ истифода мешаванд ва одатан бо ҳарфҳои оддӣ навишта мешаванд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of Names of Authors».]</ref><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> === Қавс дар номи муаллиф === Дар баъзе номҳои илмӣ насаби муаллиф дар қавс навишта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки намуд дар аввал ба авлоди дигар дохил карда шуда буд. Масалан, Линней соли 1758 шерро ''Felis leo'' номид. Баъдтар шер ба авлоди ''Panthera'' гузаронда шуд ва номи илмии он чунин гардид:<ref name="iczn-parentheses">[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51.3: Use of parentheses around authors’ names (and dates) in changed combinations».]</ref> ''Felis leo'' Linnaeus, 1758 → ''[[Panthera leo]]'' (Linnaeus, 1758)<ref name="gbif-lion">[https://www.gbif.org/taxon/4CGXP Global Biodiversity Information Facility. «Panthera leo (Linnaeus, 1758)». Catalogue of Life classification and original combination.]</ref> Дар ботаника бошад, номи олиме, ки намудро ба авлоди нав мегузаронад низ илова карда мешавад. Масалан: ''[[Сунбулкаҳ|Ferula moschata]]'' (H.Reinsch) Koso-Pol. Ин рустанӣ аввал бо номи ''Sumbulus moschatus'' тавсиф шуда буд. Онро баъдтар Косо-Полянский ба авлоди ''Ferula'' гузаронд. Дар ин ном [[Ҳюго Райнш|H.Reinsch]] муаллифи номи аввал ва [[Борис Козо-Полянский|Koso-Pol.]] олимест, ки намудро ба авлоди нав гузарондааст.<ref name="ferula">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:842394-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Ferula moschata (H.Reinsch) Koso-Pol.». Plants of the World Online.]</ref><ref>[https://www.ipni.org/n/842394-1 International Plant Names Index. «Ferula moschata».]</ref> == Ҳаммаъноҳои илмӣ == Ҳар намуд одатан як номи илмии қабулшуда дорад, аммо дар гузашта метавонад бо номҳои дигар низ шинохта шуда бошад. Ин номҳоро [[Ҳаммаъно (таксономия)|ҳаммаъноҳои илмӣ]] меноманд. Ҳаммаъноҳо вақте пайдо мешаванд, ки: * олимони гуногун ба як намуд номҳои алоҳида дода бошанд; * намуд аз як авлод ба авлоди дигар гузаронда шавад; * таҳқиқоти нав нишон диҳанд, ки намудҳои пештар ҷудогона дар асл як намуданд.<ref name="col-community">[https://www.catalogueoflife.org/about/community Catalogue of Life. «The COL community».]</ref> Масалан, ''Ferula moschata'' дар гузашта бо номҳои ''Sumbulus moschatus'', ''Ferula sumbul'' ва ''Euryangium sumbul'' низ шинохта мешуд. Имрӯз феҳристи ''[[Plants of the World Online]]'' танҳо номи ''Ferula moschata''-ро қабул мекунад, лекин номҳои дигарро ҳамчун ҳаммаъно нишон медиҳад.<ref name="ferula" /> Донистани ҳаммаъноҳо барои ёфтани таҳқиқоти кӯҳна, ки дар онҳо номи пешинаи намуд истифода шудааст, муҳиманд. === Чаро номҳои илмӣ тағйир меёбанд? === Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон организмҳоро асосан аз рӯи намуди зоҳирӣ ва сохташон гурӯҳбандӣ мекарданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии онҳо дақиқтар муайян карда шаванд. Агар маълум шавад, ки намуд ба авлоди дигар мансуб аст, номи илмии он метавонад дигар карда шавад.<ref>[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref><ref name="nhm-taxonomy" /> == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз рӯи қоидаҳои байналмилалӣ анҷом дода мешавад. Барои гурӯҳҳои гуногуни организмҳо қоидаҳои алоҳида вуҷуд доранд. === Рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо === Номи илмии ин организмҳо аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN) муайян карда мешавад. Ин қоидаҳо дар конгрессҳои байналмилалии ботаникӣ баррасӣ ва нав карда мешаванд. Нашри охирини кодекс бо номи Кодекси Мадрид соли 2025 нашр шуд, ки тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад.<ref name="iapt" /><ref name="iapt-madrid">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants».]</ref> === Ҷонварон === Номҳои илмии ҷонварон аз рӯи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN) муайян карда мешаванд.Ин кодекс қоидаҳои номгузории ҷонварон, нишон додани муаллифон ва интихоби номҳои дурустро муқаррар мекунад. Яке аз қоидаҳои асосии ин кодекс [[Қоидаи аввалият|қоидаи аввалият]] аст. Мувофиқи он, одатан номи илмие, ки пештар нашр шудааст ва ба талаботи кодекс ҷавобгӯ аст, қабул карда мешавад.<ref>[https://code.iczn.org/validity-of-names-and-nomenclatural-acts/article-23-principle-of-priority/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 23: Principle of Priority».]</ref> === Бактерияҳо ва археяҳо === Номҳои илмии [[бактерияҳо]] ва [[археяҳо]] асосан аз рӯи қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории прокариотҳо]] (ICNP) муайян карда мешаванд.<ref>[https://lpsn.dsmz.de/text/nomenclature LPSN. «Nomenclature».]</ref><ref name="lpsn-intro">[https://lpsn.dsmz.de/text/introduction List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN). «Introduction».]</ref> === Вирусҳо === Номгузорӣ ва таснифоти вирусҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) танзим мекунад. Барои номҳои илмии намудҳои вирусҳо низ номгузории дунома истифода мешавад. Масалан, ''Orthoflavivirus nilense'' номи илмии намудест, ки [[Вируси Нили Ғарбӣ|вируси таби Нили Ғарбӣ]] ба он дохил мешавад. Баръакси ҷонварону рустаниҳо, дар вирусшиносӣ номи илмии дараҷаҳои болотар аз авлод низ бо ҳуруфи моил навишта мешавад.<ref>[https://ictv.global/faq/names International Committee on Taxonomy of Viruses. «How do I write virus, species, and other taxa names?»]</ref><ref name="ictv-taxonomy">[https://ictv.global/taxonomy International Committee on Taxonomy of Viruses. «Current ICTV Taxonomy Release».]</ref> == Муайян кардани номи илмии қабулшуда == Барои санҷидани номҳои илмии организмҳо ва тағйироти онҳо метавон аз ин сайтҳо истифода кард:<ref name="kew" /><ref>[https://www.ipni.org/faq International Plant Names Index. «Frequently Asked Questions».]</ref> * Plants of the World Online (POWO) — маълумот дар бораи номҳо, паҳншавӣ ва таснифоти рустаниҳо.<ref name="powo-about">[https://powo.science.kew.org/about Royal Botanic Gardens, Kew. «About Plants of the World Online».]</ref> * [[Феҳристи байналмилалии номҳои рустаниҳо|International Plant Names Index (IPNI)]] — феҳристи номҳои илмии рустаниҳо ва маълумот дар бораи нашри онҳо.<ref name="ipni-about">[https://www.ipni.org/ International Plant Names Index. «IPNI: nomenclatural data».]</ref> * [[Catalogue of Life]] — феҳристи намудҳои организмҳо ва таснифоти онҳо.<ref name="col-metadata">[https://www.catalogueoflife.org/data/metadata Catalogue of Life. «Metadata».]</ref> * [[LPSN]] — рӯйхати номҳои илмии бактерияҳо ва археяҳо.<ref name="lpsn-intro" /> * ICTV Taxonomy Browser — феҳристи расмии номҳо ва таснифоти вирусҳо.<ref name="ictv-taxonomy" /> == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] 068eucpipm8shykzo04u1ggvh5bxgax 3 330344 1491829 1491763 2026-11-02T12:51:24Z ~2026-58286-89 164110 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1491829 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) ::Ҳангоми як шаблонро ба ҳазф гузоштани шумо садҳо мақолае ки ба ин шаблон пайван доранд, вайрон мешаванд. Лутфан дар ҳоли ҳозир ба шаблонҳои мавҷуд кор нагиред, то ки сохтори мақолаҳои дуруст кор кунад, баъдан ҳамаи шаблонҳоро навсозӣ мекунем, ки ҳеч мақолае халалдор намешавад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:09, 21 октябри 2026 (UTC) :::Салом! Пешниҳод кардани шаблон барои ҳазф худ аз худ боиси вайрон шудани мақолаҳо намешавад. Агар шаблон дуруст бошаду пеш аз ҳазфи он ҳамаи пайвандҳо ва вобастагиҳояш ба шаблонҳои мувофиқ гузаронида шуда бошанд, ҳазфи он набояд ба сохтори мақолаҳо таъсир расонад. :::Ман пеш аз пешниҳоди ҳазф шаблонҳои вобастаро санҷида, пайвандҳои онҳоро иваз кардам. Агар ягон мақола ё шаблон ҳанӯз аз онҳо вобаста бошаду пас аз вироиши ман вайрон шуда бошанд, лутфан нишон диҳед, то ислоҳ кунам. Аммо нигоҳ доштани шаблонҳои кӯҳна ё нолозим ба нофаҳмию корбурди маълумоти кӯҳна оварда мерасонад, зеро ҳадафи ин тағйирот навсозӣ ва ба низом даровардани сохтори таксономӣ аз рӯи систематикаи муосир мебошад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 04:07, 21 октябри 2026 (UTC) :::Ман Саӣид Аброр Нӯрӣи Паёмбарӣи Ҷумҳурии Тоҷикистон Омадаанд Ҳастанд Мемонанд тӣи хоҳем ёнахоҳӣиҳам қабул мекӯунӣи тӣи Фаӣизободиаблаҳ чарро саҳӣифаӣи Ман Саӣид Аброр Нӯурӣи Паёмбарро ҳазф шудаст сӯҳбатҳои Манро Ман Як Ӣинсонӣи Олӣи тӣичӣи я махлӯуқӣи оддӣи ҳастӣи анна барои ҳамин кора кӣин Ман бо тӯу аблаҳ чандин маротиба огоҳ карданд тоҷикӣ навишта кӯун ӣинҷо хоннаӣи падарат нест [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/~2026-58286-89|~2026-58286-89]] ([[Баҳси корбар:~2026-58286-89|talk]]) 12:51, 2 ноябри 2026 (UTC) 5az5zhhq1wg3qbvm2813t9nubm8skku 0 330663 1491983 1484051 2026-11-03T06:59:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491983 wikitext text/x-wiki {{Таксон |ном = Меваҳои ситрусӣ |тавсир = Цитрусовые.jpg |салтанат = Рустаниҳо |волид = Rutaceae |лотинӣ = Citrus |муаллиф = [[Карл Линней|L.]] |соли муаллифӣ = |вазъи ҳифз = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = }} '''Меваҳои ситрусӣ''' ({{lang-la|Citrus}}) — як ҷинси рустаниҳои ҳамешасабз аз оилаи Rutceae, ягона ҷинс дар оилаи (Citreae). == Пайдоиш == Ватани меваҳои ситрусӣ [[Ҳиндустон]] ва [[Чин]] ҳисобида мешаванд, ки аз он ҷо онҳо ба Эрон, Сурия ва Миср омадаанд. Дар кишварҳои баҳри Миёназамин онҳо дар асри XI ба фарҳанг ворид карда шудаанд ва дар асри XIV асри XVI ба таври васеъ кишт карда шуд. Меваҳои ситрусӣ дар асри гузашта дар Амрико, махсусан дар [[Калифорния]] ва [[Флорида]], васеъ паҳн шуданд. Гулу баргҳои меваҳои ситрусӣ равғанҳои эфирии арзишманд ва гликозидҳоро дар бар мегиранд. Дар меваҳои грейпфрут нерол ва птеригин, гесперидин ва халкон, дар афлесуни турш. — нарингин ва сударатамарин. Яке аз хусусиятҳои меваҳои ситрусӣ дарозумрии онҳост. Умри миёнаи онҳо зиёда аз 100 сол аст, гарчанде ки ҳолатҳои умри хеле дарозтар маълуманд. К. Илияшик дар бораи дарахти [[афлесун|афлесуни]] беш аз 600-сола, ки дар Рим мерӯяд, хабар медиҳад. == Таксономия == Бисёре аз намудҳои ситрусии парваришёфта гибридҳои табиӣ ё сунъии шумораи ками намудҳои асосии аҷдодӣ, аз ҷумла ситрусӣ, помело ва мандарин мебошанд. Гибридҳои ситрусии табиӣ ва парваришёфта меваҳои муҳими тиҷоратӣ, аз қабили афлесун, грейпфрут, лимӯ, лайм ва баъзе мандаринҳоро дар бар мегиранд. [[Дурага|Дурагаҳои]] сершумор таксономияи ситрусиро ба вуҷуд овардаанд. <ref>{{Cite book |title=Medicinal and Aromatic Plants of the Middle-East |last=Klein |first=Joshua D. |year=2014 |series=Medicinal and Aromatic Plants of the World |volume=2 |pages=199–214 |chapter=Citron Cultivation, Production and Uses in the Mediterranean Region |doi=10.1007/978-94-017-9276-9_10 |isbn=978-94-017-9275-2 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wu|first=Guohong Albert|last2=Terol|first2=Javier|last3=Ibanez|first3=Victoria|last4=López-García|first4=Antonio|last5=Pérez-Román|first5=Estela|last6=Borredá|first6=Carles|last7=Domingo|first7=Concha|last8=Tadeo|first8=Francisco R.|last9=Carbonell-Caballero|first9=Jose|displayauthors=6|year=2018|title=Genomics of the origin and evolution of ''Citrus''|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-15_554_7692/page/311|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=554|issue=7692|pages=311–316|bibcode=2018Natur.554..311W|doi=10.1038/nature25447|pmid=29414943|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> [[Акс:Hybrid_origins_of_Citrus.svg|hjcn|міні |500px |Багато видів ''цитрусових'' є [[гібрид]]ами [[цитрон]]а, [[мандарин]]а і [[Помело (дерево)|помело]]<ref>{{Cite journal|last=Wu|first=Guohong Albert|last2=Terol|first2=Javier|last3=Ibanez|first3=Victoria|last4=López-García|first4=Antonio|last5=Pérez-Román|first5=Estela|last6=Borredá|first6=Carles|last7=Domingo|first7=Concha|last8=Tadeo|first8=Francisco R.|last9=Carbonell-Caballero|first9=Jose|displayauthors=6|year=2018|title=Genomics of the origin and evolution of ''Citrus''|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-15_554_7692/page/311|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=554|issue=7692|pages=311–316|bibcode=2018Natur.554..311W|doi=10.1038/nature25447|pmid=29414943|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Існують також гібриди [[×Citrofortunella|кумквата]] і [[Citrus ×insitorum|трійчастого апельсина]].]] Илова бар ин намудҳои асосӣ, лайм ба наздикӣ кашфшуда кишт карда мешаванд. Кумкватҳо ва климения ҳоло умуман ба ҷинси Citrus тааллуқ доранд. Афлесуни қалбакӣ, Oxanthera аз Каледонияи Нав, бар асоси далелҳои филогенетикӣ ба ҷинси Citrus интиқол дода шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35867-1|title=''Oxanthera'' Montrouz|website=Plants of the World Online|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|access-date=10 вересня 2021|accessdate=2026-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260408120856/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35867-1|archivedate=2026-04-08}}</ref> == [[Решашиносӣ]] == Номи маъмул аз лотинӣ гирифта шудааст, ки дар он ба растание ишора мекард, ки ҳоло бо номи ситрон (C. medica) ё сӯзанбарг ( Thuja ) маъруф аст. Он бо калимаи юнонии қадимии кедр алоқаманд аст. — κέδρος (kédros). Ин метавонад бо дарки монандӣ аз бӯи баргҳо ва меваҳои ситрусӣ ба бӯи кедр алоқаманд бошад.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=SmRJnd73dbYC |title=Biology of Citrus |last=Spiegel-Roy |first=Pinchas |author2=Eliezer E. Goldschmidt |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |page=4 |isbn=978-0-521-33321-4 }}{{Dead link|date=February 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Дар маҷмӯъ, меваҳо ва растаниҳои ситрусӣ инчунин бо номи agrumes (маънои аслӣ "меваҳои турш") маълуманд. — қарзҳо аз забонҳои романӣ == Дарахт == Ситрус буттаҳои калон ё [[дарахт|дарахтони]] хурду миёна мебошанд, ки баландии онҳо аз 5 то 15 метр мерасад, навдаҳои хордор ва [[барг|баргҳои]] ҳамешасабзи навбатӣ бо тамоми канорҳо доранд. <ref>{{Cite web|url=https://crfg.org/wp-content/uploads/CITRUS-PRUNING-Presentation.pdf|title=Citrus Pruning|last=Del Hotal|first=Tom|website=California Rare Fruit Growers}}</ref> Гулҳо танҳо ё дар шакли гулдастаҳои хурд ҷойгиранд, ки ҳар кадоме аз онҳо 2-4 см диаметр доранд, панҷ (кам чор) гулбарги сафед ва бисёр чанголчаҳо доранд; онҳо аксар вақт аз сабаби мавҷуд будани ғадудҳои равғани эфирӣ хеле хушбӯй мебошанд. <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OLaykfpqSaYC&dq=Citrus+genus&pg=PP1 |title=Citrus: The Genus ''Citrus'' |last=Ortiz |first=Jesus M. |date=2002 |editor-last=Di Giacomo |editor-first=Angelo |editor2-last=Dugo |editor2-first=Giovanni |publisher=Taylor & Francis |pages=16–35 |chapter=Botany: taxonomy, morphology and physiology of fruits, leaves and flowers |isbn=978-0-2032-1661-3 }}</ref> === Мева === [[Акс:Structure_of_an_orange.svg|міні|300 px |Сохтори гесперидиуми ботаникӣ]] Мева — [[Hesperidium]], <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OLaykfpqSaYC&dq=Citrus+genus&pg=PP1 |title=Citrus: The Genus ''Citrus'' |last=Ortiz |first=Jesus M. |date=2002 |editor-last=Di Giacomo |editor-first=Angelo |editor2-last=Dugo |editor2-first=Giovanni |publisher=Taylor & Francis |pages=16–35 |chapter=Botany: taxonomy, morphology and physiology of fruits, leaves and flowers |isbn=978-0-2032-1661-3 }}</ref> == Дурагаҳо ва навъхо == Мева гесперидиум аст, буттамеваи махсус бо якчанд поя, курашакл то дарозрӯя, дарозӣ 4-30 см (1.6-11.8 дюйм) ва диаметри 4-20 см (1.6-7.9 дюйм), бо пӯст ё "пӯст"-е, ки Мева номида мешавад. Қабати берунии Мева "экзокарп" аст, ки флаведо номида мешавад ва одатан пӯст номида мешавад. Қабати миёнаи Мева „мезокарп“ аст, ки дар меваҳои ситрусӣ аз албедо ё нӯги сафеди исфанҷӣ иборат аст. Қабати дарунии Мева „эндокарп“ аст. Он шумораи гуногуни карпелҳоро иҳота мекунад, ки ба шакли сегментҳои радиалӣ мебошанд. Тухмҳо, агар мавҷуд бошанд, дар дохили карпелҳо инкишоф меёбанд. Фазои дохили ҳар як сегмент локусест, ки бо весикулаҳои [[шарбат]] ё селлюлоза пур карда шудааст. "Мӯйҳои" риштадор аз „эндокарп“ ба „локус“ҳо мерезанд ва ҳангоми инкишофи мева [[ғизо]] медиҳанд. Ин ҷинс аз ҷиҳати тиҷоратӣ муҳим аст, зеро бисёр намудҳо барои меваашон парвариш карда мешаванд. Баъзе навъҳо тавре парвариш карда шудаанд, ки меваҳои онҳо ба осонӣ пӯстканда ва бедона бошанд, яъне онҳо „партенокарпӣ“ мебошанд. <ref>{{Cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html|title=Citrus|last=Janick, Jules|date=2005|publisher=[[Purdue University]] Tropical Horticulture Lecture 32|archive-url=https://web.archive.org/web/20050624235046/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html|archive-date=24 червня 2005|access-date=28 лютого 2020|accessdate=2026-04-19|archivedate=2005-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050624235046/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html}}</ref> <gallery mode=packed heights=130 caption="''Меваҳои ситрусӣ аз ҷиҳати андоза, ранг ва мазза гуногунанд''"> File:Ichangfruit.jpg|[[Citrus cavaleriei|Лимони ичанӣ]] File:Quinotos.jpg|Кумкат, аз тухмҳо дар дохили яке аз пояҳо File:Buddhas hand 1.jpg|Ситрони ангуштдор File:Citrus australasica red whole.jpg|Лайми ангушти сурх File:Fortpolyandra.jpg|Климентия </gallery> {{Хурд}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Меваҳои ситрусӣ]] 80h4ymau3r0b9q59wekch4gz7ndrtgg 10 330748 1491861 1469050 2026-11-02T15:30:40Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Шаблон:Дастабандии биологӣ]] на [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 1491861 wikitext text/x-wiki #равона [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 7r52uynz2s8phxucqh2hymz7nftsesd 10 330827 1491862 1468537 2026-11-02T15:30:45Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Шаблон:Дастабандии биологӣ]] на [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 1491862 wikitext text/x-wiki #равона [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 7r52uynz2s8phxucqh2hymz7nftsesd 0 330832 1491873 1486001 2026-11-02T15:52:34Z Xqbot 1543 Исправление двойного перенаправления с [[Ҳавза (зистшиносӣ)]] на [[Олам (таксономия)]] 1491873 wikitext text/x-wiki #равона [[Олам (таксономия)]] qtz8lf6bo2xn6a0slmtlm34t90rmyop 1491877 1491873 2026-11-02T16:02:39Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Олам (таксономия)]] 1491877 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф|Барои гурӯҳбандӣ таксономия беҳтар аст}} 7frbn2ptcgran6ufp4xt6997i3p89us 0 332645 1491898 1490880 2026-11-02T18:17:49Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491898 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Бахтиёр Раҳмониён | номи аслӣ = Бахтиёр Раҳмонов | тасвир = Бахтиёр Рахмонов.jpg | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 29.5.1993 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|ноҳияи Фархор}}, [[Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[таронасаро]], [[таронанавис]] | солҳои фаъолият = [[2012]]—то ҳол | навъҳои эҷод = [[назм]], [[публисистика]] | ҷоизаҳо = Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон (2024) | викианбор = | вебгоҳ = }} '''Бахтиёр Раҳмониён''' (''Бахтиёр Раҳмонов''; зод. [[29 май]]и [[1993]], [[ноҳияи Фархор]], Тоҷикистон) — [[рӯзноманигор]], [[шоир]], таронасаро ва ровии тоҷик. Узви [[Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон]] (аз соли 2024). == Зиндагинома == Бахтиёр Раҳмониён 29 майи соли 1993 дар ноҳияи Фархор ба дунё омадааст. Пас аз хатми мактаби миёна ба факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил шуда, онро бо муваффақият хатм намудааст. Айни ҳол ба ҳайси корманди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият менамояд. == Корнома ва эҷод == Масири кори эҷодии Бахтиёр Раҳмониён соли 2012 аз радиои «Фарҳанг» оғоз ёфтааст. Ӯ муаллиф ва гӯяндаи як силсила барномаҳои маъруфи радиоӣ, аз қабили «Маърифатафрӯз», «Фарҳангоро», «Фарҳанги завқ», «Навосанҷ» ва «Матонат» мебошад. Муддате ба ҳайси сармуҳаррири маҷаллаи илмии «Мутриб»-и Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов ва муовини сармуҳаррири рӯзномаи «Адабиёт ва санъат» кор кардааст.<ref name="adab_mahfil">{{cite web|url=https://adab.tj/mahfili-sarshor-az-javoni/|title=Маҳфили саршор аз ҷавонӣ|publisher=Адабиёт ва санъат|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Бо садои ӯ даҳҳо асарҳои адибони классик ва муосири тоҷику ҷаҳон сабт гардида, дар «Хазинаи тилоӣ»-и Радиои Тоҷикистон маҳфуз мебошанд. Инчунин, матолиби ӯ перомуни муҳтавиёти таронаҳои сарояндагон дар шакли мақолаҳо ва барномаҳои радиоии таҳлилӣ ва интиқодӣ пайваста интишор меёбанд.<ref name="cccp_article">{{cite web|url=https://cccp.tj/tj/ijtimo/item/9617-tojiki-man-dar-safar-e-6-erod-az-1-millat-dar-horij-az-kishvar.html?tmpl=component&print=1|title=Тоҷики ман дар сафар: 6 эрод аз 1 миллат дар хориҷ аз кишвар|publisher=СССР|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref><ref name="pressa_rov">{{cite web|url=https://pressa.tj/tag/rov/|title=Мақолаҳо ва таҳлилҳои Бахтиёр Раҳмониён|publisher=Pressa.tj|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> Намунаҳои ашъораш дар маҷаллаи миллии адабии «[[Садои Шарқ]]», рӯзномаҳои «[[Адабиёт ва санъат (рӯзнома)|Адабиёт ва санъат]]», «[[Омӯзгор]]», «[[Ҷавонони Тоҷикистон]]», «Мароми пойтахт», «[[Паёми Душанбе]]» ва «[[Ба қуллаҳои дониш]]» ба чоп расидаанд.<ref name="javonon_news">{{cite web|url=https://www.javonon.tj/news/social/pish-pish-megum-pishkako-i-darara-|title=Намунаҳои эҷодӣ дар рӯзномаи «Ҷавонони Тоҷикистон»|publisher=Ҷавонони Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> === Таронсароӣ === Дар заминаи эҷоди тарона барои овозхонҳо низ пуркор буда, барои сарояндагоне чун Иззат Шарифӣ, Сафаргул Юсупова, Фирӯз Расулов, [[Файзигул Юсуфӣ|Файзигули Юсуф]], Хиромон Қурбонзода, Ҷаҳонгири Рустам, Давлаталӣ Салимов, Комрон Ҳамидов, [[Фараҳноз Шарафова]], Дӯстмуроди Раҷаб, Шаҳроми Беҳзод ва дигарон тарона навиштааст. Инчунин худи ӯ низ ба овозхонӣ ва иҷрои таронаҳои лирикӣ машғул аст. == Китобҳо == Бахтиёр Раҳмониён муаллифи 4 маҷмӯаи шеърӣ ва 1 китоби марбут ба соҳаи фарҳанг мебошад:<ref name="kmt_review">{{cite web|url=https://kmt.tj/tg/nazari-hos-mehan-zi-lavhi-yod-naburdan-namurdan-ast/bahtiyor-rahmoniyon/|title=Назари хос: Меҳан зи лавҳи ёд набурдан намурдан аст|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}} {{Пайванди мурда|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Меҳри Ватан» (2011) * «Бахтнома» (2013) * «Матни сукут» (2021)<ref name="khkt_sukut">{{cite web|url=https://www.khkt.tj/ru/fehrist/kitob/item/matni-sukut.html|title=Маҷмӯаи шеърии «Матни сукут»|publisher=Хонаи китоби Тоҷикистон|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * «Матни сукут» (нашри дуюм, 2026) * «Пайраҳаи эҷод» (муратиб, перомуни таърихи фаъолияти Ансамбли халқии «Наврӯз»-и Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ва корномаи ҳунарии роҳбари мусиқии ин дастаи ҳунарӣ, Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, мутриб ва овозхон Ҳусайн Шарифов) (2026) == Ҷоизаҳо == * Барандаи Ҷоизаи Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи рӯзноманигорӣ (2020); * Ғолиби ҷойи аввали Озмуни ҷумҳуриявии «[[Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст (озмун)|Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст]]» аз рӯйи номинатсияи «Эҷоди назм» (2023); * Барандаи ҷоизаи Озмуни ҷумҳуриявии «Тараннуми Ватан» (2024);<ref name="khovar_vatan">{{cite web|url=https://khovar.tj/2024/05/be-tarin-tarannumgaroni-vatan-muajyan-gardidand/|title=Беҳтарин тараннумгарони Ватан муайян гардиданд|publisher=АМИТ «Ховар»|language=tg|access-date=2026-07-13}}</ref> * Нишони «Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон» (2024). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.facebook.com/bahtier.ra.monien/ Саҳифаи расмии Бахтиёр Раҳмониён дар Facebook] * [https://www.youtube.com/watch?v=nlAjLZr1rOQ Клип-таронаи Бахтиёр Раҳмониён дар YouTube] * [https://sputnik.tj/20170816/matlab-dar-borai-aibdorii-eron-1023082687.html Назарҳои Бахтиёр Раҳмониён дар пойгоҳи хабарии «Sputnik»] * [https://www.tiktok.com/@baktiyar_rahmaniyan/video/7635261407705009416 Саҳифаи Бахтиёр Раҳмониён дар TikTok] {{ПБ}} l0pu45l786888mrn7gu26bxrvqa5g10 0 333023 1491832 1483052 2026-11-02T13:07:54Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491832 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | image = | alt = | caption = | developer = [[Capcom]]{{efn|Кори הנוסף ва дастгирии таҳия аз ҷониби K2 Inc, M-Two ва Redworks}} | publisher = Capcom | director = Коши Наканиши | producer = {{ubl|Масачика Кавата|Масато Кумазава}} | designer = {{ubl|Кеиҷи Тераниши|Кенҷи Фукасава}} | programmer = Масаҳару Камо | artist = Томонори Такано | writer = Ҳаррис Оркин | composer = {{ubl|Нао Сато|Масаҳиро Оҳки|Шигеюки Камеда|Ҷозеф Ҳолидей}} | series = ''[[Resident Evil]]'' | engine = [[RE Engine]] | platforms = {{ubl|[[Nintendo Switch 2]]|[[PlayStation 5]]|[[Windows]]|[[Xbox Series X/S]]}} | released = [[27 феврал]]и [[2026]] | genre = [[Survival horror|Террори зиндамонӣ]] | modes = [[Бозии яккаса]] }} '''''Resident Evil Requiem''''' (дар Ҷопон маъруф бо номи '''''Biohazard Requiem''''', {{lang-ja|バイオハザード レクイエム}}) — бозии видеоӣ дар жанри [[Survival horror|террори зиндамонӣ]], ки аз ҷониби ширкати [[Capcom]] таҳия ва [[27 феврал]]и соли [[2026]] ба фурӯш бароварда шудааст<ref>{{Cite web|title=『バイオハザード9 レクイエム』が2026年2月27日発売決定【Summer Game Fest 2025】|url=https://dengekionline.com/article/202506/44163|website=電撃オンライン|access-date=2026-03-11|language=ja}}</ref>. Ин асар 11-ум қисми асосии силсилабозиҳои ''[[Resident Evil]]'' ба ҳисоб рафта, ба муносибати 30-солагии пайдоиши ин силсила бахшида шудааст<ref>{{Cite web|title=「バイオハザード」シリーズ30周年記念特設サイト {{!}} バイオハザード ポータル {{!}} CAPCOM|url=https://game.capcom.com/residentevil/ja/30th.html|website=バイオハザード ポータル|access-date=2025-11-18|language=ja|accessdate=2026-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260414153751/https://game.capcom.com/residentevil/ja/30th.html|archivedate=2026-04-14}}</ref>. Азбаски ҳарфи «q» дар логотипи «Re'''q'''uiem» ба рақами «9» ишора мекунад<ref>{{Cite web|title=ラクーンシティが舞台の「バイオハザード」最新作がついに正式発表 タイトルは『バイオハザード レクイエム』でゲームプレイにも変化あり|url=https://jp.ign.com/games/79718/news/|website=IGN Japan|date=2025-06-06|access-date=2026-03-11|language=ja|last=千葉芳樹}}</ref><ref>{{Cite web|title=バイオ最新作『バイオハザード レクイエム』（バイオ9）が2026年2月27日発売決定【Summer Game Fest 2025】|url=https://dengekionline.com/article/202506/44163|website=電撃オンライン|access-date=2026-03-11|language=ja}}</ref>, ин бозӣ амалан баробар ба '''''Resident Evil 9''''' дар силсилаи асосӣ мебошад<ref>{{Cite news|url=https://www.famitsu.com/article/202506/44162|title=【バイオ新作】『バイオハザード9』はラクーンシティが舞台！ PS5/XSX/Steamにて2026年2月27日発売予定【Summer Game Fest 2025】|newspaper=ファミ通.com|publisher=KADOKAWA Game Linkage|date=2025-06-07|accessdate=2025-06-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/2506072v|title=『バイオ9』こと新作『バイオハザード レクイエム』発表！2026年2月27日に発売へ。FBIが資料を操作する場面や、拘束具に囚われる女性が叫ぶ迫真のシーンが公開。PS5、Xbox Series X/S、PC（Steam）に対応予定|newspaper=電ファミニコゲーマー|publisher=マレ|date=2025-06-06|accessdate=2025-06-09}}</ref><ref>{{Cite web|title=【バイオ9】『バイオハザード レクイエム』恐怖だけでなく、最高にエンタメなシーンも存在。複数の視点を切り替えられるようにした経緯や謎のアイテム“空のインクリボン”などについて開発陣に直撃【gamescom2025】 {{!}} ゲーム・エンタメ最新情報のファミ通.com|url=https://www.famitsu.com/article/202508/50833|website=ファミ通.com|access-date=2026-03-09|language=ja}}</ref><ref>{{Cite web|title=『バイオ9』こと『バイオハザード レクイエム』は「ひとつの区切りとなる30周年記念タイトル」に、スタッフがコンセプトを語る映像が公開。「レオン」が主人公だとホラーと相性が悪いため「グレース」が抜擢|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/250627e|website=電ファミニコゲーマー – ゲームの面白い記事読んでみない？|date=2025-06-26|access-date=2026-03-09|language=ja|last=福山幸司}}</ref><ref>{{Cite web|title=【バイオ9】『バイオハザード レクイエム』レビュー。すごく濁した言いかたになっちゃうけど「後半がすごい」。めっちゃ怖い、でもおもしろい……やめどき皆無の理想的なホラー作品だと確信 {{!}} ゲーム・エンタメ最新情報のファミ通.com|url=https://www.famitsu.com/article/202602/67004|website=ファミ通.com|access-date=2026-03-09|language=ja}}</ref>. == Баррасӣ == Шоҳбайли (слогани) таблиғотии бозӣ чунин аст: «'''Тарс барои зиндаҳо. Оромӣ барои мурдаҳо.'''»<ref>{{Cite press release|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000005109.000013450.html|title=シリーズ最新作『バイオハザード レクイエム』発表！ 2026年２月27日（金）発売予定！|publisher=カプコン|date=2025-06-07|accessdate=2025-06-09}}</ref>. Қаҳрамони асосии бозӣ, ки барои аввалин бор дар ин силсила пайдо мешавад, таҳлилгари [[Бюрои федералии таҳқиқот|ФБР]] '''Грейс Эшкрофт''' мебошад. Инчунин, ҳамчун қаҳрамони дигари асосӣ, '''Леон С. Кеннеди''' пас аз се қисми асосӣ аз замони ''[[Resident Evil 6]]'' дубора ба силсила бармегардад. Махлуқоти зомби низ пас аз ''6'' бори аввал ба бозӣ оварда шудаанд. Воқеаҳои бозӣ дубора дар шаҳри [[Ракун-сити]], пас аз нобудшавии он тавассути амалиёти безараргардонӣ (стерилизатсия) сурат мегиранд{{efn|Аммо бо баҳисобгирии асарҳои иқтибосшуда, филми «[[Resident Evil: The Final Chapter|Resident Evil: Силсилаи охирин]]» низ пешнамунаи ин мавзӯъ буд.}}. == Эзоҳҳо == {{Notelist}} == Пайвандҳо == {{Reflist}} agg913xmh8c74b791u7z1wf3g6f6fps 0 333568 1491891 1485925 2026-11-02T17:14:50Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491891 wikitext text/x-wiki {{Рассом}} '''Ашӯр Ҳайдаров''' ({{ВД-Дебоча}}) — рассоми шӯравӣ ва тоҷик, Рассоми халқии ҶШС Тоҷикистон. Узви Иттифоқи рассомони ИҶШС (1957). == Зиндагинома == Ашӯр Ҳайдаров соли 1916 дар шаҳри бостонии Самарқанд ба дунё омадааст<ref>{{Cite web|url=https://kmt.tj/fajzi-ejodkor-jode-az-rassomi-hal-ii-tojikiston-ash-r-ajdarov/|title=Файзи эҷодкор: Ёде аз Рассоми халқии Тоҷикистон Ашўр Ҳайдаров|date=2026-07-15|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|accessdate=2026-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260902182323/https://kmt.tj/fajzi-ejodkor-jode-az-rassomi-hal-ii-tojikiston-ash-r-ajdarov/|archivedate=2026-09-02}}</ref>. Ҳаёти хеле пурташвишро аз сар гузаронид. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} == Адабиёт == * Р. Муродов. ''Файзи эҷодкор: Ёде аз Рассоми халқии Тоҷикистон Ашўр Ҳайдаров //'' [[Баҳори Аҷам (нашрия)|Баҳори Аҷам]]. — 2016. — 12 июл; * М. Салим. ''Меҳнатро шуҳрати умр донистед…! Ёде аз рассоми халқии Тоҷикистон Ашўр Ҳайдаров'' // [[Паёми Душанбе]]. — 2021. — 7 май. [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] 8r0wygw3hnr6ve34t46aceppbcz5ojx 0 334375 1491952 1490413 2026-11-03T03:23:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491952 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Карл Иванович Максимович |номи аслӣ = {{lang-de|Karl Johann Maximowicz}} |тасвир = Maximovich KI.jpg |бар = 220px |тавсифи тасвир = Карл Иванович Максимович |таърихи таваллуд = 23.11.1827 |зодгоҳ = [[Тула]], [[Империяи Русия]] |таърихи даргузашт = 16.02.1891 |маҳалли даргузашт = [[Санкт-Петербург]], [[Империяи Русия]] |шаҳрвандӣ = [[Империяи Русия]] |фазои илмӣ = [[Гиёҳшиносӣ]], [[Таснифоти рустаниҳо]] |ҷойҳои кор = [[Боғи ботаникии Санкт-Петербург]], Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳои Санкт-Петербург |алма-матер = [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] |роҳбари илмӣ = [[Александр Андреевич Бунге]] |маъруф ба = Таҳқиқи набототи Шарқи Дур, Ҷопон ва Осиёи Марказӣ |ҷоизаҳо = [[Ҷоизаи Демидов]] (1859) }} '''Карл Иванович Максимович''' ({{lang-de|Karl Johann Maximowicz}}; 11 (23) ноябри 1827, [[Тула]] — 4 (16) феврали 1891, [[Санкт-Петербург]]) — [[Гиёҳшиносӣ|гиёҳшинос]], сайёҳ ва пажӯҳишгари рустаниҳои [[Империяи Русия]] аз асли олмониҳои Балтика, узви [[Академияи илмҳои Санкт-Петербург]] ва яке аз нахустин муҳаққиқони набототи [[Шарқи Дур]] ва [[Ҷопон]] буд.<ref name="BRE">{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2167645 |title=Максимович Карл Иванович |website=Большая российская энциклопедия |publisher=Большая российская энциклопедия |year=2011 |language=ru |accessdate=2026-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250422054822/https://old.bigenc.ru/biology/text/2167645 |archivedate=2025-04-22}}</ref><ref name="Nature">{{cite journal |last=Stapf |first=Otto |title=Carl Johann Maximowicz |journal=Nature |volume=43 |page=449 |date=1891-03-12 |doi=10.1038/043449a0 |language=en}}</ref> Максимович қисми зиёди умри худро ба омӯзиши набототи [[Осиёи Шарқӣ]] ва [[Осиёи Марказӣ]], ҷамъоварии намунаҳои рустаниҳо ва тавсифи илмии намудҳои нав бахшид. Осори асосии ӯ ба [[Таснифоти рустаниҳо|таснифоти рустаниҳо]], махсусан [[Рустаниҳои гулдор|рустаниҳои гулдор]], бахшида шудаанд. Ӯ барои омӯзиши набототи минтақаи Амур, Манҷурия, Ҷопон, Муғулистон ва Тибет саҳми муҳим гузошт.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Дар номгузории илмии рустаниҳо номи Максимович бо ихтисораи '''Maxim.''' нишон дода мешавад.<ref name="IPNI">{{cite web |url=https://www.ipni.org/a/23089-1 |title=Maximowicz, Carl Johann (Ivanovič) |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Зиндагинома == === Солҳои аввал ва таҳсил === Карл Максимович 23 ноябри соли 1827 дар шаҳри [[Тула]]и Империяи Русия дар хонаводаи олмониҳои Балтика ба дунё омадааст. Таҳсилоти миёнаро дар омӯзишгоҳи олмонии Санкт-Петербург, маъруф ба ''Annenschule'', гирифтааст.<ref name="Nature"/> Солҳои 1845–1850 дар [[Донишгоҳи Тарту|Донишгоҳи Дерпт]] (ҳоло Донишгоҳи Тарту дар [[Эстония]]) таҳсил карда, дар факултети физикаву математика ба омӯзиши гиёҳшиносӣ машғул шуд. Устоди ӯ гиёҳшинос [[Александр Андреевич Бунге]] буд. Максимович соли 1850 донишгоҳро хатм кард.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Пас аз хатми таҳсил ба ҳайси ёвари мудири Боғи ботаникии Дерпт ба кор оғоз намуд. Соли 1852 ба Санкт-Петербург кӯчид ва масъули нигоҳдории маҷмӯаҳои [[Ҳербарий|ҳербарий]]и Боғи ботаникии императорӣ таъйин шуд.<ref name="Nature"/> === Сафари аввал ба Шарқи Дур (1853–1857) === Соли 1853 Максимович бо ҳамроҳии табиатшинос [[Леополд фон Шренк]] ба сафари илмӣ дар киштии ҳарбии «Диана» баромад. Ҳадафи асосии ӯ ҷамъоварии намунаҳои зинда ва хушкшудаи рустаниҳо барои Боғи ботаникии Санкт-Петербург буд. Дар ҷараёни сафар киштӣ ба [[Рио-де-Жанейро]], [[Валпараисо]] ва [[Ҳонолулу]] даромад. Соли 1854 он ба минтақаи Де-Кастри дар соҳили шарқии Осиё расид. Максимович аз он ҷо ба таҳқиқи набототи минтақаи [[Амур]] ва сарзаминҳои ҳамсоя оғоз кард.<ref name="Nature"/> Солҳои 1854–1857 ӯ бо вуҷуди мушкилоти сафар ва камбуди маблағ дар минтақаҳои Амур ва Уссурӣ ба ҷамъоварӣ ва омӯзиши рустаниҳо машғул шуд. Дар натиҷа маҷмӯаи бузурги намунаҳои гиёҳшиносӣ, тухмҳо ва рустаниҳои зиндаро гирд овард.<ref name="FarEast">{{cite web |url=https://cnbdvo.ru/item/2291598 |title=Максимович К. М. (1827–1891). Карл Максимович — имя в атласе флоры Приморья |publisher=Центральная научная библиотека Дальневосточного отделения Российской академии наук |language=ru}}</ref> Пас аз бозгашт ба Санкт-Петербург натиҷаҳои ин сафарро таҳқиқ карда, соли 1859 асари '''''Primitiae Florae Amurensis''''' («Нахустин таҳқиқоти набототи Амур»)-ро нашр намуд. Ин китоб яке аз аввалин пажӯҳишҳои мукаммал оид ба набототи минтақаи Амур буд ва дар он намудҳои зиёди рустаниҳо, аз ҷумла намудҳои то он вақт барои илм номаълум, тавсиф шудаанд.<ref name="Nature"/><ref name="FarEast"/> Барои ин асар Максимович соли 1859 бо [[Ҷоизаи Демидов]] сарфароз гардид.<ref name="BRE"/> === Сафари дуюм ба Осиёи Шарқӣ (1859–1864) === Соли 1859 Максимович сафари навбатии худро ба Шарқи Дур оғоз кард. Ӯ аз тариқи [[Сибир]] ба [[Иркутск]], [[Забайкалйе]] ва ҳавзаи дарёҳои [[Сунгарӣ]] ва [[Уссурӣ]] сафар намуда, баъдан ба [[Ҷопон]] рафт.<ref name="FarEast"/> Дар Ҷопон ӯ аз соли 1860 то аввали соли 1864 ба омӯзиши набототи маҳаллӣ машғул буд. Аввал дар шаҳри [[Ҳакодате]] қарор гирифт. Сипас ба минтақаҳои гуногуни ҷануби Ҷопон, аз ҷумла [[Нагасакӣ]], [[Йокоҳама]], кӯҳи [[Фуҷӣ]] ва ҷазираи [[Кюсю]] сафар кард.<ref name="Nature"/> Дар таҳқиқи набототи Ҷопон Максимович кори гиёҳшиносони пешин, аз ҷумла [[Карл Петер Тунберг]] ва [[Филипп Франс фон Зиболд]]ро идома дод. Яке аз ёварони муҳими ӯ дар Ҷопон ҷамъоваркунандаи рустаниҳо [[Сугава Чёносуке]] (1842–1925) буд. Чёносуке дар минтақаҳое намунаҳои рустаниҳоро ҷамъ мекард, ки Максимович бинобар маҳдудиятҳои онвақтаи ҳукумати Ҷопон ба онҳо дастрасӣ надошт. Максимович ба шарафи ӯ якчанд намуди рустанӣ, аз ҷумла ''Acer tschonoskii'', ''Lonicera tschonoskii'' ва ''Trillium tschonoskii''-ро номгузорӣ кард.<ref name="FarEast"/><ref name="Trillium">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:542611-1 |title=Trillium tschonoskii Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> Максимович соли 1864 ба Русия баргашт. Натиҷаҳои таҳқиқоти Ҷопон ва Манҷурия дар силсилаи бистқисмаи '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) нашр шуданд.<ref name="FarEast"/> === Фаъолияти илмӣ дар Санкт-Петербург === Пас аз бозгашт аз сафарҳо Максимович ба таҳқиқ ва мураттабсозии маҷмӯаҳои гиёҳшиносии худ идома дод. Соли 1869 саргиёҳшиноси Боғи ботаникии императории Санкт-Петербург ва соли 1870 мудири Осорхонаи ботаникии Академияи илмҳо таъйин гардид.<ref name="BRE"/><ref name="Nature"/> Ӯ на танҳо намунаҳои ҷамъовардаи худ, балки маҷмӯаҳои рустаниҳои дигар сайёҳон ва муҳаққиқон, аз ҷумла [[Николай Пржевалский]], [[Григорий Потанин]] ва [[Михаил Певтсов]]ро низ таҳқиқ мекард. Ин мавод барои омӯзиши набототи [[Муғулистон]], [[Чин]] ва [[Тибет]] аҳамияти калон дошт.<ref name="BRE"/> Аз ҷумла, Максимович рустаниҳои Тибетро аз нигоҳи пайдоиш ва робитаи онҳо бо набототи Муғулистон ва [[Ҳимолой]] омӯхт. Дар баробари ин, ба тавсифи намудҳои нави рустаниҳои Осиё машғул буд.<ref name="Nature"/> Дар асоси маҷмӯаҳои гирдовардашуда силсилаи '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' («Тавсифи рустаниҳои нави Осиё») таҳия шуд. Қисмҳои ин асар аз соли 1876 то соли 1893 нашр гардиданд; нашри он пас аз марги муаллиф низ идома ёфт.<ref name="FarEast"/> Бо супориши Академияи илмҳо Максимович аз бевазани Филипп Франс фон Зиболд маҷмӯаи ҳаштҷилдаи тасвирҳои ботаникиро харид, ки рассомони ҷопонӣ таҳия карда буданд. Ин маҷмӯа барои омӯзиши набототи Ҷопон аҳамияти илмӣ дошт. Максимович соли 1871 академики Академияи илмҳои Санкт-Петербург гардид. Соли 1888 ӯ ба узвияти фахрии хориҷии [[Академияи санъат ва илмҳои Амрико]] пазируфта шуд.<ref name="BRE"/><ref name="AAAS">{{cite web |url=https://www.amacad.org/person/carl-johann-maximowicz |title=Carl Johann Maximowicz |publisher=American Academy of Arts and Sciences |language=en}}</ref> Ӯ инчунин бо ордени муқаддаси Станислав дараҷаи II (1867), ордени муқаддаси Анна дараҷаи II (1871) ва ордени муқаддаси Владимир дараҷаи III (1878) сарфароз гардидааст. Максимович 16 феврали соли 1891 дар синни 63-солагӣ дар Санкт-Петербург даргузашт. Ӯро дар қабристони лютерании Смоленскии ин шаҳр ба хок супурданд.<ref name="Nature"/><ref>{{cite web |url=https://vivaldi.nlr.ru/bx000050142/view/#page=24 |title=Петербургский некрополь. Том 3 |publisher=Российская национальная библиотека |language=ru}}</ref> == Фаъолияти гиёҳшиносӣ == Максимович аз пажӯҳишгарони намоёни набототи Осиёи Шарқӣ дар асри XIX ба шумор меравад. Ӯ дар давоми фаъолияти илмии худ тақрибан 2300 таксони рустаниро тавсиф ё номгузорӣ кардааст, ки бисёре аз онҳо қаблан барои илм номаълум буданд.<ref name="Arboretum">{{cite web |url=https://arboretum.sav.sk/sk/aktuality/karl-johann-maximowicz-1827-1891/ |title=Karl Johann Maximowicz (1827–1891) |publisher=Arborétum Mlyňany, Slovak Academy of Sciences |language=sk}}</ref> Таҳқиқоти ӯ асосан ба рустаниҳои гулдор, аз ҷумла авлодҳои ''Acer'', ''Rhododendron'', ''Pedicularis'' ва дигар гурӯҳҳои рустаниҳо бахшида шудаанд. Ӯ ҳамчунин як қатор авлодҳои нави рустаниҳоро тавсиф кард.<ref name="BRE"/> === Авлодҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи авлодҳои рустаниҳое, ки Максимович дар тавсиф ё номгузории илмии онҳо саҳм дошт, инҳоянд: * ''Ancistrocarya'' Maxim. * ''Brachybotrys'' Maxim. ex Oliv. * ''Chionographis'' Maxim. * ''Circaeaster'' Maxim. * ''Coelonema'' Maxim. * ''Deinanthe'' Maxim. * ''Dipelta'' Maxim. * ''Disanthus'' Maxim. * ''Eleutherococcus'' Maxim. * ''Idesia'' Maxim. * ''Macroclinidium'' Maxim. * ''Megadenia'' Maxim. * ''Metanarthecium'' Maxim. * ''Nannoglottis'' Maxim. * ''Omphalotrix'' Maxim. * ''Perillula'' Maxim. * ''Platypholis'' Maxim. * ''Platyosprion'' Maxim. * ''Pomatosace'' Maxim. * ''Potaninia'' Maxim. * ''Przewalskia'' Maxim. * ''Pteroceltis'' Maxim. * ''Sceptrocnide'' Maxim. * ''Schizopepon'' Maxim. * ''Scrofella'' Maxim. * ''Spiraeanthus'' Maxim. * ''Symphyllocarpus'' Maxim. * ''Tetraena'' Maxim. * ''Theropogon'' Maxim. * ''Tretocarya'' Maxim. * ''Tsusiophyllum'' Maxim. * ''Yoania'' Maxim. Дар номҳои илмӣ ихтисораи ''Maxim.'' нишон медиҳад, ки Максимович дар интишори номи таксон саҳм доштааст. Дар баъзе ҳолатҳо номи ӯ бо ихтисораҳои дигар муаллифон якҷоя меояд.<ref name="IPNI"/> === Намудҳои тавсифшуда === Аз ҷумлаи рустаниҳое, ки Максимович номгузорӣ ё тавсиф кардааст, ин намудҳо ҳастанд: * ''[[Acer argutum]]'' Maxim. * ''[[Acer barbinerve]]'' Maxim. * ''[[Acer capillipes]]'' Maxim. * ''[[Acer miyabei]]'' Maxim. * ''[[Acer mono]]'' Maxim. * ''[[Acer tschonoskii]]'' Maxim. * ''[[Buddleja alternifolia]]'' Maxim. * ''Calanthe reflexa'' Maxim. * ''Elaeagnus oldhamii'' Maxim. * ''Goodyera macrantha'' Maxim. * ''[[Juglans mandshurica]]'' Maxim. * ''Liparis japonica'' Maxim. * ''[[Magnolia stellata]]'' (Siebold & Zucc.) Maxim. * ''Pedicularis artselaeri'' Maxim. * ''Platanthera hologlottis'' Maxim. * ''[[Rhododendron schlippenbachii]]'' Maxim. * ''[[Trichosanthes kirilowii]]'' Maxim. * ''[[Trillium tschonoskii]]'' Maxim. * ''Yoania japonica'' Maxim. Номи ''Magnolia stellata'' қаблан аз ҷониби Зиболд ва Суккарини дар авлоди дигар нашр шуда буд ва Максимович онро ба авлоди ''Magnolia'' гузаронд. Аз ин сабаб номи пурраи илмии он ''Magnolia stellata'' (Siebold & Zucc.) Maxim. мебошад.<ref name="Magnolia">{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/554855-1 |title=Magnolia stellata (Siebold & Zucc.) Maxim. |publisher=Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref> == Рустаниҳо ва ҷонварони ба номи Максимович == [[Акс:Acer maximowiczianum1.jpg|thumb|200px|''Acer maximowiczianum'', яке аз рустаниҳои ба шарафи Максимович номгузоришуда]] Ба шарафи Максимович намудҳои зиёди рустаниҳо номгузорӣ шудаанд. Дар номҳои илмии онҳо шаклҳои ''maximowiczii'', ''maximowicziana'', ''maximowiczianum'' ва дигар шаклҳои ҳамреша истифода мешаванд. Аз ҷумла: * ''[[Acer maximowiczianum]]'' Miq. — як намуди фарн * ''Atriplex maximowicziana'' Makino * ''[[Betula maximowicziana]]'' Regel — як намуди тӯс * ''[[Crataegus maximowiczii]]'' C.K.Schneid. — як намуди дӯлона * ''[[Picea maximowiczii]]'' Regel ex Mast. — як намуди коҷ * ''Populus maximowiczii'' A.Henry — номи илмие, ки барои як намуди сафедор истифода шудааст * ''[[Salvia maximowicziana]]'' Hemsl. * ''Allium maximowiczii'' Regel * ''Adenophora maximowicziana'' Makino * ''Carex maximowiczii'' F.Schmidt * ''Geranium maximowiczii'' Regel & Maack * ''Iris maximowiczii'' Grubov * ''Polygonatum maximowiczii'' F.Schmidt * ''Saussurea maximowiczii'' Herder Баъзе аз ин номҳо дар таснифоти имрӯза муродифи номҳои дигари илмӣ ҳисобида мешаванд. Ба шарафи ӯ ҳамчунин як намуди хоянда, '''''[[Alexandromys maximowiczii]]''''' (пештар ''Microtus maximowiczii''), номгузорӣ шудааст.<ref>{{cite web |url=https://www.mammaldiversity.org/taxon/1002030/ |title=Alexandromys maximowiczii |publisher=Mammal Diversity Database, American Society of Mammalogists |language=en}}</ref> == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Максимович инҳоянд: * '''''Primitiae Florae Amurensis''''' (1859) — таҳқиқи набототи минтақаи Амур. * '''''Rhamneae orientali-asiaticae''''' (1866) — пажӯҳиш оид ба рустаниҳои оилаи ''Rhamnaceae'' дар Осиёи Шарқӣ. * '''''Diagnoses des nouvelles plantes du Japon et de la Mandjourie''''' (1866–1876) — силсилаи бистқисма оид ба намудҳои нави рустаниҳои Ҷопон ва Манҷурия. * '''''Rhododendreae Asiae Orientalis''''' (1870) — таҳқиқи рододендронҳои Осиёи Шарқӣ. * '''Монография оид ба авлоди ''Lespedeza''''' (1873). * '''''Diagnoses plantarum novarum asiaticarum''''' (1876–1893) — силсилаи тавсифҳои илмии рустаниҳои нави Осиё. * '''''Enumeratio plantarum hucusque in Mongolia nec non adjacente parte Turkestaniae Sinensis lectarum''''' (1889) — феҳристи рустаниҳои ҷамъоваришуда дар Муғулистон ва қисматҳои ҳамсояи Туркистони Чин. * '''''Flora Tangutica''''' (1889) — таҳқиқи рустаниҳои Тангут, Гансу, қисматҳои Тибет ва Сайдам дар асоси маҷмӯаҳои Николай Пржевалский ва Григорий Потанин. == Хонадон == Ҳамсари Максимович '''Паулина Александровна Штраух''' буд, ки аз хонаводаи соҳибкорон ва дорусозони Санкт-Петербург баромада буд. Онҳо ду фарзанд — Герда ва Лев доштанд.<ref name="Family">{{cite news |last=Никифорова |first=Юлия |title=Мои петербургские адреса. История одной семьи |url=https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/moi-peterburgskie-adresa-istoriya-odnoy-semi/ |work=Санкт-Петербургские ведомости |date=2022-07-08 |language=ru}}</ref> Духтарашон '''Герда Максимович''' бо пизишк [[Николай Иванович Лунин]] издивоҷ кард. Писарашон '''Лев Карлович Максимович''' ба асппарварӣ ва рушди варзиши аспдавонӣ машғул буд. Ӯ муаллифи китоби ''Иллюстрированный альбом рысистого и скакового спорта'' (1906) мебошад. Лев соли 1941 ба таъқиби сиёсӣ гирифтор шуд.<ref name="Family"/> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1827]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1891]] [[Гурӯҳ:Зодагони 23 ноябр]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 16 феврал]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносон]] [[Гурӯҳ:Ботаникҳои империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XIX]] [[Гурӯҳ:Сайёҳони империяи Русия]] [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи Демидов]] hx15xw35dwnwj1q3ptyfdwv0dp4w8yq 0 334479 1491918 1490807 2026-11-02T21:44:31Z Zosya95 54344 1491918 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Хор (мазмунҳо)}} {{Дигар маъноҳо|Дук (мазмунҳо)}} [[Акс:Stekelvarken Aiguilles Porc-épic.jpg|thumb|Дукҳои [[ҷайра]]]] '''Хор''', '''дук''' ё '''дуг''' — сохтори сахту нӯгтезест, ки дар бадани баъзе [[ҷонварон]] дида шуда, асосан барои муҳофизат хизмат мекунад. Хорҳо дар гурӯҳҳои гуногуни [[мӯҳрадорон]] ва [[бемӯҳраҳо]] вуҷуд доранд. Хорҳо ғайр аз муҳофизат, барои ҳаракат, устувор нигоҳ доштани бадан, огоҳ кардани душман ва заҳрзанӣ низ ба кор мераванд.<ref name="Crofts">{{cite journal |last1=Crofts |first1=Stephanie B. |last2=Stankowich |first2=Theodore |title=Stabbing Spines: A Review of the Biomechanics and Evolution of Defensive Spines |journal=Integrative and Comparative Biology |year=2021 |volume=61 |issue=2 |pages=655–667 |doi=10.1093/icb/icab099}}</ref> == Сохт == [[File:S. purp Sea urchin spines 1505.jpg|thumb|Хорҳои сӯзанмонанди хорпушти баҳрӣ]] Хорҳо бештар дарозрӯя ё сӯзанмонанд буда, аз ҷиҳати андоза, шакл ва ранг гуногунанд. Сохти онҳо дар ҳама ҷонварон яксон нест: * '''[[Ширхӯрон]]''' (ҷайраҳо ва [[Хорпуштак|хорпуштакҳо]]): Хорҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омада, бештар аз [[кератин]] сохта шудаанд. Даруни баъзе хорҳо ковок ё исфанҷмонанд буда, ин сохтор онҳоро сабук ва ҳамзамон устувор мегардонад.<ref name="Vincent">{{cite journal |last1=Vincent |first1=J. F. V. |last2=Owers |first2=P. |title=Mechanical design of hedgehog spines and porcupine quills |journal=Journal of Zoology |year=1986 |volume=210 |issue=1 |pages=55–75 |doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03620.x}}</ref> * '''[[Моҳиҳо]]''': Хорҳо бештар аз бофтаи [[Устухон|устухонӣ]] сохта шудаанд.<ref name="FishGlossary">{{cite web |title=Glossary of fish terms |url=https://australian.museum/learn/animals/fishes/glossary-of-fish-terms/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> * '''[[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]]''': Хорҳо аз моддаҳои оҳакӣ, асосан аз [[Карбонати калсий|карбонати калсий]], сохта шудаанд.<ref name="UrchinCalcite">{{cite journal |last1=Politi |first1=Yael |last2=Arad |first2=Talmon |last3=Klein |first3=Eugenia |last4=Weiner |first4=Steve |last5=Addadi |first5=Lia |title=Sea urchin spine calcite forms via a transient amorphous calcium carbonate phase |journal=Science |year=2004 |volume=306 |issue=5699 |pages=1161–1164 |doi=10.1126/science.1102289}}</ref> == Вазифаҳо == Хорҳо пеш аз ҳама ҷонваронро аз дарандаҳо муҳофизат мекунанд. Нӯги тези онҳо метавонад ба бадани ҳамлагар халида, ӯро захмин кунад. Аммо хорҳо вазифаҳои дигар низ доранд: * '''Огоҳсозӣ''': Баъзе ҷайраҳо бо ҷунбонидани дукҳои думашон садои тақ-тақ бароварда, дарандаҳоро аз наздик шудан бозмедоранд. Ҳамчунин рангҳои баланду чашмнамои хорҳо ([[апосематизм]]) метавонанд дарандаҳоро аз дур низ огоҳ кунанд.<ref name="Warning">{{cite journal |last1=Speed |first1=Michael P. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |title=Warning displays in spiny animals: One (more) evolutionary route to aposematism |journal=Evolution |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=2499–2508 |doi=10.1111/j.0014-3820.2005.tb00963.x}}</ref><ref name="PorcupineZoo">{{cite web |title=Porcupine |url=https://animals.sandiegozoo.org/animals/porcupine |publisher=San Diego Zoo Wildlife Alliance |language=en}}</ref> * '''Ҳаракат''': [[Хорпушти баҳрӣ|Хорпуштҳои баҳрӣ]] бо ёрии хорҳояшон дар таги баҳр ҳаракат мекунанд.<ref name="UrchinMovement">{{cite web |title=Sea urchins: Strange and spiny wonders of the ocean |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/sea-urchins-strange-and-spiny-wonders-of-the-ocean.html |publisher=Natural History Museum |language=en}}</ref> * '''Устуворӣ''': Хорҳои хорпуштҳои баҳрӣ ба устувор нигоҳ доштани баданашон ёрӣ мерасонанд. Дар моҳиҳо бошад, хорҳои болҳои шиноварӣ барои нигоҳ доштани баланс ҳангоми шиноварӣ хизмат мекунанд.<ref name="FinFunction">{{cite web |title=Living in Water: Chapter 4 |url=https://tpwd.texas.gov/education/resources/aquatic-science/tas/chapters/chapter-4/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> * '''Заҳрзанӣ''': Дар баъзе ҷонварони баҳрӣ хорҳо барои ба бадани ҳамлагар ворид кардани заҳр хизмат мекунанд.<ref name="StingraySmithsonian">{{cite web |title=Freshwater stingray |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/freshwater-stingray |publisher=Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute |language=en}}</ref> == Намудҳо == === Ширхӯрон === [[File:Irish hedgehog.jpg|thumb|Ба лӯнда печидани хорпуштак]] Хору дукҳо дар ҷайраҳо, [[хорпуштак]]ҳо, [[Мӯрчахӯраки хордор|мӯрчахӯракон]], [[тенрек|теғпуштак]]ҳо ва баъзе [[хояндаҳо]]и дигар, аз ҷумлаи [[Муши хордор|мушҳои хордор]], дида мешаванд.<ref name="Crofts"/><ref name="EchidnaMuseum">{{cite web |title=Echidna research in the Mammalogy collection |url=https://australian.museum/learn/teachers/learning/echidna-research/ |publisher=Australian Museum |language=en}}</ref> Дар ҷайраҳо дукҳо бисёртар паҳлӯҳову пушти баданро мепӯшонанд. Ҳангоми хатар, ҷайра дукҳояшро рост карда, худро калонтар нишон медиҳад. Агар даранда наздик ояд, бо дукҳояш ба он осеб мерасонад.<ref name="Cornell">{{cite web |title=Porcupine quill injuries in dogs |url=https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-information/porcupine-quill-injuries-in-dogs |publisher=Cornell University College of Veterinary Medicine |language=en}}</ref><ref name="PorcupineTPWD">{{cite web |title=Porcupines — Introducing Mammals to Young Naturalists |url=https://tpwd.texas.gov/publications/nonpwdpubs/introducing_mammals/porcupines/ |publisher=Texas Parks and Wildlife Department |language=en}}</ref> Хорҳои хорпуштакҳо аз дукҳои ҷайраҳо кӯтоҳтар буда, ба пӯсташон сахт часпидаанд. Ҳангоми хатар, хорпуштак худро лӯнда карда, [[Сар|сар]], [[Шикам|шикам]] ва дигар ҷойҳои нарми баданашро зери хорҳояш пинҳон мекунад.<ref name="HedgehogRSPCA">{{cite web |title=Hedgehogs in the UK |url=https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/wildlife/hedgehogs |publisher=RSPCA |language=en}}</ref><ref name="HedgehogCalgary">{{cite web |title=Hedgehog Anatomy |url=https://vet.ucalgary.ca/summercamps/anatomy/wednesday/exotics |publisher=University of Calgary Faculty of Veterinary Medicine |language=en}}</ref> Ҳарчанд ҷайраҳо, хорпуштакҳо ва мӯрчахӯракони хордор ба гурӯҳҳои гуногуни ширхӯрон мансуб бошанд ҳам, хорҳои ҳамаи онҳо аз мӯйҳои шаклдигаркарда ба вуҷуд омадаанд.<ref name="EchidnaCSIRO">{{cite web |title=The echidna (or spiny ant-eater) (1969) |url=https://csiropedia.csiro.au/echidna-spiny-ant-eater-1969/ |publisher=CSIROpedia |language=en}}</ref> === Моҳиҳо === [[Акс:MC Rotfeuerfisch.jpg|thumb|[[Шермоҳӣ]] бо хорҳои дарозу заҳрнок]] Дар бисёр моҳиҳо хорҳои сахту нӯгтез дар [[боли шиноварӣ|болҳои шиноварӣ]] ҷойгир буда, барои устуворӣ ва муҳофизати бадани моҳӣ хизмат мекунанд. Ин хорҳо дурушт ва бебуғум буда, аз устухонҳои нарму чандири болҳо фарқ мекунанд.<ref name="FishAnatomy">{{cite web |title=Structure and Function — Fish |url=https://manoa.hawaii.edu/exploringourfluidearth/biological/fish/structure-and-function-fish |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> Дар баъзе намудҳо, аз ҷумла шермоҳӣ ({{lang-la|Pterois}}) ва моҳиҳои [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Каждуммоҳиҳо|каждуммоҳиҳо]] ({{lang-la|Scorpaenidae}}), хорҳо ба [[Ғадуди заҳрбарор|ғадудҳои заҳрбарор]] пайвастанд. Хор ба пӯст халида, онро мешикофад. Заҳр аз сӯрохии пайдошуда ба бадан ворид шуда, метавонад боиси [[заҳролудшавӣ]] гардад.<ref name="NOAA">{{cite web |title=What is a lionfish? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/lionfish-facts.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> {{clear}} === Бемӯҳраҳо === Хорҳо дар бемӯҳраҳо, ба монанди [[сӯзанпӯстон]], [[нармбаданҳо]] ва [[буғумпойҳо]] низ дида мешаванд. Дар хорпуштҳои баҳрӣ, хорҳо ба [[Скелет|скелети]] оҳакияш пайваст буда, вазифаи муҳофизат ва ҳаракаткуниро иҷро мекунанд.<ref name="SeaUrchin">{{cite web |title=Sea Stars, Urchins and Relatives |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/sea-stars-urchins-and-relatives |publisher=Smithsonian Ocean |language=en}}</ref> [[Садаф]]и баъзе [[Шикампойҳо|шикампойҳо]] ва [[Нармбаданҳо|нармбаданҳои]] [[Дуғалсамадорон|дуғалсамадорон]] низ барҷастагиҳои хоршакл дорад. Синфи [[харчангшаклон]] ҳам намояндагоне дорад, ки [[Скелети берунӣ|скелети берунии]] онҳо хорпӯш ҳастанд.<ref name="ShellSpines">{{cite web |last=Leal |first=José H. |title=A Coat of Sharp Spines |url=https://www.shellmuseum.org/post/a-coat-of-sharp-spines |publisher=Bailey-Matthews National Shell Museum |date=2019-11-15 |language=en}}</ref><ref name="ThornyOyster">{{cite web |title=Pacific Thorny Oyster |url=https://qrius.si.edu/browse/object/10010589 |publisher=Smithsonian Institution |language=en}}</ref><ref name="CrabSpines">{{cite web |title=Alaskan King Crab |url=https://www.aquariumofpacific.org/onlinelearningcenter/species/alaskan_king_crab |publisher=Aquarium of the Pacific |language=en}}</ref> [[Кирмина|Кирминаҳои]] баъзе [[Шабпарак|шабпаракҳо]] бо мӯякҳои сахту хоршакл пӯшида шудаанд. Кирминаҳои шабпаракҳои [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Лономия|лономия]], ки дар [[Амрикои Ҷанубӣ]] зиндагӣ мекунанд, хорҳои бисёр заҳрнок доранд. Агар хорҳои онҳо ба пӯст халанд, заҳр метавонад ба [[лахташавӣ|лахташавии]] хун халал расонад ва дар ҳолатҳои вазнин боиси [[Хунравӣ|хунравӣ]] ва [[норасоии гурда]]ҳо шавад.<ref name="Lonomia">{{cite journal |last1=Maggi |first1=Silviane |last2=Faulhaber |first2=Gustavo Adolpho Moreira |title=Lonomia obliqua Walker (Lepidoptera: Saturniidae): hemostasis implications |journal=Revista da Associação Médica Brasileira |year=2015 |volume=61 |issue=3 |pages=263–268 |doi=10.1590/1806-9282.61.03.263}}</ref><ref name="LonomiaToxin">{{cite journal |last1=Veiga |first1=A. B. |last2=Blochtein |first2=B. |last3=Guimarães |first3=J. A. |title=Structures involved in production, secretion and injection of the venom produced by the caterpillar Lonomia obliqua (Lepidoptera, Saturniidae) |journal=Toxicon |year=2001 |volume=39 |issue=9 |pages=1343–1351 |doi=10.1016/S0041-0101(01)00086-1}}</ref><ref name="LonomiaReview">{{cite journal |last1=Carrijo-Carvalho |first1=Linda Christian |last2=Chudzinski-Tavassi |first2=Ana Marisa |title=The venom of the Lonomia caterpillar: an overview |journal=Toxicon |year=2007 |volume=49 |issue=6 |pages=741–757 |doi=10.1016/j.toxicon.2006.11.033}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> File:Spondylus.jpg|[[Чинсадафи хордори шоҳӣ]] File:Spiny king crab md.jpg|[[Шоҳхарчанги хордори калифорнӣ]] File:Lonomia-obliqua-citsc-1.jpg|Кирминаи [[Лономияи каҷак|лономияи каҷак]] </gallery> == Пайдоиш == Хорҳо дар ҳар гурӯҳи ҷонварон дар раванди [[таҳаввул|эволютсия]] ҷудогона ба вуҷуд омадаанд. Ин падида намунаи [[таҳаввули ҳамгаро|эволютсияи ҳамгаро]] мебошад, ки дар он [[Ҷондор (биология)|организмҳои]] ҳархела новобаста аз ҳамдигар хусусиятҳои монанд пайдо мекунанд.<ref name="Crofts"/> Пайдоиши хорҳо бо зарурати муҳофизат аз дарандаҳо алоқаманд аст. Хору дигар сохторҳои муҳофизатӣ бештар дар ширхӯроне пайдо шудаанд, ки дар ҷойҳои кушод зиндагӣ мекунанд ва имкони пинҳон шудан ё гурехтанашон кам аст.<ref name="Stankowich">{{cite journal |last1=Stankowich |first1=Theodore |last2=Campbell |first2=Lisa A. |title=Living in the danger zone: Exposure to predators and the evolution of spines and body armor in mammals |journal=Evolution |year=2016 |volume=70 |issue=7 |pages=1501–1511 |doi=10.1111/evo.12961}}</ref> == Осебрасонӣ == [[File:Sea urchin injury.jpg|thumb|150px|Пое, ки ба он хорҳои хорпушти баҳрӣ халидааст]] Хорҳо ба пӯст халида, онро захмӣ мекунанд. Шиддати осеб ба шаклу андозаи хор, чуқурии захм ва заҳрнокии он вобаста аст. Хорҳое, ки дар [[Бофта|бофтаҳои бадан]] мемонанд, метавонанд боиси [[дард]], варам, [[газак]] ва [[сироят]] шаванд.<ref name="UrchinNPS">{{cite web |title=Sea Urchin |url=https://www.nps.gov/places/sea-urchin.htm |publisher=U.S. National Park Service |language=en}}</ref> Дукҳои ҷайра ҳарчанд заҳрнок набошанд ҳам, онҳо метавонанд ба пӯст чуқур халанд. Агар дук дар бадан монад, метавонад шикаста, ба бофтаҳои дарунтар кӯчад ва ба [[Узв|узвҳои дохилӣ]] осеб расонад. Аз ин рӯ, хорҳои халидаро набояд худсарона берун кашид. Дар чунин ҳолат бояд ҳатман ба [[пизишк]] муроҷиат кард.<ref name="Cornell"/> Хорҳои баъзе моҳиҳо заҳрноканд. [[Заҳр|Заҳри]] онҳо метавонад ба кори [[дил]] ва нафаскашӣ таъсир расонад ва ҳатто боиси [[марг]] гардад.<ref name="CDC">{{cite web |title=Poisonings, Envenomations, and Toxic Exposures During Travel |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/poisonings-envenomations-and-toxic-exposures-during-travel.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |language=en}}</ref> == Корбурд == [[File:Porcupine quill box (12268979095).jpg|thumb|Қуттие, ки аз дукҳои ҷайра сохта шудааст]] Хорҳои баъзе ҷонварон аз замонҳои қадим барои сохтани зевару ашёи ороишӣ истифода мешуданд. Мардуми бумии [[Амрикои Шимолӣ]] дукҳои ҷайраро ранг карда, бо онҳо [[пӯшок]], [[пойафзор]], [[халта]] ва дигар чизҳоро оро медоданд. Ин ҳунарро [[Дуккорӣ|дуккорӣ]] ({{lang-en|quillwork}}) меноманд.<ref name="Quillwork">{{cite book |last=Orchard |first=William C. |title=The Technique of Porcupine-Quill Decoration Among the North American Indians |publisher=Museum of the American Indian, Heye Foundation |year=1916 |doi=10.5479/sil.451243.39088016090201}}</ref><ref name="QuillworkMuseum">{{cite web |title=Moccasins |url=https://americanindian.si.edu/collections-search/object/NMAI_132259 |publisher=National Museum of the American Indian, Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Олимон сохти дукҳои ҷайраро меомӯзанд, то дар асоси онҳо сӯзанҳои пизишкӣ ва дигар асбобҳои [[Ҷарроҳӣ|ҷарроҳии]] навро созанд.<ref name="Cho">{{cite journal |last1=Cho |first1=Woo Kyung |last2=Ankrum |first2=James A. |last3=Guo |first3=Dagang |last4=Chester |first4=Shawn A. |last5=Yang |first5=Seung Yun |last6=Kashyap |first6=Anurag |last7=Campbell |first7=Georgina A. |last8=Wood |first8=Robert J. |last9=Rijal |first9=Ram K. |last10=Karnik |first10=Rohit |last11=Langer |first11=Robert |last12=Karp |first12=Jeffrey M. |title=Microstructured barbs on the North American porcupine quill enable easy tissue penetration and difficult removal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2012 |volume=109 |issue=52 |pages=21289–21294 |doi=10.1073/pnas.1216441109}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Анатомияи ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Муҳофизати ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Зоология]] eirbn2a8rqs28f81lgdkxge3mfq9nl6 0 334519 1491956 1490865 2026-11-03T03:48:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491956 wikitext text/x-wiki {{Рӯйдод |ном = Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |жанр = намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии китоб |сана = ҳамасола (моҳи октябр) |макон = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |кишвар = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |соли таъсис = 2010 |ташкилкунанда = [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |сомона = }} '''Намоишгоҳи байналмилалии''' «'''Китоби Душанбе'''» — намоишгоҳи байналмилалии китоб ва табъу нашр, ки ҳамасола дар шаҳри [[Душанбе]] баргузор мегардад<ref name="khovar2024">{{cite web |url=https://khovar.tj/2024/10/kitobi-dushanbe-dar-namoishgo-i-12-umi-bajnalmilal-besh-az-40-noshiri-vatan-va-hori-ishtirok-dorand/ |title=«КИТОБИ ДУШАНБЕ». Дар Намоишгоҳи 12-уми байналмилалӣ беш аз 40 ношири ватанӣ ва хориҷӣ иштирок доранд |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2024-10-22 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. Намоишгоҳ аз соли [[2010]] бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ташаббуси [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ташкил карда шуда, ба яке аз муҳимтарин майдонҳои мулоқоти ноширон, адибон ва дӯстдорони китоб аз Тоҷикистон ва хориҷи кишвар табдил ёфтааст<ref name="firuza2026">{{cite web |url=https://firuza-tojikiston.tj/2026/10/21/xiv-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%88%D0%B3%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8-%D0%B4%D1%83/ |title=XIV Намоишгоҳи байналмилалии «Китоби Душанбе» |publisher=Фирӯза |date=2026-10-21 |accessdate=2026-10-23}} {{Пайванди мурда|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҳадаф ва аҳамият == Ҳадафи асосии намоишгоҳ рушди соҳаи табъу нашр, тарғиби фарҳанги китобхонӣ, муаррифии дастовардҳои ноширони ватаниву хориҷӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалии фарҳангӣ ва таҳкими робитаҳои касбӣ миёни намояндагони соҳаи нашри китоб мебошад<ref name="firuza2026" />. Дар доираи намоишгоҳ конфронсҳои илмӣ-амалӣ, мизҳои мудаввар, мулоқоти адибон, муаррифии китобҳои тозанашр ва маросими табодули таҷрибаи ноширон баргузор мегарданд<ref name="dushanbetv">{{cite web |url=https://dushanbetv.tj/news/2644-iftitoi-namoishgoi-12-umi-bajnalmilalii-kitobi-dushanbe.html |title=Ифтитоҳи Намоишгоҳи 12-уми байналмилалии "Китоби Душанбе" |publisher=Телевизиони Душанбе |date=2024-10-23 |accessdate=2026-10-23}}</ref>. == Таърихи баргузорӣ == * '''IV Намоишгоҳ''' (2–4 октябри [[2014]]) — дар маҷмааи «Наврӯзгоҳ» таҳти унвони «Китоб ва ҳамгироии арзишҳои умумибашарӣ» баргузор гардид. * '''XII Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2024]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор шуд. Дар он беш аз 40 муассисаи нашриявӣ аз Тоҷикистон, Русия, Чин, Эрон, Туркия, Узбекистон, Ҳиндустон ва Туркманистон зиёда аз 5 ҳазор номгӯй китобҳои тозанашрро пешниҳод намуданд. * '''XIV Намоишгоҳ''' (22–24 октябри [[2026]]) — дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон бо иштироки беш аз 30 муассисаи нашриявии ватаниву хориҷӣ (аз ҷумла аз Русия, Эрон, Қазоқистон, Қирғизистон ва Узбекистон) доир гардид. Дар доираи он мизҳои мудаввар дар бораи арзишҳои инсонгароӣ дар адабиёти форсу тоҷик ва рушди адабиёти бачагона баргузор шуданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Фарҳанги Душанбе]] [[Гурӯҳ:Намоишгоҳҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобдории Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ҳодисаҳо дар Душанбе]] pv985go7w1xvat75gxo8lw9ucm9dpo2 0 334537 1491904 1490961 2026-11-02T19:39:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491904 wikitext text/x-wiki {{Олим | тасвир = Б.М.Козо-Полянский.jpg | alt = | санаи таваллуд = {{СанаиТаваллуд|df=yes|1890|01|20}} | birth_place = [[Ashgabat]], [[Transcaspian Oblast]], [[Russian Empire]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|04|21|1890|01|20}} | death_place = [[Voronezh]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]], [[Soviet Union]] | fields = [[Biology]], [[botany]] | workplaces = {{unbulleted list |[[Moscow State University|Moscow University]] |[[Voronezh State University]]}} | education = [[Moscow State University|Moscow University]] | known_for = [[Endosymbiosis]] | ҷоизаҳо = {{unbulleted list |{{Ордени Ленин}}|{{Ордени Ленин}}|{{Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}}|[[Medal "For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941–1945"]] |Corresponding Member of [[Academy of Sciences of the Soviet Union]] (1932)}} | author_abbrev_bot = Koso-Pol. }} '''Борис Михайлович Козо-Полянский''' ([[20 январ]]и [[1890]] — [[21 апрел]]и [[1957]]) — [[гиёҳшинос]] ва [[биология|биолог]]и руси [[Иттиҳоди Шуравӣ|шӯравӣ]], мутахассиси [[биологияи таҳаввулотӣ]] ва яке аз пажӯҳишгарони назарияи [[симбиогенез]] буд. Ӯ бо таҳқиқоти худ дар бораи пайдоиш ва таҳаввули [[ҳуҷайра]]ҳо, таснифи рустаниҳо ва нақши ҳамзистии организмҳо дар таҳаввулоти ҳаёт маъруф аст.<ref name="Harvard">{{cite web |url=http://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |title=Rediscovering Symbiogenesis |date=20 July 2010 |website=Harvard University Press Blog |access-date=23 октябри 2026 |accessdate=2026-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250911031445/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2010/07/rediscovering-symbiogenesis.html |archivedate=2025-09-11 }}</ref> == Зиндагинома == Борис Козо-Полянский 20 январи соли 1890 дар шаҳри [[Ашқобод]], ки он замон ба [[Империяи Русия]] медаромад, ба дунё омадааст. Дар овони ҷавонӣ ба шаҳри [[Воронеж]] кӯчид. Соли 1914 [[Донишгоҳи давлатии Маскав]]ро хатм кард. Сипас ба Воронеж баргашта, то соли 1918 дар донишгоҳи кишоварзии ин шаҳр ба ҳайси ёвар кор кард. Соли 1920 профессори [[Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд ва то охири умраш дар он ҷо фаъолият кард. Ӯ дар солҳои гуногун вазифаҳои декан, мудири кафедраи ботаника ва муовини роҳбари донишгоҳро ба ӯҳда дошт.<ref name="Harvard"/> Козо-Полянский 21 апрели соли 1957 дар Воронеж даргузашт ва дар қабристони Коминтерни ин шаҳр ба хок супурда шуд. == Фаъолияти илмӣ == === Гиёҳшиносӣ === Козо-Полянский асосан [[систематика (биология)|систематика]], [[морфологияи рустаниҳо]] ва таърихи таҳаввулоти онҳоро меомӯхт. Ӯ пайдоиши [[Гул|гулҳоро]] таҳқиқ карда, назарияеро ҷонибдорӣ намуд, ки мувофиқи он гул аз навдаи тағйирёфтаи рустанӣ ба вуҷуд омадааст. Дар асоси ин назария ӯ низоми нави таснифи [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] ва баъдан дигар рустаниҳои хушкӣ пешниҳод кард. Козо-Полянский инчунин дар асоси сохти мева таснифи нави рустаниҳои оилаи [[Чатргулон|чатргулон]] (''Apiaceae'')-ро таҳия намуд. Ҳангоми омӯзиши набототи вилояти [[Курск]] ӯ гурӯҳи рустаниҳои қадимии боқимонда ([[Реликт|релектӣ]])-ро пайдо кард.<ref name="GSE">{{cite encyclopedia |last=Prokhorov |first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |publisher=Macmillan |location=New York |year=1973 }}</ref> Соли 1937 роҳбари [[Боғи ботаникии Донишгоҳи давлатии Воронеж]] таъйин шуд. Имрӯз ин боғи ботаникӣ ба номи ӯ гузошта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://www.bgci.org/garden.php?id=268 |title=The B. M. Kozo-Polyansky Botanical Garden of Voronezh State University |website=Botanic Gardens Conservation International }}</ref> === Назарияи симбиогенез === Яке аз муҳимтарин корҳои илмии Козо-Полянский ба назарияи [[симбиогенез]] бахшида шудааст. Мувофиқи ин назария, организмҳои нав метавонанд дар натиҷаи ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Пеш аз ӯ олимон [[Андреас Шимпер]] ва [[Константин Мережковский]] дар бораи пайдоиши баъзе қисмҳои ҳуҷайра аз организмҳои мустақил андешаҳо пешниҳод карда буданд. Мережковский соли 1905 истилоҳи «симбиогенез»-ро ба илм ворид кард. Козо-Полянский ин ақидаро инкишоф дода, кӯшиш кард онро бо [[назарияи таҳаввулот]]и [[Чарлз Дарвин]] пайваст намояд. Ӯ соли 1921 дар анҷумани умумирусиягии гиёҳшиносон дар [[Петроград]] андешаҳои худро пешниҳод кард.<ref name="Harvard"/> Соли 1924 асари асосии ӯ «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» нашр шуд. Дар ин китоб олим шарҳ дод, ки ҳамзистии организмҳо метавонад яке аз роҳҳои пайдоиши шаклҳои нави ҳаёт бошад.<ref name="Symbio">{{cite book |last=Kozo-Polyansky |first=Boris |title=Symbiogenesis: A New Principle of Evolution |publisher=Harvard University Press |year=2010 |isbn=978-0-674-05045-7 }}</ref> Козо-Полянский чунин ақидаҳоро пешниҳод кард: * Организмҳои сода пеш аз пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб вуҷуд доштанд. * Баъзе қисмҳои ҳуҷайраҳои мураккаб, аз ҷумла [[митохондрия]]ҳо ва [[хлоропласт]]ҳо, аз организмҳои мустақили қадимӣ пайдо шудаанд. * Ҳамзистӣ ва пайвастшавии организмҳо метавонанд боиси пайдоиши хусусиятҳои нав гарданд. * Ҳамзистӣ дар баробари [[интихоби табиӣ]] яке аз омилҳои муҳими таҳаввулоти организмҳо мебошад. Ба андешаи ӯ, пайдоиши намудҳои нав на танҳо дар натиҷаи ҷудо шудани гурӯҳҳои организмҳо, балки баъзан аз пайвастшавии онҳо низ имконпазир аст. Ӯ [[Гулсанг|гулсангҳоро]], ки аз ҳамзистии [[занбӯруғ]] ва организмҳои фотосинтезкунанда ба вуҷуд меоянд, мисоли чунин раванд медонист. Козо-Полянский чунин мешуморид, ки симбиогенез метавонад хусусиятҳои навро ба вуҷуд орад, дар ҳоле ки интихоби табиӣ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои барои организм фоидаовар мусоидат мекунад.<ref name="Symbio"/> == Аҳамияти илмӣ == Назарияи симбиогенези Козо-Полянский дар замони зиндагии ӯ аз ҷониби бисёр олимон пазируфта нашуд. Азбаски асарҳояш асосан ба забони русӣ нашр мешуданд, онҳо дар кишварҳои Ғарб чандон маълум набуданд. Соли 1967 биологи амрикоӣ [[Линн Маргулис]] мустақилона назарияи монандеро дар бораи пайдоиши ҳуҷайраҳои [[эукариотҳо|эукариотӣ]] пешниҳод кард. Баъдтар ӯ тавассути гиёҳшинос [[Армен Тахтаҷян]] бо корҳои Козо-Полянский шинос шуд.<ref name="Harvard"/> Асари асосии Козо-Полянский соли 2010 ба забони англисӣ тарҷума ва аз ҷониби нашриёти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] нашр гардид.<ref name="Symbio"/> Имрӯз андешаҳои ӯ дар бораи нақши ҳамзистӣ дар пайдоиши ҳуҷайраҳои мураккаб яке аз саҳмҳои муҳим дар таърихи омӯзиши [[эндосимбиоз]] ба шумор мераванд. Таҳқиқоти ӯ дар рушди назарияи муосири пайдоиши митохондрияҳо ва хлоропластҳо аҳамият доштанд.<ref>{{cite journal |last1=Agafonov |first1=V. A. |last2=Negrobov |first2=V. V. |last3=Igamberdiev |first3=A. U. |year=2021 |title=Symbiogenesis as a driving force of evolution: The legacy of Boris Kozo-Polyansky |journal=BioSystems |volume=199 |pages=104302 |doi=10.1016/j.biosystems.2020.104302 }}</ref> Соли 2021 маҷаллаи илмии ''BioSystems'' шумораи махсусеро ба Козо-Полянский ва Линн Маргулис бахшид. == Осори илмӣ == Аз муҳимтарин асарҳои Козо-Полянский инҳоянд: * «Муқаддима ба систематикаи филогенетикии рустаниҳои олӣ» (''Введение в филогенетическую систематику высших растений'', 1922). * «Принсипи нави биология. Очерк дар бораи назарияи симбиогенез» (''Новый принцип биологии. Очерк теории симбиогенеза'', 1924). * «Қонуни асосии биогенетикӣ аз назари ботаника» (''Основной биогенетический закон с ботанической точки зрения'', 1937). * «Рустаниҳои чойии Қазоқистон» (''Чайные растения Казахстана'', 1943). * «Курси систематикаи рустаниҳои олӣ» (''Курс систематики высших растений'', 1965) — пас аз маргаш нашр шудааст. Ихтисораи номи ӯ дар номгузории илмии рустаниҳо '''Koso-Pol.''' мебошад. == Ҷоизаҳо ва унвонҳо == Козо-Полянский барои фаъолияти илмии худ бо чандин ҷоиза ва унвон сарфароз гардидааст: * [[Ордени Ленин]] — ду маротиба; * [[Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат]]; * Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941–1945»; * Узви вобастаи [[Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ]] (аз соли 1932). == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Русия]] [[Гурӯҳ:Гиёҳшиносони Иттиҳоди Шӯравӣ]] [[Гурӯҳ:Биологҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Олимони асри XX]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии Маскав]] l075ofz8tyox4smim3ax1fsh17rz6mf 0 334547 1491951 1491272 2026-11-03T03:13:32Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491951 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula ovina 03.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Ferula |rang = Намуд |latin = Ferula ovina |wikispecies = Ferula ovina |author = [[Boiss.]], 1845 |syn = {{Collapsible list | title = '' |{{btname|Peucedanum ovinum|(Boiss.) Boiss.}} |{{btname|Peucedanum thomsonii|C.B.Clarke}} |{{btname|Ferula kopetdagensis|Korovin}} |{{btname|Ferula microcarpa|Korovin}} |{{btname|Ferula stylosa|Korovin}} |{{btname|Ferula stewartiana|var. affghanica O.E.Schulz}} }} }} '''Камоли гӯсфандак''' ({{lang-la|Ferula ovina}}) — як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Чатргулон|чатргулон]] ({{lang-la|Apiaceae}}) аст. Ин гиёҳ дар [[Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубӣ]] эндемӣ буда, бештар дар нишебиҳои санглох, [[Шағалзор|шағалзорҳо]] ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳои]] кӯҳӣ мерӯяд. Он бо баргҳои майдабурида, пояҳои шохаронда ва гулҳои [[Зард|зарди]] дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакл]] ҷамъшуда фарқ мекунад.<ref name="POWO">{{cite POWO|id=77129493-1|title=Ferula ovina Boiss.|access-date=25 октябри 2026}}</ref><ref name="FloraChina">{{Cite web |title=Ferula ovina (Boissier) Boissier |website=Flora of China |volume=14 |page=177 |publisher=Missouri Botanical Garden and Harvard University Herbaria |url=https://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200015549 |access-date=25 октябри 2026 |accessdate=2026-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260511092633/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200015549 |archivedate=2026-05-11 }}</ref> Камоли гӯсфандак дар рустанипӯшии чарогоҳҳои кӯҳӣ ва нишебиҳои санглохи Тоҷикистон мавқеъ дорад. Он ҳамчун [[Рустаниҳои хӯроки чорво|рустании хӯроки чорво]] маълум буда, равғанҳои эфирии он низ аз ҷиҳати таркиби кимиёӣ ва фаъолияти биологӣ омӯхта шудаанд.<ref name="GRIN">{{Cite web |title=Ferula ovina |website=GRIN-Global Taxonomy |publisher=United States Department of Agriculture |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=16618 |access-date=25 октябри 2026 }}</ref><ref name="Utegenova2018">{{Cite journal |last1=Utegenova|first1=Gulzhakhan A. |last2=Pallister|first2=Kyler B. |last3=Kushnarenko|first3=Svetlana V. |last4=Özek|first4=Gulmira |last5=Özek|first5=Temel |last6=Abidkulova|first6=Karime T. |last7=Kirpotina|first7=Liliya N. |last8=Schepetkin|first8=Igor A. |last9=Quinn|first9=Mark T. |last10=Voyich|first10=Jovanka M. |title=Chemical Composition and Antibacterial Activity of Essential Oils from Ferula L. Species against Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus |journal=Molecules |year=2018 |volume=23 |issue=7 |pages=1679 |doi=10.3390/molecules23071679 }}</ref> == Номгузорӣ == Номи илмии ''Ferula ovina'' бори аввал соли 1845 аз ҷониби [[гиёҳшинос]]и швейтсарӣ [[Пйер Эдмон Буасье|Пйер Эдмон Буасе]] (Pierre Edmond Boissier) нашр шудааст. Вожаи лотинии ''ovina'' аз ''ovis'' («гӯсфанд») гирифта шуда, маънои «гӯсфандӣ» ё «марбут ба гӯсфанд»-ро дорад.<ref name="IPNI">{{Cite web |title=Ferula ovina Boiss. |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://www.ipni.org/n/77129493-1 |access-date=25 октябри 2026 }}</ref> == Тавсиф == Камоли гӯсфандак рустании [[Алаф|алафии]] бисёрсола буда, одатан аз 50 то 100 см қад мекашад. [[Поя|Пояҳояш]] борик, вале сахту мустаҳкам буда, бештар яктоӣ ё ҷуфт месабзанд. Пояҳо аксаран ранги сурхчатоби [[бунафш]] дошта, дар қисми болоӣ ба шохаҳои сершумор ҷудо мешаванд. Шохаҳои поёнӣ одатан ба таври навбатӣ ва шохаҳои болоӣ ҳалқавор ҷойгир мешаванд. Гиреҳҳои поя каме ғафс мебошанд.<ref name="FloraChina"/> [[Барг|Баргҳояш]] шакли умумии тухммонанд дошта, се-чор бор пармонанд бурида шудаанд. Қисмҳои охирини барг майда, тухммонанд ва тақрибан 5–10 мм дарозӣ доранд. Канори онҳо дандонадор ё пора-пора буда, рӯяшонро мӯякҳои кӯтоҳу дурушт мепӯшонанд. Баргҳо нисбатан сахт ва каме чарммонанд мебошанд. Баргҳои қисми болоии поя тадриҷан хурд шуда, ба ғилофҳои паҳну нисбатан ғафс табдил меёбанд.<ref name="FloraChina"/> [[Акс:Ferula ovina 01.jpg|thumb|Камоли гӯсфандак дар боғи ботаникии Дрезден]] [[Гул|Гулҳояш]] майда ва зард буда, дар [[Тӯдагул|тӯдагулҳои]] [[Чатр|чатршакли]] мураккаб ҷамъ мешаванд. Диаметри чатри асосӣ тақрибан 4–6 см мебошад. Ҳар як чатр одатан аз 3 то 10 шохачаи радиалӣ иборат буда, дар нӯги онҳо чатрчаҳои дорои 5–12 гул ҷой мегиранд. Чатри марказӣ одатан думчаи кӯтоҳ дорад ё бевосита ба поя пайваст аст. Чатрҳои канорӣ, ки аз як то панҷто мешаванд, аксаран аз чатри марказӣ баландтар ҷой мегиранд.<ref name="FloraChina"/> [[Мева|Мевааш]] байзашакл буда, дарозиаш тақрибан 5–10 мм ва паҳнояш 2–5 мм аст. Канорҳои мева болчаҳои борик доранд. Дар девораи мева маҷроҳои махсуси дорои [[равғани эфирӣ]] ҷойгиранд. Ин маҷроҳо яке аз хусусиятҳои муҳими сохти меваи рустаниҳои оилаи чатргулон мебошанд.<ref name="FloraChina"/> Камоли гӯсфандак асосан аз моҳи [[май]] то [[июл]] гул карда, мева медиҳад. Давраи гулкунӣ ва мевабандӣ вобаста ба иқлим ва баландии маҳалли сабзиш метавонад фарқ кунад.<ref name="FloraChina"/> Тухмҳои ин намуд дорои давраи оромии морфофизиологӣ мебошанд, яъне ҷанини дохили тухм ҳангоми пухта расидани мева ҳанӯз пурра инкишоф наёфтааст ва барои сабзидан ба шароити муайяни ҳароратӣ ниёз дорад. Таҳқиқоти соли 2018 нишон дод, ки хунукии зимистон ба инкишофи ҷанин ва сабзиши тухмҳо мусоидат мекунад. Дар шароити табиӣ тухмҳо метавонанд зимистон дар хоки хунук сабзида, навдаҳояшон дар баҳор аз хок берун оянд.<ref name="Fasih2018">{{Cite journal |last1=Fasih|first1=Majid |last2=Tavakkol Afshari|first2=Reza |title=The morphophysiological dormancy of Ferula ovina seeds is alleviated by low temperature and hydrogen peroxide |journal=Seed Science Research |year=2018 |volume=28 |issue=1 |pages=52–62 |doi=10.1017/S0960258517000356 }}</ref> == Паҳншавӣ == Камоли гӯсфандак дар [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], [[Қазоқистон]], [[Туркманистон]], [[Афғонистон]], [[Эрон]], [[Ироқ]], [[Покистон]] ва баъзе ноҳияҳои дигари Осиё паҳн шудааст. Дар ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] он дар минтақаи [[Шинҷон]] низ вомехӯрад. Ҳудуди табиии паҳншавии намуд то нимҷазираи Арабистон ва ғарби Ҳимолой мерасад.<ref name="POWO"/> Ин рустанӣ бештар дар нишебиҳои санглох ва шағалдор, қаторкӯҳҳои хушк, чарогоҳҳо ва даштҳои кӯҳӣ мерӯяд. Он ба муҳити камхок ва нисбатан хушк мутобиқ шудааст. Дар шимоли Шинҷон, аз ҷумла ноҳияҳои [[Олтой (Шинҷон)|Олтой]] ва [[Тачэн]], дар баландиҳои 1200–1700 м аз сатҳи баҳр ба қайд гирифта шудааст.<ref name="FloraChina"/> === Дар Тоҷикистон === Дар [[қаторкӯҳи Қурама]], дар шимоли Тоҷикистон, ин гиёҳ яке аз рустаниҳои намоёни чарогоҳҳои тобистонаи кӯҳӣ мебошад. Дар таҳқиқоте, ки дар ноҳияҳои [[Ноҳияи Мастчоҳ|Мастчоҳ]] ва [[Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров|Бобоҷон Ғафуров]]и [[вилояти Суғд]] гузаронида шуд, камоли гӯсфандак ҳамроҳи ''Artemisia persica'', ''Prangos pabularia'' ва ''Rosa kokanica'' аз ҷумлаи рустаниҳои асосии қабати болоии чарогоҳҳои баландтар муайян гардид.<ref name="Louhaichi2022">{{Cite journal |last1=Louhaichi|first1=Mounir |last2=Rajabov|first2=Toshpulat |last3=Moyo|first3=Hloniphani Peter |last4=Ouled Belgacem|first4=Azaiez |title=Effect of slope aspect on vegetation characteristics in mountain rangelands of Tajikistan: considerations for future ecological management and restoration |journal=African Journal of Range & Forage Science |year=2022 |volume=39 |issue=4 |pages=320–328 |doi=10.2989/10220119.2021.1951840 }}</ref> Камоли гӯсфандак инчунин дар [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳҳои Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ сабт шудааст. Таҳқиқоти соли 2021 нишон дод, ки он дар қатори намудҳои ''Ferula bucharica'', ''Ferula foetidissima'' ва дигар гиёҳҳо дар гурӯҳҳои рустании нишебиҳои сангрезаву ноустувор вомехӯрад.<ref name="Nowak2021">{{Cite journal |last1=Nowak|first1=Arkadiusz |last2=Świerszcz|first2=Sebastian |last3=Nowak|first3=Sylwia |last4=Nobis|first4=Marcin |title=Vegetation Diversity of Screes and Taluses of The Pamir and South-Western Tian Shan in Middle Asia |journal=Folia Geobotanica |year=2021 |volume=56 |pages=43–67 |doi=10.1007/s12224-021-09392-w }}</ref> Дар чунин маҳалҳо камоли гӯсфандак дар байни сангпораҳои гуногунандоза, дар нишебиҳои хушк ва ҷойҳое мерӯяд, ки қабати хок тунук аст. Мавҷудияти он дар ин муҳитҳо аҳамияти мутобиқшавии рустаниро ба шароити душвори кӯҳистон нишон медиҳад.<ref name="Nowak2021"/> == Таркиби кимиёӣ == Қисмҳои гуногуни камоли гӯсфандак дорои [[равғани эфирӣ|равғанҳои эфирӣ]] мебошанд, ки таркиби онҳо ба узви рустанӣ ва давраи инкишофи он вобаста аст. Дар таркиби онҳо пайвастҳои зерин муайян гардидаанд: * [[α-пинен]] — аз 6,9 то 47,8%; * [[β-пинен]] — аз 1,5 то 7,1%; * [[сабинен]] — аз 0,1 то 20,5%; * [[β-фелландрен]] — то 6,5%; * ''транс-вербенол'' — аз 0,9 то 7,4%; * ''эремофилен'' — аз 3,1 то 12%.<ref name="Utegenova2018"/> Пиненҳо, сабинен ва фелландрен ба гурӯҳи [[Терпен|терпенҳо]] мансубанд. Ин моддаҳо дар равғанҳои эфирии бисёр рустаниҳои хушбӯй мавҷуд буда, дар пайдоиши бӯи хоси онҳо иштирок мекунанд. Таҳқиқоти дигари соли 2011 дар Шинҷони Чин ба омӯзиши равғани эфирии тухмҳои ''Ferula ovina'' бахшида шуда буд. Дар ин таҳқиқот 25 пайвасти кимиёӣ муайян гардид. Моддаи асосӣ ''n-propyl sec-butyl disulfide'' буд, ки 53,78%-и таркиби равғани эфирии намунаи таҳқиқшударо ташкил медод.<ref name="Li2011">{{Cite journal |last1=Li|first1=Xiaojin |last2=Wang|first2=Yue'e |last3=Zhu|first3=Jun |last4=Xiao|first4=Qiong |title=Essential oil composition analysis of three cultivars seeds of Resina ferulae from Xinjiang, China |journal=Pharmacognosy Magazine |year=2011 |volume=7 |issue=26 |pages=116–120 |doi=10.4103/0973-1296.80668 }}</ref> Ин пайваст ба гурӯҳи [[Пайвастҳои органикии сулфурдор|пайвастҳои органикии сулфурдор]] дохил мешавад. Мавҷудияти чунин моддаҳо ба бӯи тунди баъзе намудҳои камол алоқаманд аст. Дар таҳқиқоти мазкур равғани эфирии тухмҳои камоли гӯсфандак бӯи ба [[Сирпиёз|сирпиёз]] монанд дошт.<ref name="Li2011"/> Тафовути таркиби равғанҳои эфирии тухм, реша ва поя нишон медиҳад, ки натиҷаҳои таҳлили як қисми рустаниро ба тамоми узвҳои он нисбат додан мумкин нест.<ref name="Utegenova2018"/><ref name="Li2011"/> == Корбурд == === Чорводорӣ === Камоли гӯсфандак яке аз рустаниҳои табиии хӯроки чорво ба шумор меравад. Дар баъзе минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон он дар чарогоҳҳои кӯҳӣ мерӯяд ва ҳамчун манбаи ғизои чорво истифода мешавад.<ref name="GRIN"/> Таҳқиқоти чарогоҳҳои қаторкӯҳи Қурама нишон дод, ки камоли гӯсфандак аз ҷузъҳои рустанипӯшии чарогоҳҳои тобистонаи баландтар мебошад. Дар ин минтақаҳо миқдори рустаниҳо, зичии пӯшиши онҳо ва ҳосилнокии чарогоҳҳо аз баландӣ ва самти нишебиҳо вобаста аст.<ref name="Louhaichi2022"/> Дар Эрон низ камоли гӯсфандак ҳамчун рустании чарогоҳӣ омӯхта шудааст. Яке аз мушкилоти барқароршавии он оромии тӯлонии тухмҳо мебошад. Таҳқиқоти соли 2009 нишон дод, ки дар шароити озмоишгоҳӣ нигоҳ доштани тухмҳои намнок дар ҳарорати тақрибан 5 °C ба муддати шаш ҳафта метавонад сабзиши онҳоро беҳтар кунад.<ref name="Amooaghaie2009">{{Cite journal |last=Amooaghaie |first=Rayhaneh |title=The Effect Mechanism of Moist-Chilling and GA3 on Seed Germination and Subsequent Seedling Growth of Ferula ovina Boiss. |journal=The Open Plant Science Journal |year=2009 |volume=3 |pages=22–28 |url=https://benthamopen.com/contents/pdf/TOPSJ/TOPSJ-3-22.pdf }}</ref> Ин натиҷаҳо барои омӯзиши афзоиш ва барқарорсозии рустанипӯшии чарогоҳҳое, ки дар онҳо камоли гӯсфандак мерӯяд, аҳамият доранд. === Тибби халқӣ === Дар баъзе таҳқиқоти ашёи хоми гиёҳии тибби анъанавии Чин ''Ferula ovina'' дар қатори дигар намудҳои авлоди камол омӯхта шудааст. Аз ҷумла, соли 2011 таркиби равғани эфирии тухмҳои он дар муқоиса бо ''Ferula sinkiangensis'' ва ''Ferula fukangensis'' таҳлил гардид.<ref name="Li2011"/> Бо вуҷуди ин, маълумоти боэътимод дар бораи тарзи истифодаи анъанавии худи камоли гӯсфандак, миқдори истеъмол ва самаранокии он барои табобати бемориҳо маҳдуд мебошад. === Фармакология === Равғанҳои эфирии камоли гӯсфандак аз ҷиҳати фаъолияти зиддибактериявӣ низ омӯхта шудаанд. Дар таҳқиқоти соли 2018 таъсири равғанҳои эфирии аз реша, поя ва дигар қисмҳои ин рустанӣ гирифташуда ба бактерияи ''[[Staphylococcus aureus]]''-и ба метитсиллин тобовар (MRSA) санҷида шуд. Натиҷаҳо нишон доданд, ки баъзе намунаҳои равғани эфирии камоли гӯсфандак дар шароити озмоишгоҳӣ афзоиши ин бактерияро бозмедоранд. Аз ҳама фаъолтар равғанҳои эфирии аз реша дар давраи гулкунӣ ва мевабандӣ, инчунин аз поя дар давраи мевабандӣ гирифташуда буданд. Миқдори моддае, ки афзоиши бактерияро 50% коҳиш медод (IC₅₀), барои ин намунаҳо мутаносибан 19,1, 20,9 ва 22,9 мкг/мл буд.<ref name="Utegenova2018"/> Муҳаққиқон тахмин карданд, ки пайвастҳои ''эремофилен'' ва ''транс-вербенол'' метавонанд дар ин таъсир нақш дошта бошанд. Аммо барои муайян кардани механизми таъсир ва имкони истифодаи тиббии онҳо таҳқиқоти бештар зарур аст. Ин натиҷаҳо танҳо фаъолияти зиддибактериявиро дар шароити озмоишгоҳӣ нишон медиҳанд ва далели самаранокӣ ё бехатарии истифодаи камоли гӯсфандак барои табобати инсон нестанд.<ref name="Utegenova2018"/> == Мақоми ҳифз == Дар баъзе минтақаҳои Эрон коҳиши табиии ин намуд дар натиҷаи чаронидани аз ҳад зиёди чорво зикр шудааст. Аз ин рӯ, омӯзиши сабзиши тухмҳо ва барқароршавии табиии он барои идоракунии чарогоҳҳо аҳамият дорад.<ref>{{Cite conference |last=Amooaghaie |first=R. |title=Dormancy-breaking protocols for Ferula ovina |conference=Fourth International Iran & Russia Conference |pages=709–712 |url=https://iirc.narod.ru/4conference/Fullpaper/30061.pdf }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Камолҳо]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои хӯроки чорво]] [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Туркманистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Эрон]] [[Гурӯҳ:Набототи Чин]] [[Гурӯҳ:Набототи Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Набототи Ироқ]] labcalbnxrse9xjbc9jsm5izc1xsufr 0 334570 1491964 1491282 2026-11-03T04:47:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491964 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ferula bucharica (Flora of Tajikistan).png |regnum = Рустаниҳо |parent = Ladyginia |rang = Намуд |latin = Ladyginia bucharica |author = [[Lipsky]], 1904 |wikispecies = Ladyginia bucharica |commons = Ferula bucharica |syn = {{btname|Ferula bucharica|(Lipsky) Koso-Pol.}} }} '''Ладигинияи бухорӣ''' (''Ladyginia bucharica'') — намуди [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсолаи]] алафӣ аз оилаи [[чатргулон]] (Apiaceae) мебошад. Ин рустанӣ дар минтақаҳои кӯҳистони [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] ва [[Афғонистон]], дар нишебиҳои санглох ва [[Шағалзор|шағалзорҳои]] кӯҳӣ, дар баландии 600–1800 м [[аз сатҳи баҳр]] мерӯяд.<ref name="flora">{{cite book |editor=Шишкин Б. К. |title=Флора СССР |volume=17 |publisher=Издательство Академии наук СССР |place=Москва — Ленинград |year=1951 |pages=143–144 |url=https://djvu.online/file/HT8d7iERht9Hg}}</ref> == Тавсиф == Ладигинияи бухорӣ рустании бисёрсолаи алафӣ буда, одатан аз 100 то 150 см қад мекашад. Решаи он ғафс ва гарданаи реша бо боқимондаҳои нахмонанди қаҳваранги баргҳои кӯҳна пӯшида шудааст. Пояаш рост, сершоха, мудаввар ва дорои ҷӯякҳои борик буда, ранги сабзи хокистаритоб дорад. Поя ва баргҳои ҷавон бо мӯякҳои кӯтоҳи нисбатан сахт пӯшида мешаванд, вале бо гузашти вақт ин мӯякҳо мерезанд ва сатҳи рустанӣ қариб бемӯй мегардад.<ref name="flora"/> === Баргҳо === Баргҳои назди реша ва қисми поёнии поя калон, мураккаб ва думчадор мебошанд. Паҳнаки онҳо шакли умумии васеи тухмшакл дошта, дарозиаш 30–40 см ва паҳнояш тақрибан 25 см мебошад. Баргҳо ду бор ба се қисм тақсим шудаанд. Баргчаҳои охирин шакли васеи тухмшакл дошта, дарозиашон 4–12 см ва паҳнояшон 3–11 см мебошад. Канори онҳо дандонадори нобаробар буда, асосашон дилшакл ё бурида мебошад. Баргчаҳо ба воситаи думчаҳои хурд ба қисмҳои асосии барг пайваст мешаванд. Баргҳои қисми болоии поя нисбатан хурд ва бедумча буда, асоси онҳо ба ғилофи васеъшуда табдил меёбад. Дар баргҳои аз ҳама болоӣ паҳнаки барг хеле хурд шуда, баъзан танҳо ғилофи варамкардаи он боқӣ мемонад.<ref name="flora"/> === Гулҳо ва тӯдагул === Гулҳои ладигинияи бухорӣ майда, зарди қаҳварангтоб буда, дар гултӯдаҳои мураккаби [[чатргул]] ҷой гирифтаанд. Чатргули асосӣ аз 20–25 шуоъи ҳамвор иборат буда, паҳнояш метавонад то 40 см расад. Гултӯдаҳо баргчаҳои печонандаи асосӣ ва дуюмдараҷа надоранд. Гулбаргҳо аз берун мӯякдор буда, шакли нештармонанд доранд ва нӯги онҳо ба дарун хам шудааст. Дандонаҳои косачагул кӯтоҳ ва борики нӯгтез мебошанд. Поячаи зери сутунчаи гул кӯтоҳ ва махрутшакл буда, дар асосаш канори васеи косамонанди каме мавҷдор дорад. Ду сутунчаи гул аз ҳам дур шуда, дарозиашон тақрибан ду баробари қисми зери онҳо мебошад.<ref name="flora"/> === Мева === Меваи ладигинияи бухорӣ хушк, тухмшакл ва аз тарафи пушт фишурдашуда мебошад. Дарозии он тақрибан 20 мм ва паҳнояш 10 мм аст. Канорҳои мева болмонанд буда, паҳнои ҳар як боли канорӣ тақрибан 2,5 мм-ро ташкил медиҳад. Ин гуна сохти мева яке аз хусусиятҳои муҳими морфологие мебошад, ки барои шинохтан ва таснифи рустаниҳои оилаи чатргулҳо истифода мешавад.<ref name="flora"/> == Гулшукуфт ва мевабандӣ == Ладигинияи бухорӣ одатан дар моҳҳои май ва июн гул мекунад. Меваҳояш аз моҳи июн то июл мерасанд. Вақти дақиқи гулшукуфт вобаста ба баландии маҳалли рӯиш, ҳарорат ва шароити иқлимӣ метавонад фарқ кунад.<ref name="flora"/> == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Ладигинияи бухорӣ дар минтақаҳои кӯҳистони ҷанубии Осиёи Марказӣ паҳн шудааст. Мувофиқи маълумоти пойгоҳи байналмилалии ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он кишварҳои зеринро фаро мегирад:<ref name="kew">{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25 |accessdate=2026-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20261025160444/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 |archivedate=2026-10-25}}</ref> * [[Тоҷикистон]]; * [[Ӯзбекистон]]; * [[Туркманистон]]; * [[Афғонистон]]. Дар Осиёи Марказӣ он бештар дар кӯҳҳои [[Помиру Олой]], аз ҷумла дар ҳудуди қаторкӯҳи Ҳисор ва кӯҳҳои Кӯгитанг вомехӯрад. Муҳити асосии рӯиши он нишебиҳои кӯҳӣ, заминҳои санглох ва шағалзорҳо мебошанд. Рустанӣ бештар дар баландии 600–1800 метр аз сатҳи баҳр мушоҳида шудааст.<ref name="flora"/> Мушоҳидаҳои ботаникӣ дар Ӯзбекистон нишон медиҳанд, ки ин намуд дар нишебиҳои дорои хоки сурхи гилолуд ва сангрезадор низ месабзад. Намунаҳои он дар кӯҳҳои Бойсун, қаторкӯҳи Ҳисор ва минтақаҳои кӯҳии вилояти Қашқадарё сабт шудаанд.<ref name="plantarium">{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html |website=Плантариум: Растения и лишайники России и сопредельных стран |access-date=2026-10-25}}</ref> == Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ == Номи ҷинси ''Ladyginia'' ба шарафи гиёҳшинос ва ҷамъоварандаи рустаниҳо [[Вениамин Ладигин]] гузошта шудааст, ки дар Осиёи Марказӣ маҷмӯаи арзишманди намунаҳои ботаникиро ҷамъоварӣ карда буд. Сифати лотинии ''bucharica'' ба Бухорои таърихӣ ишора мекунад.<ref name="flora"/> Гиёҳшинос Владимир Липский соли 1904 ҷинси ''Ladyginia'' ва намуди ''Ladyginia bucharica''-ро дар ҷилди 23-и маҷаллаи илмии ''Труды Императорского Санкт-Петербургского ботанического сада'' тавсиф кард. Тавсифи ибтидоии намуд ба рустаниҳои ҷамъоваришуда аз минтақаҳои кӯҳистони Бухорои таърихӣ, аз ҷумла ҳудуди Тоҷикистони имрӯза, асос ёфта буд.<ref name="ipni">{{cite web |title=Ladyginia bucharica Lipsky |url=https://www.ipni.org/n/843928-1 |website=International Plant Names Index |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria & Libraries and Australian National Herbarium |access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="flora"/> Соли 1916 Борис Козо-Полянский намудро ба ҷинси ''Ferula'' дохил кард. Бо вуҷуди ин, таҳқиқоти минбаъдаи ботаникӣ мустақилияти ҷинси ''Ladyginia''-ро тасдиқ карданд. Дар пажӯҳиши филогенетикии соли 2018, ки бар асоси таҳлили пайдарпаии ДНК-и рибосомии ҳастаӣ (nrITS) анҷом ёфт, муайян гардид, ки ''Ladyginia'' набояд ба ҷинси ''Ferula'' дохил карда шавад. Муҳаққиқон нишон доданд, ки хешовандони наздиктарини он ҷинсҳои ''Mozaffariania'' ва ''Glaucosciadium'' мебошанд.<ref name="phylo">{{cite journal |last1=Degtjareva |first1=G. V. |last2=Pimenov |first2=M. G. |last3=Samigullin |first3=T. H. |title=Molecular data allow to elucidate the taxonomic placement of some Umbelliferae from Middle Asia and Afghanistan (Pinacantha, Ladyginia, Peucedanum mogoltavicum) |journal=Phytotaxa |volume=350 |issue=1 |pages=42–50 |year=2018 |doi=10.11646/phytotaxa.350.1.5 |url=https://phytotaxa.mapress.com/pt/article/view/phytotaxa.350.1.5}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://web.archive.org/web/20261025160444/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:843928-1 Ladyginia bucharica] — ''Plants of the World Online''. * [https://www.ipni.org/n/843928-1 Ladyginia bucharica] — ''International Plant Names Index''. * [https://www.plantarium.ru/page/view/item/21841.html Ladyginia bucharica] — «Плантариум», аксҳо ва маълумоти ботаникӣ. [[Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ладигинияҳо]] j85rt7o7137w965xfgxhbizigbgqf2i 0 334577 1491934 1491301 2026-11-03T01:37:40Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491934 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Crocus vernus.jpg |regnum = Рустаниҳо |parent = Crocus |rang = Намуд |latin = Crocus vernus |author = (L.) Hill (1765) |wikispecies = Crocus vernus |syn = {{Collapsible list |title = |{{btname|Crocus sativus var. vernus|L.}} |{{btname|Crocus albiflorus|Kit. ex Schult.}} |{{btname|Crocus acutiflorus|Seidl}} |{{btname|Crocus caeruleus|Weston}} |{{btname|Ixia vernalis|Salisb.}} }} }} '''Заъфарони баҳорӣ''' ({{lang-la|Crocus vernus}}) — намуди [[рустанӣ|рустании]] бисёрсолаи алафӣ аз ҷинси [[Заъфарон]] (''Crocus'') ва оилаи [[Савсаниҳо]] (Iridaceae) мебошад. Ин рустанӣ яке аз гулҳои барвақти баҳорӣ буда, бо гулҳои калони ҷомшакли бунафш, нилобӣ ё сафед ва баргҳои борики сабзи дорои рахи равшани марказӣ фарқ мекунад. Паҳншавии табиии он минтақаҳои кӯҳистони Аврупои Марказӣ ва Ҷанубӣ, асосан [[Алп]] ва қисми ғарбии [[нимҷазираи Балкан]]ро фаро мегирад.<ref name="kew">{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60461938-2 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=2026-10-25}}</ref> Заъфарони баҳорӣ маъмулан аз 10 то 20 см қад кашида, дар аввали баҳор, баъзан ҳанӯз пеш аз пурра об шудани барф, гул мекунад. Он бештар дар марғзорҳои кӯҳӣ, чарогоҳҳо, канори ҷангалҳо ва ҷойҳои кушоди дорои хоки намнок, вале обгузар месабзад. Дар боғдорӣ ин намуд ва навъҳои парваришии ба он мансуб ҳамчун рустаниҳои ороишӣ истифода мешаванд.<ref name="flora">{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://flora.uniud.it/scheda.php?id=150 |website=FLORA |publisher=Università degli Studi di Udine |access-date=2026-10-25}}</ref> == Тавсифи ботаникӣ == Заъфарони баҳорӣ рустании кӯтоҳқади бисёрсолаи алафӣ буда, узвҳои рӯизаминии он мавсимӣ мебошанд. Дар давраи номусоиди сол рустанӣ ба воситаи лӯндапиёзаки зеризаминӣ зинда мемонад. Баргҳо ва гулҳои он одатан дар аввали баҳор пайдо мешаванд, дар ҳоле ки қисми зеризаминӣ захираи моддаҳои ғизоиро нигоҳ медорад. Баландии рустанӣ вобаста ба шароити муҳит ва хусусиятҳои ирсӣ тақрибан 10–20 см мебошад. Намунаҳои худрӯй одатан нисбат ба баъзе навъҳои ороишии боғӣ гулҳои хурдтар доранд.<ref name="flora"/><ref name="rhs">{{cite web |title=Crocus vernus subsp. vernus |url=https://www.rhs.org.uk/plants/4958/crocus-vernus-subsp-vernus/details |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}</ref> === Лӯндапиёзак ва реша === Узви асосии зеризаминии заъфарони баҳорӣ '''лӯндапиёзак''' (''corm'') мебошад. Он шакли мудаввар ё каме паҳншуда дошта, аз берун бо пӯсти муҳофизатии нахдор пӯшида шудааст. Лӯндапиёзак аз бофтаҳои ғафсшудаи поя ташаккул ёфта, барои захира кардани моддаҳои ғизоӣ хизмат мекунад. Лӯндапиёзак аз пиёзаки ҳақиқӣ фарқ мекунад. Дар пиёзак қисми зиёди моддаҳои захиравӣ дар баргҳои ғафсшуда ҷамъ мешаванд, аммо дар лӯндапиёзак қисми асосии захираро бофтаҳои поя ташкил медиҳанд. Аз қисми поёнии лӯндапиёзак решаҳои иловагӣ месабзанд, ки об ва моддаҳои минералиро аз хок ҷаббида мегиранд. Дар давоми мавсими нашъунамо лӯндапиёзаки нав ташаккул ёфта, тадриҷан ҷойи лӯндапиёзаки кӯҳнаро мегирад.<ref name="rhs"/><ref name="rhsgrow">{{cite web |title=How to grow crocuses |url=https://www.rhs.org.uk/plants/crocus/growing-guide |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}</ref> === Баргҳо === Баргҳои заъфарони баҳорӣ борик, дарозрӯя ва тасмамонанд буда, асосан аз назди замин месабзанд. Онҳо одатан ҳамзамон бо гулҳо ё каме пеш аз кушода шудани онҳо пайдо мешаванд. Паҳнои баргҳо тақрибан 4–8 мм буда, канорҳояшон ҳамвор ва бидуни дандона мебошанд. Дар қисми марказии барг рахи равшани сафедтоб ё нуқратоб намоён аст. Ин рах яке аз хусусиятҳои шинохтании ҷинси ''Crocus'' ба ҳисоб меравад.<ref name="hortflora">{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://hortflora.rbg.vic.gov.au/taxon/ada9f39c-5340-11e7-b82b-005056b0018f |website=HortFlora |publisher=Royal Botanic Gardens Victoria |access-date=2026-10-25 |accessdate=2026-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250424173115/https://hortflora.rbg.vic.gov.au/taxon/ada9f39c-5340-11e7-b82b-005056b0018f |archivedate=2025-04-24}}</ref> Баргҳо пас аз пажмурда шудани гулҳо низ сабзишро идома медиҳанд. Дар ин давра онҳо тавассути [[фотосинтез]] моддаҳои органикӣ ҳосил намуда, барои ташаккул ва инкишофи лӯндапиёзаки нав захира мекунанд. Бо фаро расидани фасли гарм ва анҷоми давраи нашъунамо баргҳо тадриҷан зард шуда, хушк мегарданд. === Гулҳо === [[Акс:Crocus vernus flower cross section.jpg|thumb|Сохти дохилии гули заъфарони баҳорӣ]] Гулҳои заъфарони баҳорӣ калон, ҷомшакл ё қифмонанд буда, одатан яктоӣ аз лӯндапиёзак мерӯянд. Ранги онҳо вобаста ба шакли табиӣ ва навъи парваришӣ аз сафед ва бунафши равшан то бунафши тира тағйир меёбад. Баъзе гулҳо дар сатҳи берунии худ рахҳои бунафшранг доранд. Гулпӯш аз шаш баргчаи гулпӯш иборат аст, ки дар ду ҳалқаи сетогӣ ҷой гирифтаанд. Баргчаҳо шакли баръакси нештармонанд дошта, нӯгашон нисбатан гирд мебошад. Дарозии онҳо тақрибан 3–5,5 см буда, дар қисми поёнӣ ба найчаи дароз пайваст мешаванд. Найчаи гулпӯш метавонад 7–15 см дарозӣ дошта бошад.<ref name="hortflora"/> Гул аз се [[гардбарг]] ва як [[модинагӣ]] иборат аст. Гарддонҳо одатан зард буда, гардро ҳосил мекунанд. Сутунчаи модинагӣ ба се шохаи зард, норанҷӣ ё сурхчатоб ҷудо мешавад. Ин шохаҳо аксаран аз гардбаргҳо дарозтаранд. Тухмдони гул дар қисми поёнӣ, аксаран зери сатҳи хок, ҷойгир мебошад. Чунин сохтор барои бисёр намояндагони ҷинси заъфарон хос аст. Таҳқиқоти микроскопии гулҳои ''Crocus vernus'' нишон додаанд, ки рӯйи баргчаҳои гулпӯш дорои ҳуҷайраҳои барҷастаи пӯстӣ мебошад. Дар қисмҳои гуногуни гул инчунин мӯякҳои ғадуддор ва беғадуд мушоҳида шудаанд.<ref name="anatomy">{{cite journal |last1=Weryszko-Chmielewska |first1=Elżbieta |last2=Chwil |first2=Mirosława |title=Structure of the floral parts of Crocus vernus (L.) Hill |journal=Acta Agrobotanica |volume=64 |issue=4 |pages=35–46 |year=2011 |doi=10.5586/aa.2011.044}}</ref> === Мева ва тухм === Меваи заъфарони баҳорӣ [[ғӯза]]и хушк мебошад, ки ҳангоми пухта расидан кушода шуда, тухмҳои дохили худро озод мекунад. Ғӯза аз се хона иборат буда, дар ҳар хона якчанд тухм ташаккул меёбад. Тухмдон дар давраи гулшукуфт дар зери сатҳи замин ҷойгир аст. Пас аз бордоршавӣ ва оғози инкишофи мева қисми пояи зери тухмдон дароз шуда, ғӯзаро ба сатҳи замин мебарорад. Тухмҳо одатан дар охири баҳор ё аввали тобистон мепазанд.<ref name="rhsgrow"/> == Гулшукуфт ва давраи ҳаёт == Заъфарони баҳорӣ ба гурӯҳи рустаниҳои барвақтгул мансуб аст. Давраи гулшукуфти он вобаста ба иқлим, баландии маҳал ва вақти обшавии барф фарқ мекунад. Дар минтақаҳои нисбатан гарм гулҳо метавонанд аз моҳи феврал ё март пайдо шаванд, дар ҳоле ки дар кӯҳистон гулшукуфт одатан ба моҳҳои апрел ва май рост меояд.<ref name="flora"/> Дар шароити иқлимии шаҳри Люблини Лаҳистон гулшукуфти ин намуд аз даҳаи сеюми март то даҳаи сеюми апрел мушоҳида шудааст. Тибқи таҳқиқоти нашршуда, гулҳои алоҳидаи он одатан 3–4 рӯз умр мебинанд.<ref name="anatomy"/> Давраи солонаи ҳаёти рустанӣ аз чанд марҳила иборат аст: # '''Давраи оромӣ''' — лӯндапиёзак дар хок боқӣ монда, фаъолияти қисми рӯизаминӣ қатъ мегардад. # '''Оғози нашъунамо''' — бо беҳтар шудани шароити ҳарорат ва намӣ баргу гулҳо пайдо мешаванд. # '''Гулшукуфт''' — гулҳо кушода шуда, гардолудшавӣ ба амал меояд. # '''Мевабандӣ''' — пас аз гардолудшавӣ ва бордоршавӣ ғӯза ва тухмҳо инкишоф меёбанд. # '''Захираи моддаҳои ғизоӣ''' — баргҳо баъди гулшукуфт нашъунамо намуда, барои лӯндапиёзаки нав моддаҳои ғизоӣ захира мекунанд. Ин хусусиятҳо ба заъфарони баҳорӣ имкон медиҳанд, ки аз давраи кӯтоҳи мусоиди аввали баҳор самаранок истифода барад. == Паҳншавӣ ва муҳити зист == Заъфарони баҳорӣ рустании бумии қисматҳои марказӣ ва ҷанубии [[Аврупо]] мебошад. Мувофиқи маълумоти ''Plants of the World Online'', ҳудуди табиии паҳншавии он аз кӯҳҳои Алп то ғарби нимҷазираи Балкан тӯл мекашад.<ref name="kew"/> Паҳншавии табиии намуд дар кишварҳои зерин сабт шудааст: * [[Австрия]]; * [[Фаронса]]; * [[Олмон]]; * [[Италия]]; * [[Швейтсария]]; * қисмати шимолу ғарбии нимҷазираи Балкан. Он берун аз ҳудуди табиии худ низ ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад ва дар баъзе минтақаҳо ба муҳити табиӣ роҳ ёфтааст. Аз ҷумла, мавҷудияти он ҳамчун рустании ғайрибумӣ дар Британияи Кабир сабт шудааст.<ref name="kew"/> Муҳити асосии рӯиши заъфарони баҳорӣ марғзорҳои кӯҳӣ, чарогоҳҳо, канори ҷангалҳо ва ҷойҳои кушоди ҷангалҳои баргрез мебошад. Он дар хокҳои нисбатан намнок, вале обгузар хуб инкишоф меёбад. Дар минтақаҳои кӯҳӣ рустанӣ дар марғзорҳои субалпӣ низ мушоҳида мешавад. Дар баъзе қисматҳои Алп он то баландии тақрибан 1850 метр аз сатҳи баҳр мерӯяд.<ref>{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://botany.cz/cs/Crocus-albiflorus/ |website=BOTANY.cz |access-date=2026-10-25}}</ref> == Экология == Заъфарони баҳорӣ яке аз рустаниҳои гулдори мавсими аввали баҳор мебошад. Гулҳои он барои ҳашароти гардолудкунанда, аз ҷумла занбӯри асал, манбаи гард ва шаҳди гул ба ҳисоб мераванд. Таҳқиқоти фаъолияти гардолудкунандагони ''Crocus vernus'' нишон додааст, ки зичии гулҳо ба шумораи занбӯрони ташрифоваранда ва басомади боздиди онҳо таъсири назаррас мерасонад. Дар ин таҳқиқот таъсири зичии гулҳо аз таъсири баъзе омилҳои дигари муҳит, аз ҷумла ҳарорат ва намии ҳаво, бештар буд.<ref name="pollination">{{cite journal |title=Determinants of pollinator activity and flower preference in the early spring blooming Crocus vernus |journal=Acta Oecologica |volume=19 |issue=2 |pages=155–165 |year=1998 |doi=10.1016/S1146-609X(98)80019-2}}</ref> Гулҳои заъфарони баҳорӣ дар ҳавои офтобӣ бештар кушода мешаванд. Ҳангоми сардӣ, шабона ё дар ҳавои абрнок онҳо метавонанд қисман ё пурра пӯшида шаванд. Ин хусусият барои бисёр рустаниҳои барвақтгул хос мебошад. Пас аз анҷоми давраи нашъунамои баҳорӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад. Лӯндапиёзаки зеризаминӣ дар давоми тобистон ва зимистон боқӣ монда, барои сабзиши мавсими оянда омода мешавад. == Номгузорӣ ва таснифоти илмӣ == Номи илмии ''Crocus vernus'' аз номи ҷинси ''Crocus'' ва сифати лотинии ''vernus'' таркиб ёфтааст. Калимаи ''vernus'' маънои «баҳорӣ» ё «мансуб ба баҳор»-ро дошта, ба давраи гулшукуфти рустанӣ ишора мекунад. Намудро соли 1753 [[Карл Линней]] бори аввал бо номи ''Crocus sativus var. vernus'' ҳамчун як навъи дохили ''Crocus sativus'' тавсиф карда буд. Соли 1765 табиатшиноси англис [[Ҷон Ҳилл]] онро ба мақоми намуди мустақил бароварда, номи ''Crocus vernus''-ро истифода кард. Аз ин сабаб номи пурраи илмии он ба шакли '''''Crocus vernus'' (L.) Hill''' навишта мешавад. Ҳарфи «L.» дар қавс ба Линней ҳамчун муаллифи номи ибтидоӣ ва «Hill» ба муаллифи таркиби нави ном ишора мекунад.<ref name="ipni">{{cite web |title=Crocus vernus (L.) Hill |url=https://www.ipni.org/n/60461938-2 |website=International Plant Names Index |access-date=2026-10-25}}</ref> Дар адабиёти ботаникӣ барои ин намуд номҳои гуногун истифода шудаанд. Аз ҷумла, ''Crocus albiflorus'', ''Crocus acutiflorus'' ва ''Crocus caeruleus'' дар таснифоти муосири ''Plants of the World Online'' ҳамчун синонимҳои ''Crocus vernus'' баррасӣ мешаванд.<ref name="kew"/> Гурӯҳи ''Crocus vernus'' аз ҷиҳати шакл ва ранги гулҳо гуногуншакл аст. Дар баъзе таснифоти ботаникӣ шаклҳои гулсафед ва гулбунафши он ба зернамудҳои ҷудогона нисбат дода шудаанд. Аммо ҳудуди намуд ва мақоми баъзе намояндагони ин гурӯҳ дар низомҳои гуногуни таснифот яксон нестанд. == Парвариш ва истифода == Заъфарони баҳорӣ аз рустаниҳои маъмули ороишии аввали баҳор мебошад. Онро дар гулзорҳо, боғҳои санглох, сабзазорҳо, зери дарахтони баргрез ва зарфҳои гулпарварӣ парвариш мекунанд. Рустанӣ ба сармо нисбатан тобовар буда, дар ҷойҳои офтобӣ ва хокҳои обгузар беҳтар месабзад. Намии аз ҳад зиёд ва обмондагии дарозмуддати хок метавонад боиси пӯсидани лӯндапиёзак гардад.<ref name="rhs"/> Барои парвариш лӯндапиёзакҳоро одатан дар охири тобистон ё фасли тирамоҳ, пеш аз саршавии сардиҳои устувор, мешинонанд. Барои баъзе шаклҳои ''Crocus vernus'' чуқурии тақрибан 5–6 см тавсия мешавад.<ref name="rhsgrow"/> Заъфарони баҳорӣ ҳам бо тухм ва ҳам бо роҳи нашвӣ афзоиш меёбад. Дар усули нашвӣ лӯндапиёзакҳои хурде, ки дар атрофи лӯндапиёзаки модарӣ ба вуҷуд меоянд, ҷудо карда шуда, дар ҷойи нав шинонда мешаванд. Баъзе навъҳои парваришии заъфарони баҳорӣ гулҳои нисбатан калон ва рангҳои гуногун доранд. Аз ҷумла, навъҳои ороишии зерин машҳуранд: * '''«Flower Record»''' — гулҳои калони бунафши тира; * '''«Pickwick»''' — гулҳои сафедтоб бо рахҳои барҷастаи бунафш; * '''«Jeanne d’Arc»''' — гулҳои сафед бо қисми марказии рангоранг; * '''«Remembrance»''' — гулҳои бунафши тира. Дар боғдорӣ ҳамчунин дурагаҳои гуногуни заъфарон парвариш карда мешаванд, ки баъзеи онҳо аз ҷиҳати андозаи гул ва суръати нашъунамо аз шаклҳои худрӯй фарқ мекунанд.<ref name="hortflora"/> == Фарқ аз заъфарони кошта == Заъфарони баҳорӣ набояд бо [[Заъфарон|заъфарони кошта]] (''Crocus sativus'') омехта карда шавад. Ҳарчанд ҳар ду ба як ҷинс мансубанд, онҳо намудҳои ҷудогона мебошанд. Заъфарони баҳорӣ асосан дар фасли баҳор гул мекунад ва бештар ҳамчун рустании ороишӣ парвариш мешавад. Баръакс, заъфарони кошта асосан дар тирамоҳ гул карда, ба хотири доғҳои сурхи модинагии гулҳояш парвариш карда мешавад. Аз ин доғҳо адвияи машҳури заъфарон истеҳсол мекунанд.<ref>{{cite web |title=How to grow saffron |url=https://www.rhs.org.uk/herbs/saffron |website=Royal Horticultural Society |access-date=2026-10-25}}</ref> Бо вуҷуди номи муштарак, заъфарони баҳорӣ манбаи маъмулии истеҳсоли адвияи заъфарон нест. == Нигаред низ == * [[Заъфарон]] * [[Баҳман (гул)]] * [[Савсаниҳо]] * [[Рустаниҳои бисёрсола]] * [[Флораи Аврупо]] * [[Рустаниҳои ороишӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60461938-2 ''Crocus vernus'' (L.) Hill] — ''Plants of the World Online'', Боғҳои шоҳии ботаникии Кю. * [https://www.ipni.org/n/60461938-2 ''Crocus vernus'' (L.) Hill] — ''International Plant Names Index''. * [https://www.rhs.org.uk/plants/4958/crocus-vernus-subsp-vernus/details Spring crocus] — ''Royal Horticultural Society''. * [https://web.archive.org/web/20250424173115/https://hortflora.rbg.vic.gov.au/taxon/ada9f39c-5340-11e7-b82b-005056b0018f ''Crocus vernus''] — ''Royal Botanic Gardens Victoria''. {{Commonscat|Crocus vernus}} [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] [[Гурӯҳ:Набототи Австрия]] [[Гурӯҳ:Набототи Фаронса]] [[Гурӯҳ:Набототи Олмон]] [[Гурӯҳ:Набототи Италия]] [[Гурӯҳ:Набототи Швейтсария]] [[Гурӯҳ:Набототи Балкан]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои ороишӣ]] 56ysvo0ncwl3susn32xbp7bcz6yxou6 0 334613 1492010 1491645 2026-11-03T10:41:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1492010 wikitext text/x-wiki '''Номенклатураи бинарӣ''' ({{lang-en|binomial nomenclature}}) ё '''номгузории дунома''' — низоми байналмилалии [[номгузории илмӣ|номгузорӣ]] дар [[биология]] мебошад, ки мувофиқи он номи ҳар як [[Намуд (таксономия)|намуди]] организм аз ду калима иборат аст. Калимаи якум номи [[Авлод (таксономия)|авлод]] ва калимаи дуюм номи фарқкунандаи намуд дар дохили он авлод аст. Ин номҳо аз рӯи қоидаҳои [[забони лотинӣ]] навишта шуда, решаҳояҳон метавонанд аз забонҳои дигар низ гирифта шуда бошанд.<ref name="ICZN">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ Article 5. Principle of Binominal Nomenclature]. ''International Code of Zoological Nomenclature''.</ref><ref name="Madrid">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid The International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)]. International Association for Plant Taxonomy, 2025, моддаи 23.</ref> Масалан, номи илмии [[инсон]] ''Homo sapiens'', номи илмии [[Шер (ҷонвар)|шер]] ''Panthera leo'' ва номи илмии [[картошка]] ''Solanum tuberosum'' мебошад. Ин номҳо дар тамоми ҷаҳон истифода мешаванд ва ба олимон имкон медиҳанд, ки новобаста аз забонашон ҳар намудро бо як номи муайян шиносанд. Низоми муосири номгузории дунома асосан ба фаъолияти табиатшиноси [[Шведҳо|шведӣ]] [[Карл Линней]] (1707–1778) вобаста аст. Ӯ ин усулро дар асари ''[[Species Plantarum]]'' ("Намудҳои рустаниҳо", 1753) ба таври пайгирона истифода бурда, барои ташаккули номгузории илмии муосир замина гузошт.<ref name="IAPT">[https://www.iaptglobal.org/icn International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants]. International Association for Plant Taxonomy.</ref> == Сохтор == [[File:Killerwhales jumping.jpg|thumb|''Orcinus orca'' — номи илмии [[наҳанги қотил]]. Қисми якум номи авлод ва қисми дуюм номи намудро ифода мекунад.]] Ҳар номи илмии дунома аз ду қисми асосӣ иборат аст: # '''Номи авлод''' — қисми якум, ки мансубияти организмро ба авлоди муайян нишон медиҳад. # '''Қисми фарқкунандаи намуд''' — қисми дуюм, ки намудро аз дигар намудҳои ҳамон авлод фарқ мекунад. Дар истилоҳоти байналмилалии [[ботаника]] ин қисм ''specific epithet'' ва дар [[зоология]] ''specific name'' номида мешавад. Масалан, дар номи илмии инсон — ''Homo sapiens'': * ''Homo'' — номи авлод буда, дар забони лотинӣ маънои «инсон»-ро дорад. * ''sapiens'' — қисми дуюми ном буда, маънои «хирадманд» ё «доно»-ро дорад. Ҳамин тавр, ''Homo sapiens'' ба маънои «инсони хирадманд» аст. Номи авлод метавонад ба як ё якчанд намуд тааллуқ дошта бошад. Масалан, картошка (''Solanum tuberosum'') ва [[помидор]] (''Solanum lycopersicum'') ҳар ду ба авлоди ''Solanum'' мансубанд. Қисми якуми номи онҳо яксон аст, вале қисми дуюм нишон медиҳад, ки онҳо намудҳои гуногун мебошанд. Бояд дар назар дошт, ки қисми дуюм танҳо ба худии худ номи пурраи намуд нест. Масалан, калимаи ''sapiens'' бе ''Homo'' номи мустақили илмии инсон ҳисоб намешавад. Номи пурраи намуд аз якҷояшавии ҳар ду қисм ба вуҷуд меояд. Дар [[систематика]] авлод яке аз дараҷаҳои асосии [[таснифоти биологӣ]] буда, одатан як ё якчанд намуди ба ҳам наздикро дар бар мегирад. Авлодҳои ба ҳам наздик дар навбати худ ба [[оила (биология)|оила]] муттаҳид карда мешаванд.<ref name="EMT">[https://khirad.tj/books/ensiklopediyai-millii-tojik.-jildi-1.pdf «Авлод»]. ''Энсиклопедияи миллии тоҷик'', ҷилди 1.</ref> == Таърих == [[File:Carl von Linné.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707–1778), табиатшиноси шведӣ, ки низоми муосири номгузории дуномаро ба таври пайгирона истифода бурд.]] То пайдоиши номгузории дунома олимон барои тавсиф ва фарқ кардани намудҳои [[рустаниҳо]] ва [[ҳайвонот]] бештар аз ибораҳои дарози лотинӣ истифода мебурданд. Ин ибораҳо аксар вақт чандин калимаро дар бар гирифта, хусусиятҳои зоҳирии организмро шарҳ медоданд. Бо зиёд шудани шумораи намудҳои маълум истифодаи чунин номҳо душвор гардид. Номҳо баъзан дар асарҳои муҳаққиқони гуногун фарқ мекарданд ва муайян кардани он ки сухан дар бораи як намуд меравад ё якчанд намуд, осон набуд. Яке аз аввалин олимоне, ки барои кӯтоҳ ва муназзам кардани номҳои рустаниҳо кӯшиш намуд, ботаники швейтсарӣ [[Каспар Бауҳин]] (1560–1624) буд. Ӯ дар асари ''Pinax Theatri Botanici'' (1623) номҳои тақрибан шаш ҳазор рустаниро ҷамъоварӣ ва муқоиса кард. Бауҳин дар бисёр мавридҳо номҳои кӯтоҳтареро истифода бурд, ки баъдан ба рушди номгузории илмӣ таъсир расониданд.<ref name="Bauhin">[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/712 Bauhin, Caspar. ''Pinax Theatri Botanici'']. Basel, 1623. Biodiversity Heritage Library.</ref> Аммо маҳз Карл Линней номгузории дуномаро ба низоми пайгирона табдил дод. Дар асари ''Species Plantarum'', ки соли 1753 нашр шуд, ӯ барои намудҳои рустаниҳо номҳои кӯтоҳи дуҷузъаро ба таври муназзам истифода бурд. Ин асар яке аз нуқтаҳои оғози расмии номгузории муосири ботаникӣ ба ҳисоб меравад.<ref name="IAPT"/> Баъдтар, дар нашри даҳуми ''[[Systema Naturae]]'' («Низоми табиат», 1758), Линней ин усулро барои ҳайвонот низ ба таври густурда татбиқ кард. Соли 1758 ҳамчун нуқтаи оғози асосии номгузории муосири зоологӣ қабул шудааст. Низоми Линней тадриҷан аз ҷониби табиатшиносони кишварҳои гуногун пазируфта шуд ва асоси номгузории илмии организмҳоро ташкил дод. == Қоидаҳои навиштани номҳои илмӣ == Барои он ки номҳои илмӣ дар тамоми ҷаҳон ба шакли ягона истифода шаванд, тарзи навиштани онҳо ба қоидаҳои муайян тобеъ аст.<ref name="ICZN"/><ref name="Madrid"/> === Ҳарфи калон ва хурд === Номи авлод ҳамеша бо ҳарфи калон ва қисми дуюми ном бо ҳарфи хурд оғоз мешавад. Масалан, ''Panthera leo'' шакли дуруст буда, ''panthera Leo'' нодуруст аст. Ин қоида ҳатто дар ҳолате риоя мешавад, ки қисми дуюми ном аз номи шахс ё маҳал гирифта шуда бошад. === Хати моил === Ҳар ду қисми номи илмӣ одатан бо [[курсив|хати моил]] навишта мешаванд. Масалан, ''Homo sapiens'' ва ''Prunus persica''. Ҳангоми дастнавис ҳар ду қисмро алоҳида хат кашидан мумкин аст. === Ихтисори номи авлод === Агар номи пурраи намуд пештар дар матн оварда шуда бошад, номи авлодро дар зикрҳои баъдӣ ба ҳарфи аввал кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъди ''Homo sapiens'' навиштани ''H. sapiens'' иҷозат дода мешавад, ба шарте ки чунин ихтисор боиси нофаҳмӣ нагардад. Ҳамин тавр, номи бактерияи ''[[Escherichia coli]]'' дар бисёр асарҳои илмӣ ба шакли ''E. coli'' навишта мешавад. === Забони номгузорӣ === Номҳои илмӣ тибқи қоидаҳои забони лотинӣ сохта мешаванд, вале ҷузъҳои онҳо ҳатман аз калимаҳои аслии лотинӣ гирифта намешаванд. Манбаи онҳо метавонад [[забони юнонии бостон]], номи шахс, номи маҳал ё забонҳои дигари ҷаҳон бошад. === Истифодаи номи пурра === Дар матнҳои илмӣ, махсусан ҳангоми бори аввал зикр кардани намуд, истифодаи номи пурраи дунома муҳим аст. Ин имкон медиҳад, ки намуд бо дигар организмҳои ҳамном ё монанд иштибоҳ нашавад. == Пайдоиш ва маънои номҳо == Номҳои илмии организмҳо метавонанд аз манбаъҳои гуногун пайдо шаванд. Баъзеи онҳо хусусиятҳои зоҳирӣ, муҳити зист ё паҳншавии ҷуғрофии организмро ифода мекунанд, дар ҳоле ки дигарон ба номи муҳаққиқон ё шахсони таърихӣ вобастаанд. Масалан: * ''Homo sapiens'' — калимаи ''sapiens'' дар забони лотинӣ маънои «хирадманд»-ро дорад. * ''Solanum tuberosum'' — калимаи ''tuberosum'' ба хусусияти лӯндамонанди рустанӣ ишора мекунад. * ''Phlox drummondii'' — қисми ''drummondii'' ба ифтихори ботаник [[Томас Драммонд]] гузошта шудааст. * ''Panthera leo'' — калимаи ''leo'' номи лотинии шер мебошад. Баъзан номи намуд аз номи маҳал ё минтақа гирифта мешавад. Чунин номҳо метавонанд ба ҷои кашф, паҳншавӣ ё маҳалли омӯзиши организм ишора кунанд. Бо вуҷуди ин, номи илмӣ ҳатман маънои тавсифӣ надорад. Вазифаи асосии он муайян кардани намуд аст, на шарҳ додани тамоми хусусиятҳои он. == Муаллиф ва соли номгузорӣ == Дар асарҳои илмӣ баъзан пас аз номи дуномаи намуд номи олиме оварда мешавад, ки онро бори аввал мувофиқи қоидаҳои номгузорӣ нашр кардааст. Ин маълумотро '''ишораи муаллифии номи илмӣ''' меноманд. Масалан: * ''Solanum tuberosum'' L. — ҳарфи «L.» ихтисораи стандартии номи Карл Линней мебошад. * ''Panthera leo'' (Linnaeus, 1758) — Линней ин намудро соли 1758 тавсиф кардааст. Дар ин ҷо қавсҳо низ аҳамияти махсус доранд. Шер дар аввал аз ҷониби Линней бо номи ''Felis leo'' тавсиф шуда буд. Баъдтар онро ба авлоди ''Panthera'' гузарониданд. Аз ин рӯ, номи муаллиф ва соли тавсифи аввалин дар дохили қавс навишта мешаванд. Дар ботаника низ ҳангоми гузаронидани намуд ба авлоди дигар қавс истифода мешавад, аммо қоидаи зикри муаллифон каме фарқ мекунад. Масалан, номи илмии [[шафтолу]] ''Prunus persica'' (L.) Batsch аст. «L.» ба Линней, ки номи аввалини ''Amygdalus persica''-ро нашр кардааст, ва «Batsch» ба олиме ишора мекунад, ки таркиби нави номро дар авлоди ''Prunus'' нашр кардааст.<ref name="Kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 ''Prunus persica'' (L.) Batsch] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260604052829/https://powo.science.kew.org/taxon/1212858-2 |date=2026-06-04 }}. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> Номи муаллиф ва соли нашр қисми худи номи дунома нестанд. Онҳо маълумоти иловагӣ мебошанд, ки барои муайян кардани таърихи ном ва фарқ кардани номҳои монанд истифода мешаванд. == Қоидаҳои байналмилалии номгузорӣ == Номгузории илмии организмҳо аз ҷониби кодексҳои байналмилалӣ танзим карда мешавад. Ин кодексҳо тартиби пешниҳод, нашр, қабул ва истифодаи номҳои илмиро муайян мекунанд. Муҳимтарини онҳо инҳоянд: * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ''' (''International Code of Zoological Nomenclature'', ICZN) — қоидаҳои номгузории ҳайвонотро муқаррар мекунад.<ref name="ICZN"/> * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо''' (''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants'', ICN) — номгузории гурӯҳҳои мазкурро танзим мекунад. Нашри амалкунандаи он Кодекси Мадрид мебошад, ки соли 2025 нашр шудааст.<ref name="IAPT"/> * '''Кодекси байналмилалии номенклатураи прокариотҳо''' (''International Code of Nomenclature of Prokaryotes'', ICNP) — барои номгузории илмии [[прокариотҳо]] истифода мешавад. Номгузории намудҳои [[вирусҳо]] низ қоидаҳои махсус дорад, ки онҳоро [[Кумитаи байналмилалии таксономияи вирусҳо]] (ICTV) муқаррар мекунад. Дар низоми муосири он номҳои намудҳои вирусҳо низ дуҷузъаанд, аммо номи расмии намудро набояд бо номи худи вирус омехта кард.<ref name="ICTV">[https://ictv.global/sites/default/files/web-files/General_Information/How-to-write-virus%2C-species%2C-and-other-taxa-names.2.pdf ''How to write virus, species, and other taxa names'']. International Committee on Taxonomy of Viruses, 2025.</ref> Гарчанде принсипҳои асосии номгузорӣ дар ин низомҳо монанданд, баъзе қоидаҳои онҳо аз ҳам фарқ мекунанд. Масалан, дар зоология такрори як калима ҳамчун номи авлод ва қисми дуюми номи намуд иҷозат дода мешавад. Аз ин рӯ, номи илмии [[бизони амрикоӣ]] ''Bison bison'' аст. Дар ботаника чунин такрори айнан якхела, ки '''тавтоним''' ном дорад, иҷозат дода намешавад.<ref name="Madrid"/> == Номҳои зернамудҳо == Номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад. Аммо баъзан олимон дар дохили як намуд гурӯҳҳои хурдтарро низ ҷудо мекунанд, ки онҳоро [[зернамуд]]ҳо меноманд. Дар зоология номи зернамуд аз се ҷузъ иборат аст. Ҷузъи якум номи авлод, ҷузъи дуюм қисми фарқкунандаи намуд ва ҷузъи сеюм номи зернамудро нишон медиҳад. Чунин тарзи номгузорӣ '''номгузории сеҷузъа''' ё '''номгузории сенома''' номида мешавад. Масалан, номи илмии [[паланг]]и амурӣ ''Panthera tigris altaica'' мебошад. Дар ин ном ''Panthera'' авлод, ''tigris'' намуд ва ''altaica'' зернамудро нишон медиҳад.<ref name="ICZN"/> Дар ботаника барои нишон додани дараҷаи зернамуд одатан ихтисораи ''subsp.'' истифода мешавад. Масалан, дар номи ''Origanum vulgare'' subsp. ''gracile'' калимаи ''subsp.'' нишон медиҳад, ки сухан дар бораи зернамуд меравад. Ҳангоми навиштани чунин номҳо ҷузъҳои лотинии ном бо хати моил оварда мешаванд, аммо ихтисораи ''subsp.'' бо хати муқаррарӣ навишта мешавад. == Аҳамияти илмӣ == Аҳамияти асосии номгузории дунома дар он аст, ки барои муайян кардани намудҳо низоми ягона ва байналмилалӣ фароҳам меорад. Номҳои мардумии организмҳо вобаста ба забон ва минтақа метавонанд фарқ кунанд. Як рустанӣ ё ҳайвон дар забонҳои гуногун номҳои мухталиф дошта метавонад. Ҳатто дар дохили як забон як ном гоҳе барои чанд намуди гуногун истифода мешавад. Номгузории илмӣ имкон медиҳад, ки чунин нофаҳмиҳо кам карда шаванд. Бо истифодаи номи дунома муҳаққиқон метавонанд маълумоти марбут ба як намудро дар асарҳои илмӣ, феҳристҳо, пойгоҳҳои иттилоотӣ ва маҷмӯаҳои [[осорхона]]ҳо ё [[боғи ботаникӣ|боғҳои ботаникӣ]] ба ҳам пайванд диҳанд. Ин низом махсусан дар [[систематика]], омӯзиши [[гуногунии биологӣ]], [[экология]], [[кишоварзӣ]], [[тиб]] ва [[ҳифзи табиат]] аҳамияти бузург дорад. == Тағйир ёфтани номҳои илмӣ == Ҳарчанд номгузории дунома барои устувории номҳои илмӣ пешбинӣ шудааст, ин номҳо ҳамеша бетағйир намемонанд. Бо пешрафти таҳқиқоти илмӣ, махсусан таҳлили маълумоти [[генетика|генетикӣ]] ва муносибатҳои [[эволютсия|эволютсионии]] организмҳо, ҷойгоҳи баъзе намудҳо дар таснифот метавонад тағйир ёбад. Дар чунин ҳолат намудро мумкин аст ба авлоди дигар гузаронанд ё ҳудуди онро аз нав муайян кунанд. Баъзан як намуд дар гузашта бо чанд номи гуногун тавсиф шудааст. Агар баъдтар муайян шавад, ки ин номҳо ба як таксони ягона тааллуқ доранд, онҳо '''муродифҳои таксономӣ''' ҳисобида мешаванд. Интихоби номи дуруст мувофиқи қоидаҳои кодекси дахлдор анҷом дода мешавад. Дар бисёр ҳолатҳо [[принсипи аввалият]] амал мекунад, яъне номи пештар нашршуда бартарӣ дорад, аммо истисноҳо низ вуҷуд доранд. Аз тарафи дигар, ду намуд дар гурӯҳҳои гуногуни организмҳо метавонанд номҳои комилан яксон дошта бошанд, агар номгузории онҳо аз ҷониби кодексҳои мустақил танзим шавад. Бинобар ин, номгузорӣ ва таснифот мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале яксон нестанд. '''Таснифот''' муносибат ва ҷойгоҳи организмҳоро дар гурӯҳҳои биологӣ муайян мекунад, дар ҳоле ки '''номгузорӣ''' тартиби гузоштани номи илмиро муқаррар месозад. == Инчунин нигаред == * [[Систематика]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * ''Энсиклопедияи миллии тоҷик''. Ҷилди 1. Душанбе. Мақолаи «Авлод». * ''Барномаҳои таълимии фанҳои кафедраи ботаника''. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Душанбе, 2023. * Bauhin, C. ''Pinax Theatri Botanici''. Basel, 1623. * Linnaeus, C. ''Species Plantarum''. Stockholm, 1753. * Linnaeus, C. ''Systema Naturae''. Нашри 10. Stockholm, 1758. * International Commission on Zoological Nomenclature. ''International Code of Zoological Nomenclature''. Нашри 4. London, 1999. * International Association for Plant Taxonomy. ''International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Madrid Code)''. 2025. == Пайвандҳои беруна == * [https://code.iczn.org/ Кодекси байналмилалии номенклатураи зоологӣ] * [https://www.iaptglobal.org/madrid-code-online Кодекси Мадриди номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо] * [https://powo.science.kew.org/ Plants of the World Online] — пойгоҳи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо. * [https://www.ipni.org/ International Plant Names Index] — феҳристи байналмилалии номҳои илмии рустаниҳо. [[Гурӯҳ:Систематика]] [[Гурӯҳ:Номенклатураи биологӣ]] [[Гурӯҳ:Таснифоти биологӣ]] qu0t6ba8ixfa3xncv0g1yk5zsx7n5nj 0 334674 1491946 1491803 2026-11-03T02:55:49Z VASHGIRD 8035 1491946 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Одинаев, Фатҳулло Раҳматович}}{{Олим|ном=Одинаев Фатҳулло Раҳматович|номи аслӣ=|тасвир=Одинаев Фатҳулло Раҳматович.jpg|бар=|тавсифи тасвир=|таърихи таваллуд=05.02.1959|зодгоҳ=деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ, [[Ноҳияи Файзобод|ноҳияи Файзобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]|таърихи даргузашт=01.06.2025|маҳалли даргузашт=[[Тоҷикистон]]|шаҳрвандӣ=[[Тоҷикистон]]|фазои илмӣ=[[физика]], [[химияи физикӣ]]|ҷойҳои кор=[[Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ|Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ]]<ref name="phti2020" />|дараҷаи илмӣ=номзади илмҳои техникӣ<!-- 2021: сарчашма лозим аст -->|унвонҳои илмӣ=|алма-матер=[[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]] (1984)|роҳбари илмӣ=|шогирдони маъруф=|маъруф ба=|ҷоизаҳо=Ҷоизаи давлатии ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника (2020)<ref name="phti2020" /><br />медали «Хизмати шоиста» (2020)<ref name="phti2020" />|имзо=|бари имзо=|сайт=|викитека=|викианбор=}}'''Одинаев Фатҳулло Раҳматович''' (5 феврали 1959, деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ, [[ноҳияи Файзобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] — 1 июни 2025, [[Тоҷикистон]]) — физикдон ва ихтироъкори тоҷик, номзади илмҳои техникӣ (2021), барандаи Ҷоизаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника (2020).<ref name="phti2020" /> == Зиндагинома == Одинаев Фатҳулло Раҳматович 5 феврали соли 1959 дар деҳаи Ҳаймуҳаммадии ноҳияи Файзобод таваллуд шудааст. Соли 1966 таҳсилро дар мактаби ибтидоии деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ оғоз намуда, баъди хатми синфи сеюм таҳсилро дар мактаби миёнаи №3-и деҳаи Қарабулоқ (ҳоло Бӯстон)-и ноҳияи Файзобод идома додааст. Соли 1976 мактаби миёнаро хатм карда, ба шуъбаи шабонаи факултети физикаи Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин дохил шудааст. Моҳи майи соли 1977 ба хизмати ҳарбӣ даъват шуда, солҳои 1977–1979 дар шаҳри Читаи округи ҳарбии Забайкалияи ИҶШС хизмат кардааст. Соли 1979 баъди анҷоми хизмати ҳарбӣ таҳсилро дар донишгоҳ идома додааст. Соли 1984 факултети физикаи Университети давлатии Тоҷикистонро бо ихтисоси «Физик-муаллим» хатм кардааст. == Фаъолияти меҳнатӣ == Фаъолияти меҳнатии Одинаев соли 1979 дар Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон оғоз ёфтааст. * 1979–1984 — лаборанти калони озмоишгоҳи ташхиси рентгенӣ ва сохтори моддаҳо; * 1984–1986 — муҳандиси калони озмоишгоҳи физикаи плазма ва техникаи лазерии ҳамин институт; * 1986–1990 — омӯзгор дар мактаби миёнаи №2-и ноҳияи Файзобод; * 1990–1996 — сардори шуъбаи таҷҳизоти барқии баландшиддату пастшиддат ва маҳсулоти ноқилии базаи ҷумҳуриявии «Селхозкомплект»; * 1996–1997 — нозири калони давлатӣ дар Ҷамъияти саҳҳомии кушодаи «Барқи Тоҷик»; * 1997–2005 — директори корхонаи бисёрсоҳаи «Спецгидроэлектромонтаж»; * 2005–2007 — муҳандиси пешбари Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умаров; * 2007–2019 — муовини директори Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умаров; * 2019 — 1 июни 2025 — мудири озмоишгоҳи «Физикаи фаросардӣ ва фавқулноқилият»-и Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]].<ref name="phti2020" /><ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/tj/%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0/|title=Лабораторияи криофизика|website=Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови АМИТ|publisher=Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови АМИТ}}</ref> == Фаъолияти илмӣ == Самтҳои асосии фаъолияти илмии Одинаев ба физикаи мавод, химияи физикӣ ва омӯзиши хосиятҳои физикию химиявии хӯлаҳои металлӣ алоқаманд буданд. Ӯ ҳамроҳи ҳаммуаллифон хосиятҳои теплофизикӣ ва функсияҳои термодинамикии хӯлаи алюминий бо оҳани АЖ4.5 (Al + 4,5 % Fe)-ро, ки бо иловаи Sn, Pb ва Bi (қалъагӣ, сурб, висмут) омехта шудааст, омӯхтааст.<ref name="cvmet2019" /><ref name="scholar" /> Соли 2020 рисолаи номзадиро дар мавзуи «Физико-химические свойства алюминиевого сплава АЖ 4.5 с оловом, свинцом и висмутом» аз рӯйи ихтисоси 02.00.04 — «Химияи физикӣ» ҳимоя кардааст.<ref name="phti2020" /> Соли 2021 бо қарори Комиссияи олии аттестатсионии Федератсияи Россия ба ӯ дараҷаи илмии номзади илмҳои техникӣ дода шудааст. Ҳамчун мудири озмоишгоҳ дар таҳияи насли нави абзорҳои криохирургӣ (бо истифодаи нитрогени моеъ) ва татбиқи онҳо дар ҷарроҳии ковокии шикам бо Институти гастроэнтерологияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамкорӣ кардааст. Тибқи гузориши институт, абзорҳои таҳиягардида дар ҷарроҳии ҷигари зиёда аз 200 бемор истифода шудаанд.<ref name="phti2020" /> Дар соли 2020 ӯ инчунин дар насби системаи таъмини барқии реактори истеҳсоли маҳлули зидвирусии гипохлориди натрий (NaOCl) дар Маркази инноватсионии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон иштирок намудааст.<ref name="phti2020" /> == Ҷоизаҳо ва мукофотҳо == * 2020 — Ҷоизаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника — бо ҳаммуаллифон Ф. Раҳимӣ, С. М. Аҳмадзода, Ҳ. Ҳ. Муминов ва С. Ш. Аҳмедов барои силсилаи корҳо дар мавзуи «Коркарди насли нави абзорҳои криохирургӣ ва татбиқи онҳо дар ҷарроҳии ковокии шикам».<ref name="phti2020" /><ref name="anrt" /> * 2020 — медали «Хизмати шоиста», бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 июли соли 2020, №1571.<ref name="phti2020" /> * Ғолиби озмуни ҷумҳуриявӣ дар бахши “Ихтироъкорӣ ва навоварӣ” байни ходимони илмӣ, аспирантон, докторантон аз рӯи ихтисос, докторантони хабилитат ва унвонҷӯён, омӯзгорони муассисаҳои таъдимӣ, муҳандисон, конструкторон ва намояндагони касбу кори гуногун.<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2024/11/01/ozmuni-ilm-fur%D3%AF%D2%93i-marifat-%D2%B7ambast-shud-ki%D2%B3o-%D2%93olib-gardidand/|title=Озмуни “Илм – фурӯғи маърифат” ҷамъбаст шуд. Киҳо ғолиб гардиданд?|author=Шоираи Қудрат|website=asia+|date=2024-11-01|publisher=asia+}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC-%D1%81-%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8/|title=Поздравляем с наградами!|website=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ|date=2024-10-31|publisher=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ}}</ref><ref name="ifp" /> == Оила == Одинаев Фатҳулло Раҳматович соҳиби шаш фарзанд — чор писар ва ду духтар буд, ки яке аз онҳо Одинаев Субҳонҷон Фатҳуллоевич, номзади илмҳои физикаю математика аст.<ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD-%D1%84%D0%B0%D1%82%D1%85%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/|title=Одинаев Субхонджон Фатхуллоевич|website=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ|date=2025-07-08|publisher=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ}}</ref> == Даргузашт == Одинаев Фатҳулло Раҳматович 1 июни соли 2025 дар синни 66-солагӣ даргузашт.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/phti.tj/posts/pfbid02XBdLc8XfmZSeSR8wCnAdSj6exfZwccv8GncpaujNpWmTHTjmnUAgGahtJXyt2Qd2l|title=ТАЪЗИЯ ОДИНАЕВ ФАТҲУЛЛО РАҲМАТОВИЧ|author=Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|website=Саҳифаи расмии Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар Фейсбук|date=2025-06-02}}</ref> == Осори мунтахаб == * Ахмадзода С.М., Рахими Ф.К., Одинаев Ф.Р., Сафаров Б.Д., Солехзода А.М., Тагойбеков З.С., Азимов И.М., Ходиев Ш.И., Хомидов А.Т., Абдурахмонов И.Р., Бобоев Х.О. Возможности криохирургии в лечении заболеваний органов брюшной полости. ''Здравоохранение Таджикистана''. 2022;(3):17-26. https://doi.org/10.52888/0514-2515-2022-354-3-17-26.<ref>{{Cite web|url=https://www.zdrav.tj/jour/article/view/379|title=Возможности криохирургии в лечении заболеваний органов брюшной полости|author=С. М. Ахмадзода, Ф. К. Рахими, Ф. Р. Одинаев, Б. Дж. Сафаров, А. М. Солехзода, З. С. Тагойбеков, И. М. Азимов, Ш. И. Ходиев, А. Т. Хомидов, И. Р. Абдурахмонов, Х. О. Бобоев|website=Здравоохранение Таджикистана|publisher=Редакция журнала «Здравоохранение Таджикистана»}}</ref> * Ганиев И. Н., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р., Якубов У. Ш., Кабутов К. Температурная зависимость теплоемкости и изменение термодинамических функций сплава АЖ4.5 с оловом // Известия вузов. Цветная металлургия. — 2019. — № 1. — С. 50–58. — [[DOI:10.17073/0021-3438-2019-1-50-58]]. * Ганиев И. Н., Холмуродов Ф., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р. Теплофизические свойства и термодинамические функции алюминиевого сплава АЖ4.5, легированного оловом, свинцом и висмутом // Вестник Саратовского государственного технического университета. — 2023. — С. 62–75.<ref name="scholar" /> * Одинаев Ф. Р. Физико-химические свойства алюминиевого сплава АЖ4.5 с оловом, свинцом и висмутом. — Душанбе: Институт химии им. В. И. Никитина НАН Таджикистана, 2020.<ref name="scholar" /> == Эзоҳҳо == <references> <ref name="phti2020">{{cite web|url=https://phti.tj/ru/%D0%BD%D1%83%D0%BA%D1%82%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%81%D3%A3-2/|title=Основные моменты деятельности Физико-технического института им. С. У. Умарова НАНТ в 2020 году|website=phti.tj|date=2020-12-15|language=ru|access-date=2026-11-02}}</ref> <ref name="cvmet2019">Ганиев И. Н., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р., Якубов У. Ш., Кабутов К. Температурная зависимость теплоемкости и изменение термодинамических функций сплава АЖ4.5 с оловом // Известия вузов. Цветная металлургия. 2019. № 1. С. 50–58. [https://cvmet.misis.ru/jour/article/view/866 cvmet.misis.ru]</ref> <ref name="scholar">[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=jJCFFSoAAAAJ Fathullo Odinaev] — профиль в Google Scholar (проверено 2 ноября 2026).</ref> <ref name="anrt">[https://www.anrt.tj/ru/ob-akademii/komitet-po-gosudarstvennym-premiyam-rt-im-abuali-ibn-sino Комитет по Государственным премиям РТ им. Абуали ибн Сино] — anrt.tj</ref> <ref name="ifp">[https://ifppanrt.tj/vokhuri-bo-goliboni-davri-yakumi-ozmuni-chumkhuriyavii-ilm-furugi-marifat Вохурӣ бо ғолибони даври якуми озмуни ҷумҳуриявии «Илм-фурӯғи маърифат»] — ifppanrt.tj</ref> </references> == Пайвандҳои беруна == * [https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=jJCFFSoAAAAJ Профили Google Scholar] [[Category:Зодагони соли 1959]] [[Category:Даргузаштагони соли 2025]] [[Category:Физикҳои Тоҷикистон]] [[Category:Номзадҳои илмҳои техникӣ]] [[Category:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абуалӣ ибни Сино]] [[Category:Ходимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] 8b2716u2kwuxsrjijlfocbnhbp4ldmi 1491947 1491946 2026-11-03T02:56:01Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Одинаев Фатҳулло Раҳматович]] to [[Фатҳулло Одинаев]] 1491946 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Одинаев, Фатҳулло Раҳматович}}{{Олим|ном=Одинаев Фатҳулло Раҳматович|номи аслӣ=|тасвир=Одинаев Фатҳулло Раҳматович.jpg|бар=|тавсифи тасвир=|таърихи таваллуд=05.02.1959|зодгоҳ=деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ, [[Ноҳияи Файзобод|ноҳияи Файзобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]|таърихи даргузашт=01.06.2025|маҳалли даргузашт=[[Тоҷикистон]]|шаҳрвандӣ=[[Тоҷикистон]]|фазои илмӣ=[[физика]], [[химияи физикӣ]]|ҷойҳои кор=[[Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ|Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ]]<ref name="phti2020" />|дараҷаи илмӣ=номзади илмҳои техникӣ<!-- 2021: сарчашма лозим аст -->|унвонҳои илмӣ=|алма-матер=[[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]] (1984)|роҳбари илмӣ=|шогирдони маъруф=|маъруф ба=|ҷоизаҳо=Ҷоизаи давлатии ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника (2020)<ref name="phti2020" /><br />медали «Хизмати шоиста» (2020)<ref name="phti2020" />|имзо=|бари имзо=|сайт=|викитека=|викианбор=}}'''Одинаев Фатҳулло Раҳматович''' (5 феврали 1959, деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ, [[ноҳияи Файзобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]] — 1 июни 2025, [[Тоҷикистон]]) — физикдон ва ихтироъкори тоҷик, номзади илмҳои техникӣ (2021), барандаи Ҷоизаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника (2020).<ref name="phti2020" /> == Зиндагинома == Одинаев Фатҳулло Раҳматович 5 феврали соли 1959 дар деҳаи Ҳаймуҳаммадии ноҳияи Файзобод таваллуд шудааст. Соли 1966 таҳсилро дар мактаби ибтидоии деҳаи Ҳаймуҳаммадӣ оғоз намуда, баъди хатми синфи сеюм таҳсилро дар мактаби миёнаи №3-и деҳаи Қарабулоқ (ҳоло Бӯстон)-и ноҳияи Файзобод идома додааст. Соли 1976 мактаби миёнаро хатм карда, ба шуъбаи шабонаи факултети физикаи Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин дохил шудааст. Моҳи майи соли 1977 ба хизмати ҳарбӣ даъват шуда, солҳои 1977–1979 дар шаҳри Читаи округи ҳарбии Забайкалияи ИҶШС хизмат кардааст. Соли 1979 баъди анҷоми хизмати ҳарбӣ таҳсилро дар донишгоҳ идома додааст. Соли 1984 факултети физикаи Университети давлатии Тоҷикистонро бо ихтисоси «Физик-муаллим» хатм кардааст. == Фаъолияти меҳнатӣ == Фаъолияти меҳнатии Одинаев соли 1979 дар Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон оғоз ёфтааст. * 1979–1984 — лаборанти калони озмоишгоҳи ташхиси рентгенӣ ва сохтори моддаҳо; * 1984–1986 — муҳандиси калони озмоишгоҳи физикаи плазма ва техникаи лазерии ҳамин институт; * 1986–1990 — омӯзгор дар мактаби миёнаи №2-и ноҳияи Файзобод; * 1990–1996 — сардори шуъбаи таҷҳизоти барқии баландшиддату пастшиддат ва маҳсулоти ноқилии базаи ҷумҳуриявии «Селхозкомплект»; * 1996–1997 — нозири калони давлатӣ дар Ҷамъияти саҳҳомии кушодаи «Барқи Тоҷик»; * 1997–2005 — директори корхонаи бисёрсоҳаи «Спецгидроэлектромонтаж»; * 2005–2007 — муҳандиси пешбари Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умаров; * 2007–2019 — муовини директори Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умаров; * 2019 — 1 июни 2025 — мудири озмоишгоҳи «Физикаи фаросардӣ ва фавқулноқилият»-и Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]].<ref name="phti2020" /><ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/tj/%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0/|title=Лабораторияи криофизика|website=Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови АМИТ|publisher=Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови АМИТ}}</ref> == Фаъолияти илмӣ == Самтҳои асосии фаъолияти илмии Одинаев ба физикаи мавод, химияи физикӣ ва омӯзиши хосиятҳои физикию химиявии хӯлаҳои металлӣ алоқаманд буданд. Ӯ ҳамроҳи ҳаммуаллифон хосиятҳои теплофизикӣ ва функсияҳои термодинамикии хӯлаи алюминий бо оҳани АЖ4.5 (Al + 4,5 % Fe)-ро, ки бо иловаи Sn, Pb ва Bi (қалъагӣ, сурб, висмут) омехта шудааст, омӯхтааст.<ref name="cvmet2019" /><ref name="scholar" /> Соли 2020 рисолаи номзадиро дар мавзуи «Физико-химические свойства алюминиевого сплава АЖ 4.5 с оловом, свинцом и висмутом» аз рӯйи ихтисоси 02.00.04 — «Химияи физикӣ» ҳимоя кардааст.<ref name="phti2020" /> Соли 2021 бо қарори Комиссияи олии аттестатсионии Федератсияи Россия ба ӯ дараҷаи илмии номзади илмҳои техникӣ дода шудааст. Ҳамчун мудири озмоишгоҳ дар таҳияи насли нави абзорҳои криохирургӣ (бо истифодаи нитрогени моеъ) ва татбиқи онҳо дар ҷарроҳии ковокии шикам бо Институти гастроэнтерологияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамкорӣ кардааст. Тибқи гузориши институт, абзорҳои таҳиягардида дар ҷарроҳии ҷигари зиёда аз 200 бемор истифода шудаанд.<ref name="phti2020" /> Дар соли 2020 ӯ инчунин дар насби системаи таъмини барқии реактори истеҳсоли маҳлули зидвирусии гипохлориди натрий (NaOCl) дар Маркази инноватсионии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон иштирок намудааст.<ref name="phti2020" /> == Ҷоизаҳо ва мукофотҳо == * 2020 — Ҷоизаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино дар соҳаи илму техника — бо ҳаммуаллифон Ф. Раҳимӣ, С. М. Аҳмадзода, Ҳ. Ҳ. Муминов ва С. Ш. Аҳмедов барои силсилаи корҳо дар мавзуи «Коркарди насли нави абзорҳои криохирургӣ ва татбиқи онҳо дар ҷарроҳии ковокии шикам».<ref name="phti2020" /><ref name="anrt" /> * 2020 — медали «Хизмати шоиста», бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 июли соли 2020, №1571.<ref name="phti2020" /> * Ғолиби озмуни ҷумҳуриявӣ дар бахши “Ихтироъкорӣ ва навоварӣ” байни ходимони илмӣ, аспирантон, докторантон аз рӯи ихтисос, докторантони хабилитат ва унвонҷӯён, омӯзгорони муассисаҳои таъдимӣ, муҳандисон, конструкторон ва намояндагони касбу кори гуногун.<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2024/11/01/ozmuni-ilm-fur%D3%AF%D2%93i-marifat-%D2%B7ambast-shud-ki%D2%B3o-%D2%93olib-gardidand/|title=Озмуни “Илм – фурӯғи маърифат” ҷамъбаст шуд. Киҳо ғолиб гардиданд?|author=Шоираи Қудрат|website=asia+|date=2024-11-01|publisher=asia+}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC-%D1%81-%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8/|title=Поздравляем с наградами!|website=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ|date=2024-10-31|publisher=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ}}</ref><ref name="ifp" /> == Оила == Одинаев Фатҳулло Раҳматович соҳиби шаш фарзанд — чор писар ва ду духтар буд, ки яке аз онҳо Одинаев Субҳонҷон Фатҳуллоевич, номзади илмҳои физикаю математика аст.<ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD-%D1%84%D0%B0%D1%82%D1%85%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/|title=Одинаев Субхонджон Фатхуллоевич|website=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ|date=2025-07-08|publisher=Физико-технический институт имени С. У. Умарова НАНТ}}</ref> == Даргузашт == Одинаев Фатҳулло Раҳматович 1 июни соли 2025 дар синни 66-солагӣ даргузашт.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/phti.tj/posts/pfbid02XBdLc8XfmZSeSR8wCnAdSj6exfZwccv8GncpaujNpWmTHTjmnUAgGahtJXyt2Qd2l|title=ТАЪЗИЯ ОДИНАЕВ ФАТҲУЛЛО РАҲМАТОВИЧ|author=Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|website=Саҳифаи расмии Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар Фейсбук|date=2025-06-02}}</ref> == Осори мунтахаб == * Ахмадзода С.М., Рахими Ф.К., Одинаев Ф.Р., Сафаров Б.Д., Солехзода А.М., Тагойбеков З.С., Азимов И.М., Ходиев Ш.И., Хомидов А.Т., Абдурахмонов И.Р., Бобоев Х.О. Возможности криохирургии в лечении заболеваний органов брюшной полости. ''Здравоохранение Таджикистана''. 2022;(3):17-26. https://doi.org/10.52888/0514-2515-2022-354-3-17-26.<ref>{{Cite web|url=https://www.zdrav.tj/jour/article/view/379|title=Возможности криохирургии в лечении заболеваний органов брюшной полости|author=С. М. Ахмадзода, Ф. К. Рахими, Ф. Р. Одинаев, Б. Дж. Сафаров, А. М. Солехзода, З. С. Тагойбеков, И. М. Азимов, Ш. И. Ходиев, А. Т. Хомидов, И. Р. Абдурахмонов, Х. О. Бобоев|website=Здравоохранение Таджикистана|publisher=Редакция журнала «Здравоохранение Таджикистана»}}</ref> * Ганиев И. Н., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р., Якубов У. Ш., Кабутов К. Температурная зависимость теплоемкости и изменение термодинамических функций сплава АЖ4.5 с оловом // Известия вузов. Цветная металлургия. — 2019. — № 1. — С. 50–58. — [[DOI:10.17073/0021-3438-2019-1-50-58]]. * Ганиев И. Н., Холмуродов Ф., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р. Теплофизические свойства и термодинамические функции алюминиевого сплава АЖ4.5, легированного оловом, свинцом и висмутом // Вестник Саратовского государственного технического университета. — 2023. — С. 62–75.<ref name="scholar" /> * Одинаев Ф. Р. Физико-химические свойства алюминиевого сплава АЖ4.5 с оловом, свинцом и висмутом. — Душанбе: Институт химии им. В. И. Никитина НАН Таджикистана, 2020.<ref name="scholar" /> == Эзоҳҳо == <references> <ref name="phti2020">{{cite web|url=https://phti.tj/ru/%D0%BD%D1%83%D0%BA%D1%82%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%81%D3%A3-2/|title=Основные моменты деятельности Физико-технического института им. С. У. Умарова НАНТ в 2020 году|website=phti.tj|date=2020-12-15|language=ru|access-date=2026-11-02}}</ref> <ref name="cvmet2019">Ганиев И. Н., Сафаров А. Г., Одинаев Ф. Р., Якубов У. Ш., Кабутов К. Температурная зависимость теплоемкости и изменение термодинамических функций сплава АЖ4.5 с оловом // Известия вузов. Цветная металлургия. 2019. № 1. С. 50–58. [https://cvmet.misis.ru/jour/article/view/866 cvmet.misis.ru]</ref> <ref name="scholar">[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=jJCFFSoAAAAJ Fathullo Odinaev] — профиль в Google Scholar (проверено 2 ноября 2026).</ref> <ref name="anrt">[https://www.anrt.tj/ru/ob-akademii/komitet-po-gosudarstvennym-premiyam-rt-im-abuali-ibn-sino Комитет по Государственным премиям РТ им. Абуали ибн Сино] — anrt.tj</ref> <ref name="ifp">[https://ifppanrt.tj/vokhuri-bo-goliboni-davri-yakumi-ozmuni-chumkhuriyavii-ilm-furugi-marifat Вохурӣ бо ғолибони даври якуми озмуни ҷумҳуриявии «Илм-фурӯғи маърифат»] — ifppanrt.tj</ref> </references> == Пайвандҳои беруна == * [https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=jJCFFSoAAAAJ Профили Google Scholar] [[Category:Зодагони соли 1959]] [[Category:Даргузаштагони соли 2025]] [[Category:Физикҳои Тоҷикистон]] [[Category:Номзадҳои илмҳои техникӣ]] [[Category:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абуалӣ ибни Сино]] [[Category:Ходимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] 8b2716u2kwuxsrjijlfocbnhbp4ldmi 0 334684 1492034 1491822 2026-11-03T11:31:17Z Умар Ганиев 164088 1492034 wikitext text/x-wiki '''Logitech International S.A.''' — (ки маъмулан бо номи Logitech ё Logi маъруф аст; дар Ҷопон бо номи Logicool фаъолият мекунад) як ширкати швейтсарӣ мебошад, ки лавозимоти компютерӣ, дастгоҳҳои бозӣ ва ғайраро истеҳсол мекунад. Дафтари марказии он дар шаҳри Лозаннаи Швейтсария ҷойгир аст. Номи «Logitech» аз калимаи фаронсавии «logiciel» гирифта шудааст, ки ба маънои {{Карточка компании | название = Logitech International S.A. | прежние названия = Metaphor Inc. | логотип = | изображение = | подпись = | ширина = | тип = [[Публичная компания]] | основана = [[1981]] | основатели = [[Борел, Даниел|Даниел Борел]] | упразднена = | причина упразднения = | преемник = | расположение = {{Флагификация|Швейцария}}: [[Лозанна]] | листинг на бирже = {{NASDAQ|LOGI}}<br>{{SWX|CH0025751329|LOGN}} | ключевые фигуры = Уэнди Беккер <small>([[председатель совета директоров]])</small><br>Ханнеке Фабер <small>([[CEO]])</small><ref>{{cite web |title=Our Leadership Team |url=https://www.logitech.com/en-eu/about/leadership.html |publisher=Logitech International S.A. |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144038/https://www.logitech.com/en-eu/about/leadership.html |url-status=live }}</ref> | отрасль = Производство [[Периферийные устройства|периферийного оборудования]] | продукция = [[Веб-камера|Веб-камеры]], [[клавиатура|клавиатуры]], [[Компьютерная мышь|компьютерные мыши]], [[Игровой контроллер|игровые манипуляторы]], [[Пульт дистанционного управления|пульты ДУ]], [[акустическая система|акустические системы]], [[Головная гарнитура|гарнитуры]], персональные системы [[Видеонаблюдение|видеонаблюдения]], прочие компьютерные аксессуары | оборот = {{Рост}} $5,481 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | НИОКР = {{Рост}} $0,292 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | операционная прибыль = {{падение}} $0,774 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | чистая прибыль = {{падение}} $0,645 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | активы = {{падение}} $4,035 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | собственные средства = {{рост}} $2,399 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | капитализация = $14,3 млрд <small>(17.11.2023)</small><ref>{{cite web |title=Logitech International S.A. |url=https://www.marketwatch.com/investing/stock/logi |publisher=MarketWatch |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144035/https://www.marketwatch.com/investing/stock/logi |url-status=live }}</ref> | число сотрудников = 8200 <small>(2022)</small><ref name="ar2022">{{cite web |title=Annual Report 2022 |url=https://www.annualreports.com/HostedData/AnnualReports/PDF/NASDAQ_LOGI_2022.pdf |publisher=Logitech International S.A. |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144044/https://www.annualreports.com/HostedData/AnnualReports/PDF/NASDAQ_LOGI_2022.pdf |url-status=live }}</ref> | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = [[KPMG]] | сайт = [https://www.logitech.com/en-eu www.logitech.com] }} dc606v744ju8o2g3n77hcn7i98jfjpt 1492036 1492034 2026-11-03T11:37:55Z Умар Ганиев 164088 Ивазкунии саҳифа бо '{{Ширкат | название = Logitech International S.A. | прежние названия = | логотип = | изображение = | подпись = | ширина = | тип = | основана = | основатели = | упразднена = | причина упразднения = | преемник = | расположение = }}' 1492036 wikitext text/x-wiki {{Ширкат | название = Logitech International S.A. | прежние названия = | логотип = | изображение = | подпись = | ширина = | тип = | основана = | основатели = | упразднена = | причина упразднения = | преемник = | расположение = }} 35uhn7wcip8319c2lnj7dgmc9nxa6v1 1492038 1492036 2026-11-03T11:46:40Z Умар Ганиев 164088 1492038 wikitext text/x-wiki {{ Ширкат | название = Logitech International S.A. | прежние названия = Metaphor Inc. | логотип = | изображение = | подпись = | ширина = | тип = [[Публичная компания]] | основана = [[1981]] | основатели = [[Борел, Даниел|Даниел Борел]] | упразднена = | причина упразднения = | преемник = | расположение = {{Флагификация|Швейцария}}: [[Лозанна]] | листинг на бирже = {{NASDAQ|LOGI}}<br>{{SWX|CH0025751329|LOGN}} | ключевые фигуры = Уэнди Беккер <small>([[председатель совета директоров]])</small><br>Ханнеке Фабер <small>([[CEO]])</small><ref>{{cite web |title=Our Leadership Team |url=https://www.logitech.com/en-eu/about/leadership.html |publisher=Logitech International S.A. |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144038/https://www.logitech.com/en-eu/about/leadership.html |url-status=live }}</ref> | отрасль = Производство [[Периферийные устройства|периферийного оборудования]] | продукция = [[Веб-камера|Веб-камеры]], [[клавиатура|клавиатуры]], [[Компьютерная мышь|компьютерные мыши]], [[Игровой контроллер|игровые манипуляторы]], [[Пульт дистанционного управления|пульты ДУ]], [[акустическая система|акустические системы]], [[Головная гарнитура|гарнитуры]], персональные системы [[Видеонаблюдение|видеонаблюдения]], прочие компьютерные аксессуары | оборот = {{Рост}} $5,481 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | НИОКР = {{Рост}} $0,292 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | операционная прибыль = {{падение}} $0,774 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | чистая прибыль = {{падение}} $0,645 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | активы = {{падение}} $4,035 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | собственные средства = {{рост}} $2,399 млрд <small>(2022)</small><ref name="ar2022" /> | капитализация = $14,3 млрд <small>(17.11.2023)</small><ref>{{cite web |title=Logitech International S.A. |url=https://www.marketwatch.com/investing/stock/logi |publisher=MarketWatch |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144035/https://www.marketwatch.com/investing/stock/logi |url-status=live }}</ref> | число сотрудников = 8200 <small>(2022)</small><ref name="ar2022">{{cite web |title=Annual Report 2022 |url=https://www.annualreports.com/HostedData/AnnualReports/PDF/NASDAQ_LOGI_2022.pdf |publisher=Logitech International S.A. |access-date=2023-11-17 |lang=en |archive-date=2023-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117144044/https://www.annualreports.com/HostedData/AnnualReports/PDF/NASDAQ_LOGI_2022.pdf |url-status=live }}</ref> | материнская компания = | дочерние компании = | аудитор = [[KPMG]] | сайт = [https://www.logitech.com/en-eu www.logitech.com] }} '''Logitech International S.A.''' (ки ба шаклҳои '''Logitech''' ё '''Logi''' кӯтоҳ карда мешавад; дар Ҷопон бо номи '''Logicool''' маъруф аст) як ширкати швейтсарӣ мебошад, ки лавозимоти иловагии компютерӣ, дастгоҳҳои бозӣ ва дигар маҳсулотро истеҳсол мекунад.<ref>{{Cite web|url=https://3dnews.ru/627391|title=Гузориш аз озмоишгоҳи Logitech: чӣ гуна мушакҳои компютерӣ сохта мешаванд|author=Алексей Дрожжин|website=3D News|date=2012-04-12|publisher=|access-date=2017-11-20|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042839/https://3dnews.ru/627391|url-status=live}}</ref><ref name="КП276">{{article |author= |title=Бо Logitech ба наздикони худ наздиктар шавед |url=http://compress.ru/news1.aspx?year=2012&month=12#02 |publication=[[ComputerPress]] |type=маҷалла |year=2012 |month=12 |day=11 |issue=276 |pages=19 |issn=0868-6157 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203645/https://compress.ru/news1.aspx?year=2012&month=12#02 }}</ref> Дафтари марказии ин ширкат дар шаҳри Лозанна (Швейтсария) ҷойгир аст.Номи ширкати Logitech аз калимаи фаронсавии "logiciel" гирифта шудааст, ки тарҷумаи "software" аст<ref name=":0">{{Cite web|url=http://gagadget.com/17874-10-maloizvestnyih-faktov-o-kompanii-logitech/|title=10 малоивести компания Logitech|муаллиф=|вебсайт=Gagadget|санаи=2015-10-02|ношир=|дастрасӣ=2017-11-20|архив-сани=2017-12-01|архив-url=https://w eb.archive.org/web/20171201034034/http://gagadget.com/17874-10-maloizvestnyih-faktov-o-kompanii-logitech/|url-status=live}}</ref>. troypneo2ih9i6b4onvrk9qo8dgaxb4 10 334687 1491857 2026-11-02T15:23:26Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Шаблон:Дастабандии биологӣ]] to [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 1491857 wikitext text/x-wiki #равона [[Шаблон:Дараҷаҳои таксономӣ]] 7r52uynz2s8phxucqh2hymz7nftsesd 0 334688 1491867 2026-11-02T15:38:59Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Шведҳо''' ({{lang-sv|svenskar}}) — [[халқ]]и [[Скандинавия|скандинавӣ]] ва яке аз халқҳои [[Аврупои Шимолӣ]] мебошанд, ки таърихан дар сарзамини имрӯзаи [[Шветсия]] ташаккул ёфтаанд. Онҳоро пеш аз ҳама таърих, [[забони шведӣ]] ва мероси фарҳангии муштарак ба ҳам мепайвандад.... 1491867 wikitext text/x-wiki '''Шведҳо''' ({{lang-sv|svenskar}}) — [[халқ]]и [[Скандинавия|скандинавӣ]] ва яке аз халқҳои [[Аврупои Шимолӣ]] мебошанд, ки таърихан дар сарзамини имрӯзаи [[Шветсия]] ташаккул ёфтаанд. Онҳоро пеш аз ҳама таърих, [[забони шведӣ]] ва мероси фарҳангии муштарак ба ҳам мепайвандад. Бештари шведҳо дар Шветсия зиндагӣ мекунанд, аммо ҷомеаҳои шведӣ дар кишварҳои дигар низ вуҷуд доранд.<ref name="norden">[https://www.norden.org/en/information/facts-about-sweden Nordic Co-operation. «Facts about Sweden».]</ref><ref name="museum-vikings">[https://historiska.se/en/explore-history/history-hub/who-were-the-vikings/ Swedish History Museum. «Who were the Vikings?»]</ref> Вожаи «швед» метавонад ҳам ба шахси мансуб ба халқи швед ва ҳам, дар маънои шаҳрвандӣ, ба сокини дорои шаҳрвандии Шветсия ишора кунад. Ин ду мафҳум яксон нестанд: дар Шветсия, ғайр аз шведҳо, [[Саамиҳо|саамиҳо]], финҳои Шветсия ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аз ин рӯ, ҳамаи шаҳрвандони кишварро аз рӯи асли қавмӣ швед ҳисобидан дуруст нест.<ref name="minorities">[https://www.government.se/government-policy/national-minorities-and-minority-languages/swedens-work-with-national-minorities/ Government Offices of Sweden. «Sweden’s work with national minorities».]</ref> == Ном == Номи шведии ин халқ ''svenskar'' ва шакли танҳоии он ''svensk'' мебошад. Ин калимаҳо бо номи қадимии ''свеар'' (''svear'') алоқаманданд. Свеарҳо яке аз гурӯҳҳои аҳолии қадими қисмати марказию шарқии Шветсияи имрӯзаро ташкил медоданд. Нависандаи румӣ [[Тасит]] дар асри I милодӣ аз гурӯҳе бо номи ''Suiones'' ёд кардааст, ки онро маъмулан бо свеарҳо алоқаманд медонанд. Аммо маъно ва ҳудуди чунин номҳои қадимӣ ҳамеша бо мафҳуми имрӯзаи миллат мувофиқат намекарданд.<ref name="saob">[https://svenska.se/?activeTab=saob&exactMatch=true&homografNr=0&id=9696755&q=svea-rike Svenska Akademiens ordbok. «Svear».]</ref><ref name="museum-vikings" /> == Пайдоиш ва таърих == === Давраҳои қадим === Одамон ҳазорон сол пеш дар қаламрави Шветсияи имрӯза зиндагӣ мекарданд. Аввалин сокинон бештар ба шикор, моҳидорӣ ва ҷамъоварии ғизо машғул буданд. Баъдтар кишоварзӣ, чорводорӣ ва деҳаҳои доимӣ пайдо шуданд. Дар тӯли асрҳо дар минтақа гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ зиндагӣ мекарданд ва бо ҳам робита доштанд.<ref name="history">[https://d3bwu0f92zgi29.cloudfront.net/culture/history/history-of-sweden Swedish Institute. «History of Sweden».]</ref> Дар сарчашмаҳои таърихӣ аз ''свеарҳо'' ва ''гётҳо'' (''götar'') ёд мешавад. Онҳо дар минтақаҳои гуногуни сарзамине мезистанд, ки баъдтар ба Шветсия табдил ёфт. Пайдоиши шведҳои имрӯзаро ба як қабила ё як гурӯҳи қадимӣ маҳдуд кардан мумкин нест, зеро ин халқ дар натиҷаи равандҳои тӯлонии таърихӣ ва омезиши ҷомеаҳои гуногун ташаккул ёфтааст.<ref name="museum-vikings" /><ref name="museum-kingdom">[https://historiska.se/en/explore-history/history-hub/when-sweden-became-sweden/ Swedish History Museum. «When Sweden became Sweden».]</ref> === Давраи викингҳо === Тақрибан аз асри VIII то XI дар Скандинавия [[Давраи викингҳо]] идома дошт. Баъзе сокинони сарзамини Шветсияи имрӯза бо киштиҳо ба минтақаҳои дигари Аврупо мерафтанд. Онҳо бо тиҷорат, сафарҳои баҳрӣ ва баъзан ғоратгарӣ машғул мешуданд. Роҳҳои тиҷоратии шарқӣ онҳоро аз тариқи дарёҳои Аврупои Шарқӣ то [[Баҳри Сиёҳ]], [[Империяи Византия]] ва сарзаминҳои мусулмоннишин мерасонданд.<ref name="history" /> Вале на ҳамаи сокинони он давра викинг буданд. Аксари мардум дар деҳаҳо зиндагӣ карда, ба кишоварзӣ ва ҳунармандӣ машғул мешуданд. Ба гуфтаи [[Осорхонаи таърихи Шветсия]], викингҳо халқи алоҳида набуданд ва дар он замон давлати Шветсия ба шакли имрӯза ҳанӯз вуҷуд надошт.<ref name="museum-vikings" /> === Ташаккули давлат === Дар асрҳои XI–XIII мулкҳо ва минтақаҳои гуногун тадриҷан зери ҳокимияти подшоҳони муштарак муттаҳид шуданд. Ҳамзамон [[масеҳият]] паҳн гардид ва сохтори давлатӣ мустаҳкам шуд. Аммо ин раванд дар як сол ё бо фаъолияти як подшоҳ анҷом наёфт.<ref name="museum-kingdom" /> Соли 1397 Шветсия, [[Дания]] ва [[Норвегия]] ба [[Иттиҳоди Калмар]] ҳамроҳ шуданд. Пас аз низоъҳои тӯлонӣ, соли 1523 [[Густав I Ваза]] подшоҳи Шветсия интихоб гардид ва иттиҳод барои Шветсия поён ёфт. Дар замони ӯ ҳокимияти шоҳӣ мустаҳкам шуд ва [[Ислоҳоти протестантӣ]] дар кишвар оғоз ёфт.<ref name="history" /> Дар асри XVII Шветсия ба яке аз давлатҳои пурқудрати Аврупои Шимолӣ табдил ёфт. Он дар ҷангҳои бузурги Аврупо ширкат карда, заминҳоеро дар соҳилҳои [[Баҳри Балтика]] зери назорат гирифт. Аммо баъди шикаст дар [[Ҷанги бузурги шимолӣ]] (1700–1721) қисми зиёди ин қаламравҳоро аз даст дод. Соли 1809 [[Финландия]], ки чандин аср қисми давлати Шветсия буд, ба зери ҳокимияти [[Империяи Русия]] гузашт.<ref name="history" /> === Асрҳои XIX ва XX === Дар асри XIX қисми зиёди шведҳо ҳанӯз дар деҳот зиндагӣ мекарданд. Камбизоатӣ, мушкилоти кишоварзӣ ва ҷустуҷӯи зиндагии беҳтар боис шуданд, ки бисёриҳо ба [[Амрикои Шимолӣ]] муҳоҷират кунанд. Аз миёнаҳои асри XIX то соли 1930 тақрибан 1,5 миллион нафар аз Шветсия ба хориҷ кӯчиданд. Бештари муҳоҷирон ба [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] рафтанд.<ref name="history" /> Бо рушди саноат, шаҳрҳо калон шуданд ва зиндагии мардум тағйир ёфт. Дар асри XX ҳуқуқи интихобот васеъ гардид, низоми ҳифзи иҷтимоӣ рушд кард ва Шветсия ба кишвари саноатии пешрафта табдил ёфт.<ref name="history" /> Дар [[Ҷанги дуюми ҷаҳон]] Шветсия расман бетараф буд ва аз ишғоли низомӣ эмин монд. Бо вуҷуди ин, давлат бо Олмони фашистӣ тиҷорат мекард ва ба гузариши баъзе нерӯҳои олмонӣ аз қаламраваш иҷозат дода буд. Дар айни замон, Шветсия ба гурезагон, аз ҷумла яҳудиён аз кишварҳои ишғолшуда, паноҳ дод.<ref name="ww2">[https://www.archives.gov/research/holocaust/finding-aid/civilian/rg-84-sweden.html National Archives (United States). «Sweden: State Department and Foreign Affairs Records».]</ref> Шветсия соли 1995 ба [[Иттиҳоди Аврупо]] ва 7 марти соли 2024 ба [[НАТО]] пайваст. Ин рӯйдодҳо ба таърихи давлати Шветсия тааллуқ доранд ва набояд бо таърихи худи халқи швед яксон дониста шаванд.<ref name="nato">[https://www.government.se/press-releases/2024/03/sweden-is-a-nato-member/ Government Offices of Sweden. «Sweden is a NATO member», 7 марти 2024.]</ref><ref name="history" /> == Забон == Забони асосии шведҳо [[забони шведӣ]] аст. Он ба шохаи [[Забонҳои германии шимолӣ|забонҳои германии шимолӣ]] дохил шуда, бо забонҳои [[забони норвегӣ|норвегӣ]] ва [[забони даниягӣ|даниягӣ]] хешовандии наздик дорад. Забони шведӣ дар Шветсия забони расмӣ буда, дар [[Финландия]] низ яке аз ду забони миллии кишвар мебошад.<ref name="norden" /><ref name="finland-swedes">[https://www.svenskfinland.fi/ Svenskfinland. «A guide to the Swedish-speaking population of Finland».]</ref> Дар худи Шветсия лаҳҷаҳои гуногуни шведӣ мавҷуданд. Гуфтори минтақаҳои ҷанубӣ, марказӣ ва шимолӣ аз ҷиҳати талаффуз ва баъзе калимаҳо фарқ мекунад. Дар баробари ин, дар Шветсия забонҳои ақаллиятҳои миллӣ, аз ҷумла финӣ, сомӣ, меянкиели, ромонӣ ва идишӣ низ ҳифз мешаванд.<ref name="minorities" /> == Фарҳанг ва анъанаҳо == Фарҳанги шведҳо дар тӯли асрҳо зери таъсири зиндагии деҳот, иқлими шимолӣ, масеҳият, муносибат бо кишварҳои ҳамсоя ва тағйироти ҷомеаи муосир шакл гирифтааст. Он ҳам анъанаҳои қадимӣ ва ҳам адабиёт, мусиқӣ, кино ва дигар шаклҳои фарҳанги имрӯзаро дар бар мегирад.<ref name="culture">[https://visitsweden.com/what-to-do/culture-history-and-art/culture/ Visit Sweden. «Swedish culture».]</ref> [[Акс:Maypole erection valje 4.jpg|thumb|Ҷашни миёнаи тобистон дар Шветсия: бардоштани сутуни бо баргу гул ороёфта.]] Яке аз ҷашнҳои машҳури шведҳо '''[[Мидсоммар]]''' — ҷашни миёнаи тобистон аст, ки дар охири моҳи июн баргузор мешавад. Дар ин рӯз мардум бо хонавода ва дӯстон ҷамъ меоянд, гулчанбар месозанд ва дар гирди сутуни бо баргу гул ороёфта суруду рақс мекунанд. Аз хӯрокҳои маъмули ҷашн моҳии маринадшуда, картошкаи нав ва қулфинай мебошанд.<ref name="midsummer">[https://visitsweden.com/what-to-do/culture-history-and-art/swedish-traditions/midsummer-tradition/midsummer/ Visit Sweden. «Midsummer in Sweden – a cherished tradition».]</ref> Рӯзи 13 декабр дар Шветсия '''[[Рӯзи Люсия]]''' ҷашн гирифта мешавад. Дар ин маросим, ки ба фасли торики зимистон рост меояд, кӯдакон ва калонсолон бо либосҳои сафед суруд мехонанд ва чароғ ё шамъ мебардоранд. Ин ҷашн рамзи рӯшноӣ дар рӯзҳои кӯтоҳи зимистон дониста мешавад.<ref name="lucia">[https://visitsweden.com/what-to-do/culture-history-and-art/swedish-traditions/christmas/lucia/ Visit Sweden. «Lucia – bearer of light, hymns and Swedish treats».]</ref> Дар зиндагии рӯзмарра расми '''[[Фика (анъана)|фика]]''' низ маъруф аст. Фика ба маънои танаффуси кӯтоҳ барои нӯшидани қаҳва ё чой, аксаран бо ширинӣ ва суҳбат бо дигарон, истифода мешавад. Ин одат ҳам дар хона ва ҳам дар ҷойи кор дида мешавад.<ref name="norden" /> Дар миёни намояндагони машҳури фарҳанги шведӣ нависанда [[Астрид Линдгрен]], коргардон [[Ингмар Бергман]] ва гурӯҳи мусиқии [[ABBA]] номбар мешаванд. Аз донишмандону ихтироъкорони шведӣ [[Карл Линней]], ки дар паҳн кардани низоми [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дунома]] нақши муҳим дошт, ва [[Алфред Нобел]], бунёдгузори [[Ҷоизаи Нобел]], шинохта шудаанд.<ref name="culture" /><ref name="history" /> == Дин == Дар гузашта аксари шведҳо ба боварҳои [[Дини бостонии Скандинавия|қадимии скандинавӣ]] пайравӣ мекарданд. Аз асрҳои миёна масеҳият тадриҷан густариш ёфт. Баъди ислоҳоти асри XVI [[Лютеранӣ|лютеранӣ]] шакли асосии масеҳият дар Шветсия гардид.<ref name="history" /> Имрӯз дар ҷомеаи Шветсия ҳам масеҳиён ва пайравони динҳои дигар ва ҳам одамони бедину ғайримазҳабӣ зиндагӣ мекунанд. [[Калисои Шветсия]] то ҳол аз ташкилотҳои калони динии кишвар мебошад, вале узвият дар калисо ҳатман маънои эътиқоди шахсиро надорад.<ref name="church">[https://www.svenskakyrkan.se/statistik Church of Sweden. «Svenska kyrkan i siffror» — омори узвият ва фаъолияти калисо.]</ref> == Шведҳо берун аз Шветсия == Дар асрҳои XIX ва XX муҳоҷирони шведӣ дар ИМА ва [[Канада]] ҷомеаҳои худро ташкил карданд. Наслҳои онҳо имрӯз ҳам дар баъзе минтақаҳо анъанаҳо ва ёди аҷдоди шведии худро нигоҳ медоранд. Шведҳо ҳамчунин дар дигар кишварҳои Аврупо ва ҷаҳон зиндагӣ мекунанд.<ref name="history" /><ref name="diaspora">[https://www.sviv.se/opinion/kartlaggning/ Svenskar i Världen. «Kartläggningen av utlandssvenskar», таҳқиқоти соли 2022.]</ref> Бино ба баррасии созмони ''Svenskar i Världen'', соли 2022 тақрибан 685 ҳазор шведи муқими хориҷ аз кишвар ба ҳисоб гирифта шудаанд. Ин рақам тахминӣ буда, ба афроди шведие дахл дорад, ки берун аз Шветсия зиндагӣ мекунанд; он шумораи ҳамаи одамони шведитабори ҷаҳонро нишон намедиҳад.<ref name="diaspora" /> Дар Финландия низ ҷомеаи деринаи шведизабон вуҷуд дорад. Аксари намояндагони он худро финландӣ мешуморанд ва дар баробари ин забону фарҳанги шведии худро нигоҳ медоранд. Тибқи омори расмии Финландия, дар охири соли 2025 забони модарии 284 611 сокини кишвар шведӣ сабт шудааст. Ин шумораи шведизабонон аст, на шумораи ҳатмии одамони дорои асли қавмии шведӣ.<ref name="finland-swedes" /><ref name="finland-stats">[https://otos.stat.fi/server/api/core/bitstreams/f3e835da-b220-4251-8079-7b7309d1d2a4/content Statistics Finland. «Finland in Figures 2026», саҳ. 8.]</ref> == Аҳолӣ ва ҳувияти шведӣ == Соли 2025 аҳолии Шветсия тақрибан 10,6 миллион нафар буд. Вале ин шумораи тамоми сокинони давлат аст, на шумораи шведҳо ҳамчун гурӯҳи қавмӣ. Шветсия омори расмии аҳолиро аз рӯи мансубияти қавмӣ ҷамъоварӣ намекунад. Аз ин рӯ, шумораи дақиқи шведҳо дар дохили кишвар ва дар саросари ҷаҳон маълум нест.<ref name="norden" /><ref>[https://minorityrights.org/country/sweden/ Minority Rights Group. «Sweden».]</ref> Ҳувияти шведӣ дар тӯли таърих тағйир ёфтааст. Он танҳо ба насаб ё пайдоиши оилавӣ вобаста нест: забон, фарҳанг, таҷрибаи зиндагӣ ва тарзи худшиносии одамон низ нақш доранд. Ҷомеаи Шветсияи имрӯз гуногунфарҳанг аст ва дар он гурӯҳҳои зиёде бо таъриху забонҳои мухталиф зиндагӣ мекунанд.<ref name="museum-vikings" /><ref name="minorities" /> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Шведҳо]] [[Гурӯҳ:Халқҳои германӣ]] [[Гурӯҳ:Халқҳои Скандинавия]] [[Гурӯҳ:Халқҳои Аврупо]] 6glz8m5l5gcv0u8so2z03f53vnpyqgq 0 334689 1491870 2026-11-02T15:48:48Z Zosya95 54344 Zosya95 moved page [[Ҳавза (зистшиносӣ)]] to [[Олам (таксономия)]] over redirect 1491870 wikitext text/x-wiki #равона [[Олам (таксономия)]] qtz8lf6bo2xn6a0slmtlm34t90rmyop 1491876 1491870 2026-11-02T16:01:51Z Zosya95 54344 Removed redirect to [[Олам (таксономия)]] 1491876 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф|Дар китобу мақолаҳои илмии тоҷикӣ ''regnum'' олам аст}} d79ov5la4oz98koqk3n141m2o276gqm 0 334690 1491882 2026-11-02T16:34:32Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Номенклатураи триномиалӣ''' ё '''номгузории сенома''' ({{lang-en|Trinomial nomenclature}}) усули [[Номгузории илмӣ|номгузории илмӣ]] дар [[Биология|биология]] аст, ки барои номидани гурӯҳҳои организмҳои поёнтар аз [[Намуд (таксономия)|намуд]] истифода мешавад. Дар ин усул номи ил... 1491882 wikitext text/x-wiki '''Номенклатураи триномиалӣ''' ё '''номгузории сенома''' ({{lang-en|Trinomial nomenclature}}) усули [[Номгузории илмӣ|номгузории илмӣ]] дар [[Биология|биология]] аст, ки барои номидани гурӯҳҳои организмҳои поёнтар аз [[Намуд (таксономия)|намуд]] истифода мешавад. Дар ин усул номи илмӣ аз се қисми асосӣ иборат аст: номи [[Авлод (таксономия)|авлод]], қисми муайянкунандаи намуд ва қисми сеюм, ки гурӯҳи дохили намудро нишон медиҳад. Масалан, номи илмии гориллаи пастзамини ғарбӣ ''Gorilla gorilla gorilla'' мебошад. Ду калимаи аввал — ''Gorilla gorilla'' — номи намуди гориллаи ғарбиро ташкил медиҳанд, калимаи сеюм бошад, зернамуди муайяни онро нишон медиҳад. Номгузории сенома ба [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дунома]] асос ёфтааст. Фарқи асосӣ дар он аст, ки номгузории дунома барои муайян кардани намуд истифода мешавад, аммо номгузории сенома имкон медиҳад, ки гурӯҳҳои дохили ҳамон намуд низ аз ҳам фарқ карда шаванд. Қоидаҳои номгузории сенома дар [[Зоология|зоология]] ва [[Ботаника|ботаника]] яксон нестанд. Дар зоология номи сеқисма махсус барои [[Зернамуд (таксономия)|зернамудҳо]] истифода мешавад. Дар ботаника бошад, ғайр аз зернамуд, дараҷаҳои дигар, аз ҷумла навъи ботаникӣ ва шакл низ мавҷуданд.<ref name="iczn">[https://code.iczn.org/chapter-2-the-number-of-words-in-the-scientific-names-of-animals/article-5-principle-of-binominal-nomenclature/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 5: Principle of Binominal Nomenclature».]</ref><ref name="icn">[https://www.iaptglobal.org/icn International Association for Plant Taxonomy. «International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants». Madrid Code, 2025.]</ref> == Фарқи номгузории дунома ва сенома == {{main|Номенклатураи бинарӣ}} Дар [[Таксономия (биология)|таксономия]] организмҳо аз рӯи хусусиятҳои муштарак ва робитаҳои эволютсиониашон ба гурӯҳҳо ҷудо карда мешаванд. Намуд яке аз воҳидҳои асосии ин гурӯҳбандӣ мебошад. Дар номгузории дунома номи ҳар намуд аз ду калима иборат аст. Калимаи аввал номи авлод ва калимаи дуюм [[Эпитети намудӣ|эпитети намудӣ]] мебошад. Масалан: * ''Homo sapiens'' — инсон; * ''Canis lupus'' — гург; * ''Gorilla gorilla'' — гориллаи ғарбӣ. Аммо баъзе намудҳо ба гурӯҳҳои хурдтар ҷудо мешаванд, ки бо вуҷуди мансуб будан ба як намуд хусусиятҳои муайяни худро доранд. Барои нишон додани чунин гурӯҳҳо ба номи илмӣ қисми сеюм илова карда мешавад. Масалан: * ''Canis lupus'' — намуди гург; * ''Canis lupus arctos'' — зернамуди гурги қутбӣ. Ҳамин тавр, номи дунома намудро муайян мекунад, дар ҳоле ки номи сенома гурӯҳи муайянеро дар дохили он нишон медиҳад.<ref name="iczn" /> == Зернамуд чист? == {{main|Зернамуд (таксономия)}} '''Зернамуд''' гурӯҳе дар дохили як намуд мебошад, ки намояндагонаш бо баъзе хусусиятҳои ирсӣ, зоҳирӣ ё паҳншавии ҷуғрофӣ аз гурӯҳҳои дигари ҳамон намуд фарқ мекунанд. Масалан, ҳайвоноти як намуд метавонанд дар минтақаҳои гуногун зиндагӣ кунанд. Бо гузашти наслҳои зиёд, дар натиҷаи мутобиқшавӣ ба шароити маҳаллӣ, байни онҳо фарқиятҳо пайдо шуда метавонанд. Агар чунин фарқиятҳо ба қадри кофӣ устувор ва барои таснифот муҳим бошанд, олимон метавонанд ин гурӯҳҳоро зернамуд ҳисобанд. Зернамуд аз намуди мустақил фарқ мекунад. Ҳарчанд гурӯҳҳои дохили намуд хусусиятҳои худро доранд, онҳо то ҳол ба як намуди биологӣ мансуб дониста мешаванд. Дар китоби дарсии «Биологияи умумӣ» барои синфи 11 низ пайдоиши зернамудҳо дар минтақаҳои ҷуғрофии гуногун шарҳ дода шудааст. Масалан, дар он аз зернамудҳои малахҳо дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисор ва Дарвоз ёд мешавад.<ref name="tajik">[https://kitobkhon.net/wp-content/uploads/2025/04/kitobkhon-net-11.-biologiya-2018.pdf Маҳмадзиёев А., Савлатов С., Султонов С. «Биологияи умумӣ». Китоби дарсӣ барои синфи 11. Душанбе: Маориф, 2018, саҳ. 108.]</ref> Бо вуҷуди ин, на ҳар фарқияти байни организмҳо далели мавҷудияти зернамуд аст. Масалан, фарқияти байни нару мода, фардҳои ҷавону калонсол ё тағйироти муваққатии ранг одатан барои ҷудо кардани зернамуд кофӣ нест. Ҳамчунин, на ҳамаи намудҳо ҳатман ба зернамудҳо тақсим мешаванд. Донишмандон метавонанд дар бораи ҷудо кардани як намуд ба зернамудҳо назари гуногун дошта бошанд. == Номгузории сенома дар зоология == [[Акс:Western lowland gorilla (Gorilla gorilla gorilla).jpg|thumb|Гориллаи пастзамини ғарбӣ, ки номи илмии он ''Gorilla gorilla gorilla'' мебошад.]] Дар [[Номгузории зоологӣ|номгузории зоологӣ]] номи зернамуд аз се калима иборат аст. Тибқи [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] (ICZN), ин се қисм чунинанд: # '''Номи авлод''' — калимаи аввал, ки гурӯҳи намудҳои ба ҳам наздикро нишон медиҳад. # '''Эпитети намудӣ''' — калимаи дуюм, ки намудро дар дохили авлод муайян мекунад. # '''Номи зернамуд''' — калимаи сеюм, ки зернамуди муайянро аз дигар зернамудҳои ҳамон намуд фарқ мекунад. Масалан, дар номи ''Gorilla gorilla diehli'': * ''Gorilla'' — номи авлод; * ''gorilla'' — эпитети намудӣ; * ''diehli'' — номи зернамуд. Ду қисми аввал якҷоя номи намуди ''Gorilla gorilla''-ро ташкил медиҳанд. Бо илова шудани калимаи сеюм номи зернамуди муайян ҳосил мешавад. Дар зоология пеш аз қисми сеюм навиштани калима ё ихтисораи «зернамуд» шарт нест. Аз ҳамин сабаб, номи ''Gorilla gorilla diehli'' бевосита аз се калима иборат мебошад.<ref name="iczn" /> === Намунаҳо === Яке аз намунаҳои маъмули номгузории сенома ба гориллаҳои ғарбӣ дахл дорад. Намуди ''Gorilla gorilla'' ба ду зернамуди эътирофшуда ҷудо мешавад: * ''Gorilla gorilla gorilla'' — [[Гориллаи пастзамини ғарбӣ|гориллаи пастзамини ғарбӣ]]; * ''Gorilla gorilla diehli'' — [[Гориллаи дарёи Кросс|гориллаи дарёи Кросс]]. Ҳар ду ба як намуд мансубанд, аммо аз ҷиҳати паҳншавии ҷуғрофӣ ва баъзе хусусиятҳои биологӣ фарқ мекунанд. Номи сенома имкон медиҳад, ки ин ду гурӯҳ дар таҳқиқоти илмӣ аз ҳам ҷудо карда шаванд.<ref name="gorilla">[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?categories=All&search_credRating=all&search_kingdom=every&search_span=containing&search_topic=Scientific_Name&search_value=Gorilla+gorilla&source=html Integrated Taxonomic Information System. «Gorilla gorilla: Taxonomic search results».]</ref> Намунаи дигар гурги қутбӣ мебошад. Номи он ''Canis lupus arctos'' буда, нишон медиҳад, ки ин ҳайвон зернамуди гурги маъмулӣ — ''Canis lupus'' — аст. === Такрор шудани калимаҳо дар ном === Дар баъзе номҳои илмӣ калимаҳои дуюм ва сеюм яксон мебошанд. Масалан: ''Gorilla gorilla gorilla'' Чунин такрор хато нест. Дар зоология, вақте як намуд ба зернамудҳо тақсим карда мешавад, зернамуде, ки намунаи типии намудро дар бар мегирад, ҳамон эпитети намудиро ҳамчун номи зернамуд мегирад. Онро '''зернамуди номӣ''' меноманд. Аз ин рӯ, дар номи ''Gorilla gorilla gorilla'' такрор шудани калимаи ''gorilla'' аз қоидаҳои илмии номгузорӣ бармеояд, на аз тасодуф. Номҳои сенома на ҳамеша калимаҳои такрорӣ доранд. Масалан, дар ''Gorilla gorilla diehli'' қисми сеюм аз қисми дуюм фарқ мекунад.<ref>[https://code.iczn.org/species-group-nominal-taxa-and-their-names/article-47-nominotypical-taxa/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 47: Nominotypical taxa».]</ref> == Номгузории сенома дар ботаника == {{main|Номи дохилинамудӣ}} Дар [[Ботаника|ботаника]] ва номгузории [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]] ва [[Обсабзҳо|обсабзҳо]] низ барои гурӯҳҳои поёнтар аз намуд номҳои дорои се қисми асосӣ истифода мешаванд. Аммо қоидаҳои онҳо аз зоология фарқ мекунанд. Тибқи [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] (ICN), гурӯҳҳои дохили намуд метавонанд дараҷаҳои гуногун дошта бошанд. Дараҷаҳои маъмули онҳо инҳоянд: * '''''subsp.''''' — зернамуд (''subspecies''); * '''''var.''''' — навъи ботаникӣ (''variety''); * '''''f.''''' — шакл (''forma''). Дар номҳои илмӣ ин ихтисораҳо бо ҳарфҳои оддӣ, на бо ҳарфҳои моил, навишта мешаванд. Онҳо нишон медиҳанд, ки қисми охирини ном ба кадом дараҷаи таксономӣ мансуб аст.<ref name="botrank">[https://www.iaptglobal.org/_functions/code/madrid?m=preface International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants. Madrid Code (2025), Articles 4 and 24.]</ref> === Зернамуд дар ботаника === Масалан, номи илмии яке аз зернамудҳои сабзӣ чунин мебошад: ''Daucus carota'' subsp. ''sativus'' Дар ин ном: * ''Daucus'' — номи авлод; * ''carota'' — эпитети намудӣ; * ''subsp.'' — ихтисораи зернамуд; * ''sativus'' — номи зернамуд. Ин ном барои гурӯҳи сабзиҳои киштшаванда истифода мешавад. Пойгоҳи илмии ''Plants of the World Online'' онро ҳамчун зернамуди қабулшудаи ''Daucus carota'' эътироф мекунад.<ref name="daucus">[https://powo.science.kew.org/taxon/77249925-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Daucus carota subsp. sativus (Hoffm.) Schübl. & G.Martens». Plants of the World Online.]</ref> === Навъи ботаникӣ === Дар ботаника '''навъ''' (''varietas'') яке аз дараҷаҳои поёнтар аз намуд мебошад. Он барои гурӯҳе истифода мешавад, ки бо хусусиятҳои муайян аз дигар гурӯҳҳои ҳамон намуд фарқ мекунад. Масалан: ''Corylopsis sinensis'' var. ''calvescens'' Ин номи як навъи ботаникии буттаи ороишӣ аз Чин мебошад. Дар он ''var.'' нишон медиҳад, ки гурӯҳ дар дараҷаи навъи ботаникӣ қарор дорад.<ref name="corylopsis">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77250059-1 Royal Botanic Gardens, Kew. «Corylopsis sinensis var. calvescens Rehder & E.H.Wilson». Plants of the World Online.]</ref> Навъи ботаникиро набояд ҳамеша бо навъи кишоварзӣ ё навъи боғдорӣ яксон донист. Навъҳои кишоварзие, ки инсон бо роҳи интихоб ва парвариш ба вуҷуд меорад, метавонанд аз рӯи низоми дигари номгузорӣ шинохта шаванд. === Шакл дар ботаника === '''Шакл''' (''forma'') дараҷаи дигари дохилинамудӣ мебошад. Он метавонад барои гурӯҳҳое истифода шавад, ки бо хусусияти муайян, масалан ранги гул ё шакли барг, аз дигар намояндагони ҳамон намуд фарқ мекунанд. Барои нишон додани ин дараҷа ихтисораи ''f.'' истифода мешавад. Ғайр аз зернамуд, навъ ва шакл, дар ботаника дараҷаҳои дигар, аз ҷумла зернавъ (''subvar.'') ва зершакл (''subf.'') низ иҷозат дода шудаанд. Аммо дар амал истифодаи ҳамаи ин дараҷаҳо барои ҳар як намуд зарур нест.<ref name="botrank" /> === Чаро дар ботаника чор калима дида мешавад? === Ҳарчанд номи дохилинамудии ботаникӣ се қисми асосии номӣ дорад, ҳангоми навиштани он ихтисораи дараҷа низ илова мешавад. Масалан: ''Daucus carota'' subsp. ''sativus'' Дар ин ҷо се қисми номӣ — ''Daucus'', ''carota'' ва ''sativus'' — мавҷуданд. Калимаи ''subsp.'' танҳо дараҷаи зернамудро нишон медиҳад. Аз ҳамин сабаб, чунин номҳо дар матн метавонанд аз чор воҳиди ҷудогона иборат бошанд, аммо се қисми асосии номӣ дошта бошанд. Ин яке аз фарқиятҳои муҳим байни номгузории зоологӣ ва ботаникӣ мебошад.<ref name="botrank" /> == Қоидаҳои навишт == Номгузории сенома ба қоидаҳои умумии [[Номи илмӣ|номҳои илмӣ]] такя мекунад. Дар зоология қоидаҳои асосии навишти номҳои сенома чунинанд: # Номи авлод бо ҳарфи калон оғоз мешавад. # Қисми дуюм ва сеюм бо ҳарфҳои хурд навишта мешаванд. # Ҳар се қисми ном одатан бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд. # Барои навиштани номҳо алифбои лотинӣ истифода мешавад. Масалан, шакли дуруст: ''Gorilla gorilla diehli'' Навиштҳои ''gorilla Gorilla Diehli'' ё ''Gorilla Gorilla Diehli'' ба қоидаҳои қабулшуда мувофиқат намекунанд. Дар ботаника низ номи авлод ва эпитетҳо бо ҳарфҳои моил навишта мешаванд, аммо ихтисораи дараҷа, монанди ''subsp.'' ё ''var.'', бо ҳарфҳои оддӣ оварда мешавад. Ҳангоми истифодаи такрории номи илмӣ номи авлодро кӯтоҳ кардан мумкин аст. Масалан, баъди як бор пурра навиштани ''Gorilla gorilla diehli'' онро метавон чунин овард: ''G. g. diehli'' Чунин кӯтоҳкунӣ танҳо дар ҳолате мувофиқ аст, ки хонанда битавонад номи пурраро бидуни иштибоҳ муайян кунад.<ref name="iczn" /> == Номи муаллиф ва соли нашр == Баъзан баъди номи сенома насаби олиме, ки номро ба таври илмӣ нашр кардааст, ва соли нашр оварда мешаванд. Масалан: ''Gorilla gorilla diehli'' Matschie, 1903 Ин маълумот нишон медиҳад, ки номи зернамудро зоологи олмонӣ [[Паул Матши]] соли 1903 нашр кардааст. Дар баъзе номҳо насаби муаллиф ва сол дар қавс навишта мешаванд. Масалан: ''Gorilla gorilla gorilla'' (Savage & Wyman, 1847) Дар номгузории зоологӣ қавс одатан нишон медиҳад, ки номи гурӯҳ ҳангоми нашри аввал бо номи авлоди дигар якҷоя истифода шуда буд. Номи муаллиф ва соли нашр қисми номи сенома нестанд. Аз ин рӯ, навиштани онҳо дар ҳамаи матнҳо ҳатмӣ намебошад, гарчанде барои таҳқиқоти таксономӣ ва муайян кардани таърихи ном аҳамияти калон доранд.<ref>[https://code.iczn.org/authorship/article-51-citation-of-names-of-authors/ International Code of Zoological Nomenclature. «Article 51: Citation of names of authors».]</ref> == Таърих == Номгузории илмии организмҳо дар асри XVIII бо фаъолияти табиатшиноси швед [[Карл Линней]] шакли муназзам гирифт. Линней усули [[Номенклатураи бинарӣ|номгузории дунома]]-ро дар илм паҳн кард, ки дар он ҳар намуд бо ду калимаи лотинӣ ё ба шакли лотинӣ даровардашуда муайян карда мешавад. Бо рушди систематика олимон дарёфтанд, ки баъзе намудҳо аз гурӯҳҳои дохилии фарқкунанда иборатанд. Барои муайян кардани чунин гурӯҳҳо истифодаи номҳои сеқисма тадриҷан бештар шуд. Дар асри XIX номгузории сенома дар баъзе соҳаҳои зоология, махсусан дар омӯзиши парандаҳо ва ширхӯрон, паҳн гардид. Бо гузашти вақт қоидаҳои он ба низоми ягона дароварда шуданд. Имрӯз қоидаҳои номгузории зернамудҳои ҷонваронро [[Кодекси байналмилалии номгузории зоологӣ]] муайян мекунад. Барои рустаниҳо, занбӯруғҳо ва обсабзҳо бошад, қоидаҳои [[Кодекси байналмилалии номгузории обсабзҳо, занбӯруғҳо ва рустаниҳо]] истифода мешаванд.<ref name="iczn" /><ref name="icn" /> == Чаро номи зернамуд метавонад тағйир ёбад? == Бо пешрафти илм таснифоти организмҳо низ тағйир меёбад. Дар гузашта олимон барои ҷудо кардани зернамудҳо бештар ба ранги бадан, шакл, андоза ва ҷойи зисти организмҳо аҳамият медоданд. Имрӯз таҳқиқоти [[ДНК]] ва дигар усулҳои [[Генетика|генетикӣ]] имкон медиҳанд, ки робитаҳои хешовандии гурӯҳҳои гуногун дақиқтар муайян карда шаванд. Дар натиҷа, гурӯҳе, ки пештар зернамуд ҳисоб мешуд, метавонад ба дараҷаи намуди мустақил бардошта шавад. Баръакс, баъзе гурӯҳҳое, ки қаблан намудҳои алоҳида дониста мешуданд, метавонанд ҳамчун зернамудҳои як намуд шинохта шаванд. Ин тағйирот на ҳамеша ба маънои кашфи организми нав аст. Баъзан худи организм аллакай маълум мебошад, аммо фаҳмиши олимон дар бораи робитаҳои эволютсионии он дигар мешавад. Аз ин рӯ, номҳои илмӣ ва мавқеи таксономии зернамудҳо метавонанд бо рушди таҳқиқот тағйир ёбанд. == Аҳамияти номгузории сенома == Номгузории сенома дар омӯзиши гуногунии биологӣ, паҳншавии организмҳо ва [[Ҳифзи табиат|ҳифзи табиат]] аҳамияти калон дорад. Он ба олимон имкон медиҳад, ки гурӯҳҳои гуногуни як намудро дақиқ муайян кунанд ва натиҷаҳои таҳқиқоти худро бо ҳам муқоиса намоянд. Масалан, агар ду зернамуди як ҷонвар дар минтақаҳои гуногун зиндагӣ кунанд, маълумоти дақиқ дар бораи онҳо метавонад барои омӯзиши гуногунии ирсӣ, муайян кардани таҳдидҳои маҳаллӣ ва таҳияи чораҳои муҳофизатӣ муфид бошад. Ҳамзамон, номи сенома нишон медиҳад, ки ин гурӯҳҳо бо вуҷуди фарқиятҳои худ ба як намуди умумӣ мансуб дониста мешаванд. Ҳамин тариқ, номгузории сенома воситаи муҳими шинохтан ва номидани гуногунии организмҳо дар дохили намуд мебошад. == Инчунин нигаред == * [[Номи илмӣ]] * [[Номенклатураи бинарӣ]] * [[Зернамуд (таксономия)]] * [[Дараҷаи таксономӣ]] * [[Таксономия (биология)]] * [[Таснифоти биологӣ]] * [[Номи дохилинамудӣ]] * [[Номгузории зоологӣ]] * [[Ботаника]] == Адабиёт == {{reflist}} {{Таксономия}} [[Гурӯҳ:Номгузории биологӣ]] [[Гурӯҳ:Таксономия]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти биология]] qjw6g9wtty8gby6qequ2dbzid159ij7 0 334691 1491883 2026-11-02T16:37:03Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Шер (ҷонвар)]] 1491883 wikitext text/x-wiki #равона [[Шер (ҷонвар)]] lwa70ozehhi81pl4pr0wdatkl97wnz5 0 334692 1491884 2026-11-02T16:38:14Z Zosya95 54344 Тағйири масир ба [[Номенклатураи триномиалӣ]] 1491884 wikitext text/x-wiki #равона [[Номенклатураи триномиалӣ]] nunm8tdvrhzlyn5mnnpzimsce6lu6z5 0 334696 1491919 2026-11-02T22:01:24Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Марг''' — поёни [[ҳаёт]] ва қатъи бебозгашти равандҳои биологиест, ки зинда мондани онро таъмин мекунанд. Марг метавонад дар ҳар марҳилаи ҳаёт, аз давраи инкишофи ҷанин то пирӣ, рух диҳад. Дар забони тоҷикӣ калимаҳои '''фавт''', '''вафот''', '''даргузашт''', '''мавт''' в... 1491919 wikitext text/x-wiki '''Марг''' — поёни [[ҳаёт]] ва қатъи бебозгашти равандҳои биологиест, ки зинда мондани онро таъмин мекунанд. Марг метавонад дар ҳар марҳилаи ҳаёт, аз давраи инкишофи ҷанин то пирӣ, рух диҳад. Дар забони тоҷикӣ калимаҳои '''фавт''', '''вафот''', '''даргузашт''', '''мавт''' ва '''аҷал''' низ барои ифодаи марг истифода мешаванд. Вожаҳои «фавт» ва «вафот» бештар нисбат ба марги инсон, бахусус дар гуфтори расмӣ ва адабӣ, кор мераванд. Калимаи «марг» бошад, мафҳуми васеътар дошта, ҳам нисбат ба инсон ва ҳам ба дигар мавҷудоти зинда истифода мешавад.<ref name="vazhaju">[https://vazhaju.tj/word/вафот/qo4qZn «Вафот»]. «Фарҳанги забони тоҷикӣ», тавассути Вожаҷӯ.</ref> Марг яке аз падидаҳои асосии ҳаёти биологӣ буда, дар омӯзиши [[физиология]], [[тиб]], [[биологияи эволютсионӣ]] ва [[экология]] аҳамияти калон дорад. Дар табиат марги организмҳо ба гардиши моддаҳо, тағйирёбии шумораи [[популятсия]]ҳо ва раванди [[интихоби табиӣ]] таъсир мерасонад. Барои инсон марг на танҳо падидаи биологӣ, балки масъалаи равонӣ, иҷтимоӣ, динӣ ва фалсафӣ низ мебошад. Огоҳӣ аз ногузирии марг дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, эътиқод, санъат, адабиёт ва расму оинҳои ҷомеаҳои инсонӣ нақши муҳим бозидааст. == Мафҳуми илмии марг == === Марг ҳамчун раванди биологӣ === Организми зинда аз [[ҳуҷайра]]ҳо, [[бофта]]ҳо ва [[узв]]ҳое иборат аст, ки фаъолияти онҳо ба ҳамдигар вобаста мебошад. Барои идомаи ҳаёт ҳуҷайраҳо бояд мунтазам энергия ва моддаҳои заруриро дарёфт кунанд, маҳсулоти мубодилаи моддаҳоро хориҷ намоянд ва муҳити дохилии худро дар ҳудуди муайян нигоҳ доранд. Ин қобилияти нигоҳ доштани шароити нисбатан устувори дохилии организмро '''[[ҳомеостаз]]''' меноманд. Ҳангоми халалдор шудани фаъолияти узвҳои ҳаётан муҳим, масалан, дар натиҷаи осеби вазнин ё беморӣ, ҳомеостаз метавонад вайрон шавад. Агар ин ҳолат ба таври бебозгашт идома ёбад, фаъолияти организм ҳамчун як низоми ягона қатъ мегардад. Марги организм одатан бо марги ҳамзамони ҳамаи ҳуҷайраҳои он баробар нест. Баъзе ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо метавонанд баъди қатъи гардиши хун муддати муайян зинда монанд. Аммо бо гузашти вақт, дар натиҷаи норасоии оксиген, энергия ва дигар шароити зарурӣ, фаъолияти онҳо низ қатъ мегардад. Ҳамин тавр, аз нигоҳи биологӣ марг метавонад раванде бошад, ки дар он фаъолияти низомҳои гуногуни организм дар вақтҳои мухталиф аз байн меравад. Бо вуҷуди ин, дар тиб ва ҳуқуқ барои муайян кардани марги инсон меъёрҳои мушаххас истифода мешаванд. === Марги клиникӣ === '''Марги клиникӣ''' истилоҳест, ки одатан барои ифодаи ҳолати қатъи гардиши муассири хун ва нафаскашии муқаррарӣ истифода мешавад. Дар чунин ҳолат инсон беҳуш мешавад, набзи ӯ муайян намегардад ва узвҳо, аз ҷумла [[мағзи сар]], аз таъминоти кофии [[оксиген]] маҳрум мешаванд. Бо вуҷуди ин, бозистии дил на ҳамеша маънои марги бебозгаштро дорад. Дар баъзе ҳолатҳо бо ёрии [[эҳёгарии дилу шуш]], [[дефибриллятсия]] ва дигар чораҳои тиббӣ гардиши хун ва кори дилро барқарор кардан мумкин аст. Имкони наҷот аз сабаби бозистии дил, вақти гузашта, ҳарорати бадан ва вазъи саломатии шахс вобаста мебошад. Ҳуҷайраҳои мағзи сар ба норасоии оксиген махсусан ҳассосанд. Агар гардиши хун барқарор нашавад, осеби вазнини мағзи сар метавонад дар муддати кӯтоҳ оғоз гардад. Бо вуҷуди ин, вақти пайдоиши осеби бебозгашт дар ҳамаи ҳолатҳо яксон нест. Аз ин рӯ, қатъи нафаскашӣ ё набзро набояд бе арзёбии тиббӣ далели қатъии марги бебозгашт шуморид. === Марги мағзи сар === '''Марги мағзи сар''' — қатъи пурра ва бебозгашти ҳамаи вазифаҳои мағзи сар, аз ҷумла [[пояи мағзи сар]] мебошад. Дар чунин ҳолат мағзи сар дигар наметавонад ҳушёрӣ, аксуламалҳои вобаста ба пояи мағзи сар ва нафаскашии мустақилро таъмин намояд. Бо ёрии дастгоҳҳои тиббӣ фаъолияти шуш ва гардиши хунро метавон муддате нигоҳ дошт. Аз ҳамин сабаб, дили шахсе, ки марги мағзи сараш тасдиқ шудааст, метавонад то муддате тапиданро идома диҳад. Марги мағзи сар аз '''[[беҳушии амиқ]]''' ё '''кома''' фарқ дорад. Шахси гирифтори кома метавонад баъзе вазифаҳои мағзи сарро нигоҳ дошта бошад ва вобаста ба сабаби беморӣ имкони беҳбудӣ дошта бошад. Марги мағзи сар бошад, ҳолати бебозгашт аст.<ref name="greer">Greer, D. M. ва дигарон. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10791061/ «Pediatric and Adult Brain Death/Death by Neurologic Criteria Consensus Guideline»]. ''Neurology'', ҷ. 101, № 24, 2023, саҳ. 1112–1132. DOI: 10.1212/WNL.0000000000207740.</ref> Барои ташхиси он табибон сабаби осеби мағзи сарро муайян карда, омилҳоеро, ки метавонанд фаъолияти мағзи сарро муваққатан пахш кунанд, истисно менамоянд. Сипас набудани аксуламалҳои муайяни асабӣ ва нафаскашии мустақил тибқи меъёрҳои тиббӣ санҷида мешавад. Танҳо набудани фаъолияти барқии сабтшаванда дар [[электроэнсефалограмма]] барои тасдиқи марги мағзи сар кофӣ нест, зеро ин озмоиш фаъолияти ҳамаи қисматҳои пояи мағзи сарро арзёбӣ намекунад.<ref name="greer"/> Дар Тоҷикистон тартиби муайян намудани марги мағзи сар бо санадҳои меъёрии [[Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] танзим мешавад. Мувофиқи фармоиши № 1214 аз 29 декабри соли 2021, ташхиси марги мағзи сар дар муассисаҳои дорои шароити зарурӣ аз ҷониби шурои табибони мутахассис гузошта мешавад.<ref name="moh">Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. [https://moh.tj/wp-content/uploads/2024/12/Dar-borai-Meyor-va-tartibi-muajyankunii-la-zai-favti-inson-va-ati-chora-oi-e-yogar-.pdf «Меъёр ва тартиби муайянкунии лаҳзаи фавти инсон ва қатъи чораҳои эҳёгарӣ»]. Фармоиши № 1214, 29 декабри соли 2021. Дар Вазорати адлия 10 январи соли 2022 таҳти № 1115 ба қайд гирифта шудааст.</ref> === Марги биологӣ === '''Марги биологӣ''' ҳолатест, ки дар он фаъолияти ҳаётан муҳими организм ба таври бебозгашт қатъ гардида, нишонаҳои муайяни тағйироти пас аз марг пайдо мешаванд. Дар ин марҳила барқарор намудани фаъолияти организм ҳамчун як мавҷуди зинда бо усулҳои мавҷудаи тиббӣ дигар имконнопазир аст. Марги биологӣ метавонад бо нишонаҳое, аз ҷумла пайдоиши доғҳои ҷасад, шахшавии мушакҳо ва дигар тағйироти пас аз марг муайян карда шавад. Истилоҳҳои марги биологӣ ва марги мағзи сар дар санадҳои тиббӣ барои муайян намудани ҳолатҳои марги бебозгашт истифода мешаванд.<ref name="moh"/> == Нишонаҳо ва тағйироти пас аз марг == Баъди марги инсон дар бадан як қатор тағйироти физикӣ, кимиёвӣ ва биологӣ оғоз меёбанд. Омӯзиши ин тағйирот яке аз вазифаҳои [[тибби судӣ]] мебошад.<ref name="postmortem">Shedge, R., Zubair, M. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539741/ «Postmortem Changes»]. ''StatPearls''. National Center for Biotechnology Information.</ref> === Сардшавии ҷасад === Пас аз марг организм қобилияти танзими муқаррарии ҳарорати худро аз даст медиҳад. Дар натиҷа ҳарорати бадан тадриҷан ба ҳарорати муҳити атроф наздик мешавад. Суръати сардшавӣ аз ҳарорати ҳаво, либос, андозаи бадан, ҳаракати ҳаво ва шароити дигар вобаста аст. Бинобар ин, аз рӯи ҳарорати ҷасад вақти маргро танҳо тахминан муайян кардан мумкин аст. Ин падидаро дар тиб ''algor mortis'' меноманд. === Доғҳои ҷасад === Баъди қатъи гардиши хун, хун таҳти таъсири қувваи ҷозиба дар қисматҳои поёнтари бадан ҷамъ мешавад. Дар натиҷа дар пӯст доғҳои сурхтоби бунафш ё кабудтоб пайдо мешаванд. Ин падидаро дар тиб ''livor mortis'' меноманд. Ҷойгиршавӣ ва хусусияти ин доғҳо метавонанд ба мутахассисони тибби судӣ дар омӯзиши ҳолати ҷасад ва баъзе шароити марг ёрӣ расонанд. === Шахшавии ҷасад === Пас аз марг дар мушакҳо тағйироти кимиёвӣ ба амал меоянд, ки боиси сахт ва камҳаракат шудани онҳо мегарданд. Ин падида '''шахшавии ҷасад''' (''rigor mortis'') ном дорад. Сабаби асосии он кам шудани захираи энергияи ҳуҷайравӣ ва тағйир ёфтани фаъолияти сафедаҳои кашишхӯрандаи мушак мебошад. Шахшавӣ баъди гузаштани муддати муайян тадриҷан аз байн меравад. === Пӯсиш ва таҷзия === Пас аз марг фаъолияти [[фермент]]ҳои дохилиҳуҷайравӣ ва [[микроорганизм]]ҳо боиси таҷзияи тадриҷии бофтаҳо мегардад. Дар марҳилаҳои аввал баъзе ҳуҷайраҳо таҳти таъсири ферментҳои худ вайрон мешаванд. Ин равандро '''худтаҷзия''' ё '''автолиз''' меноманд. Баъдан [[бактерия]]ҳо ва дигар микроорганизмҳо дар таҷзияи моддаҳои органикӣ иштирок мекунанд. Дар натиҷа бофтаҳои нарм тадриҷан вайрон шуда, газҳо ва пайвастҳои гуногуни кимиёвӣ ҳосил мешаванд. Суръати таҷзия аз ҳарорат, намӣ, дастрасии оксиген, фаъолияти микроорганизмҳо ва шароити муҳити атроф вобаста мебошад. Дар баъзе шароит бофтаҳои нарм пурра нобуд шуда, асосан устухонҳо боқӣ мемонанд. Дар муҳитҳои махсус бошад, ҷасад метавонад ба таври табиӣ [[мумиё]] шавад ё қисман нигоҳ дошта шавад. Ин тағйирот барои тахмин кардани вақти марг аҳамият доранд, вале ягон нишонаи алоҳида наметавонад вақти дақиқи маргро дар ҳамаи ҳолатҳо нишон диҳад.<ref name="postmortem"/> == Сабабҳои марг == Марг метавонад дар натиҷаи бемориҳо, осебҳо, ихтилоли фаъолияти узвҳо ё таъсири омилҳои муҳит ба вуҷуд ояд. Дар илми тиб сабабҳои марг одатан ба бемориҳои сироятӣ, бемориҳои ғайрисироятӣ ва осебҳову дигар омилҳои беруна ҷудо карда мешаванд. Бемориҳои ғайрисироятӣ бемориҳои дилу рагҳо, [[саратон]], [[диабети қанд]] ва бемориҳои музмини роҳҳои нафасро дар бар мегиранд. Ба сабабҳои сироятии марг бемориҳое, аз қабили [[сил]], [[вараҷа]], баъзе сироятҳои роҳи нафас ва дигар бемориҳои ангезандаашон микроорганизмҳо дохил мешаванд. Омилҳои беруна садамаҳои нақлиётӣ, афтидан аз баландӣ, заҳролудшавӣ, сӯхтан, ғарқшавӣ, зӯроварӣ ва офатҳои табииро дар бар мегиранд. Марг инчунин метавонад дар натиҷаи камғизоӣ, камобии шадид ё дигар ҳолатҳое ба амал ояд, ки организмро аз захираҳои зарурии ҳаёт маҳрум мекунанд. === Сабабҳои асосии марг дар ҷаҳон === Тибқи арзёбии [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]], соли 2023 дар ҷаҳон тақрибан '''61 миллион нафар''' фавтиданд. Дар ҳамон сол [[бемории ишемиявии дил]] сабаби асосии марг дар ҷаҳон буд. Аз ин беморӣ тақрибан 9,5 миллион нафар, ё наздики 16 дарсади ҳамаи фавтидагон, ҷон бохтанд. [[Инсулт]] бо тақрибан 6,8 миллион фавт дар ҷойи дуюм ва [[бемории музмини обструктивии шуш]] бо тақрибан 3,6 миллион фавт дар ҷойи сеюм қарор доштанд. Дар байни сабабҳои дигари асосӣ сироятҳои роҳҳои поёнии нафас, [[бемории Алтсгеймер]] ва дигар намудҳои [[деменсия]], диабети қанд ва баъзе намудҳои саратон ҷой доштанд. Сабабҳои маъмули марг дар кишварҳо яксон нестанд. Ба онҳо синну соли аҳолӣ, сатҳи зиндагӣ, дастрасӣ ба хизматрасонии тиббӣ, вазъи беҳдоштӣ ва омилҳои муҳити зист таъсир мерасонанд.<ref name="who">Созмони ҷаҳонии тандурустӣ. [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death «The top 10 causes of death»]. 2 октябри соли 2026. Маълумоти оморӣ барои соли 2023.</ref> === Марги бармаҳал === '''Марги бармаҳал''' маргест, ки дар синни нисбатан ҷавон ё пеш аз расидан ба давомнокии интизоршавандаи умр рух медиҳад. Дар оморшиносии тандурустӣ барои арзёбии марги бармаҳал меъёрҳои гуногуни синнусолӣ истифода мешаванд. Масалан, дар таҳқиқоти баъзе бемориҳои ғайрисироятӣ фавт пеш аз 70-солагӣ бармаҳал ҳисобида мешавад. Бисёре аз сабабҳои марги бармаҳал бо пешгирии бемориҳо, [[эмгузаронӣ]], беҳтар кардани ғизо, фаъолияти ҷисмонӣ, дастрасӣ ба табобат ва коҳиш додани омилҳои хатар метавонанд кам карда шаванд. == Марг ва пиршавӣ == '''[[Пиршавӣ|Пиршавии биологӣ]]''' маҷмуи тағйироти тадриҷиест, ки бо гузашти вақт дар ҳуҷайраҳо, бофтаҳо ва узвҳои организм ҷамъ мешаванд. Ҳангоми пиршавӣ қобилияти организм барои барқарор кардани осебҳо, нигоҳ доштани фаъолияти муқаррарии узвҳо ва муқовимат ба баъзе бемориҳо тадриҷан коҳиш меёбад. Дар ин раванд омилҳои гуногун, аз ҷумла осеби [[ДНК]], тағйирёбии фаъолияти ҳуҷайраҳо, халалдор шудани мубодилаи моддаҳо ва тағйироти низоми масуният иштирок мекунанд. Пиршавӣ эҳтимоли пайдоиши бемориҳои дилу рагҳо, саратон, бемориҳои асаб ва дигар бемориҳои музминро зиёд мекунад. Бо вуҷуди ин, пиршавӣ ва марг як мафҳум нестанд. Пиршавӣ раванди тағйирёбии организм аст, дар ҳоле ки марг қатъи фаъолияти ҳаётии он мебошад. Дар тиб сабаби бевоситаи марг одатан беморӣ, осеб ё дигар ҳолати мушаххас нишон дода мешавад, на танҳо синну соли баланди шахс. === Давомнокии умр === Давомнокии умри организмҳо аз намуд, хусусиятҳои ирсӣ, шароити муҳит ва омилҳои дигар вобаста аст. Дар байни ҷонварон баъзе намудҳо ҳамагӣ чанд рӯз ё ҳафта умр мебинанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд даҳҳо ва ҳатто садҳо сол зиндагӣ кунанд. '''[[Давомнокии миёнаи умр]]''' нишондиҳандаи оморист, ки барои арзёбии вазъи фавт дар популятсия истифода мешавад. Онро набояд бо синни ҳадди аксаре, ки як фард метавонад ба он расад, омехта кард. Пешрафти тиб, беҳтар шудани беҳдошт, коҳиши фавти кӯдакон ва пешгирии бемориҳо дар бисёр ҷомеаҳо ба афзоиши давомнокии миёнаи умри инсон мусоидат кардаанд. === Намирандагии биологӣ === Қариб ҳамаи организмҳои бисёрҳуҷайравӣ дар шароити табиӣ бо пиршавӣ ё хатари марг рӯ ба рӯ мешаванд. Бо вуҷуди ин, баъзе организмҳо хусусиятҳое доранд, ки онҳоро аз ин ҷиҳат ғайриодӣ мегардонанд. Масалан, медузаи ''[[Turritopsis dohrnii]]'' дар шароити муайян метавонад аз марҳилаи болиғи инкишоф ба марҳилаи ҷавонтар баргардад. Ин қобилиятро баъзан '''намирандагии биологӣ''' меноманд, зеро чунин организм метавонад баъзе марҳилаҳои пиршавии маъмулиро паси сар кунад. Аммо ин маънои онро надорад, ки медуза ҳеҷ гоҳ намемирад. Он ҳам метавонад аз беморӣ, осеб, гуруснагӣ ё таъсири даррандаҳо нобуд шавад.<ref name="turritopsis">Pascual-Torner, M. ва дигарон. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9459311/ «Comparative genomics of mortal and immortal cnidarians unveils novel keys behind rejuvenation»]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 2022, ҷ. 119, № 36. DOI: 10.1073/pnas.2118763119.</ref> == Марг дар табиат ва эволютсия == Марг дар раванди [[эволютсия]]и организмҳо ва фаъолияти [[экосистема]]ҳо нақши муҳим дорад. === Интихоби табиӣ === Дар раванди '''[[интихоби табиӣ]]''' организмҳое, ки хусусиятҳои ирсии онҳо барои зинда мондан ва афзоиш дар муҳити муайян мувофиқтаранд, одатан имкони бештар барои гузоштани насл доранд. Марг яке аз омилҳое мебошад, ки ба муваффақияти афзоиши организмҳо таъсир мерасонад. Масалан, ҷонвароне, ки аз даррандаҳо беҳтар мегурезанд ё ба баъзе бемориҳо муқовимати бештар доранд, метавонанд нисбат ба дигарон имкони бештари зинда мондан ва насл гузоштан дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, интихоби табиӣ танҳо ба зинда мондан вобаста нест. Шумораи наслҳои қобили афзоиш низ барои интиқоли хусусиятҳои ирсӣ аҳамият дорад. === Марг ва гардиши моддаҳо === Баъди марги организм ҷисми он метавонад манбаи ғизо барои дигар мавҷудоти зинда гардад. Ҷонварони лошахӯр аз боқимондаҳои ҷисми организмҳои мурда ғизо мегиранд. Бактерияҳо, занбӯруғҳо ва дигар таҷзиякунандагон бошанд, моддаҳои органикиро ба пайвастҳои сода табдил медиҳанд. Дар натиҷа унсурҳои кимиёвие, ки пештар дар таркиби организми зинда буданд, ба хок, об ва муҳити атроф бармегарданд ва метавонанд аз ҷониби организмҳои дигар истифода шаванд. Ҳамин тавр, марги организмҳо як ҷузъи муҳими гардиши моддаҳо дар табиат мебошад. === Нестшавии намудҳо === Агар ҳамаи фардҳои як [[намуд (биология)|намуд]] бимиранд ва дигар ягон фарди зиндаи он боқӣ намонад, он намуд '''нобудшуда''' ё '''мунқариз''' ҳисобида мешавад. Нестшавии намудҳо метавонад дар натиҷаи тағйирёбии иқлим, аз байн рафтани муҳити зист, рақобат, бемориҳо, шикори аз ҳад зиёд ва дигар омилҳо ба амал ояд. Дар таърихи Замин давраҳое рух додаанд, ки дар онҳо шумораи зиёди намудҳо дар муддати нисбатан кӯтоҳи геологӣ нобуд шудаанд. Чунин рӯйдодҳоро '''нестшавии оммавии намудҳо''' меноманд. == Марги ҳуҷайра == Марги як ҳуҷайра бо марги тамоми организм баробар нест. Дар организмҳои бисёрҳуҷайравӣ баъзе ҳуҷайраҳо мунтазам нобуд шуда, бо ҳуҷайраҳои нав иваз мегарданд. Ин раванд барои инкишоф, навсозии бофтаҳо ва нигоҳ доштани фаъолияти муқаррарии организм зарур аст. '''[[Апоптоз]]''' як навъи марги барномарезишудаи ҳуҷайра мебошад. Дар ин раванд ҳуҷайра бо ёрии механизмҳои дохилии худ ба таври танзимшаванда аз байн меравад. Апоптоз, масалан, ҳангоми инкишофи ҷанин ва хориҷ кардани ҳуҷайраҳои осебдида нақш дорад. Навъи дигари марги ҳуҷайра '''[[некроз]]''' мебошад, ки одатан дар натиҷаи осеби шадид, норасоии оксиген ё дигар омилҳои зараровар ба вуҷуд меояд. Некроз аксар вақт бо вайрон шудани пардаи ҳуҷайра ва пайдоиши илтиҳоб алоқаманд аст. Ҳамин тавр, марги ҳуҷайра метавонад қисми муқаррарии фаъолияти организми зинда бошад ва ҳатман ба марги он оварда намерасонад. == Марг пеш аз таваллуд == Марги организм метавонад пеш аз таваллуд низ ба амал ояд. Дар тиб барои тавсифи қатъи инкишоф ё марги ҷанин дар давраи ҳомиладорӣ мафҳумҳои гуногун истифода мешаванд. '''Исқоти ҳамли худбаҳудӣ''' ё '''бачапартоӣ''' қатъ шудани худбаҳудии ҳомиладорӣ пеш аз марҳилаи муайяни инкишоф мебошад. Он метавонад бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла ихтилолҳои хромосомӣ, баъзе бемориҳо ё мушкилоти ҳомиладорӣ ба вуҷуд ояд. '''Мурдазоӣ''' таваллуд шудани кӯдаки бе аломатҳои ҳаёт баъди расидан ба ҳадди муайяни давраи ҳомиладорӣ мебошад. Ҳадди синни ҳомиладорӣ, ки барои таърифи мурдазоӣ истифода мешавад, дар низомҳои гуногуни оморӣ ва тиббӣ метавонад фарқ кунад. Қатъи қасдонаи ҳомиладорӣ ё исқоти ҳамли тиббӣ аз бачапартоии худбаҳудӣ фарқ мекунад. Тарзи гурӯҳбандӣ ва сабти ин ҳолатҳо ба меъёрҳои тиббӣ ва ҳуқуқии ҳар кишвар вобаста аст. == Марг дар тиб ва ҳуқуқ == === Муайян кардани сабаби марг === Баъди фавти инсон муайян кардани сабаби марг метавонад барои табобати бемориҳои оилавӣ, таҳқиқоти илмӣ, омори тандурустӣ ва масъалаҳои ҳуқуқӣ зарур бошад. Дар баъзе ҳолатҳо барои муайян кардани сабаби марг '''ташреҳи ҷасад''' ё '''аутопсия''' анҷом дода мешавад. [[Аутопсия]] муоинаи тиббии ҷасад мебошад, ки дар ҷараёни он узвҳо ва бофтаҳо барои ошкор кардани бемориҳо, осебҳо ва дигар тағйирот таҳқиқ карда мешаванд. Ин ташхис метавонад барои муайян намудани сабаб ва шароити марг, бахусус дар ҳолатҳои марги ногаҳонӣ ё шубҳанок, аҳамият дошта бошад.<ref>[https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/autopsy «Autopsy»]. Johns Hopkins Medicine.</ref> === Сабти ҳуқуқии марг === Марги инсон оқибатҳои муҳими ҳуқуқӣ дорад. Баъди тасдиқи фавт дар асоси ҳуҷҷатҳои тиббӣ ва талаботи қонунгузорӣ сабти расмии марг анҷом дода мешавад. Ин сабт барои муайян кардани мақоми ҳуқуқии шахси фавтида, масъалаҳои [[мерос]], муносибатҳои оилавӣ ва дигар ҳуқуқу уҳдадориҳо зарур аст. Дар баъзе ҳолатҳо, агар шахс муддати тӯлонӣ бедарак бошад, қонунгузорӣ метавонад имкони бо қарори суд фавтида эълон кардани ӯро пешбинӣ намояд. Ин тартиб аз муайян кардани марги биологӣ ё мағзи сар фарқ мекунад. === Пайвандсозии узвҳо === Муайян кардани дақиқи марг дар масъалаи '''[[пайвандсозии узвҳо]]''' низ аҳамияти калон дорад. Баъзе узвҳо барои пайвандсозӣ бояд то ҳадди имкон фаъолияти биологии худро нигоҳ дошта бошанд. Аз ҳамин сабаб дар тиб меъёрҳои махсуси муайян кардани марг ва қоидаҳои ҳифзи ҳуқуқи донорҳо истифода мешаванд. Ташхиси марги мағзи сар набояд ба манфиати гирифтани узвҳо вобаста бошад. Дар Тоҷикистон низ санади меъёрии муайян кардани марг пешбинӣ мекунад, ки мутахассисони бевосита машғул ба гирифтани узвҳо ва бофтаҳо ба ҳайати шурои ташхискунандаи марги мағзи сар дохил нашаванд.<ref name="moh"/> == Таҷрибаҳои наздик ба марг == Баъзе шахсоне, ки аз ҳолатҳои барои ҳаёт хатарнок, аз ҷумла бозистии дил, наҷот ёфтаанд, аз таҷрибаҳои ғайриодӣ хабар медиҳанд. Ин гуна ҳолатҳоро '''таҷрибаҳои наздик ба марг''' (англ. ''near-death experiences'') меноманд. Баъзе одамон эҳсоси ҷудо шудан аз бадан, дидани рӯшноии дурахшон, эҳсоси оромии ғайриодӣ ё ба ёд овардани лаҳзаҳои гузаштаи зиндагиро тасвир мекунанд. Муҳаққиқон барои шарҳи ин таҷрибаҳо омилҳои гуногуни асабшиносӣ ва равониро меомӯзанд. Тағйироти фаъолияти мағзи сар, норасоии оксиген, тағйирёбии фаъолияти моддаҳои нейрокимиёвӣ ва ҳолатҳои ғайриодии ҳуш метавонанд дар пайдоиши онҳо нақш дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, сабаб ва механизмҳои ҳамаи чунин таҷрибаҳо ҳанӯз пурра равшан нестанд. Муҳим аст, ки таҷрибаи наздик ба марг бо марги мағзи сар омехта карда нашавад. Одамоне, ки чунин таҷрибаҳоро нақл мекунанд, зинда мондаанд ва марги бебозгашти мағзи сари онҳо тасдиқ нашудааст.<ref name="nde">Martial, C. ва дигарон. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40159547/ «A neuroscientific model of near-death experiences»]. ''Nature Reviews Neurology'', 2025, ҷ. 21, саҳ. 297–311. DOI: 10.1038/s41582-025-01072-z.</ref> == Ҷанбаҳои равонии марг == Огоҳии инсон аз ногузирии марг метавонад ба андеша, рафтор ва муносибати ӯ ба зиндагӣ таъсири амиқ расонад. Тарси марг дар [[равоншиносӣ]] бо номи '''тарси марг''' ё '''изтироби марг''' омӯхта мешавад. Ин эҳсос метавонад бо тарси дард, аз даст додани наздикон, номуайянии оянда ё андеша дар бораи поёни ҳастии шахсӣ алоқаманд бошад. Муносибати одамон ба марг яксон нест. Ба он синну сол, таҷрибаи зиндагӣ, вазъи саломатӣ, ҷаҳонбинӣ, фарҳанг ва эътиқоди динӣ таъсир мерасонанд. === Сӯг ва андӯҳи талафот === '''Сӯг''' ё '''азодорӣ''' ҳолати равонӣ ва иҷтимоиест, ки баъди марги шахси наздик ба вуҷуд меояд. Шахси азодор метавонад ғамгинӣ, пазмонӣ, хашм, ҳисси танҳоӣ, изтироб ё дигар эҳсосотро аз сар гузаронад. Баъзан сӯг ба хоб, иштиҳо, диққат ва фаъолияти ҳаррӯза таъсир мерасонад. Сӯг дар ҳамаи одамон яксон ҷараён намегирад. Давомнокӣ ва тарзи ифодаи он вобаста ба муносибати шахс бо фавтида, шароити марг, дастгирии иҷтимоӣ ва хусусиятҳои фардӣ фарқ мекунад. Сӯг худ ба худ бемории равонӣ нест. Аммо дар баъзе ҳолатҳо андӯҳи шадид ва давомдор метавонад ба фаъолияти рӯзмарра халал расонад ва ниёз ба кумаки мутахассис дошта бошад. Омӯзиши масъалаҳои марг, раванди мурдан ва таъсири онҳо ба инсон ва ҷомеаро '''[[танатология]]''' меноманд. == Марг дар фалсафа ва дин == Марг аз қадим яке аз масъалаҳои асосии [[фалсафа]], [[дин]] ва андешаи инсонӣ ба шумор меравад. Файласуфон масъалаҳои моҳияти марг, маънои зиндагӣ, ҳувияти шахсӣ ва имкони идомаи ҳастии инсон пас аз маргро баррасӣ кардаанд. Дар баъзе равияҳои фалсафӣ марг поёни бебозгашти шуур ва ҳастии шахсӣ дониста мешавад. Дар ҷаҳонбиниҳои дигар ҳастии инсон танҳо ба фаъолияти ҷисмонӣ маҳдуд ҳисобида намешавад. Дар бисёр динҳо ақидаи зиндагӣ пас аз марг вуҷуд дорад. Аз ҷумла, дар [[ислом]] ва [[масеҳият]] бовар ба эҳёи мурдагон ва зиндагии охират мавқеи муҳим дорад. Дар як қатор равияҳои [[ҳиндуия]] ва [[буддоия]] бошад, марг дар иртибот бо мафҳуми бозтавлид ва давраҳои ҳастӣ баррасӣ мешавад. Дар ислом марг гузариш аз зиндагии дунявӣ ба марҳилаи дигаре аз ҳастӣ дониста мешавад. Тибқи эътиқоди исломӣ, инсон пас аз марг дар баробари аъмоли худ масъул буда, дар рӯзи қиёмат эҳё мегардад. Ин андешаҳо ба расму оинҳои ҷаноза, дафн, дуохонӣ ва ёдбуди фавтидагон дар ҷомеаҳои мусулмон таъсири калон расонидаанд. Боварҳои динӣ ва фалсафӣ дар бораи зиндагии пас аз марг аз хулосаҳои илмии марбут ба фаъолияти биологии организм фарқ мекунанд. == Марг дар фарҳанги тоҷикон == Марг ва ёдбуди гузаштагон дар [[фарҳанги тоҷикон]] ҷойгоҳи муҳим доранд. Дар тӯли таърих дар байни тоҷикон расму оинҳои гуногуни маросими дафн, изҳори ҳамдардӣ ва ёдбуди фавтидагон ташаккул ёфтаанд. Ин анъанаҳо дар натиҷаи таъсири эътиқодҳои бостонӣ, урфу одатҳои маҳаллӣ ва таълимоти исломӣ шакл гирифтаанд. Тибқи пажӯҳишҳои мардумшиносӣ, маросимҳои марг дар байни тоҷикони минтақаҳои гуногун, аз ҷумла [[Суғд]], [[Хатлон]], водии [[Рашт]], [[Ҳисор]] ва [[Бадахшон]], ҳам хусусиятҳои умумӣ ва ҳам тафовутҳои маҳаллӣ доранд.<ref name="ashurov">Ashurov, Barakatullo. [https://doi.org/10.21301/eap.v14i2.7 «Until We All Rise: Aspects of Traditional Muslim Burial Practices and Ceremonies in Tajikistan»]. ''Issues in Ethnology and Anthropology'', 2019, ҷ. 14, № 2, саҳ. 557–589.</ref> === Маросими дафн ва азодорӣ === Дар байни аксари тоҷикони мусулмон пас аз фавти шахс ҷасади ӯ тибқи ойини исломӣ шуста, кафан карда ва ба хок супурда мешавад. Пеш аз дафн одатан [[намози ҷаноза]] хонда мешавад. Хешовандон, ҳамсоягон ва дигар наздикон барои видоъ бо фавтида ва изҳори ҳамдардӣ ба хонаводаи ӯ ҷамъ меоянд. Изҳори таслият ва ҳамдардӣ бо аҳли хонавода яке аз қисматҳои муҳими маросими азодорӣ мебошад. Дар забони тоҷикӣ барои ин амал калимаҳои '''таъзия''', '''таслият''' ва '''дилбардорӣ''' истифода мешаванд. Дар баъзе минтақаҳо хонаводаҳои азодор муддати муайян аз иштирок дар ҷашну маъракаҳои шодӣ худдорӣ мекарданд. Тарзи либоспӯшӣ, давомнокии азодорӣ ва дигар расму оинҳо вобаста ба анъанаҳои маҳаллӣ фарқ доштанд.<ref name="ashurov"/> === Маросимҳои ёдбуд === Дар байни тоҷикон таърихан маросимҳои гуногуни ёдбуди фавтидагон вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, маросимҳои '''се''', '''ҳафт''', '''чил''' ва '''сол''' дар минтақаҳои гуногун маъруф буданд. Дар баъзе маҳалҳо маъракаҳои дигари ёдбуд, аз қабили душанбегӣ, ҷумъагӣ, бист ва шашмоҳагӣ низ баргузор мешуданд. Ин маросимҳо одатан бо ёдоварии фавтида, дуохонӣ, ҷамъ омадани хешовандон ва дар гузашта баъзан бо додани таом алоқаманд буданд. Дар пажӯҳишҳои мардумшиносӣ чунин расму оинҳо ҳамчун ҷузъи муносибатҳои иҷтимоӣ ва анъанаҳои азодории тоҷикон тавсиф шудаанд.<ref name="ashurov"/><ref name="ichmourning">[https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_6/pdf_down/3.%20TRADITIONAL%20CELEBRATIONS%20AND%20RITUALS/0.%20Traditional%20celebrations%20and%20rituals.pdf «Mourning and Mortuary Ceremonies»]. ''Intangible Cultural Heritage in Tajikistan'', бахши «Traditional Celebrations and Rituals». ICHCAP.</ref> Бо вуҷуди ин, бояд байни анъанаҳои таърихӣ ва тартиби имрӯзаи ҳуқуқии гузаронидани маросимҳо фарқ гузошт. Мутобиқи моддаи 14-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2024), маросимҳои се, чил ва сол бе забҳи чорво ва додани таом гузаронида мешаванд. Қонун инчунин ташкили баъзе маъракаҳои иловагии азодорӣ, аз ҷумла оши сари тахта, душанбегӣ, ҷумъагӣ, ҳафт, бист ва шашмоҳагиро манъ мекунад. Шумораи иштироккунандагони маросими ҷаноза маҳдуд карда намешавад.<ref name="law">[https://new.mfa.tj/tg/main/view/3960/qonuni-jt-dar-borai-tanzimi-anana-va-jashnu-marosim-dar-jumhurii-tojikiston Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»]. 2024, моддаи 14. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон.</ref> === Марсия ва навҳахонӣ === '''[[Марсия]]''' яке аз жанрҳои қадимии адабиёти тоҷик аст, ки ба ёдбуди шахси фавтида ва баёни андӯҳи аз даст додани ӯ бахшида мешавад. Дар марсия одатан хислатҳои неки шахси фавтида, корҳои шоистаи ӯ, андӯҳи наздикон ва гузарон будани зиндагӣ тасвир мешаванд. Марсия ҳам дар адабиёти хаттӣ ва ҳам дар эҷодиёти шифоҳии мардумӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Дар фарҳанги мардумии тоҷик марсияхонӣ, навҳа ва дигар шаклҳои сурудҳои мотамӣ дар минтақаҳои гуногун бо тарзу номҳои маҳаллӣ иҷро мешуданд. Дар баъзе маҳалҳо заноне, ки дар хондани марсия ва навҳа маҳорати махсус доштанд, дар маросимҳои азодорӣ иштирок мекарданд. Тибқи маълумоти феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии Тоҷикистон, марсияхонӣ дар [[Ванҷ]] бо номи «Гаҳвораи ноз» ё «Говорои ноз» ва дар ноҳияи [[Деваштич]] бо номи «самоъ» низ маълум будааст. Дар баъзе минтақаҳо навҳахонӣ бо расми «ҷоркашӣ» алоқаманд буд. Дар [[Бартанг]] ва [[Рӯшон]] марсияҳоро баъзан бо ҳамовозии [[даф]] иҷро мекарданд.<ref name="marsiya">[https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf «Marsiya / Marsiyakhoni»]. ''Short Booklet on Intangible Cultural Heritage of Tajiks'', саҳ. 147–148. ICHCAP.</ref> Ин гуна маросимҳо на танҳо василаи баёни ғам, балки қисми мероси шифоҳӣ ва ҳунарии мардум ба шумор мераванд. === Марг дар адабиёти классикии тоҷик === Мавзӯи марг, гузарон будани умр ва андешаи зиндагии инсон дар [[адабиёти форсӣ-тоҷикӣ]] мавқеи муҳим дорад. Шоироне чун [[Рӯдакӣ]], [[Фирдавсӣ]], [[Умари Хайём]], [[Саъдӣ]] ва [[Ҳофиз]] дар осори худ ба масъалаҳои марг, сарнавишт, пиршавӣ ва арзиши зиндагӣ муроҷиат кардаанд. Дар «[[Шоҳнома]]»-и Фирдавсӣ марги қаҳрамононе чун [[Сиёвуш]] ва [[Суҳроб]] бо тасвири андӯҳи наздикон, беадолатӣ, сарнавишт ва оқибатҳои фоҷиабори низоъҳо ҳамроҳ аст. Дар бораи Сиёвуш инчунин ривоятҳо ва анъанаҳои куҳани сӯгворӣ вуҷуд доранд. Дар мероси фолклории минтақаи Осиёи Марказӣ номи «Кини Сиёвуш» бо сурудҳо ва расму оинҳои мотамии қадимӣ алоқаманд дониста шудааст.<ref name="marsiya"/> Дар рубоиёти Умари Хайём кӯтоҳии умр ва ногузирии марг яке аз мавзӯъҳои такроршаванда мебошад. Ин мавзӯъҳо бештар барои андеша дар бораи арзиши лаҳзаҳои зиндагӣ ва номуайянии сарнавишти инсон истифода мешаванд. === Оинҳои марг дар Мастчоҳ === Таҳқиқоти мардумшиносӣ нишон медиҳанд, ки дар баъзе минтақаҳои кӯҳистонии Тоҷикистон расму оинҳои қадимии азодорӣ нисбат ба дигар маҳалҳо бештар ҳифз шудаанд. Масалан, дар таҳқиқоти мардумшинос Олга Старостина, ки бар асоси маводи экспедитсияи соли 2018 анҷом ёфтааст, хусусиятҳои маросими дафн дар байни тоҷикони [[Мастчоҳ]] баррасӣ шудаанд. Дар ин пажӯҳиш расму оинҳои омодагӣ ба дафн, видоъ бо фавтида, маросими мотам, рақси мотамӣ ва хусусиятҳои қабристонҳои маҳаллӣ тавсиф гардидаанд. Муҳаққиқ қайд мекунад, ки баъзе анъанаҳои маҳаллӣ, аз ҷумла шаклҳои рақси мотамӣ ва навҳахонӣ, бо вуҷуди тағйироти иҷтимоӣ ва таъсири меъёрҳои динӣ, дар хотираи фарҳангии сокинон ҳифз шудаанд. Ин гуна мавод барои омӯзиши гуногунии анъанаҳои маросимии тоҷикон аҳамияти мардумшиносӣ дорад.<ref name="mastchoh">Starostina, Olga. [https://journal.kunstkamera.ru/en/archive/2022_issue_3_17/starostina_o_funeral_rites_of_the_mastchoh_tajiks_at_the_beginning_of_the_21_st_century_based_on_the_materials_from_the_2018_exp «Funeral Rites of the Mastchoh Tajiks at the Beginning of the 21st Century (Based on the Materials from the 2018 Expedition)»]. ''Kunstkamera'', 2022, № 3 (17).</ref> === Оинҳои марг дар Бадахшон === Дар байни баъзе ҷамоаҳои [[Бадахшон]] маросимҳои марг дорои хусусиятҳои фарҳангӣ ва мазҳабии хос мебошанд. Яке аз онҳо '''чароғравшан''' мебошад, ки дар анъанаҳои баъзе ҷамоаҳои исмоилии Бадахшон бо ёдбуди фавтида ва маъниҳои рамзии рӯшноӣ алоқаманд аст. Дар ин маросим анъанаҳои дуохонӣ ва қасидахонӣ ҷойгоҳи муҳим доранд. Дар баъзе ҷамоаҳои исмоилии Помир маросими чароғравшан баъди фавти инсон баргузор мешавад ва чароғ маънои рамзии маънавӣ дорад.<ref name="badakhshan">''Qasīda-khonī — A Musical Expression of Identities in Badakhshan, Tajikistan: Tradition, Continuity, and Change''. Таҳқиқоти илмӣ оид ба қасидахонӣ ва маросимҳои мазҳабии Бадахшон. [https://edoc.hu-berlin.de/server/api/core/bitstreams/ed708aef-f155-497e-92cc-577a5603bb3e/content Матни таҳқиқот], Humboldt-Universität zu Berlin.</ref> '''Мадҳиясароӣ''' ё '''маддо''' як шакли ҳунари суннатии овозӣ буда, дар он матнҳои динӣ, ахлоқӣ ва ирфонӣ бо оҳангҳои махсус иҷро мешаванд. Дар баъзе минтақаҳои Бадахшон мадҳиясароӣ ва қасидахонӣ дар маросими азодорӣ барои тасаллӣ додани наздикони фавтида ва ёдоварии гузарон будани зиндагӣ истифода мешуданд. Дар пажӯҳишҳои мардумшиносӣ инчунин рақсҳои мотамии баъзе ҷамоаҳои Помир зикр шудаанд. Дар онҳо ҳаракати бадан ва мусиқӣ маъниҳои рамзӣ доранд. Бо вуҷуди ин, шакли иҷро ва густариши чунин расму оинҳо дар ҳамаи минтақаҳои Бадахшон яксон нест.<ref name="ashurov"/><ref name="badakhshan"/> == Ҷустуҷӯи роҳҳои дароз кардани умр == Кӯшиши зиёд кардани давомнокии умри инсон яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти тиббӣ ва биологӣ мебошад. Олимон равандҳои пиршавӣ, тағйироти генетикӣ, фаъолияти ҳуҷайраҳо ва роҳҳои пешгирии бемориҳои вобаста ба синну солро меомӯзанд. Муҳаққиқон инчунин усулҳои барқарорсозии бофтаҳо, [[тибби бозтавлидӣ]] ва таъсири баъзе доруҳо ба равандҳои пиршавиро таҳқиқ мекунанд. Бо вуҷуди пешрафти илм, то ҳол ягон усули аз ҷиҳати илмӣ собитшуда вуҷуд надорад, ки инсонро аз марг пурра эмин нигоҳ дорад. === Крионика === '''[[Крионика]]''' нигоҳ доштани ҷасади инсон ё баъзе бофтаҳои он дар ҳарорати бисёр паст бо умеди он аст, ки технологияҳои оянда шояд имкони барқарорсозии онҳоро фароҳам оваранд. Ин усул аз нигоҳдории муқаррарии ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо дар [[криобиология]] фарқ мекунад. То имрӯз ягон шахси фавтидае, ки бо усули крионика нигоҳдорӣ шудааст, дубора ба ҳаёт баргардонида нашудааст. Имкони эҳёи чунин шахсон бо технологияҳои оянда низ аз ҷиҳати илмӣ исбот нашудааст. Бинобар ин, крионикаро набояд усули тасдиқшудаи табобат ё роҳи ба даст овардани намирандагӣ шуморид. == Аҳамияти омӯзиши марг == Омӯзиши марг барои соҳаҳои гуногуни илм аҳамият дорад. Дар тиб он барои муайян кардани сабабҳои фавт, беҳтар кардани усулҳои эҳёгарӣ, пешгирии бемориҳо ва рушди нигоҳубини таскинӣ зарур мебошад. Дар биология омӯзиши марг барои фаҳмидани пиршавӣ, тағйироти ҳуҷайравӣ, эволютсия ва муносибатҳои байни организмҳо кумак мекунад. Дар тибби судӣ таҳқиқи тағйироти пас аз марг барои муайян кардани сабаб ва шароити фавт истифода мешавад. Дар ҷомеашиносӣ, мардумшиносӣ ва равоншиносӣ бошад, марг аз нигоҳи таъсири он ба муносибатҳои инсонӣ, оила, фарҳанг ва ҷаҳонбинӣ омӯхта мешавад. Ҳамин тавр, марг ҳам поёни фаъолияти биологии организм ва ҳам яке аз падидаҳои муҳимест, ки ба муносибати инсон ба зиндагӣ, табиат ва ҷомеа таъсири амиқ мерасонад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ҳаёт (биология)]] * [[Марги мағзи сар]] * [[Пиршавӣ]] * [[Апоптоз]] * [[Некроз]] * [[Тибби судӣ]] * [[Ҷаноза]] * [[Азодорӣ]] * [[Марсия]] * [[Танатология]] * [[Давомнокии умр]] * [[Нестшавии намудҳо]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * Ashurov, Barakatullo. ''Until We All Rise: Aspects of Traditional Muslim Burial Practices and Ceremonies in Tajikistan''. Issues in Ethnology and Anthropology, 2019, 14(2), 557–589. * Greer, David M., et al. ''Pediatric and Adult Brain Death/Death by Neurologic Criteria Consensus Guideline''. Neurology, 2023, 101(24), 1112–1132. * Pascual-Torner, María, et al. ''Comparative genomics of mortal and immortal cnidarians unveils novel keys behind rejuvenation''. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2022. * Starostina, Olga. ''Funeral Rites of the Mastchoh Tajiks at the Beginning of the 21st Century''. Kunstkamera, 2022. * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Душанбе, 2008. * ''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Москва, 1969. * ''Intangible Cultural Heritage in Tajikistan''. ICHCAP. * ''Short Booklet on Intangible Cultural Heritage of Tajiks''. ICHCAP. [[Гурӯҳ:Марг]] [[Гурӯҳ:Биология]] 8ic133tsuo2fhq7yizg9w53csfpqak5 1491979 1491919 2026-11-03T06:12:39Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1491979 wikitext text/x-wiki '''Марг''' — поёни [[ҳаёт]] ва қатъи бебозгашти равандҳои биологиест, ки зинда мондани онро таъмин мекунанд. Марг метавонад дар ҳар марҳилаи ҳаёт, аз давраи инкишофи ҷанин то пирӣ, рух диҳад. Дар забони тоҷикӣ калимаҳои '''фавт''', '''вафот''', '''даргузашт''', '''мавт''' ва '''аҷал''' низ барои ифодаи марг истифода мешаванд. Вожаҳои «фавт» ва «вафот» бештар нисбат ба марги инсон, бахусус дар гуфтори расмӣ ва адабӣ, кор мераванд. Калимаи «марг» бошад, мафҳуми васеътар дошта, ҳам нисбат ба инсон ва ҳам ба дигар мавҷудоти зинда истифода мешавад.<ref name="vazhaju">[https://vazhaju.tj/word/вафот/qo4qZn «Вафот»]. «Фарҳанги забони тоҷикӣ», тавассути Вожаҷӯ.</ref> Марг яке аз падидаҳои асосии ҳаёти биологӣ буда, дар омӯзиши [[физиология]], [[тиб]], [[биологияи эволютсионӣ]] ва [[экология]] аҳамияти калон дорад. Дар табиат марги организмҳо ба гардиши моддаҳо, тағйирёбии шумораи [[популятсия]]ҳо ва раванди [[интихоби табиӣ]] таъсир мерасонад. Барои инсон марг на танҳо падидаи биологӣ, балки масъалаи равонӣ, иҷтимоӣ, динӣ ва фалсафӣ низ мебошад. Огоҳӣ аз ногузирии марг дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, эътиқод, санъат, адабиёт ва расму оинҳои ҷомеаҳои инсонӣ нақши муҳим бозидааст. == Мафҳуми илмии марг == === Марг ҳамчун раванди биологӣ === Организми зинда аз [[ҳуҷайра]]ҳо, [[бофта]]ҳо ва [[узв]]ҳое иборат аст, ки фаъолияти онҳо ба ҳамдигар вобаста мебошад. Барои идомаи ҳаёт ҳуҷайраҳо бояд мунтазам энергия ва моддаҳои заруриро дарёфт кунанд, маҳсулоти мубодилаи моддаҳоро хориҷ намоянд ва муҳити дохилии худро дар ҳудуди муайян нигоҳ доранд. Ин қобилияти нигоҳ доштани шароити нисбатан устувори дохилии организмро '''[[ҳомеостаз]]''' меноманд. Ҳангоми халалдор шудани фаъолияти узвҳои ҳаётан муҳим, масалан, дар натиҷаи осеби вазнин ё беморӣ, ҳомеостаз метавонад вайрон шавад. Агар ин ҳолат ба таври бебозгашт идома ёбад, фаъолияти организм ҳамчун як низоми ягона қатъ мегардад. Марги организм одатан бо марги ҳамзамони ҳамаи ҳуҷайраҳои он баробар нест. Баъзе ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо метавонанд баъди қатъи гардиши хун муддати муайян зинда монанд. Аммо бо гузашти вақт, дар натиҷаи норасоии оксиген, энергия ва дигар шароити зарурӣ, фаъолияти онҳо низ қатъ мегардад. Ҳамин тавр, аз нигоҳи биологӣ марг метавонад раванде бошад, ки дар он фаъолияти низомҳои гуногуни организм дар вақтҳои мухталиф аз байн меравад. Бо вуҷуди ин, дар тиб ва ҳуқуқ барои муайян кардани марги инсон меъёрҳои мушаххас истифода мешаванд. === Марги клиникӣ === '''Марги клиникӣ''' истилоҳест, ки одатан барои ифодаи ҳолати қатъи гардиши муассири хун ва нафаскашии муқаррарӣ истифода мешавад. Дар чунин ҳолат инсон беҳуш мешавад, набзи ӯ муайян намегардад ва узвҳо, аз ҷумла [[мағзи сар]], аз таъминоти кофии [[оксиген]] маҳрум мешаванд. Бо вуҷуди ин, бозистии дил на ҳамеша маънои марги бебозгаштро дорад. Дар баъзе ҳолатҳо бо ёрии [[эҳёгарии дилу шуш]], [[дефибриллятсия]] ва дигар чораҳои тиббӣ гардиши хун ва кори дилро барқарор кардан мумкин аст. Имкони наҷот аз сабаби бозистии дил, вақти гузашта, ҳарорати бадан ва вазъи саломатии шахс вобаста мебошад. Ҳуҷайраҳои мағзи сар ба норасоии оксиген махсусан ҳассосанд. Агар гардиши хун барқарор нашавад, осеби вазнини мағзи сар метавонад дар муддати кӯтоҳ оғоз гардад. Бо вуҷуди ин, вақти пайдоиши осеби бебозгашт дар ҳамаи ҳолатҳо яксон нест. Аз ин рӯ, қатъи нафаскашӣ ё набзро набояд бе арзёбии тиббӣ далели қатъии марги бебозгашт шуморид. === Марги мағзи сар === '''Марги мағзи сар''' — қатъи пурра ва бебозгашти ҳамаи вазифаҳои мағзи сар, аз ҷумла [[пояи мағзи сар]] мебошад. Дар чунин ҳолат мағзи сар дигар наметавонад ҳушёрӣ, аксуламалҳои вобаста ба пояи мағзи сар ва нафаскашии мустақилро таъмин намояд. Бо ёрии дастгоҳҳои тиббӣ фаъолияти шуш ва гардиши хунро метавон муддате нигоҳ дошт. Аз ҳамин сабаб, дили шахсе, ки марги мағзи сараш тасдиқ шудааст, метавонад то муддате тапиданро идома диҳад. Марги мағзи сар аз '''[[беҳушии амиқ]]''' ё '''кома''' фарқ дорад. Шахси гирифтори кома метавонад баъзе вазифаҳои мағзи сарро нигоҳ дошта бошад ва вобаста ба сабаби беморӣ имкони беҳбудӣ дошта бошад. Марги мағзи сар бошад, ҳолати бебозгашт аст.<ref name="greer">Greer, D. M. ва дигарон. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10791061/ «Pediatric and Adult Brain Death/Death by Neurologic Criteria Consensus Guideline»]. ''Neurology'', ҷ. 101, № 24, 2023, саҳ. 1112–1132. DOI: 10.1212/WNL.0000000000207740.</ref> Барои ташхиси он табибон сабаби осеби мағзи сарро муайян карда, омилҳоеро, ки метавонанд фаъолияти мағзи сарро муваққатан пахш кунанд, истисно менамоянд. Сипас набудани аксуламалҳои муайяни асабӣ ва нафаскашии мустақил тибқи меъёрҳои тиббӣ санҷида мешавад. Танҳо набудани фаъолияти барқии сабтшаванда дар [[электроэнсефалограмма]] барои тасдиқи марги мағзи сар кофӣ нест, зеро ин озмоиш фаъолияти ҳамаи қисматҳои пояи мағзи сарро арзёбӣ намекунад.<ref name="greer"/> Дар Тоҷикистон тартиби муайян намудани марги мағзи сар бо санадҳои меъёрии [[Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] танзим мешавад. Мувофиқи фармоиши № 1214 аз 29 декабри соли 2021, ташхиси марги мағзи сар дар муассисаҳои дорои шароити зарурӣ аз ҷониби шурои табибони мутахассис гузошта мешавад.<ref name="moh">Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. [https://moh.tj/wp-content/uploads/2024/12/Dar-borai-Meyor-va-tartibi-muajyankunii-la-zai-favti-inson-va-ati-chora-oi-e-yogar-.pdf «Меъёр ва тартиби муайянкунии лаҳзаи фавти инсон ва қатъи чораҳои эҳёгарӣ»]. Фармоиши № 1214, 29 декабри соли 2021. Дар Вазорати адлия 10 январи соли 2022 таҳти № 1115 ба қайд гирифта шудааст.</ref> === Марги биологӣ === '''Марги биологӣ''' ҳолатест, ки дар он фаъолияти ҳаётан муҳими организм ба таври бебозгашт қатъ гардида, нишонаҳои муайяни тағйироти пас аз марг пайдо мешаванд. Дар ин марҳила барқарор намудани фаъолияти организм ҳамчун як мавҷуди зинда бо усулҳои мавҷудаи тиббӣ дигар имконнопазир аст. Марги биологӣ метавонад бо нишонаҳое, аз ҷумла пайдоиши доғҳои ҷасад, шахшавии мушакҳо ва дигар тағйироти пас аз марг муайян карда шавад. Истилоҳҳои марги биологӣ ва марги мағзи сар дар санадҳои тиббӣ барои муайян намудани ҳолатҳои марги бебозгашт истифода мешаванд.<ref name="moh"/> == Нишонаҳо ва тағйироти пас аз марг == Баъди марги инсон дар бадан як қатор тағйироти физикӣ, кимиёвӣ ва биологӣ оғоз меёбанд. Омӯзиши ин тағйирот яке аз вазифаҳои [[тибби судӣ]] мебошад.<ref name="postmortem">Shedge, R., Zubair, M. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539741/ «Postmortem Changes»]. ''StatPearls''. National Center for Biotechnology Information.</ref> === Сардшавии ҷасад === Пас аз марг организм қобилияти танзими муқаррарии ҳарорати худро аз даст медиҳад. Дар натиҷа ҳарорати бадан тадриҷан ба ҳарорати муҳити атроф наздик мешавад. Суръати сардшавӣ аз ҳарорати ҳаво, либос, андозаи бадан, ҳаракати ҳаво ва шароити дигар вобаста аст. Бинобар ин, аз рӯи ҳарорати ҷасад вақти маргро танҳо тахминан муайян кардан мумкин аст. Ин падидаро дар тиб ''algor mortis'' меноманд. === Доғҳои ҷасад === Баъди қатъи гардиши хун, хун таҳти таъсири қувваи ҷозиба дар қисматҳои поёнтари бадан ҷамъ мешавад. Дар натиҷа дар пӯст доғҳои сурхтоби бунафш ё кабудтоб пайдо мешаванд. Ин падидаро дар тиб ''livor mortis'' меноманд. Ҷойгиршавӣ ва хусусияти ин доғҳо метавонанд ба мутахассисони тибби судӣ дар омӯзиши ҳолати ҷасад ва баъзе шароити марг ёрӣ расонанд. === Шахшавии ҷасад === Пас аз марг дар мушакҳо тағйироти кимиёвӣ ба амал меоянд, ки боиси сахт ва камҳаракат шудани онҳо мегарданд. Ин падида '''шахшавии ҷасад''' (''rigor mortis'') ном дорад. Сабаби асосии он кам шудани захираи энергияи ҳуҷайравӣ ва тағйир ёфтани фаъолияти сафедаҳои кашишхӯрандаи мушак мебошад. Шахшавӣ баъди гузаштани муддати муайян тадриҷан аз байн меравад. === Пӯсиш ва таҷзия === Пас аз марг фаъолияти [[фермент]]ҳои дохилиҳуҷайравӣ ва [[микроорганизм]]ҳо боиси таҷзияи тадриҷии бофтаҳо мегардад. Дар марҳилаҳои аввал баъзе ҳуҷайраҳо таҳти таъсири ферментҳои худ вайрон мешаванд. Ин равандро '''худтаҷзия''' ё '''автолиз''' меноманд. Баъдан [[бактерия]]ҳо ва дигар микроорганизмҳо дар таҷзияи моддаҳои органикӣ иштирок мекунанд. Дар натиҷа бофтаҳои нарм тадриҷан вайрон шуда, газҳо ва пайвастҳои гуногуни кимиёвӣ ҳосил мешаванд. Суръати таҷзия аз ҳарорат, намӣ, дастрасии оксиген, фаъолияти микроорганизмҳо ва шароити муҳити атроф вобаста мебошад. Дар баъзе шароит бофтаҳои нарм пурра нобуд шуда, асосан устухонҳо боқӣ мемонанд. Дар муҳитҳои махсус бошад, ҷасад метавонад ба таври табиӣ [[мумиё]] шавад ё қисман нигоҳ дошта шавад. Ин тағйирот барои тахмин кардани вақти марг аҳамият доранд, вале ягон нишонаи алоҳида наметавонад вақти дақиқи маргро дар ҳамаи ҳолатҳо нишон диҳад.<ref name="postmortem"/> == Сабабҳои марг == Марг метавонад дар натиҷаи бемориҳо, осебҳо, ихтилоли фаъолияти узвҳо ё таъсири омилҳои муҳит ба вуҷуд ояд. Дар илми тиб сабабҳои марг одатан ба бемориҳои сироятӣ, бемориҳои ғайрисироятӣ ва осебҳову дигар омилҳои беруна ҷудо карда мешаванд. Бемориҳои ғайрисироятӣ бемориҳои дилу рагҳо, [[саратон]], [[диабети қанд]] ва бемориҳои музмини роҳҳои нафасро дар бар мегиранд. Ба сабабҳои сироятии марг бемориҳое, аз қабили [[сил]], [[вараҷа]], баъзе сироятҳои роҳи нафас ва дигар бемориҳои ангезандаашон микроорганизмҳо дохил мешаванд. Омилҳои беруна садамаҳои нақлиётӣ, афтидан аз баландӣ, заҳролудшавӣ, сӯхтан, ғарқшавӣ, зӯроварӣ ва офатҳои табииро дар бар мегиранд. Марг инчунин метавонад дар натиҷаи камғизоӣ, камобии шадид ё дигар ҳолатҳое ба амал ояд, ки организмро аз захираҳои зарурии ҳаёт маҳрум мекунанд. === Сабабҳои асосии марг дар ҷаҳон === Тибқи арзёбии [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]], соли 2023 дар ҷаҳон тақрибан '''61 миллион нафар''' фавтиданд. Дар ҳамон сол [[бемории ишемиявии дил]] сабаби асосии марг дар ҷаҳон буд. Аз ин беморӣ тақрибан 9,5 миллион нафар, ё наздики 16 дарсади ҳамаи фавтидагон, ҷон бохтанд. [[Инсулт]] бо тақрибан 6,8 миллион фавт дар ҷойи дуюм ва [[бемории музмини обструктивии шуш]] бо тақрибан 3,6 миллион фавт дар ҷойи сеюм қарор доштанд. Дар байни сабабҳои дигари асосӣ сироятҳои роҳҳои поёнии нафас, [[бемории Алтсгеймер]] ва дигар намудҳои [[деменсия]], диабети қанд ва баъзе намудҳои саратон ҷой доштанд. Сабабҳои маъмули марг дар кишварҳо яксон нестанд. Ба онҳо синну соли аҳолӣ, сатҳи зиндагӣ, дастрасӣ ба хизматрасонии тиббӣ, вазъи беҳдоштӣ ва омилҳои муҳити зист таъсир мерасонанд.<ref name="who">Созмони ҷаҳонии тандурустӣ. [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death «The top 10 causes of death»]. 2 октябри соли 2026. Маълумоти оморӣ барои соли 2023.</ref> === Марги бармаҳал === '''Марги бармаҳал''' маргест, ки дар синни нисбатан ҷавон ё пеш аз расидан ба давомнокии интизоршавандаи умр рух медиҳад. Дар оморшиносии тандурустӣ барои арзёбии марги бармаҳал меъёрҳои гуногуни синнусолӣ истифода мешаванд. Масалан, дар таҳқиқоти баъзе бемориҳои ғайрисироятӣ фавт пеш аз 70-солагӣ бармаҳал ҳисобида мешавад. Бисёре аз сабабҳои марги бармаҳал бо пешгирии бемориҳо, [[эмгузаронӣ]], беҳтар кардани ғизо, фаъолияти ҷисмонӣ, дастрасӣ ба табобат ва коҳиш додани омилҳои хатар метавонанд кам карда шаванд. == Марг ва пиршавӣ == '''[[Пиршавӣ|Пиршавии биологӣ]]''' маҷмуи тағйироти тадриҷиест, ки бо гузашти вақт дар ҳуҷайраҳо, бофтаҳо ва узвҳои организм ҷамъ мешаванд. Ҳангоми пиршавӣ қобилияти организм барои барқарор кардани осебҳо, нигоҳ доштани фаъолияти муқаррарии узвҳо ва муқовимат ба баъзе бемориҳо тадриҷан коҳиш меёбад. Дар ин раванд омилҳои гуногун, аз ҷумла осеби [[ДНК]], тағйирёбии фаъолияти ҳуҷайраҳо, халалдор шудани мубодилаи моддаҳо ва тағйироти низоми масуният иштирок мекунанд. Пиршавӣ эҳтимоли пайдоиши бемориҳои дилу рагҳо, саратон, бемориҳои асаб ва дигар бемориҳои музминро зиёд мекунад. Бо вуҷуди ин, пиршавӣ ва марг як мафҳум нестанд. Пиршавӣ раванди тағйирёбии организм аст, дар ҳоле ки марг қатъи фаъолияти ҳаётии он мебошад. Дар тиб сабаби бевоситаи марг одатан беморӣ, осеб ё дигар ҳолати мушаххас нишон дода мешавад, на танҳо синну соли баланди шахс. === Давомнокии умр === Давомнокии умри организмҳо аз намуд, хусусиятҳои ирсӣ, шароити муҳит ва омилҳои дигар вобаста аст. Дар байни ҷонварон баъзе намудҳо ҳамагӣ чанд рӯз ё ҳафта умр мебинанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд даҳҳо ва ҳатто садҳо сол зиндагӣ кунанд. '''[[Давомнокии миёнаи умр]]''' нишондиҳандаи оморист, ки барои арзёбии вазъи фавт дар популятсия истифода мешавад. Онро набояд бо синни ҳадди аксаре, ки як фард метавонад ба он расад, омехта кард. Пешрафти тиб, беҳтар шудани беҳдошт, коҳиши фавти кӯдакон ва пешгирии бемориҳо дар бисёр ҷомеаҳо ба афзоиши давомнокии миёнаи умри инсон мусоидат кардаанд. === Намирандагии биологӣ === Қариб ҳамаи организмҳои бисёрҳуҷайравӣ дар шароити табиӣ бо пиршавӣ ё хатари марг рӯ ба рӯ мешаванд. Бо вуҷуди ин, баъзе организмҳо хусусиятҳое доранд, ки онҳоро аз ин ҷиҳат ғайриодӣ мегардонанд. Масалан, медузаи ''[[Turritopsis dohrnii]]'' дар шароити муайян метавонад аз марҳилаи болиғи инкишоф ба марҳилаи ҷавонтар баргардад. Ин қобилиятро баъзан '''намирандагии биологӣ''' меноманд, зеро чунин организм метавонад баъзе марҳилаҳои пиршавии маъмулиро паси сар кунад. Аммо ин маънои онро надорад, ки медуза ҳеҷ гоҳ намемирад. Он ҳам метавонад аз беморӣ, осеб, гуруснагӣ ё таъсири даррандаҳо нобуд шавад.<ref name="turritopsis">Pascual-Torner, M. ва дигарон. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9459311/ «Comparative genomics of mortal and immortal cnidarians unveils novel keys behind rejuvenation»]. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 2022, ҷ. 119, № 36. DOI: 10.1073/pnas.2118763119.</ref> == Марг дар табиат ва эволютсия == Марг дар раванди [[эволютсия]]и организмҳо ва фаъолияти [[экосистема]]ҳо нақши муҳим дорад. === Интихоби табиӣ === Дар раванди '''[[интихоби табиӣ]]''' организмҳое, ки хусусиятҳои ирсии онҳо барои зинда мондан ва афзоиш дар муҳити муайян мувофиқтаранд, одатан имкони бештар барои гузоштани насл доранд. Марг яке аз омилҳое мебошад, ки ба муваффақияти афзоиши организмҳо таъсир мерасонад. Масалан, ҷонвароне, ки аз даррандаҳо беҳтар мегурезанд ё ба баъзе бемориҳо муқовимати бештар доранд, метавонанд нисбат ба дигарон имкони бештари зинда мондан ва насл гузоштан дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, интихоби табиӣ танҳо ба зинда мондан вобаста нест. Шумораи наслҳои қобили афзоиш низ барои интиқоли хусусиятҳои ирсӣ аҳамият дорад. === Марг ва гардиши моддаҳо === Баъди марги организм ҷисми он метавонад манбаи ғизо барои дигар мавҷудоти зинда гардад. Ҷонварони лошахӯр аз боқимондаҳои ҷисми организмҳои мурда ғизо мегиранд. Бактерияҳо, занбӯруғҳо ва дигар таҷзиякунандагон бошанд, моддаҳои органикиро ба пайвастҳои сода табдил медиҳанд. Дар натиҷа унсурҳои кимиёвие, ки пештар дар таркиби организми зинда буданд, ба хок, об ва муҳити атроф бармегарданд ва метавонанд аз ҷониби организмҳои дигар истифода шаванд. Ҳамин тавр, марги организмҳо як ҷузъи муҳими гардиши моддаҳо дар табиат мебошад. === Нестшавии намудҳо === Агар ҳамаи фардҳои як [[намуд (биология)|намуд]] бимиранд ва дигар ягон фарди зиндаи он боқӣ намонад, он намуд '''нобудшуда''' ё '''мунқариз''' ҳисобида мешавад. Нестшавии намудҳо метавонад дар натиҷаи тағйирёбии иқлим, аз байн рафтани муҳити зист, рақобат, бемориҳо, шикори аз ҳад зиёд ва дигар омилҳо ба амал ояд. Дар таърихи Замин давраҳое рух додаанд, ки дар онҳо шумораи зиёди намудҳо дар муддати нисбатан кӯтоҳи геологӣ нобуд шудаанд. Чунин рӯйдодҳоро '''нестшавии оммавии намудҳо''' меноманд. == Марги ҳуҷайра == Марги як ҳуҷайра бо марги тамоми организм баробар нест. Дар организмҳои бисёрҳуҷайравӣ баъзе ҳуҷайраҳо мунтазам нобуд шуда, бо ҳуҷайраҳои нав иваз мегарданд. Ин раванд барои инкишоф, навсозии бофтаҳо ва нигоҳ доштани фаъолияти муқаррарии организм зарур аст. '''[[Апоптоз]]''' як навъи марги барномарезишудаи ҳуҷайра мебошад. Дар ин раванд ҳуҷайра бо ёрии механизмҳои дохилии худ ба таври танзимшаванда аз байн меравад. Апоптоз, масалан, ҳангоми инкишофи ҷанин ва хориҷ кардани ҳуҷайраҳои осебдида нақш дорад. Навъи дигари марги ҳуҷайра '''[[некроз]]''' мебошад, ки одатан дар натиҷаи осеби шадид, норасоии оксиген ё дигар омилҳои зараровар ба вуҷуд меояд. Некроз аксар вақт бо вайрон шудани пардаи ҳуҷайра ва пайдоиши илтиҳоб алоқаманд аст. Ҳамин тавр, марги ҳуҷайра метавонад қисми муқаррарии фаъолияти организми зинда бошад ва ҳатман ба марги он оварда намерасонад. == Марг пеш аз таваллуд == Марги организм метавонад пеш аз таваллуд низ ба амал ояд. Дар тиб барои тавсифи қатъи инкишоф ё марги ҷанин дар давраи ҳомиладорӣ мафҳумҳои гуногун истифода мешаванд. '''Исқоти ҳамли худбаҳудӣ''' ё '''бачапартоӣ''' қатъ шудани худбаҳудии ҳомиладорӣ пеш аз марҳилаи муайяни инкишоф мебошад. Он метавонад бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла ихтилолҳои хромосомӣ, баъзе бемориҳо ё мушкилоти ҳомиладорӣ ба вуҷуд ояд. '''Мурдазоӣ''' таваллуд шудани кӯдаки бе аломатҳои ҳаёт баъди расидан ба ҳадди муайяни давраи ҳомиладорӣ мебошад. Ҳадди синни ҳомиладорӣ, ки барои таърифи мурдазоӣ истифода мешавад, дар низомҳои гуногуни оморӣ ва тиббӣ метавонад фарқ кунад. Қатъи қасдонаи ҳомиладорӣ ё исқоти ҳамли тиббӣ аз бачапартоии худбаҳудӣ фарқ мекунад. Тарзи гурӯҳбандӣ ва сабти ин ҳолатҳо ба меъёрҳои тиббӣ ва ҳуқуқии ҳар кишвар вобаста аст. == Марг дар тиб ва ҳуқуқ == === Муайян кардани сабаби марг === Баъди фавти инсон муайян кардани сабаби марг метавонад барои табобати бемориҳои оилавӣ, таҳқиқоти илмӣ, омори тандурустӣ ва масъалаҳои ҳуқуқӣ зарур бошад. Дар баъзе ҳолатҳо барои муайян кардани сабаби марг '''ташреҳи ҷасад''' ё '''аутопсия''' анҷом дода мешавад. [[Аутопсия]] муоинаи тиббии ҷасад мебошад, ки дар ҷараёни он узвҳо ва бофтаҳо барои ошкор кардани бемориҳо, осебҳо ва дигар тағйирот таҳқиқ карда мешаванд. Ин ташхис метавонад барои муайян намудани сабаб ва шароити марг, бахусус дар ҳолатҳои марги ногаҳонӣ ё шубҳанок, аҳамият дошта бошад.<ref>[https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/autopsy «Autopsy»]. Johns Hopkins Medicine.</ref> === Сабти ҳуқуқии марг === Марги инсон оқибатҳои муҳими ҳуқуқӣ дорад. Баъди тасдиқи фавт дар асоси ҳуҷҷатҳои тиббӣ ва талаботи қонунгузорӣ сабти расмии марг анҷом дода мешавад. Ин сабт барои муайян кардани мақоми ҳуқуқии шахси фавтида, масъалаҳои [[мерос]], муносибатҳои оилавӣ ва дигар ҳуқуқу уҳдадориҳо зарур аст. Дар баъзе ҳолатҳо, агар шахс муддати тӯлонӣ бедарак бошад, қонунгузорӣ метавонад имкони бо қарори суд фавтида эълон кардани ӯро пешбинӣ намояд. Ин тартиб аз муайян кардани марги биологӣ ё мағзи сар фарқ мекунад. === Пайвандсозии узвҳо === Муайян кардани дақиқи марг дар масъалаи '''[[пайвандсозии узвҳо]]''' низ аҳамияти калон дорад. Баъзе узвҳо барои пайвандсозӣ бояд то ҳадди имкон фаъолияти биологии худро нигоҳ дошта бошанд. Аз ҳамин сабаб дар тиб меъёрҳои махсуси муайян кардани марг ва қоидаҳои ҳифзи ҳуқуқи донорҳо истифода мешаванд. Ташхиси марги мағзи сар набояд ба манфиати гирифтани узвҳо вобаста бошад. Дар Тоҷикистон низ санади меъёрии муайян кардани марг пешбинӣ мекунад, ки мутахассисони бевосита машғул ба гирифтани узвҳо ва бофтаҳо ба ҳайати шурои ташхискунандаи марги мағзи сар дохил нашаванд.<ref name="moh"/> == Таҷрибаҳои наздик ба марг == Баъзе шахсоне, ки аз ҳолатҳои барои ҳаёт хатарнок, аз ҷумла бозистии дил, наҷот ёфтаанд, аз таҷрибаҳои ғайриодӣ хабар медиҳанд. Ин гуна ҳолатҳоро '''таҷрибаҳои наздик ба марг''' (англ. ''near-death experiences'') меноманд. Баъзе одамон эҳсоси ҷудо шудан аз бадан, дидани рӯшноии дурахшон, эҳсоси оромии ғайриодӣ ё ба ёд овардани лаҳзаҳои гузаштаи зиндагиро тасвир мекунанд. Муҳаққиқон барои шарҳи ин таҷрибаҳо омилҳои гуногуни асабшиносӣ ва равониро меомӯзанд. Тағйироти фаъолияти мағзи сар, норасоии оксиген, тағйирёбии фаъолияти моддаҳои нейрокимиёвӣ ва ҳолатҳои ғайриодии ҳуш метавонанд дар пайдоиши онҳо нақш дошта бошанд. Бо вуҷуди ин, сабаб ва механизмҳои ҳамаи чунин таҷрибаҳо ҳанӯз пурра равшан нестанд. Муҳим аст, ки таҷрибаи наздик ба марг бо марги мағзи сар омехта карда нашавад. Одамоне, ки чунин таҷрибаҳоро нақл мекунанд, зинда мондаанд ва марги бебозгашти мағзи сари онҳо тасдиқ нашудааст.<ref name="nde">Martial, C. ва дигарон. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40159547/ «A neuroscientific model of near-death experiences»]. ''Nature Reviews Neurology'', 2025, ҷ. 21, саҳ. 297–311. DOI: 10.1038/s41582-025-01072-z.</ref> == Ҷанбаҳои равонии марг == Огоҳии инсон аз ногузирии марг метавонад ба андеша, рафтор ва муносибати ӯ ба зиндагӣ таъсири амиқ расонад. Тарси марг дар [[равоншиносӣ]] бо номи '''тарси марг''' ё '''изтироби марг''' омӯхта мешавад. Ин эҳсос метавонад бо тарси дард, аз даст додани наздикон, номуайянии оянда ё андеша дар бораи поёни ҳастии шахсӣ алоқаманд бошад. Муносибати одамон ба марг яксон нест. Ба он синну сол, таҷрибаи зиндагӣ, вазъи саломатӣ, ҷаҳонбинӣ, фарҳанг ва эътиқоди динӣ таъсир мерасонанд. === Сӯг ва андӯҳи талафот === '''Сӯг''' ё '''азодорӣ''' ҳолати равонӣ ва иҷтимоиест, ки баъди марги шахси наздик ба вуҷуд меояд. Шахси азодор метавонад ғамгинӣ, пазмонӣ, хашм, ҳисси танҳоӣ, изтироб ё дигар эҳсосотро аз сар гузаронад. Баъзан сӯг ба хоб, иштиҳо, диққат ва фаъолияти ҳаррӯза таъсир мерасонад. Сӯг дар ҳамаи одамон яксон ҷараён намегирад. Давомнокӣ ва тарзи ифодаи он вобаста ба муносибати шахс бо фавтида, шароити марг, дастгирии иҷтимоӣ ва хусусиятҳои фардӣ фарқ мекунад. Сӯг худ ба худ бемории равонӣ нест. Аммо дар баъзе ҳолатҳо андӯҳи шадид ва давомдор метавонад ба фаъолияти рӯзмарра халал расонад ва ниёз ба кумаки мутахассис дошта бошад. Омӯзиши масъалаҳои марг, раванди мурдан ва таъсири онҳо ба инсон ва ҷомеаро '''[[танатология]]''' меноманд. == Марг дар фалсафа ва дин == Марг аз қадим яке аз масъалаҳои асосии [[фалсафа]], [[дин]] ва андешаи инсонӣ ба шумор меравад. Файласуфон масъалаҳои моҳияти марг, маънои зиндагӣ, ҳувияти шахсӣ ва имкони идомаи ҳастии инсон пас аз маргро баррасӣ кардаанд. Дар баъзе равияҳои фалсафӣ марг поёни бебозгашти шуур ва ҳастии шахсӣ дониста мешавад. Дар ҷаҳонбиниҳои дигар ҳастии инсон танҳо ба фаъолияти ҷисмонӣ маҳдуд ҳисобида намешавад. Дар бисёр динҳо ақидаи зиндагӣ пас аз марг вуҷуд дорад. Аз ҷумла, дар [[ислом]] ва [[масеҳият]] бовар ба эҳёи мурдагон ва зиндагии охират мавқеи муҳим дорад. Дар як қатор равияҳои [[ҳиндуия]] ва [[буддоия]] бошад, марг дар иртибот бо мафҳуми бозтавлид ва давраҳои ҳастӣ баррасӣ мешавад. Дар ислом марг гузариш аз зиндагии дунявӣ ба марҳилаи дигаре аз ҳастӣ дониста мешавад. Тибқи эътиқоди исломӣ, инсон пас аз марг дар баробари аъмоли худ масъул буда, дар рӯзи қиёмат эҳё мегардад. Ин андешаҳо ба расму оинҳои ҷаноза, дафн, дуохонӣ ва ёдбуди фавтидагон дар ҷомеаҳои мусулмон таъсири калон расонидаанд. Боварҳои динӣ ва фалсафӣ дар бораи зиндагии пас аз марг аз хулосаҳои илмии марбут ба фаъолияти биологии организм фарқ мекунанд. == Марг дар фарҳанги тоҷикон == Марг ва ёдбуди гузаштагон дар [[фарҳанги тоҷикон]] ҷойгоҳи муҳим доранд. Дар тӯли таърих дар байни тоҷикон расму оинҳои гуногуни маросими дафн, изҳори ҳамдардӣ ва ёдбуди фавтидагон ташаккул ёфтаанд. Ин анъанаҳо дар натиҷаи таъсири эътиқодҳои бостонӣ, урфу одатҳои маҳаллӣ ва таълимоти исломӣ шакл гирифтаанд. Тибқи пажӯҳишҳои мардумшиносӣ, маросимҳои марг дар байни тоҷикони минтақаҳои гуногун, аз ҷумла [[Суғд]], [[Хатлон]], водии [[Рашт]], [[Ҳисор]] ва [[Бадахшон]], ҳам хусусиятҳои умумӣ ва ҳам тафовутҳои маҳаллӣ доранд.<ref name="ashurov">Ashurov, Barakatullo. [https://doi.org/10.21301/eap.v14i2.7 «Until We All Rise: Aspects of Traditional Muslim Burial Practices and Ceremonies in Tajikistan»]. ''Issues in Ethnology and Anthropology'', 2019, ҷ. 14, № 2, саҳ. 557–589.</ref> === Маросими дафн ва азодорӣ === Дар байни аксари тоҷикони мусулмон пас аз фавти шахс ҷасади ӯ тибқи ойини исломӣ шуста, кафан карда ва ба хок супурда мешавад. Пеш аз дафн одатан [[намози ҷаноза]] хонда мешавад. Хешовандон, ҳамсоягон ва дигар наздикон барои видоъ бо фавтида ва изҳори ҳамдардӣ ба хонаводаи ӯ ҷамъ меоянд. Изҳори таслият ва ҳамдардӣ бо аҳли хонавода яке аз қисматҳои муҳими маросими азодорӣ мебошад. Дар забони тоҷикӣ барои ин амал калимаҳои '''таъзия''', '''таслият''' ва '''дилбардорӣ''' истифода мешаванд. Дар баъзе минтақаҳо хонаводаҳои азодор муддати муайян аз иштирок дар ҷашну маъракаҳои шодӣ худдорӣ мекарданд. Тарзи либоспӯшӣ, давомнокии азодорӣ ва дигар расму оинҳо вобаста ба анъанаҳои маҳаллӣ фарқ доштанд.<ref name="ashurov"/> === Маросимҳои ёдбуд === Дар байни тоҷикон таърихан маросимҳои гуногуни ёдбуди фавтидагон вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, маросимҳои '''се''', '''ҳафт''', '''чил''' ва '''сол''' дар минтақаҳои гуногун маъруф буданд. Дар баъзе маҳалҳо маъракаҳои дигари ёдбуд, аз қабили душанбегӣ, ҷумъагӣ, бист ва шашмоҳагӣ низ баргузор мешуданд. Ин маросимҳо одатан бо ёдоварии фавтида, дуохонӣ, ҷамъ омадани хешовандон ва дар гузашта баъзан бо додани таом алоқаманд буданд. Дар пажӯҳишҳои мардумшиносӣ чунин расму оинҳо ҳамчун ҷузъи муносибатҳои иҷтимоӣ ва анъанаҳои азодории тоҷикон тавсиф шудаанд.<ref name="ashurov"/><ref name="ichmourning">[https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_6/pdf_down/3.%20TRADITIONAL%20CELEBRATIONS%20AND%20RITUALS/0.%20Traditional%20celebrations%20and%20rituals.pdf «Mourning and Mortuary Ceremonies»]. ''Intangible Cultural Heritage in Tajikistan'', бахши «Traditional Celebrations and Rituals». ICHCAP.</ref> Бо вуҷуди ин, бояд байни анъанаҳои таърихӣ ва тартиби имрӯзаи ҳуқуқии гузаронидани маросимҳо фарқ гузошт. Мутобиқи моддаи 14-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2024), маросимҳои се, чил ва сол бе забҳи чорво ва додани таом гузаронида мешаванд. Қонун инчунин ташкили баъзе маъракаҳои иловагии азодорӣ, аз ҷумла оши сари тахта, душанбегӣ, ҷумъагӣ, ҳафт, бист ва шашмоҳагиро манъ мекунад. Шумораи иштироккунандагони маросими ҷаноза маҳдуд карда намешавад.<ref name="law">[https://new.mfa.tj/tg/main/view/3960/qonuni-jt-dar-borai-tanzimi-anana-va-jashnu-marosim-dar-jumhurii-tojikiston Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»]. 2024, моддаи 14. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон.</ref> === Марсия ва навҳахонӣ === '''[[Марсия]]''' яке аз жанрҳои қадимии адабиёти тоҷик аст, ки ба ёдбуди шахси фавтида ва баёни андӯҳи аз даст додани ӯ бахшида мешавад. Дар марсия одатан хислатҳои неки шахси фавтида, корҳои шоистаи ӯ, андӯҳи наздикон ва гузарон будани зиндагӣ тасвир мешаванд. Марсия ҳам дар адабиёти хаттӣ ва ҳам дар эҷодиёти шифоҳии мардумӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Дар фарҳанги мардумии тоҷик марсияхонӣ, навҳа ва дигар шаклҳои сурудҳои мотамӣ дар минтақаҳои гуногун бо тарзу номҳои маҳаллӣ иҷро мешуданд. Дар баъзе маҳалҳо заноне, ки дар хондани марсия ва навҳа маҳорати махсус доштанд, дар маросимҳои азодорӣ иштирок мекарданд. Тибқи маълумоти феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии Тоҷикистон, марсияхонӣ дар [[Ванҷ]] бо номи «Гаҳвораи ноз» ё «Говорои ноз» ва дар ноҳияи [[Деваштич]] бо номи «самоъ» низ маълум будааст. Дар баъзе минтақаҳо навҳахонӣ бо расми «ҷоркашӣ» алоқаманд буд. Дар [[Бартанг]] ва [[Рӯшон]] марсияҳоро баъзан бо ҳамовозии [[даф]] иҷро мекарданд.<ref name="marsiya">[https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf «Marsiya / Marsiyakhoni»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240902084612/https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf |date=2024-09-02 }}. ''Short Booklet on Intangible Cultural Heritage of Tajiks'', саҳ. 147–148. ICHCAP.</ref> Ин гуна маросимҳо на танҳо василаи баёни ғам, балки қисми мероси шифоҳӣ ва ҳунарии мардум ба шумор мераванд. === Марг дар адабиёти классикии тоҷик === Мавзӯи марг, гузарон будани умр ва андешаи зиндагии инсон дар [[адабиёти форсӣ-тоҷикӣ]] мавқеи муҳим дорад. Шоироне чун [[Рӯдакӣ]], [[Фирдавсӣ]], [[Умари Хайём]], [[Саъдӣ]] ва [[Ҳофиз]] дар осори худ ба масъалаҳои марг, сарнавишт, пиршавӣ ва арзиши зиндагӣ муроҷиат кардаанд. Дар «[[Шоҳнома]]»-и Фирдавсӣ марги қаҳрамононе чун [[Сиёвуш]] ва [[Суҳроб]] бо тасвири андӯҳи наздикон, беадолатӣ, сарнавишт ва оқибатҳои фоҷиабори низоъҳо ҳамроҳ аст. Дар бораи Сиёвуш инчунин ривоятҳо ва анъанаҳои куҳани сӯгворӣ вуҷуд доранд. Дар мероси фолклории минтақаи Осиёи Марказӣ номи «Кини Сиёвуш» бо сурудҳо ва расму оинҳои мотамии қадимӣ алоқаманд дониста шудааст.<ref name="marsiya"/> Дар рубоиёти Умари Хайём кӯтоҳии умр ва ногузирии марг яке аз мавзӯъҳои такроршаванда мебошад. Ин мавзӯъҳо бештар барои андеша дар бораи арзиши лаҳзаҳои зиндагӣ ва номуайянии сарнавишти инсон истифода мешаванд. === Оинҳои марг дар Мастчоҳ === Таҳқиқоти мардумшиносӣ нишон медиҳанд, ки дар баъзе минтақаҳои кӯҳистонии Тоҷикистон расму оинҳои қадимии азодорӣ нисбат ба дигар маҳалҳо бештар ҳифз шудаанд. Масалан, дар таҳқиқоти мардумшинос Олга Старостина, ки бар асоси маводи экспедитсияи соли 2018 анҷом ёфтааст, хусусиятҳои маросими дафн дар байни тоҷикони [[Мастчоҳ]] баррасӣ шудаанд. Дар ин пажӯҳиш расму оинҳои омодагӣ ба дафн, видоъ бо фавтида, маросими мотам, рақси мотамӣ ва хусусиятҳои қабристонҳои маҳаллӣ тавсиф гардидаанд. Муҳаққиқ қайд мекунад, ки баъзе анъанаҳои маҳаллӣ, аз ҷумла шаклҳои рақси мотамӣ ва навҳахонӣ, бо вуҷуди тағйироти иҷтимоӣ ва таъсири меъёрҳои динӣ, дар хотираи фарҳангии сокинон ҳифз шудаанд. Ин гуна мавод барои омӯзиши гуногунии анъанаҳои маросимии тоҷикон аҳамияти мардумшиносӣ дорад.<ref name="mastchoh">Starostina, Olga. [https://journal.kunstkamera.ru/en/archive/2022_issue_3_17/starostina_o_funeral_rites_of_the_mastchoh_tajiks_at_the_beginning_of_the_21_st_century_based_on_the_materials_from_the_2018_exp «Funeral Rites of the Mastchoh Tajiks at the Beginning of the 21st Century (Based on the Materials from the 2018 Expedition)»]. ''Kunstkamera'', 2022, № 3 (17).</ref> === Оинҳои марг дар Бадахшон === Дар байни баъзе ҷамоаҳои [[Бадахшон]] маросимҳои марг дорои хусусиятҳои фарҳангӣ ва мазҳабии хос мебошанд. Яке аз онҳо '''чароғравшан''' мебошад, ки дар анъанаҳои баъзе ҷамоаҳои исмоилии Бадахшон бо ёдбуди фавтида ва маъниҳои рамзии рӯшноӣ алоқаманд аст. Дар ин маросим анъанаҳои дуохонӣ ва қасидахонӣ ҷойгоҳи муҳим доранд. Дар баъзе ҷамоаҳои исмоилии Помир маросими чароғравшан баъди фавти инсон баргузор мешавад ва чароғ маънои рамзии маънавӣ дорад.<ref name="badakhshan">''Qasīda-khonī — A Musical Expression of Identities in Badakhshan, Tajikistan: Tradition, Continuity, and Change''. Таҳқиқоти илмӣ оид ба қасидахонӣ ва маросимҳои мазҳабии Бадахшон. [https://edoc.hu-berlin.de/server/api/core/bitstreams/ed708aef-f155-497e-92cc-577a5603bb3e/content Матни таҳқиқот], Humboldt-Universität zu Berlin.</ref> '''Мадҳиясароӣ''' ё '''маддо''' як шакли ҳунари суннатии овозӣ буда, дар он матнҳои динӣ, ахлоқӣ ва ирфонӣ бо оҳангҳои махсус иҷро мешаванд. Дар баъзе минтақаҳои Бадахшон мадҳиясароӣ ва қасидахонӣ дар маросими азодорӣ барои тасаллӣ додани наздикони фавтида ва ёдоварии гузарон будани зиндагӣ истифода мешуданд. Дар пажӯҳишҳои мардумшиносӣ инчунин рақсҳои мотамии баъзе ҷамоаҳои Помир зикр шудаанд. Дар онҳо ҳаракати бадан ва мусиқӣ маъниҳои рамзӣ доранд. Бо вуҷуди ин, шакли иҷро ва густариши чунин расму оинҳо дар ҳамаи минтақаҳои Бадахшон яксон нест.<ref name="ashurov"/><ref name="badakhshan"/> == Ҷустуҷӯи роҳҳои дароз кардани умр == Кӯшиши зиёд кардани давомнокии умри инсон яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти тиббӣ ва биологӣ мебошад. Олимон равандҳои пиршавӣ, тағйироти генетикӣ, фаъолияти ҳуҷайраҳо ва роҳҳои пешгирии бемориҳои вобаста ба синну солро меомӯзанд. Муҳаққиқон инчунин усулҳои барқарорсозии бофтаҳо, [[тибби бозтавлидӣ]] ва таъсири баъзе доруҳо ба равандҳои пиршавиро таҳқиқ мекунанд. Бо вуҷуди пешрафти илм, то ҳол ягон усули аз ҷиҳати илмӣ собитшуда вуҷуд надорад, ки инсонро аз марг пурра эмин нигоҳ дорад. === Крионика === '''[[Крионика]]''' нигоҳ доштани ҷасади инсон ё баъзе бофтаҳои он дар ҳарорати бисёр паст бо умеди он аст, ки технологияҳои оянда шояд имкони барқарорсозии онҳоро фароҳам оваранд. Ин усул аз нигоҳдории муқаррарии ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо дар [[криобиология]] фарқ мекунад. То имрӯз ягон шахси фавтидае, ки бо усули крионика нигоҳдорӣ шудааст, дубора ба ҳаёт баргардонида нашудааст. Имкони эҳёи чунин шахсон бо технологияҳои оянда низ аз ҷиҳати илмӣ исбот нашудааст. Бинобар ин, крионикаро набояд усули тасдиқшудаи табобат ё роҳи ба даст овардани намирандагӣ шуморид. == Аҳамияти омӯзиши марг == Омӯзиши марг барои соҳаҳои гуногуни илм аҳамият дорад. Дар тиб он барои муайян кардани сабабҳои фавт, беҳтар кардани усулҳои эҳёгарӣ, пешгирии бемориҳо ва рушди нигоҳубини таскинӣ зарур мебошад. Дар биология омӯзиши марг барои фаҳмидани пиршавӣ, тағйироти ҳуҷайравӣ, эволютсия ва муносибатҳои байни организмҳо кумак мекунад. Дар тибби судӣ таҳқиқи тағйироти пас аз марг барои муайян кардани сабаб ва шароити фавт истифода мешавад. Дар ҷомеашиносӣ, мардумшиносӣ ва равоншиносӣ бошад, марг аз нигоҳи таъсири он ба муносибатҳои инсонӣ, оила, фарҳанг ва ҷаҳонбинӣ омӯхта мешавад. Ҳамин тавр, марг ҳам поёни фаъолияти биологии организм ва ҳам яке аз падидаҳои муҳимест, ки ба муносибати инсон ба зиндагӣ, табиат ва ҷомеа таъсири амиқ мерасонад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ҳаёт (биология)]] * [[Марги мағзи сар]] * [[Пиршавӣ]] * [[Апоптоз]] * [[Некроз]] * [[Тибби судӣ]] * [[Ҷаноза]] * [[Азодорӣ]] * [[Марсия]] * [[Танатология]] * [[Давомнокии умр]] * [[Нестшавии намудҳо]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * Ashurov, Barakatullo. ''Until We All Rise: Aspects of Traditional Muslim Burial Practices and Ceremonies in Tajikistan''. Issues in Ethnology and Anthropology, 2019, 14(2), 557–589. * Greer, David M., et al. ''Pediatric and Adult Brain Death/Death by Neurologic Criteria Consensus Guideline''. Neurology, 2023, 101(24), 1112–1132. * Pascual-Torner, María, et al. ''Comparative genomics of mortal and immortal cnidarians unveils novel keys behind rejuvenation''. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2022. * Starostina, Olga. ''Funeral Rites of the Mastchoh Tajiks at the Beginning of the 21st Century''. Kunstkamera, 2022. * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Душанбе, 2008. * ''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Москва, 1969. * ''Intangible Cultural Heritage in Tajikistan''. ICHCAP. * ''Short Booklet on Intangible Cultural Heritage of Tajiks''. ICHCAP. [[Гурӯҳ:Марг]] [[Гурӯҳ:Биология]] qzptxawpcud4i2bn8nbo99nda312cak 0 334697 1491921 2026-11-02T22:15:03Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Акс:Rotten apple under the tree.jpg|thumb|Себи пӯсида. Таҷзияи мева дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо ва равандҳои дохилии бофтаҳои он ба амал меояд.]] [[Акс:Berge naturreservat omkullfallet liten tall.jpg|thumb|Танаи дарахти афтодае, ки тадриҷан таҷзия мешавад.]] '''Таҷзия''' ё '''таҷзияи моддаҳои... 1491921 wikitext text/x-wiki [[Акс:Rotten apple under the tree.jpg|thumb|Себи пӯсида. Таҷзияи мева дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо ва равандҳои дохилии бофтаҳои он ба амал меояд.]] [[Акс:Berge naturreservat omkullfallet liten tall.jpg|thumb|Танаи дарахти афтодае, ки тадриҷан таҷзия мешавад.]] '''Таҷзия''' ё '''таҷзияи моддаҳои органикӣ''' (англ. ''decomposition'') — раванди ба пайвастҳои содаи органикӣ ва ғайриорганикӣ табдил ёфтани моддаҳои органикии мураккаб мебошад. Дар натиҷаи он боқимондаҳои организмҳои мурда, аз ҷумла рустаниҳо ва ҳайвонот, тадриҷан вайрон шуда, моддаҳои таркиби онҳо ба муҳити атроф бармегарданд. Дар раванди таҷзия моддаҳои мураккаб метавонанд ба пайвастҳои сода, аз ҷумла [[об]], [[гази карбон]], намакҳои маъданӣ ва дигар моддаҳо табдил ёбанд. Қисме аз моддаҳои органикӣ бошад, ба таркиби организмҳои таҷзиякунанда ё моддаҳои органикии хок дохил мешаванд.<ref name="ekologiya">Саидов М., Исозода К., Давлатов А. [https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F1KMR7V1K7MNA9E280RRDE.pdf ''Экология'']. Китоби дарсӣ барои синфи 9-уми муассисаҳои таҳсилоти умумӣ. Нашри чорум. Душанбе: Маориф, 2023, саҳ. 89–90, 168–169.</ref> Таҷзия яке аз равандҳои асосии [[экосистема]]ҳо мебошад. Он барои гардиши моддаҳо дар табиат, пайдоиши [[хок]], баргардонидани унсурҳои ғизоӣ ба муҳит ва нигоҳ доштани фаъолияти [[биосфера]] аҳамияти калон дорад. Дар таҷзияи моддаҳои органикӣ бештар [[бактерия]]ҳо, [[занбӯруғ]]ҳо ва ҷонварони гуногуни аз боқимондаҳои органикӣ ғизогиранда иштирок мекунанд. Организмҳое, ки боқимондаҳои органикиро таҷзия менамоянд, дар экология '''[[редусент]]ҳо''' ё '''таҷзиякунандаҳо''' номида мешаванд.<ref name="ekologiya"/> Дар забони тоҷикӣ барои ифодаи баъзе шаклҳои таҷзия калимаҳои «пӯсидан», «пӯсиш» ва «вайроншавӣ» низ истифода мешаванд. Аммо мафҳуми илмии таҷзия васеътар буда, ҳам равандҳои биологӣ ва ҳам тағйироти физикию кимиёвии моддаҳоро дар бар мегирад. == Механизмҳои таҷзия == Таҷзияи моддаҳои органикӣ метавонад дар натиҷаи равандҳои физикӣ, кимиёвӣ ва биологӣ ба амал ояд. === Таҷзияи физикӣ ва кимиёвӣ === Баъзе моддаҳои органикӣ дар натиҷаи таъсири ҳарорат, об, рӯшноӣ ва дигар омилҳои муҳит ба қисмҳои хурдтар ҷудо мешаванд ё сохтори кимиёвии худро тағйир медиҳанд. Масалан, боқимондаҳои хушкшудаи рустанӣ метавонанд зери таъсири бод, борон ва тағйирёбии ҳарорат тадриҷан реза шаванд. Дар натиҷа сатҳи тамоси онҳо бо микроорганизмҳо зиёд мегардад. Дар баъзе ҳолатҳо об боиси вайрон шудани пайвандҳои кимиёвии молекулаҳо мешавад. Ин равандро '''[[гидролиз]]''' меноманд. Таъсири оксиген ва рӯшноӣ низ метавонад сохтори баъзе пайвастҳои органикиро тағйир диҳад. Таҷзияи физикӣ ва кимиёвӣ метавонад бе иштироки бевоситаи организмҳои зинда сурат гирад. Аммо дар муҳити табиӣ ин равандҳо одатан бо фаъолияти организмҳои таҷзиякунанда алоқаманданд. === Таҷзияи биологӣ === '''Таҷзияи биологӣ''' раванди вайрон шудани моддаҳои органикӣ дар натиҷаи фаъолияти организмҳои зинда, махсусан микроорганизмҳо мебошад. Бактерияҳо ва занбӯруғҳо барои ғизогирӣ ва ба даст овардани энергия аз моддаҳои органикӣ истифода мебаранд. Бисёре аз онҳо ферментҳоеро ба муҳити атроф хориҷ мекунанд, ки молекулаҳои калони органикиро ба молекулаҳои хурдтар ҷудо менамоянд. Моддаҳои ҳосилшуда баъдан метавонанд аз ҷониби ҳуҷайраҳои микроорганизмҳо ҷаббида шаванд. Масалан, сафедаҳо дар натиҷаи фаъолияти ферментҳо ба пептидҳо ва [[аминокислота]]ҳо, баъзе чарбҳо ба ҷузъҳои сода ва полисахаридҳо ба қандҳои хурдтар таҷзия мешаванд. Қисме аз ин моддаҳо барои сохтани ҳуҷайраҳои нави микроорганизмҳо истифода мегардад. Қисми дигар дар ҷараёни мубодилаи моддаҳо ба пайвастҳои ғайриорганикӣ табдил меёбад. Ин равандро, ки дар он моддаҳои органикӣ ба моддаҳои маъданӣ ва дигар пайвастҳои ғайриорганикӣ табдил меёбанд, '''маъданишавӣ''' ё '''минерализатсия''' меноманд. == Организмҳои таҷзиякунанда == Организмҳои таҷзиякунанда дар гардиши моддаҳо нақши муҳим доранд. Дар экология онҳо ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо карда мешаванд. === Редусентҳо === '''[[Редусент]]ҳо''' организмҳое мебошанд, ки моддаҳои органикиро таҷзия карда, унсурҳои таркиби онҳоро ба гардиши моддаҳо бармегардонанд. Ба редусентҳои асосӣ бактерияҳо ва занбӯруғҳои сапротроф дохил мешаванд. Онҳо аз боқимондаҳои организмҳои мурда ва дигар моддаҳои органикӣ ғизо гирифта, онҳоро ба пайвастҳои сода табдил медиҳанд. Моддаҳои маъдании ҳосилшуда метавонанд аз ҷониби рустаниҳо аз нав истифода шаванд. Дар китоби дарсии «Экология» барои синфи 9-уми муассисаҳои таҳсилоти умумии Тоҷикистон редусентҳо ҳамчун яке аз гурӯҳҳои асосии организмҳои иштироккунандаи гардиши биологии моддаҳо тавсиф шудаанд.<ref name="ekologiya"/> === Бактерияҳо === [[Бактерия]]ҳо дар таҷзияи моддаҳои органикӣ нақши калон доранд. Онҳо дар хок, об, ҷисми организмҳои зинда ва боқимондаҳои органикӣ паҳн шудаанд. Баъзе бактерияҳо барои таҷзияи моддаҳо аз оксиген истифода мебаранд. Дигар намудҳо бошанд, дар муҳити беоксиген низ фаъолият карда метавонанд. Бактерияҳо дар таҷзияи сафедаҳо, қандҳо, чарбҳо ва дигар пайвастҳои органикӣ иштирок мекунанд. Дар натиҷаи фаъолияти онҳо пайвастҳои гуногун, аз ҷумла гази карбон, аммиак, кислотаҳои органикӣ ва дар баъзе шароит газҳои дигар ба вуҷуд меоянд. === Занбӯруғҳо === [[Занбӯруғ]]ҳо махсусан дар таҷзияи боқимондаҳои рустанӣ, баргҳо ва чӯб аҳамияти калон доранд. Бисёре аз занбӯруғҳо ферментҳое ҳосил мекунанд, ки метавонанд пайвастҳои мураккаби таркиби девораи ҳуҷайраи рустаниҳоро вайрон намоянд. Аз ҷумла, онҳо дар таҷзияи [[селлюлоза]], [[гемиселлюлоза]] ва [[лигнин]] иштирок мекунанд. Лигнин яке аз пайвастҳои нисбатан устувори таркиби чӯб мебошад. Баъзе занбӯруғҳои чӯбпӯсон ферментҳое доранд, ки ба таҷзияи он мусоидат мекунанд. Дар ҷангалҳо занбӯруғҳо ба баргардонидани моддаҳои ғизоӣ аз чӯб ва боқимондаҳои мурдаи рустаниҳо ба хок мусоидат мекунанд.<ref name="filipiak">Filipiak, M., Sobczyk, Ł., Weiner, J. [https://doi.org/10.3390/insects7020013 «Fungal Transformation of Tree Stumps into a Suitable Resource for Xylophagous Beetles via Changes in Elemental Ratios»]. ''Insects'', 2016, 7(2), 13.</ref> === Ҷонварони аз боқимондаҳои органикӣ ғизогиранда === Ба ғайр аз микроорганизмҳо, ҷонварони гуногун низ дар таҷзияи моддаҳои органикӣ иштирок мекунанд. Ҷонвароне, ки аз боқимондаҳои мурдаи организмҳо ва зарраҳои органикӣ ғизо мегиранд, '''детритофагҳо''' номида мешаванд. Ба онҳо баъзе [[кирми лойхӯрак|кирмҳои лойхӯрак]], [[кана]]ҳо, [[ҳазорпо]]ҳо, [[гамбуск]]ҳо ва кирминаҳои ҳашарот дохил мешаванд. Ин ҷонварон боқимондаҳои органикиро мехӯранд, майда мекунанд ва ба воситаи фаъолияти худ омехташавии онҳоро бо хок осон мегардонанд. Майда шудани моддаҳои органикӣ сатҳи онҳоро зиёд карда, барои фаъолияти бактерияҳо ва занбӯруғҳо шароити мусоид фароҳам меорад. Детритофагҳо аз редусентҳои микробӣ фарқ мекунанд: онҳо бештар боқимондаҳоро мехӯранд ва реза менамоянд, дар ҳоле ки микроорганизмҳо қисми зиёди таҷзияи ферментативӣ ва маъданишавиро иҷро мекунанд. == Таҷзияи ҷасади ҳайвонот == [[Акс:005 Decomposing African buffalo skull in the Serengeti National Park (edit) Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|Косахонаи сари говмеши африқоӣ дар боғи миллии Серенгетӣ.]] Пас аз [[марг]]и ҳайвон фаъолияти муқаррарии узвҳо қатъ мегардад ва дар бофтаҳои он тағйироти биокимиёвӣ оғоз мешаванд. Дар ҷараёни таҷзияи ҷасад ду раванд аҳамияти махсус доранд: '''автолиз''' ва '''пӯсиши микробӣ'''.<ref name="janaway">Janaway, R. C., Percival, S. L., Wilson, A. S. [https://doi.org/10.1007/978-1-59745-327-1_14 «Decomposition of Human Remains»]. Дар китоби ''Microbiology and Aging'', Springer, 2009, саҳ. 313–334.</ref> === Автолиз === '''Автолиз''' ё '''худтаҷзия''' вайрон шудани ҳуҷайраҳо ва бофтаҳо дар натиҷаи фаъолияти ферментҳои худи организм мебошад. Пас аз қатъи гардиши хун ҳуҷайраҳо дигар оксиген ва моддаҳои ғизоии кофӣ намегиранд. Кам шудани захираи энергия, тағйирёбии муҳити дохилии ҳуҷайра ва вайрон шудани пардаҳои ҳуҷайравӣ боиси фаъол шудани равандҳои таҷзияи дохилӣ мегарданд. Ферментҳои ҳуҷайра тадриҷан сафедаҳо, чарбҳо ва дигар пайвастҳои таркиби бофтаҳоро вайрон мекунанд. Автолиз метавонад пеш аз пайдо шудани нишонаҳои намоёни пӯсиш оғоз гардад. === Пӯсиши микробӣ === '''Пӯсиши микробӣ''' ё '''путрефаксия''' раванди таҷзияи бофтаҳои органикӣ дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо мебошад. Пас аз марг баъзе бактерияҳои дар узвҳои ҳозима ва дигар қисматҳои бадан мавҷудбуда метавонанд афзоиш ёбанд ва ба бофтаҳои дигар паҳн шаванд. Дар натиҷаи фаъолияти онҳо сафедаҳо ва дигар моддаҳои органикӣ таҷзия шуда, пайвастҳои гуногун ҳосил мешаванд. Баъзе аз ин пайвастҳо, аз ҷумла '''путресин''' ва '''кадаверин''', бо бӯи нохуши пӯсиши бофтаҳо алоқаманданд. Аммо бӯи хоси ҷасади пӯсида аз омехтаи моддаҳои зиёди бухоршаванда, аз ҷумла пайвастҳои сулфурдор, ба вуҷуд меояд. Равандҳои микробӣ ба тағйир ёфтани ранг, сохт ва таркиби бофтаҳо оварда мерасонанд.<ref name="janaway"/> == Марҳилаҳои таҷзияи ҷасад == Дар тибби судӣ ва экология таҷзияи ҷасади ҳайвоноти муҳрадорро аксаран ба панҷ марҳилаи умумӣ ҷудо мекунанд. Ин тақсимбандӣ бештар барои ҷасадҳои дар рӯи замин ҷойгиршуда истифода мешавад. Суръат ва тартиби пайдоиши нишонаҳо дар шароити гуногун метавонанд фарқ кунанд.<ref name="payne">Payne, J. A. [https://doi.org/10.2307/1934999 «A Summer Carrion Study of the Baby Pig Sus scrofa Linnaeus»]. ''Ecology'', 1965, 46(5), 592–602.</ref> === Марҳилаи аввал — ҷасади тоза === Ин марҳила аз лаҳзаи марг оғоз мешавад. Дар ин вақт тағйироти берунии ҷасад метавонанд ҳанӯз чандон намоён набошанд, аммо дар дохили ҳуҷайраҳо раванди автолиз оғоз мегардад. Дар ҳайвоноти гармхун ҳарорати ҷасад тадриҷан ба ҳарорати муҳити атроф наздик мешавад. Дар натиҷаи қатъи гардиши хун дар қисматҳои поёнии бадан доғҳои ҷасад пайдо мешаванд. Баъди гузаштани муддати муайян мушакҳо метавонанд сахт шаванд. Ин падидаро '''шахшавии ҷасад''' (''rigor mortis'') меноманд. Дар ин марҳила ҳашароти лошахӯр, бахусус баъзе пашшаҳо, метавонанд ҷасадро пайдо карда, дар ҷойҳои мувофиқ тухм гузоранд. === Марҳилаи дуюм — варамкунӣ === Дар марҳилаи варамкунӣ фаъолияти бактерияҳои таҷзиякунанда боиси пайдоиш ва ҷамъ шудани газҳо дар дохили ҷасад мегардад. Дар байни газҳои ҳосилшуда гази карбон, сулфиди ҳидроген, метан ва дигар пайвастҳо мавҷуд буда метавонанд. Ҷамъ шудани газҳо боиси варам кардани шикам ва дигар қисматҳои бадан мегардад. Ҳамзамон ранги пӯст тағйир ёфта, баъзан рагҳои рӯизаминӣ намуди нақшмонанд пайдо мекунанд. Дар натиҷаи афзоиши фишори газҳо моеъҳои дар ҷараёни таҷзия ҳосилшуда метавонанд аз сӯрохиҳои табиии бадан хориҷ шаванд. === Марҳилаи сеюм — пӯсиши фаъол === Дар марҳилаи пӯсиши фаъол бофтаҳои нарми ҷасад босуръат таҷзия мешаванд. Агар ҳашарот ба ҷасад дастрасӣ дошта бошанд, кирминаҳои баъзе пашшаҳо аз бофтаҳои он ғизо мегиранд. Фаъолияти кирминаҳо, бактерияҳо ва дигар организмҳо боиси аз даст рафтани қисми зиёди массаи ҷасад мегардад. Дар ин марҳила бофтаҳо тадриҷан моеъ ва вайрон шуда, моддаҳои органикии онҳо ба муҳити атроф мегузаранд. Моеъҳои ҳосилшуда метавонанд ба хок ворид шуда, таркиби кимиёвӣ ва фаъолияти микроорганизмҳои онро тағйир диҳанд. === Марҳилаи чорум — пӯсиши пешрафта === Дар ин марҳила қисми зиёди бофтаҳои зудтаҷзияшаванда аллакай нобуд шудааст. Аз ҳамин сабаб суръати умумии таҷзия одатан кам мешавад. Фаъолияти ҳашарот ва микроорганизмҳо вобаста ба маводи боқимонда идома меёбад. Агар ҷасад дар рӯи хок ҷойгир бошад, моддаҳои аз он хориҷшуда метавонанд миқдори нитроген, фосфор ва дигар унсурҳои ғизоии атрофро тағйир диҳанд. Дар баъзе ҳолатҳо растаниҳои наздик ба ҷасад аввал аз таъсири консентратсияи зиёди баъзе моддаҳо осеб мебинанд, вале баъдан афзоиши рустаниҳо дар ин мавзеъ метавонад бештар гардад.<ref name="carter">Carter, D. O., Yellowlees, D., Tibbett, M. [https://doi.org/10.1007/s00114-006-0159-1 «Cadaver Decomposition in Terrestrial Ecosystems»]. ''Naturwissenschaften'', 2007, 94, 12–24.</ref> === Марҳилаи панҷум — боқимондаҳои хушк === Дар марҳилаи охирин қисми зиёди бофтаҳои нарм таҷзия шуда, асосан пӯст ё бофтаҳои хушкшуда, тағояк ва устухонҳо боқӣ мемонанд. Агар тамоми бофтаҳои нарм нобуд шуда, танҳо устухонҳо боқӣ монанд, ин ҳолатро '''скелетшавӣ''' меноманд. Бо вуҷуди ин, устухонҳо низ доимӣ нестанд. Онҳо метавонанд дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо, таъсири об, кислотаҳои хок ва дигар омилҳо тадриҷан вайрон шаванд. Суръати скелетшавӣ аз шароити муҳит вобаста буда, дар ҷасадҳои гуногун яксон нест.<ref name="payne"/> == Омилҳои таъсиррасон ба таҷзияи ҷасад == Суръати таҷзия аз омилҳои зиёди биологӣ ва ғайрибиологӣ вобаста аст. === Ҳарорат === [[Ҳарорат]] яке аз омилҳои муҳими таъсиррасон ба таҷзия мебошад. Дар доираи ҳароратҳои барои фаъолияти микроорганизмҳо мувофиқ баланд шудани ҳарорат одатан суръати таҷзияро зиёд мекунад. Дар муҳити хунук фаъолияти бисёре аз бактерияҳо ва занбӯруғҳо суст мегардад. Ҳангоми яхбандӣ ҳаракати об ва фаъолияти биологии организмҳои таҷзиякунанда метавонад хеле маҳдуд шавад. Бо вуҷуди ин, ҳарорати аз ҳад баланд ва хушкшавии шадид низ метавонанд фаъолияти микроорганизмҳоро коҳиш диҳанд. === Намнокӣ === Об барои фаъолияти ҳуҷайраҳо ва ферментҳои микроорганизмҳо зарур мебошад. Аз ҳамин сабаб дар муҳити хеле хушк таҷзияи биологӣ суст мегардад. Аммо намии аз ҳад зиёд низ метавонад ба таҷзия таъсир расонад. Масалан, дар хоки сероб ҷойҳои холии байни зарраҳои хок бо об пур шуда, дастрасии оксиген кам мешавад. Ин ҳолат фаъолияти организмҳои ҳавозиро маҳдуд карда, барои организмҳои беоксиген фаъолияткунанда шароити мувофиқ фароҳам меорад. === Оксиген === Мавҷудияти [[оксиген]] ба тарзи таҷзияи моддаҳои органикӣ таъсири калон мерасонад. Дар муҳити дорои оксиген фаъолияти микроорганизмҳои ҳавозӣ метавонад боиси таҷзияи босуръати моддаҳои органикӣ гардад. Дар муҳити беоксиген бошад, организмҳои дигар аз роҳҳои гуногуни мубодилаи моддаҳо истифода мебаранд. Аз ин рӯ, таҷзия дар хоки хушк, хоки тар, об ва муҳити беоксиген метавонад бо суръат ва тарзи гуногун сурат гирад. === Дастрасии ҳашарот ва лошахӯрҳо === Ҳашарот ва ҷонварони лошахӯр метавонанд ба суръати таҷзияи ҷасад таъсири назаррас расонанд. Дар ҷасадҳои дар рӯи замин ҷойгиршуда пашшаҳо, гамбуcкҳо ва дигар ҷонварон метавонанд аз бофтаҳои мурда ғизо гиранд. Ин амал боиси хурд шудани массаи ҷасад ва зиёд гардидани сатҳи барои фаъолияти микроорганизмҳо дастрас мегардад. Ҷасадҳои дар зери хок дафншуда ё дар муҳити пӯшида ҷойгиршуда метавонанд аз сабаби маҳдуд будани дастрасии ҳашарот бо суръати дигар таҷзия шаванд.<ref name="insects">Simmons, T., Cross, P. A., Adlam, R. E., Moffatt, C. [https://doi.org/10.1111/j.1556-4029.2010.01402.x «The Influence of Insects on Decomposition Rate in Buried and Surface Remains»]. ''Journal of Forensic Sciences'', 2010, 55(4), 889–892.</ref> === Таркиб ва андозаи ҷасад === Таркиби бофтаҳо, андозаи бадан, миқдори чарб ва дигар хусусиятҳои ҷасад низ ба таҷзия таъсир мерасонанд. Бофтаҳое, ки аз об ва моддаҳои нисбатан осонтаҷзияшаванда бой мебошанд, одатан нисбат ба баъзе бофтаҳои сахт зудтар вайрон мешаванд. Андозаи ҷасад метавонад ба нигоҳдории гармӣ, дастрасии ҳашарот ва суръати хушкшавӣ таъсир расонад. === Дафн ва хусусиятҳои хок === Чуқурии дафн, навъи хок, ҳарорат, намнокӣ, туршии хок ва фаъолияти организмҳои хокӣ ба раванди таҷзия таъсир мекунанд. Дар баъзе шароит дафн дастрасии ҳашарот ва оксигенро маҳдуд карда, таҷзияи ҷасадро суст менамояд. Аммо шароити воқеии таҷзия аз маҷмуи омилҳо вобаста аст ва танҳо аз рӯи чуқурии дафн муайян карда намешавад. == Таҷзия дар шароити ҳавозӣ ва беоксиген == === Таҷзияи ҳавозӣ === '''Таҷзияи ҳавозӣ''' дар муҳите ба амал меояд, ки барои фаъолияти микроорганизмҳои ҳавозӣ оксиген дастрас аст. Дар ин раванд микроорганизмҳо моддаҳои органикиро ҳамчун манбаи энергия ва моддаҳои ғизоӣ истифода мебаранд. Ҳангоми нафаскашии ҳавозӣ қисми зиёди карбони моддаҳои истифодашуда метавонад ба гази карбон табдил ёбад. Таҷзияи ҳавозӣ дар бисёр навъҳои хок, қабати баргҳои ҷангал ва компости дорои ҳавогузаронии кофӣ ба амал меояд. === Таҷзияи беоксиген === '''Таҷзияи беоксиген''' ё '''таҷзияи анаэробӣ''' дар шароите рух медиҳад, ки оксигени озод мавҷуд нест ё хеле кам аст. Чунин муҳит дар баъзе ботлоқзорҳо, қабатҳои сероби хок ва дохили ҷамъшавии зичи моддаҳои органикӣ ба вуҷуд омада метавонад. Микроорганизмҳои беоксиген моддаҳои органикиро бо роҳҳои гуногуни мубодилаи моддаҳо таҷзия мекунанд. Дар баъзе муҳитҳо раванди таҷзияи беоксиген бо ҳосил шудани [[метан]], гази карбон, кислотаҳои органикӣ ва дигар моддаҳо ҳамроҳ мешавад. Ҳосил шудани метан бештар дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳои махсуси метанҳосилкунанда ба амал меояд. Ин раванд дар ҳосилшавии [[биогаз]] низ истифода мешавад. == Мумиёшавӣ ва дигар шаклҳои нигоҳдории ҷасад == Дар баъзе шароит раванди маъмулии пӯсиши ҷасад хеле суст мешавад ва қисми зиёди бофтаҳо муддати дароз нигоҳ дошта мешаванд. === Мумиёшавӣ === '''[[Мумиёшавӣ]]''' раванди хушкшавӣ ва нигоҳдории бофтаҳои ҷасад мебошад. Дар муҳити хеле хушк фаъолияти микроорганизмҳои таҷзиякунанда маҳдуд мегардад, зеро барои фаъолияти онҳо об зарур аст. Дар натиҷа бофтаҳои нарм метавонанд хушк шуда, муддати тӯлонӣ нигоҳ дошта шаванд. Мумиёшавӣ метавонад ба таври табиӣ дар муҳити хушк ё сард ва инчунин ба таври сунъӣ ба амал ояд. Дар муҳити яхбаста низ таҷзия метавонад хеле суст гардад. Аммо баъди об шудани ях, агар шароити мувофиқ пайдо шавад, фаъолияти микроорганизмҳо метавонад аз нав афзоиш ёбад. === Моддаи муммонанди ҷасад === Дар баъзе муҳитҳои намнок ва камоксиген чарбҳои ҷасад метавонанд ба моддаи муммонанд табдил ёбанд, ки '''адипосир''' (''adipocere'') ном дорад. Ин модда дар натиҷаи тағйироти кимиёвӣ ва микробии чарбҳо ба вуҷуд меояд. Пайдоиши адипосир метавонад қисми бофтаҳоро аз таҷзияи минбаъда муҳофизат кунад ва ба нигоҳдории ҷасад мусоидат намояд.<ref name="adipocere">Magni, P. A., Lawn, J., Guareschi, E. E. [https://doi.org/10.1016/j.jflm.2020.102109 «A Practical Review of Adipocere: Key Findings, Case Studies and Operational Considerations from Crime Scene to Autopsy»]. ''Journal of Forensic and Legal Medicine'', 2021, 78, 102109.</ref> === Мумтозкунӣ ва нигоҳдории сунъӣ === Барои суст кардани таҷзияи ҷасад аз усулҳои гуногуни нигоҳдории сунъӣ низ истифода мешавад. Яке аз онҳо '''мумтозкунӣ''' ё '''балсамкунӣ''' (''embalming'') мебошад, ки дар он барои нигоҳ доштани бофтаҳо моддаҳои махсуси кимиёвӣ истифода мешаванд. Ин моддаҳо метавонанд фаъолияти микроорганизмҳо ва ферментҳоро маҳдуд кунанд. Балсамкунӣ раванди таҷзияро суст мекунад, аммо онро барои ҳамеша қатъ намесозад. == Таҷзияи боқимондаҳои рустанӣ == [[Акс:Rotten apple under the tree.jpg|thumb|Пӯсидани мева яке аз намунаҳои таҷзияи моддаҳои органикии рустанӣ мебошад.]] Таҷзияи боқимондаҳои рустанӣ дар ҷангалҳо, марғзорҳо, киштзорҳо ва дигар экосистемаҳо аҳамияти калон дорад. Баъди хушк шудан ё нобуд гардидани қисматҳои рустанӣ, аз ҷумла баргҳо, решаҳо, пояҳо ва шохаҳо, моддаҳои органикии онҳо тадриҷан таҷзия мешаванд. Дар ин раванд об, микроорганизмҳо, ҷонварони хокӣ ва омилҳои физикию кимиёвӣ иштирок мекунанд. === Шуста хориҷ шудани моддаҳо === Дар марҳилаҳои аввал баъзе пайвастҳои дар об ҳалшавандаи таркиби боқимондаҳои рустанӣ метавонанд бо таъсири борон ё оби хок шуста шаванд. Ба ин гурӯҳ баъзе қандҳо, намакҳо ва дигар моддаҳои ҳалшаванда дохил мешаванд. Ин раванд таркиби кимиёвии боқимондаҳои рустаниро тағйир медиҳад. === Майдашавии боқимондаҳо === Боқимондаҳои рустанӣ дар натиҷаи таъсири ҷонварони хокӣ ва омилҳои муҳит ба қисмҳои хурдтар ҷудо мешаванд. Масалан, кирмҳои лойхӯрак ва дигар ҷонварони хокӣ метавонанд баргҳои хушкшударо истеъмол карда, онҳоро ба зарраҳои майдатар табдил диҳанд. Майдашавии боқимондаҳо сатҳи тамоси онҳоро бо микроорганизмҳо зиёд мекунад. === Таҷзияи селлюлоза ва гемиселлюлоза === Девораи ҳуҷайраи рустаниҳо аз пайвастҳои мураккаб, аз ҷумла селлюлоза ва гемиселлюлоза иборат аст. Баъзе бактерияҳо ва занбӯруғҳо ферментҳое доранд, ки ин пайвастҳоро таҷзия мекунанд. Дар натиҷаи фаъолияти ферментҳо молекулаҳои калони полисахаридҳо ба қандҳои сода ё дигар пайвастҳои хурдтар табдил меёбанд. Ин моддаҳо баъдан барои ғизогирӣ ва фаъолияти микроорганизмҳо истифода мешаванд. === Таҷзияи лигнин === '''[[Лигнин]]''' яке аз пайвастҳои мураккаби таркиби девораи ҳуҷайраҳои рустанӣ мебошад, ки махсусан дар чӯб зиёд аст. Лигнин нисбат ба бисёре аз қандҳо ва дигар пайвастҳои органикӣ ба таҷзияи биологӣ устувортар мебошад. Баъзе занбӯруғҳо, аз ҷумла занбӯруғҳои чӯбпӯсон, метавонанд бо ёрии ферментҳои махсус сохтори лигнинро вайрон кунанд. Аз ҳамин сабаб таҷзияи чӯб одатан нисбат ба таҷзияи баргҳои нарм ё бофтаҳои сероби рустанӣ сусттар мегузарад. Таркиби кимиёвии боқимондаҳои рустанӣ яке аз омилҳои асосии муайянкунандаи суръати таҷзияи онҳо мебошад.<ref name="litter">Bhatnagar, J. M., Peay, K. G., Treseder, K. K. [https://doi.org/10.1002/ecm.1303 «Litter Chemistry Influences Decomposition through Activity of Specific Microbial Functional Guilds»]. ''Ecological Monographs'', 2018, 88(3), 429–444.</ref> == Таҷзия ва пайдоиши порухок == Яке аз натиҷаҳои муҳими таҷзияи боқимондаҳои органикӣ дар хок пайдоиш ва тағйирёбии моддаҳои органикии хок мебошад. Қисме аз боқимондаҳои рустанӣ ва ҳайвонот пурра ба моддаҳои ғайриорганикӣ табдил намеёбанд. Маҳсулоти таҷзия метавонанд ба пайвастҳои нисбатан устувори органикӣ ва моддаҳои органикии бо хок алоқаманд табдил ёбанд. Маҷмуи моддаҳои органикии нисбатан устувори хокро аксаран '''порухок''' ё '''гумус''' меноманд. Дар китоби дарсии «Экология» барои синфи 9-уми Тоҷикистон истилоҳи '''«порухок (гумус)»''' истифода шудааст.<ref name="ekologiya"/> Порухок дар нигоҳ доштани моддаҳои ғизоӣ, беҳтар кардани сохтори хок ва нигоҳдории намӣ аҳамият дорад. Ташаккул ва нигоҳдории моддаҳои органикии хок аз фаъолияти микроорганизмҳо, хусусиятҳои боқимондаҳои органикӣ ва шароити муҳит вобаста аст. Дар хок ҳамзамон равандҳои таҷзия, маъданишавӣ ва ташаккули моддаҳои органикии нисбатан устувор ҷараён мегиранд. == Таҷзия дар экосистемаҳо == ### Ҷангалҳо === Дар [[ҷангал]]ҳо ҳар сол миқдори зиёди барг, шоха, реша ва дигар боқимондаҳои рустанӣ ба рӯи хок меафтад. Ин боқимондаҳо тадриҷан аз ҷониби ҷонварони хокӣ, бактерияҳо ва занбӯруғҳо таҷзия мешаванд. Дар натиҷа моддаҳои ғизоӣ ба хок бармегарданд ва метавонанд аз ҷониби решаҳои рустаниҳо аз нав ҷаббида шаванд. Дар таҷзияи чӯб занбӯруғҳо нақши махсус доранд, зеро онҳо метавонанд ба сохтори пайвастҳои мураккаби девораи ҳуҷайраи рустаниҳо таъсир расонанд. ### Марғзорҳо === Дар [[марғзор]]ҳо ва чарогоҳҳо қисми зиёди моддаҳои органикӣ аз решаҳои мурда, баргҳо ва боқимондаҳои рустаниҳои алафӣ ба хок ворид мешавад. Фаъолияти микроорганизмҳо ва ҷонварони хокӣ боиси таҷзияи ин боқимондаҳо мегардад. Дар баъзе экосистемаҳои алафзор чаронидани ҳайвонот, фаъолияти ҷонварони хокӣ ва сӯхтор низ ба миқдор ва хусусияти боқимондаҳои органикӣ таъсир мерасонанд. ### Экосистемаҳои обӣ === Дар кӯлҳо, дарёҳо ва баҳрҳо таҷзияи моддаҳои органикӣ бо иштироки бактерияҳо, занбӯруғҳо ва ҷонварони обӣ сурат мегирад. Боқимондаҳои рустаниҳо, ҳайвонот ва дигар моддаҳои органикӣ метавонанд ба қаъри об фурӯ раванд. Дар қабатҳои сероксигени об таҷзияи ҳавозӣ бештар ба амал меояд, дар ҳоле ки дар таҳшинҳои беоксиген равандҳои анаэробӣ аҳамияти зиёд доранд. Таҷзияи миқдори зиёди моддаҳои органикӣ метавонад оксигени ҳалшудаи обро кам карда, ба фаъолияти дигар организмҳои обӣ таъсир расонад. == Таҷзияи маҳсулоти ғизоӣ == '''Вайроншавии маҳсулоти ғизоӣ''' раванди тағйир ёфтани хусусиятҳои ғизо дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо, ферментҳо ва омилҳои физикию кимиёвӣ мебошад. Ин раванд метавонад бо тағйир ёфтани бӯй, мазза, ранг, сохт ва таркиби маҳсулот ҳамроҳ шавад. Масалан, меваҳои пӯсида метавонанд нарм шаванд, дар рӯи нон мағор пайдо гардад ё гӯшт бӯи нохуш пайдо кунад. === Сабабҳои вайроншавии ғизо === Бактерияҳо, занбӯруғҳои мағорӣ ва хамиртурушҳо аз микроорганизмҳои асосие мебошанд, ки дар вайроншавии маҳсулоти ғизоӣ иштирок мекунанд. Дар шароити мувофиқ онҳо афзоиш ёфта, моддаҳои таркиби ғизоро таҷзия мекунанд. Ба суръати вайроншавии маҳсулот ҳарорат, намнокӣ, туршӣ, таркиби ғизо ва шароити нигоҳдорӣ таъсир мерасонанд. Баъзе микроорганизмҳо ҳатто дар ҳарорати пасти яхдон низ метавонанд афзоиш ёбанд.<ref name="usda">United States Department of Agriculture, Food Safety and Inspection Service. [https://ask.fsis.usda.gov/article/How-do-bacteria-spoil-food «How do bacteria spoil food?»].</ref> === Вайроншавӣ ва бехатарии ғизо === Вайрон шудани маҳсулоти ғизоӣ ва мавҷудияти микроорганизмҳои бемориовар як чиз нестанд. Баъзе микроорганизмҳо асосан боиси тағйир ёфтани бӯй, мазза ва намуди маҳсулот мешаванд. Дар айни замон баъзе бактерияҳои бемориовар метавонанд дар ғизое мавҷуд бошанд, ки ҳанӯз намуди вайроншуда надорад. Аз ин рӯ, танҳо аз рӯи бӯй ё намуди маҳсулот бехатар будани онро муайян кардан мумкин нест.<ref>[https://ask.fsis.usda.gov/article/Can-bacteria-grow-in-the-refrigerator «Can bacteria grow in the refrigerator?»]. United States Department of Agriculture, Food Safety and Inspection Service.</ref> === Роҳҳои суст кардани вайроншавии ғизо === Барои суст кардани фаъолияти микроорганизмҳо ва равандҳои таҷзия аз усулҳои гуногуни нигоҳдории маҳсулот истифода мешавад. Ба ин усулҳо хунуккунӣ, яхкунӣ, хушккунӣ, гармидиҳии мувофиқ, нигоҳдорӣ дар шароити санитарӣ ва баъзе усулҳои дигари коркарди ғизо дохил мешаванд. Ҳар як усул ба омилҳои муайяни афзоиши микроорганизмҳо ё фаъолияти ферментҳо таъсир мерасонад. Бо вуҷуди ин, ягон усули нигоҳдорӣ барои ҳамаи маҳсулоти ғизоӣ ва ҳамаи микроорганизмҳо яксон самаранок нест. == Суръати таҷзия == Суръати таҷзияи моддаҳои органикӣ аз хусусиятҳои модда ва шароити муҳит вобаста мебошад. Се гурӯҳи асосии омилҳо аҳамияти махсус доранд: # Шароити физикии муҳит, аз ҷумла ҳарорат, намнокӣ, мавҷудияти оксиген ва хусусиятҳои хок. # Миқдор ва таркиби кимиёвии моддаҳои органикӣ. # Таркиб ва фаъолияти ҷамоаи микроорганизмҳо ва дигар организмҳои таҷзиякунанда.<ref name="chapin">Chapin, F. Stuart III, Matson, P. A., Mooney, H. A. ''Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology''. Springer, 2002, саҳ. 159–169.</ref> === Таъсири таркиби кимиёвӣ === Моддаҳои органикӣ аз ҷиҳати қобилияти таҷзияшавӣ фарқ мекунанд. Баъзе пайвастҳо, аз ҷумла қандҳои сода ва бисёре аз аминокислотаҳо, барои микроорганизмҳо нисбатан осондастрасанд. Селлюлоза ва гемиселлюлоза одатан нисбат ба қандҳои сода сусттар таҷзия мешаванд. Пайвастҳои дигар, аз ҷумла лигнин ва кутин, метавонанд ба таҷзия устувории бештар дошта бошанд. Аз ҳамин сабаб боқимондаҳои рустание, ки миқдори зиёди моддаҳои устувор доранд, дар шароити яксон метавонанд нисбат ба боқимондаҳои серғизо ва нарм сусттар таҷзия шаванд. === Таъсири хусусиятҳои хок === Навъи хок низ ба суръати таҷзия таъсир мерасонад. Дар хокҳои сероб дастрасии оксиген метавонад маҳдуд бошад. Дар хокҳои хеле хушк бошад, норасоии намӣ фаъолияти микроорганизмҳоро суст мекунад. Туршии хок, миқдори моддаҳои ғизоӣ ва таркиби маъдании он низ ба таҷзия таъсир мерасонанд. Баъзе зарраҳои маъдании хок метавонанд пайвастҳои органикиро ба сатҳи худ пайваст карда, дастрасии онҳоро барои микроорганизмҳо маҳдуд созанд. Ин раванд яке аз омилҳое мебошад, ки ба нигоҳдории моддаҳои органикӣ дар хок мусоидат мекунад.<ref name="chapin"/> == Аҳамияти экологӣ == Таҷзия барои нигоҳ доштани фаъолияти экосистемаҳо аҳамияти асосӣ дорад. Рустаниҳо ҳангоми [[фотосинтез]] аз моддаҳои ғайриорганикӣ моддаҳои органикӣ ҳосил мекунанд. Ҳайвонот ва дигар организмҳо ин моддаҳоро мустақим ё ғайримустақим истеъмол менамоянд. Баъди марги организмҳо ва ҳангоми хориҷ шудани боқимондаҳои органикӣ, редусентҳо онҳоро таҷзия мекунанд. Дар натиҷа қисми моддаҳо ба муҳити атроф баргашта, дубора ба гардиши биологии моддаҳо дохил мешаванд.<ref name="ekologiya"/> Таҷзия дар гардиши карбон, нитроген, фосфор, сулфур ва дигар унсурҳои кимиёвӣ иштирок мекунад. Масалан, дар ҷараёни таҷзияи пайвастҳои органикии нитрогендор аммоний ҳосил шуда метавонад. Ин модда баъдан дар дигар равандҳои биологии хок иштирок мекунад. Фосфори таркиби боқимондаҳои органикӣ низ метавонад дар натиҷаи фаъолияти микроорганизмҳо ба шаклҳои маъдании барои рустаниҳо дастрас табдил ёбад. Бинобар ин, таҷзия ба ҳосилхезии хок, маҳсулнокии экосистемаҳо ва гардиши моддаҳо таъсири калон дорад. == Компосткунӣ == '''[[Компосткунӣ]]''' раванди идорашавандаи таҷзияи биологии моддаҳои органикӣ мебошад, ки барои ҳосил кардани компост истифода мешавад. '''Компост''' моддаи органикии нисбатан устуворест, ки дар натиҷаи таҷзияи идорашавандаи боқимондаҳои рустанӣ, пору ва дигар маводи мувофиқ ба вуҷуд меояд. Дар компосткунии маъмулии ҳавозӣ микроорганизмҳо дар ҳузури оксиген моддаҳои органикиро таҷзия мекунанд.<ref name="epa">United States Environmental Protection Agency. [https://www.epa.gov/sustainable-management-food/composting «Composting»]. Маълумот оид ба таҷзияи идорашавандаи ҳавозии маводи органикӣ.</ref> Барои тайёр кардани компост метавон аз боқимондаҳои рустанӣ, баргҳои дарахтон, алафи даравшуда, коҳ, пору ва дигар маводи органикии мувофиқ истифода бурд. Дар ҷараёни компосткунӣ микроорганизмҳо моддаҳои органикиро таҷзия карда, як қисми онҳоро ба гази карбон, об ва пайвастҳои сода табдил медиҳанд. Қисми дигари моддаҳо дар таркиби маҳсулоти ниҳоии компост боқӣ мемонад. Дар компосткунии фаъол гармии аз фаъолияти микроорганизмҳо ҳосилшуда метавонад ҳарорати дохили омехтаро баланд кунад. Барои таҷзияи самаранок нигоҳ доштани намнокӣ, ҳавогузаронӣ ва таносуби мувофиқи маводи органикӣ муҳим аст. === Компосткунӣ дар кишоварзии Тоҷикистон === Компост ҳамчун нурии органикӣ дар кишоварзӣ барои беҳтар кардани хусусиятҳои хок истифода мешавад. Дар Тоҷикистон истифодаи боқимондаҳои рустанӣ, пору ва дигар захираҳои маҳаллии органикӣ барои тайёр кардани компост яке аз роҳҳои истифодаи самараноки маводи кишоварзӣ ба шумор меравад. Ба иттилои сомонаи кишоварзии «Agroinform.TJ», компост дар натиҷаи таҷзияи омехтаи моддаҳои органикӣ ҳосил шуда, метавонад манбаи унсурҳои ғизоии барои рустаниҳо зарур, аз ҷумла нитроген, фосфор ва калий бошад. Барои тайёр кардани он пору, саргини паранда, реша ва пояи рустаниҳо, баргҳои дарахтон, аррамайда ва дигар боқимондаҳои органикӣ истифода мешаванд. Истифодаи компости мувофиқ метавонад ба беҳтар шудани сохтори хок ва таъмин шудани он бо моддаҳои органикӣ мусоидат кунад.<ref name="agroinform">[https://agroinform.asia/tj/2020/06/04/istifodai-kompost-vaqti-gizodihii-rastaniho/ «Истифодаи компост вақти ғизодиҳии растаниҳо»]. Agroinform.TJ, 4 июни соли 2020.</ref> == Таҷзия дар илмҳои судӣ == Омӯзиши таҷзияи ҷасад дар [[тибби судӣ]] аҳамияти калон дорад. Тағйироти ҷасад баъди марг метавонанд барои муайян кардани шароити марг ва тахмин кардани фосилаи вақти гузашта аз марг истифода шаванд. Аммо суръати таҷзия ба омилҳои зиёди муҳит вобаста аст. Аз ин рӯ, вақти маргро танҳо аз рӯи як аломати таҷзия бо дақиқии комил муайян кардан мумкин нест. === Тафономия === '''[[Тафономия]]''' соҳаи илмест, ки тағйироти боқимондаҳои организмҳоро пас аз марг ва равандҳои ба нигоҳдорӣ ё нобудшавии онҳо таъсиррасон меомӯзад. Тафономия равандҳои таҷзия, дафн, тағйирёбии бофтаҳо, таъсири муҳит ва дар баъзе ҳолатҳо пайдоиши боқимондаҳои сангшударо дар бар мегирад. Дар тафономияи судӣ донишҳои биологӣ ва кимиёвӣ барои омӯзиши тағйироти ҷасад дар шароити муайян истифода мешаванд. === Энтомологияи судӣ === '''[[Энтомологияи судӣ]]''' истифодаи маълумот дар бораи ҳашарот барои ҳалли масъалаҳои ҳуқуқӣ ва таҳқиқоти судӣ мебошад. Баъзе намудҳои пашшаҳо ва дигар ҳашарот ҷасади ҳайвонотро барои ғизогирӣ ё тухмгузорӣ истифода мебаранд. Муҳаққиқон метавонанд намуд, марҳилаи инкишоф ва хусусиятҳои ҳашароти дар ҷасад ёфтшударо омӯзанд. Ин маълумот дар якҷоягӣ бо ҳарорат, шароити муҳит ва дигар далелҳо барои тахмин кардани вақти дастрас шудани ҷасад ба ҳашарот ва дар баъзе ҳолатҳо фосилаи баъди марг истифода мешавад. === Тафономияи судӣ ва хок === Моеъҳо ва моддаҳои дар натиҷаи таҷзияи ҷасад ҳосилшуда метавонанд таркиби хоки атрофро тағйир диҳанд. Дар баъзе ҳолатҳо дар чунин мавзеъҳо миқдори карбон, нитроген, фосфор ва фаъолияти микроорганизмҳо зиёд мегардад. Муҳаққиқон ин тағйиротро барои омӯзиши таъсири ҷасад ба муҳит ва таҳқиқоти судӣ истифода мебаранд.<ref name="carter"/> == Ҳамчунин нигаред == * [[Марг]] * [[Редусент]] * [[Экосистема]] * [[Гардиши моддаҳо]] * [[Пӯсиш]] * [[Гумус]] * [[Хок]] * [[Компост]] * [[Микроорганизм]] * [[Тибби судӣ]] * [[Бактерия]] * [[Занбӯруғ]] * [[Биодеградатсия]] * [[Мумиё]] * [[Тафономия]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * Саидов М., Исозода К., Давлатов А. ''Экология''. Китоби дарсӣ барои синфи 9-уми муассисаҳои таҳсилоти умумӣ. Нашри чорум. Душанбе: Маориф, 2023. — 240 саҳ. * Chapin, F. Stuart III, Matson, P. A., Mooney, H. A. ''Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology''. Springer, 2002. * Carter, D. O., Yellowlees, D., Tibbett, M. ''Cadaver Decomposition in Terrestrial Ecosystems''. Naturwissenschaften, 2007, 94, 12–24. * Janaway, R. C., Percival, S. L., Wilson, A. S. ''Decomposition of Human Remains''. Microbiology and Aging. Springer, 2009. * Payne, J. A. ''A Summer Carrion Study of the Baby Pig Sus scrofa Linnaeus''. Ecology, 1965, 46(5), 592–602. * Bhatnagar, J. M., Peay, K. G., Treseder, K. K. ''Litter Chemistry Influences Decomposition through Activity of Specific Microbial Functional Guilds''. Ecological Monographs, 2018, 88(3), 429–444. [[Гурӯҳ:Биология]] [[Гурӯҳ:Экология]] 586ev11gkc6r0ua0ep3mlei8s7buo04 0 334698 1491924 2026-11-02T22:28:02Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Акс:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|thumb|Мӯинаи ғафси [[хирси малла]] бадани онро аз сармо муҳофизат мекунад.]] '''Мӯина''' — пӯшиши мӯйини пӯсти аксари [[ширхӯрон]] мебошад, ки аз мӯйҳои сершумори кӯтоҳу дароз иборат аст. Мӯина бадани ҳайвонро аз сармо, гармии аз ҳад зиёд, намӣ ва... 1491924 wikitext text/x-wiki [[Акс:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|thumb|Мӯинаи ғафси [[хирси малла]] бадани онро аз сармо муҳофизат мекунад.]] '''Мӯина''' — пӯшиши мӯйини пӯсти аксари [[ширхӯрон]] мебошад, ки аз мӯйҳои сершумори кӯтоҳу дароз иборат аст. Мӯина бадани ҳайвонро аз сармо, гармии аз ҳад зиёд, намӣ ва осебҳои берунӣ муҳофизат карда, инчунин дар пинҳоншавӣ аз душманон ва мутобиқшавӣ ба муҳити зист нақш мебозад.<ref name="dawson">{{cite journal |last1=Dawson |first1=T. J. |last2=Webster |first2=K. N. |last3=Maloney |first3=S. K. |title=The fur of mammals in exposed environments; do crypsis and thermal needs necessarily conflict? The polar bear and marsupial koala compared |journal=Journal of Comparative Physiology B |year=2014 |volume=184 |issue=2 |pages=273–284 |doi=10.1007/s00360-013-0794-8}}</ref> Мӯина яке аз хусусиятҳои хоси ширхӯрон ба шумор меравад. Он дар ҳайвонҳои гуногун аз рӯйи дарозӣ, зичӣ, ранг ва сохт фарқ мекунад. Масалан, [[рӯбоҳ]] ва [[хирс]] мӯинаи ғафс доранд, дар ҳоле ки дар [[фил]] ва [[каркадан]] мӯйҳои бадан нисбатан каманд. Дар баъзе ширхӯрони обӣ, аз ҷумла [[наҳанг]]ҳо ва [[делфин]]ҳо, пӯшиши мӯйин дар ҷараёни эволютсия хеле кам шудааст. Дар забони тоҷикӣ калимаи '''«пашм»''' низ барои ифодаи мӯйи бадани ҳайвонот истифода мешавад. Аммо дар соҳаи бофандагӣ пашм бештар ба нахҳое гуфта мешавад, ки аз ҳайвонот, махсусан гӯсфанд, буз ва шутур гирифта, барои истеҳсоли матоъ истифода мекунанд. Калимаи «мӯина» инчунин метавонад ба пӯсти коркардшудаи ҳайвон, ки мӯйҳояш дар он нигоҳ дошта шудаанд, ишора кунад. Аз чунин пӯстҳо либос ва дигар маҳсулот тайёр мекунанд.<ref name="lughat">''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 1. Зери таҳрири С. Назарзода, А. Сангинов, С. Каримов ва М. Ҳ. Султон. Душанбе: Институти забон ва адабиёти ба номи Абӯабдулло Рӯдакӣ, 2018. [https://www.izar.tj/sites/default/files/field/jurnal/farkhangi_tafsirii_zaboni_tochiki_childi_1_dushanbe_-_2018.pdf Матни фарҳанг]. Моддаҳои «Мӯина» ва «Мӯй».</ref> == Сохти мӯина == [[Акс:Down Awn and guard hairs of cat 2012 11 13 9203r.JPG|thumb|Намудҳои гуногуни мӯй дар пӯшиши мӯинаи гурба.]] Мӯина аз мӯйҳое иборат аст, ки аз халтачаҳои махсуси пӯст, яъне '''фолликулаҳои мӯй''', мерӯянд. Ҳар мӯй ду қисми асосӣ дорад: реша, ки дар дохили пӯст ҷойгир аст, ва танаи мӯй, ки аз сатҳи пӯст берун мебарояд. Қисми поёнии реша пиёзаки мӯй ном дошта, ҳуҷайраҳои он тақсим мешаванд ва мӯйро ба вуҷуд меоранд. Мӯй асосан аз сафедаи устувори '''[[кератин]]''' иборат аст. Қисми намоёни мӯй аз ҳуҷайраҳои мурдаи шохиншуда сохта шудааст. Аз ҳамин сабаб буридани мӯй ба худи танаи мӯй дард намерасонад. Дар сохти танаи мӯй одатан се қисми асосиро фарқ мекунанд: пӯстпарда (кутикула), қабати миёна (кортекс) ва дилак (медулла). Дилак дар баъзе мӯйҳои борик метавонад вуҷуд надошта бошад. Ин сохт ба мӯй чандирӣ, устуворӣ ва қобилияти муайяни муҳофизатӣ медиҳад.<ref name="zoology">Сатторов Т. ''Курси лексия аз фанни зоологияи муҳрадорон''. Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон, саҳ. 136–137. [https://ravshanfikr.tj/ilm-furugi-marifat.raw?fid=652&task=download Матни китоб].</ref> === Қабатҳои мӯина === Мӯинаи бисёре аз ширхӯрон аз якчанд навъи мӯй иборат аст. Ҳар кадоми онҳо вазифаи муайян доранд. ==== Тибит ==== '''Тибит''' қабати поёнии мӯина мебошад, ки аз мӯйҳои кӯтоҳ, борик, нарм ва зич иборат аст. Вазифаи асосии тибит нигоҳ доштани гармии бадан аст. Дар байни мӯйҳои зичи он ҳаво ҷамъ мешавад, ки гузариши гармиро суст мекунад. Ин қабат махсусан дар ҳайвонҳои минтақаҳои сард хуб инкишоф ёфтааст. Масалан, рӯбоҳи қутбӣ ва баъзе намудҳои гӯсфандони ваҳшӣ дорои мӯинаи зич мебошанд, ки ба онҳо барои нигоҳ доштани ҳарорати бадан дар сармо кумак мекунад. Дар зоологияи тоҷикӣ барои ин навъи мӯй истилоҳи «мӯйи тибитӣ» истифода шудааст.<ref name="zoology"/> ==== Мӯйҳои рӯйпӯш ==== Мӯйҳои рӯйпӯш қабати берунии мӯинаро ташкил медиҳанд. Онҳо одатан нисбат ба тибит дарозтар, ғафстар ва сахттар мебошанд. Ин мӯйҳо пӯст ва қабати поёнии мӯинаро аз таъсири борон, барф, рӯшноии офтоб ва осебҳои сабуки механикӣ муҳофизат мекунанд. Дар бисёре аз ширхӯрон мӯйҳои рӯйпӯш қисми асосии рангу нақши зоҳирии мӯинаро ташкил медиҳанд. Масалан, нақшҳои рӯйи бадани [[паланг]] ва [[бабр]] асосан ба ранги мӯйҳои рӯйпӯш вобастаанд. ==== Мӯйҳои мобайнӣ ==== Дар баъзе ширхӯрон байни тибит ва мӯйҳои рӯйпӯш мӯйҳои мобайнӣ низ мавҷуданд. Онҳо аз рӯйи дарозӣ, ғафсӣ ва сохт хусусиятҳои ҳар ду навъи мӯйро доранд. Қисми поёнии чунин мӯйҳо метавонад ба нигоҳ доштани гармӣ мусоидат кунад, дар ҳоле ки қисми болоии онҳо вазифаи муҳофизатӣ дорад. Дар намудҳои гуногуни ширхӯрон шумора ва таносуби ин се навъи мӯй яксон нест. == Вазифаҳои мӯина == Мӯина дар ҳаёти ширхӯрон якчанд вазифаи муҳимро иҷро мекунад. === Нигоҳ доштани ҳарорати бадан === Яке аз вазифаҳои асосии мӯина иштирок дар '''танзими ҳарорати бадан''' мебошад. Мӯина байни пӯст ва муҳити атроф қабати ҳаворо нигоҳ медорад. Азбаски ҳавои беҳаракат гармиро нисбатан суст мегузаронад, ин қабат талафи гармии баданро кам мекунад. Дар минтақаҳои сард ҳайвонҳои дорои мӯинаи зич метавонанд ҳатто ҳангоми паст будани ҳарорати ҳаво ҳарорати бадани худро нигоҳ доранд. Масалан, [[говмеши мушкин]] дорои мӯинаи хеле ғафс ва тибити зич мебошад, ки ба зиндагии он дар минтақаҳои сарди шимол мусоидат мекунад. Ғафсии мӯина танҳо омили муайянкунандаи қобилияти гармнигоҳдорӣ нест. Зичии мӯйҳо, сохти онҳо, миқдори ҳавои байни мӯйҳо ва хусусиятҳои пӯст низ аҳамият доранд.<ref name="dawson"/> Мӯина дар минтақаҳои гарм низ фоида дошта метавонад. Масалан, мӯинаи [[шутур]] метавонад таъсири бевоситаи нури офтобро ба пӯст кам кунад. Ин хусусият ба ҳайвон барои пешгирӣ аз аз ҳад зиёд гарм шудани бадан ёрӣ мерасонад. Аммо таъсири мӯина ба ҳарорати бадан аз шароити муҳит вобаста аст. Мӯинаи ғафс ҳамзамон метавонад хориҷ шудани гармии зиёдатиро маҳдуд созад. === Муҳофизат аз об ва намӣ === Мӯинаи баъзе ширхӯрон барои зиндагӣ дар муҳити обӣ мутобиқ шудааст. Дар ҳайвонҳое чун [[саги обӣ]] ва [[қундуз]] мӯина метавонад қабати ҳаворо дар наздикии пӯст нигоҳ дорад ва аз талафи босуръати гармӣ дар об пешгирӣ кунад. Мӯйҳои рӯйпӯш ва равғанҳои табиии пӯст ба дур кардани об мусоидат мекунанд. Аммо на ҳамаи мӯинаҳо яксон обногузар мебошанд. Дар баъзе ширхӯрони обӣ, аз ҷумла наҳангҳо ва бисёре аз тюленҳо, нақши асосии нигоҳ доштани гармиро қабати чарби зери пӯст иҷро мекунад. === Пинҳоншавӣ аз душманон === [[Акс:Great male Leopard in South Afrika-JD.JPG|thumb|Нақшҳои мӯинаи паланг барои пинҳон шудани он дар муҳити табиӣ мусоидат мекунанд.]] Ранги мӯина дар бисёр ҳайвонҳо ба ранги муҳити зист монанд мебошад. Ин хусусият ба онҳо имкон медиҳад, ки аз чашми даррандагон ё сайди худ пинҳон шаванд. Ин падидаро '''[[рангпинҳонӣ]]''' ё '''камуфляж''' меноманд. Масалан, нақшҳои холдори мӯинаи паланг шакли бадани онро дар байни сояҳо ва рустаниҳо камтар намоён мекунанд. Дар баъзе ширхӯрон ранги мӯина бо тағйир ёфтани фасли сол иваз мешавад. [[Рӯбоҳи қутбӣ]] дар бисёр популятсияҳо зимистон мӯинаи сафед ва тобистон мӯинаи тира ё қаҳваранг дорад. Ин тағйирот ба ҳайвон барои мутобиқ шудан ба муҳити барфпӯш ё замини бе барф кумак мекунад.<ref name="mills">{{cite journal |last1=Mills |first1=L. Scott |last2=Zimova |first2=Marketa |last3=Oyler |first3=Jared |last4=Running |first4=Steven |last5=Abatzoglou |first5=John T. |last6=Lukacs |first6=Paul M. |title=Camouflage mismatch in seasonal coat color due to decreased snow duration |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2013 |volume=110 |issue=18 |pages=7360–7365 |doi=10.1073/pnas.1222724110}}</ref> === Муҳофизати пӯст === Мӯина пӯсти ҳайвонро аз баъзе таъсирҳои муҳити атроф муҳофизат мекунад. Мӯйҳои ғафс метавонанд таъсири харошидан, соиш ва зарбаҳои сабукро кам кунанд. Ин хусусият махсусан барои ҳайвонҳое муҳим аст, ки дар байни буттаҳои зич, сангҳо ё дигар монеаҳо ҳаракат мекунанд. Дар баъзе ширхӯрон мӯйҳои муҳофизатӣ ба сохторҳои хеле сахт табдил ёфтаанд. Масалан, хорҳои [[хорпушт]] ва [[ҷайра]] шакли тағйирёфтаи мӯй мебошанд, ки барои муҳофизат аз душманон хизмат мекунанд. === Ҳисси ламс === Баъзе мӯйҳои ширхӯрон барои дарк кардани муҳити атроф махсусгардонида шудаанд. Онҳоро '''мӯйҳои ҳискунанда''' ё '''вибрисҳо''' меноманд. Вибрисҳо одатан нисбат ба мӯйҳои муқаррарӣ дарозтар ва сахттар буда, решаи онҳо бо сохторҳои ҳискунандаи асабӣ алоқаманд мебошад. Масалан, мӯйлабҳои [[гурба]] ба он барои ҳис кардани ашёи наздик, муайян кардани ҳаракати ҳаво ва ҳаракат дар муҳити танг ё торик ёрӣ мерасонанд. Вибрисҳо дар бисёре аз ширхӯрон, аз ҷумла хояндаҳо, даррандаҳо ва баъзе ширхӯрони обӣ инкишоф ёфтаанд.<ref name="zoology"/> == Ранг ва нақши мӯина == Ранги мӯинаи ширхӯрон аз омилҳои ирсӣ, мавҷудияти моддаҳои рангдиҳанда ва баъзе хусусиятҳои сохти мӯй вобаста аст. Яке аз моддаҳои асосии рангдиҳандаи мӯй '''[[меланин]]''' мебошад. Ду навъи асосии меланин дар ранги мӯй аҳамияти калон доранд: * '''Эумеланин''' — бештар ба пайдоиши рангҳои сиёҳ ва қаҳваранг мусоидат мекунад. * '''Феомеланин''' — бештар бо рангҳои зардтоб ва сурхтоб алоқаманд аст. Миқдор, таносуб ва тақсимшавии ин моддаҳо дар мӯй ба рангҳои гуногуни мӯина таъсир мерасонанд. Ранг ва нақши мӯина метавонанд вазифаҳои гуногун дошта бошанд. Онҳо барои пинҳоншавӣ, шинохтани ҳамҷинсон ва дар баъзе намудҳо барои нишон додани омодагӣ ба дифоъ хизмат мекунанд. Масалан, ранги сиёҳу сафеди [[скунс]] метавонад ба даррандагон дар бораи қобилияти муҳофизатии он огоҳӣ диҳад. Дар баъзе ширхӯрон ранги мӯинаи нару мода фарқ мекунад. Ин падида метавонад яке аз шаклҳои '''[[диморфизми ҷинсӣ]]''' бошад.<ref name="caro">{{cite journal |last=Caro |first=Tim |title=The Adaptive Significance of Coloration in Mammals |journal=BioScience |year=2005 |volume=55 |issue=2 |pages=125–136 |doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0125:TASOCI]2.0.CO;2}}</ref> === Тағйирёбии мавсимии ранг === Дар баъзе ширхӯрон мӯина дар фаслҳои гуногун ранги худро иваз мекунад. Ин тағйирот одатан ҳангоми иваз шудани мӯйҳои кӯҳна бо мӯйҳои нави дорои ранги дигар ба амал меояд. Масалан, дар баъзе популятсияҳои [[қоқум]] ва [[харгӯши сафед]] мӯина зимистон сафед мешавад, ки ба онҳо барои пинҳон шудан дар барф ёрӣ мерасонад. Яке аз омилҳои муҳими танзимкунандаи чунин тағйироти мавсимӣ дарозии рӯз мебошад. Тағйирёбии давомнокии рӯшноии рӯз тавассути механизмҳои ҳормонӣ ба давраҳои сабзиши мӯй таъсир мерасонад. Дар натиҷаи тағйирёбии иқлим ва кам шудани давомнокии мавҷудияти барф чунин мутобиқшавӣ баъзан метавонад камсамар гардад. Масалан, ҳайвони мӯинааш сафед дар замини бе барф барои даррандагон осонтар намоён мешавад.<ref name="mills"/> == Иваз шудани мӯина == '''Тӯлаккунӣ''' раванди рехтани мӯйҳои кӯҳна ва иваз шудани онҳо бо мӯйҳои нав мебошад. Дар бисёре аз ширхӯрон мӯина мунтазам нав мешавад. Дар баъзе намудҳо ин раванд бештар ба фаслҳои муайяни сол рост меояд. Масалан, дар ҳайвонҳое, ки дар минтақаҳои дорои зимистони сард зиндагӣ мекунанд, мӯинаи зимистона метавонад нисбат ба мӯинаи тобистона зичтар бошад. Бо фаро расидани фасли гарм қисми мӯйҳои кӯҳна мерезад ва ҷойи онҳоро мӯйҳои нав мегиранд. Дар баъзе ҳайвонҳо тӯлаккунӣ дар баҳор ва тирамоҳ бештар мушоҳида мешавад, вале тартиб ва суръати он аз намуд, синну сол, ҳолати саломатӣ ва шароити муҳит вобаста аст. Дар адабиёти зоологии тоҷикӣ низ иваз шудани мавсимии мӯина бо истилоҳи «тӯлаккунӣ» шарҳ дода шудааст.<ref name="zoology"/> == Ширхӯрони каммӯй == Гарчанде мӯй яке аз хусусиятҳои хоси ширхӯрон мебошад, дар баъзе намудҳо он хеле кам шудааст. Масалан, бадани [[фил]] ва [[каркадан]] нисбат ба бисёре аз ширхӯрони дигар мӯйҳои камтар дорад. Дар [[наҳанг]]ҳо ва [[делфин]]ҳо пӯшиши мӯйин дар давраи инкишофи ҷанин ё баъди таваллуд хеле маҳдуд аст. Дар ин ҳайвонҳо қабати чарби зери пӯст барои нигоҳ доштани гармӣ аҳамияти калон дорад. Дар баъзе хояндаҳои зеризаминӣ низ мӯина хеле кам шудааст. Масалан, [[каламуши кӯрмуши урён]] қариб мӯина надорад. [[Инсон]] низ ширхӯр мебошад, вале пӯшиши мӯйини бадани ӯ нисбат ба аксари дигар приматҳо хеле камзич аст. Бо вуҷуди ин, дар пӯсти инсон фолликулаҳои сершумори мӯй мавҷуданд. Бисёре аз онҳо мӯйҳои борик ва кӯтоҳ ҳосил мекунанд, ки аз дур чандон намоён нестанд. Дар баъзе зотҳои ҳайвоноти хонагӣ, аз ҷумла гурбаҳои [[сфинкс (зоти гурба)|сфинкс]], каммӯйӣ дар натиҷаи тағйироти ирсӣ ва интихоби сунъии инсон ба вуҷуд омадааст.<ref name="hairloss">{{cite journal |last=Dean |first=Matthew D. |title=Evolution: How (some) mammals lost their hair |journal=eLife |year=2022 |volume=11 |pages=e84865 |doi=10.7554/eLife.84865}}</ref> == Пайдоиши мӯина дар эволютсия == Мӯй яке аз хусусиятҳои муҳими эволютсионии ширхӯрон мебошад. Пайдоиши мӯина эҳтимол ба ниёгони қадимии ширхӯрон имкон додааст, ки талафи гармии баданро камтар кунанд ва ба муҳитҳои гуногун мутобиқ шаванд. Мӯй асосан аз кератин сохта шудааст ва бо дигар сохторҳои шохини пӯсти муҳрадорон робитаи эволютсионӣ дорад. Боқимондаҳои сангшудаи баъзе ширхӯрмонандони қадимӣ нишон медиҳанд, ки пӯшиши мӯйин ҳанӯз дар давраи [[мезозой]] вуҷуд дошт. Масалан, боқимондаҳои ''[[Castorocauda]]'', ки тақрибан 164 миллион сол пеш зиндагӣ мекард, далелҳои мавҷудияти мӯинаро дар ширхӯрмонандони қадимӣ нишон медиҳанд. Дар боқимондаҳои ''[[Spinolestes]]'', ки тақрибан 125 миллион сол пеш зиндагӣ мекард, нишонаҳои мӯйҳои рӯйпӯш, мӯйҳои нарм ва баъзе сохторҳои дигари пӯст нигоҳ дошта шудаанд. Ин бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки сохти мураккаби мӯина дар марҳилаҳои аввали эволютсияи ширхӯрон пайдо шудааст.<ref name="evolution">{{cite journal |last1=Martin |first1=T. |last2=Marugán-Lobón |first2=J. |last3=Vullo |first3=R. |display-authors=etal |title=A Cretaceous eutriconodont and integument evolution in early mammals |journal=Nature |year=2015 |volume=526 |pages=380–384 |doi=10.1038/nature14905}}</ref> == Истифодаи мӯина аз ҷониби инсон == Мӯина аз давраҳои қадим ҳамчун маводи истеҳсоли либос ва дигар ашёи рӯзгор истифода мешуд. Пӯсти ҳайвонҳое, ки мӯйҳояшон дар он нигоҳ дошта шудаанд, қобилияти хуби нигоҳ доштани гармӣ дорад. Аз ҳамин сабаб дар минтақаҳои сард аз чунин пӯстҳо либоси зимистона, кулоҳ ва дигар маҳсулот тайёр мекарданд. Барои истеҳсоли либоси мӯинадор пӯсти ҳайвонро коркард мекунанд, то он устувор ва барои истифода мувофиқ гардад. Ин мавод аз [[чарм]] фарқ мекунад, зеро дар истеҳсоли чарм одатан мӯйҳои пӯст гирифта мешаванд. Дар истеҳсоли маҳсулоти мӯинадор аз пӯсти ҳайвонҳои гуногун, аз ҷумла рӯбоҳ, харгӯш, қоқум, самур ва баъзе дигар ширхӯрон истифода шудааст. Бо пешрафти саноати нассоҷӣ маводҳои сунъие низ ба вуҷуд омаданд, ки аз рӯйи намуди зоҳирӣ ба мӯинаи табиӣ монанданд. === Мӯина ва пашм === Гарчанде калимаҳои «мӯина» ва «пашм» дар гуфтори рӯзмарра баъзан ба маъноҳои наздик истифода мешаванд, дар саноат онҳо мафҳумҳои гуногунро ифода карда метавонанд. '''Мӯина''' дар истеҳсоли либос бештар ба пӯсти коркардшудаи ҳайвон гуфта мешавад, ки мӯйҳояш дар он нигоҳ дошта шудаанд. '''Пашм''' бошад, бештар нахҳои аз ҳайвон гирифташуда мебошанд, ки барои ресидан ва истеҳсоли матоъ истифода мешаванд. Масалан, пашми гӯсфандро метарошанд, мешӯянд ва аз он ришта, матоъ ё намад тайёр мекунанд. Аз мӯина бошад, пӯстин ва дигар либосҳои мӯинадор дӯхта мешаванд. == Мӯина дар фарҳанги тоҷикон == Мӯина ва пашми ҳайвонот дар рӯзгори мардуми тоҷик, махсусан дар минтақаҳои кӯҳистонӣ, аз қадим истифода мешуданд. Яке аз либосҳои анъанавие, ки аз пӯсти ҳайвонот тайёр мешуд, '''[[пӯстин]]''' мебошад. Пӯстин либоси рӯйпӯши гарм буда, дар фасли зимистон истифода мешуд. Дар баъзе минтақаҳои кӯҳистонӣ аз мӯина кулоҳҳои зимистона низ медӯхтанд. Таҳқиқоти таърихӣ нишон медиҳанд, ки дар байни сокинони баъзе ноҳияҳои [[Бадахшон]] истифодаи мӯинаи ҳайвоноти кӯҳӣ барои тайёр кардани телпак маъмул будааст. Масалан, дар як пажӯҳиши нашршуда дар маҷаллаи илмии «Муаррих» зикр шудааст, ки сокинони кӯҳистони Бадахшон зимистон телпакҳое мепӯшиданд, ки аз мӯй ё мӯинаи бузи кӯҳӣ дӯхта мешуданд. Лабаки чунин телпакҳоро низ аз мӯина тайёр мекарданд.<ref name="muarrikh">''Муаррих''. Маҷаллаи илмӣ-назариявии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш. № 3 (27), 2021, саҳ. 159. [https://istorik.tarena.tj/sites/default/files/Book-Istorik/2021/%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%A0%D0%98%D0%A5_%E2%84%96%203%20%2827%292021.pdf Матни маҷалла].</ref> Дар минтақаҳои гуногуни Тоҷикистон пашми гӯсфанд ва буз ҳамчунин барои бофтани ҷӯроб, рӯймол, қолин ва тайёр кардани намад истифода мешуд. Истифодаи мӯина ва пашм ба шароити иқлимӣ, мавҷудияти чорво ва анъанаҳои маҳаллии ҳунармандӣ вобаста буд. == Масъалаҳои ҳифзи ҳайвонот == Истифодаи мӯинаи табиӣ дар истеҳсоли либос масъалаҳои марбут ба [[ҳифзи ҳайвонот]] ва муносибати инсон ба табиатро ба миён овардааст. Барои ба даст овардани мӯинаи баъзе намудҳо ҳайвоноти ваҳшӣ шикор карда мешаванд ё дар хоҷагиҳои махсус парвариш меёбанд. Тарафдорони ҳифзи ҳайвонот ба масъалаҳои шароити нигоҳдорӣ, сайд ва куштани ҳайвонот барои истеҳсоли мӯина таваҷҷуҳ мекунанд. Дар баъзе кишварҳо барои парвариши ҳайвоноти мӯинадор маҳдудиятҳои ҳуқуқӣ ҷорӣ шудаанд. Моҳи июли соли 2025 [[Идораи аврупоии бехатарии озуқаворӣ]] (EFSA) натиҷаҳои арзёбии илмии худро оид ба шароити нигоҳдории баъзе ҳайвоноти мӯинадор, аз ҷумла рӯбоҳҳо, норкаҳо ва шиншиллаҳо, нашр кард. Дар ин арзёбӣ масъалаҳои рафтор, саломатӣ ва некӯаҳволии ҳайвонот баррасӣ шудаанд.<ref name="efsa">European Food Safety Authority. [https://www.efsa.europa.eu/en/plain-language-summary/welfare-american-mink-red-and-arctic-foxes-raccoon-dog-and-chinchilla-kept «Welfare of American mink, red and Arctic foxes, raccoon dog and chinchilla kept for fur production»]. 30 июли соли 2025.</ref> Дар баробари ин, мӯинаи сунъӣ ҳамчун маводи ҷойгузини мӯинаи табиӣ истифода мешавад. Аммо истеҳсоли маводҳои сунъӣ низ метавонад ба муҳити зист таъсир расонад, зеро бисёре аз онҳо аз нахҳои синтетикӣ сохта мешаванд. == Ҳамчунин нигаред == * [[Мӯй]] * [[Пӯст]] * [[Пашм]] * [[Ширхӯрон]] * [[Кератин]] * [[Пӯстин]] * [[Рангпинҳонӣ]] * [[Танзими ҳарорати бадан]] * [[Тӯлаккунӣ]] * [[Ҳифзи ҳайвонот]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ''. Ҷилди 1. Душанбе: Институти забон ва адабиёти ба номи Абӯабдулло Рӯдакӣ, 2018. * Сатторов Т. ''Курси лексия аз фанни зоологияи муҳрадорон''. Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон. * Feldhamer, G. A. et al. ''Mammalogy: Adaptation, Diversity, Ecology''. 3rd edition. Johns Hopkins University Press, 2007. * Dawson, T. J., Webster, K. N., Maloney, S. K. ''The Fur of Mammals in Exposed Environments''. Journal of Comparative Physiology B, 2014. * Caro, T. ''The Adaptive Significance of Coloration in Mammals''. BioScience, 2005. * Martin, T. et al. ''A Cretaceous Eutriconodont and Integument Evolution in Early Mammals''. Nature, 2015. [[Гурӯҳ:Анатомияи ширхӯрон]] [[Гурӯҳ:Мӯина]] [[Гурӯҳ:Маҳсулоти ҳайвонот]] hvqxcusudyk6h8er0ziq0cfz98so9wv 0 334699 1491927 2026-11-02T22:39:00Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: [[Акс:Cornstarch mixed with water.jpg|thumb|Омехтаи оҳари ҷуворимакка бо об. Оҳар ҳангоми гарм кардан дар об варам карда, хамираи ғафс ҳосил мекунад.]] [[Акс:Starch granules of potato02.jpg|thumb|Доначаҳои оҳар дар ҳуҷайраҳои картошка.]] '''Оҳар''' ё '''крахмал''' — моддаи органикӣ аз гурӯҳи карбоги... 1491927 wikitext text/x-wiki [[Акс:Cornstarch mixed with water.jpg|thumb|Омехтаи оҳари ҷуворимакка бо об. Оҳар ҳангоми гарм кардан дар об варам карда, хамираи ғафс ҳосил мекунад.]] [[Акс:Starch granules of potato02.jpg|thumb|Доначаҳои оҳар дар ҳуҷайраҳои картошка.]] '''Оҳар''' ё '''крахмал''' — моддаи органикӣ аз гурӯҳи [[карбогидрат]]ҳо буда, аз шумораи зиёди молекулаҳои [[глюкоза]] иборат аст. Он дар аксари рустаниҳои сабз ҳамчун захираи энергия ҳосил ва нигоҳ дошта мешавад. Оҳар яке аз [[полисахарид]]ҳои муҳимтарини табиат мебошад. Он махсусан дар дони зироатҳои ғалладона, аз ҷумла [[гандум]], [[биринҷ]] ва [[ҷуворимакка]], инчунин дар лӯндаи [[картошка]] ва қисматҳои захиравии дигар рустаниҳо фаровон аст. Оҳар манбаи асосии карбогидратҳо дар ғизои бисёре аз одамон ба шумор меравад. Дар ҷараёни ҳазм қисми зиёди оҳари ҳазмшаванда ба глюкоза табдил меёбад, ки ҳуҷайраҳои организм онро барои ҳосил кардани энергия истифода мебаранд. Оҳар на танҳо дар ғизо, балки дар истеҳсоли коғаз, ширеш, матоъ, доруворӣ ва маҳсулоти гуногуни саноатӣ низ истифода мешавад.<ref name="chem10">Бандаев С., Қиматзода Р., Бобизода Ф., Зубайдов У. [https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F104CPT24C79K9RYZMDCKK.pdf ''Химияи органикӣ'']. Китоби дарсӣ барои синфи 10. Нашри чорум. Душанбе: Маориф, 2023, саҳ. 237–241.</ref> == Номгузорӣ == Дар забони тоҷикӣ барои ифодаи ин модда се ном истифода мешавад: '''оҳар''', '''нишоста''' ва '''крахмал'''. Дар китоби дарсии «Ботаника» барои синфи 5-уми мактабҳои Тоҷикистон ин модда бо ибораи «оҳар (крахмал, нишоста)» муаррифӣ шудааст.<ref name="bot5">Султонов С., Ниғмонов М. [https://kitobkhon.net/wp-content/uploads/2025/04/kitobkhon-net-5.-botanika-2011.pdf ''Ботаника'']. Китоби дарсӣ барои синфи 5. Душанбе: Насиба, 2011, саҳ. 30–31.</ref> Дар китобҳои химия ва пажӯҳишҳои илмии Тоҷикистон бештар истилоҳи «крахмал» истифода мешавад, дар ҳоле ки «оҳар» дар китобҳои ботаника, матнҳои кишоварзӣ ва забони рӯзмарра низ маъмул аст. Дар «Луғати нави русӣ-тоҷикӣ»-и А. Тагоев калимаи русии «крахмал» бо вожаҳои «нишоста», «оҳор» ва «оҳар» тарҷума шудааст.<ref name="lugat">Тагоев А. [https://ravshanfikr.tj/lu-atnoma-o.raw?fid=151&task=download ''Новый русско-таджикский словарь'']. Нашри дуюм. Зафаробод, 2013, моддаи «крахмал».</ref> == Сохти кимиёвӣ == Оҳар як навъи '''полимери табиӣ''' мебошад. Полимерҳо моддаҳое мебошанд, ки молекулаҳои онҳо аз воҳидҳои сершумори такроршаванда сохта шудаанд. Дар оҳар чунин воҳидҳо аз боқимондаҳои молекулаҳои глюкоза иборатанд, ки бо [[пайванди гликозидӣ|пайвандҳои гликозидӣ]] ба ҳам пайвастаанд. Формулаи умумии оҳар чунин аст: :'''(C₆H₁₀O₅)_n''' Дар ин формула ҳарфи ''n'' шумораи воҳидҳои такроршавандаро нишон медиҳад. Ин шумора метавонад аз садҳо то ҳазорҳо ва бештар аз он бошад. Оҳар асосан аз ду навъи полисахарид — '''амилоза''' ва '''амилопектин''' иборат аст.<ref name="chem10"/> === Амилоза === [[Акс:Amylose2.svg|thumb|Намунаи сохти молекулаи амилоза.]] '''[[Амилоза]]''' полисахаридест, ки асосан аз занҷирҳои дарози глюкоза иборат мебошад. Дар амилоза воҳидҳои глюкоза бештар тавассути пайвандҳои α(1→4)-гликозидӣ ба ҳам пайвастаанд. Занҷирҳои амилоза метавонанд шакли печдор гиранд. Ин хусусият дар баъзе хосиятҳои кимиёвии оҳар, аз ҷумла ҳангоми таъсири йод, аҳамият дорад. Дар оҳари бисёре аз рустаниҳо амилоза тақрибан 20–30 дарсади массаро ташкил медиҳад, вале ин миқдор вобаста ба намуд ва навъи рустанӣ метавонад фарқ кунад. === Амилопектин === [[Акс:Amylopektin Sessel.svg|thumb|Сохти шохадори молекулаи амилопектин.]] '''[[Амилопектин]]''' қисми дигари асосии оҳар мебошад. Бар хилофи амилоза, молекулаи амилопектин сохти сершоха дорад. Дар занҷирҳои асосии он воҳидҳои глюкоза бо пайвандҳои α(1→4) ва дар нуқтаҳои шохаронӣ бо пайвандҳои α(1→6) пайваст мешаванд. Дар оҳари муқаррарии бисёре аз рустаниҳо амилопектин қисми бештари массаро ташкил медиҳад. Таносуби амилоза ва амилопектин ба хусусиятҳои оҳар, аз ҷумла ба тарзи варам кардан, ғафс шудани омехта бо об ва тағйир ёфтани он ҳангоми хунукшавӣ таъсир мерасонад.<ref name="zeeman">{{cite journal |last1=Zeeman |first1=Samuel C. |last2=Kossmann |first2=Jens |last3=Smith |first3=Alison M. |title=Starch: Its Metabolism, Evolution, and Biotechnological Modification in Plants |journal=Annual Review of Plant Biology |year=2010 |volume=61 |pages=209–234 |doi=10.1146/annurev-arplant-042809-112301}}</ref> === Фарқи оҳар аз селлюлоза ва гликоген === Оҳар, [[селлюлоза]] ва [[гликоген]] ҳама аз воҳидҳои глюкоза сохта шудаанд, вале сохтори кимиёвӣ ва вазифаҳои гуногун доранд. Оҳар дар рустаниҳо асосан барои захира кардани энергия истифода мешавад. Селлюлоза бошад, қисми муҳими девораи ҳуҷайраҳои рустаниро ташкил медиҳад ва ба онҳо устуворӣ мебахшад. Фарқи асосии онҳо дар навъи пайвандҳои байни воҳидҳои глюкоза мебошад. Дар оҳар пайвандҳои навъи алфа ва дар селлюлоза пайвандҳои навъи бета мавҷуданд. Аз ҳамин сабаб ферментҳои ҳозимаи инсон оҳари муқаррариро ҳазм карда метавонанд, вале барои таҷзияи селлюлоза ферментҳои заруриро надоранд. Гликоген бошад, полисахариди захиравии ҳайвонот ва занбӯруғҳо мебошад. Он аз ҷиҳати сохт ба амилопектин монанд аст, аммо одатан шохаҳои бештар дорад. Дар организми инсон гликоген асосан дар [[ҷигар]] ва [[мушак]]ҳо захира мешавад.<ref name="zeeman"/> == Пайдоиш ва захирашавӣ дар рустаниҳо == Оҳар дар ҳуҷайраҳои рустаниҳо аз маҳсулоти мубодилаи карбогидратҳо ҳосил мешавад. Рустаниҳои сабз тавассути [[фотосинтез]] аз гази карбон ва об моддаҳои органикӣ ҳосил мекунанд. Энергияи зарурӣ барои ин раванд аз рӯшноии офтоб гирифта мешавад. Қисме аз қандҳои ҳосилшуда барои нафаскашӣ, афзоиш ва сохтани дигар моддаҳои органикӣ истифода мешавад. Қисми дигар метавонад ба оҳар табдил ёбад ва ҳамчун захираи энергия нигоҳ дошта шавад. Оҳар дар ҳуҷайраҳои рустанӣ дар шакли доначаҳои махсус ҷамъ мешавад. === Доначаҳои оҳар === Оҳар дар рустаниҳо одатан дар шакли '''доначаҳои оҳар''' нигоҳ дошта мешавад. Ин доначаҳо дар дохили [[пластид]]ҳо, аз ҷумла [[хлоропласт]]ҳо ва [[амилопласт]]ҳо, пайдо мешаванд. Андоза ва шакли доначаҳои оҳар дар рустаниҳои гуногун фарқ мекунад. Масалан, доначаҳои оҳари картошка одатан нисбат ба доначаҳои оҳари биринҷ калонтаранд. Дар зери [[микроскоп]] ин доначаҳоро мушоҳида кардан мумкин аст. Бо истифодаи рӯшноии қутбишуда онҳо метавонанд нақшҳои хоси рӯшноиро нишон диҳанд. Андоза ва сохти доначаҳо дар таҳқиқоти ботаникӣ, саноати хӯрокворӣ ва омӯзиши боқимондаҳои қадимии рустаниҳо истифода мешаванд.<ref name="structure">{{cite journal |last1=Koekuyt |first1=Henry A. |last2=Marangoni |first2=Alejandro G. |title=The solid state and nanostructure of starch: Effects on starch functionality |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2025 |volume=65 |issue=23 |pages=4488–4509 |doi=10.1080/10408398.2024.2388279}}</ref> === Захирашавӣ дар тухм ва лӯнда === Дар бисёре аз рустаниҳо оҳар дар қисматҳое ҷамъ мешавад, ки вазифаи захира кардани моддаҳои ғизоиро доранд. Масалан, дар дони гандум ва биринҷ қисми зиёди оҳар дар '''[[эндосперм]]''' ҷойгир аст. Эндосперм бофтаи захиравии тухм буда, барои ғизогирии ҷанин ҳангоми сабзиш аҳамият дорад. Дар картошка оҳар асосан дар лӯндаҳо захира мешавад. Ҳангоми сабзидани тухм ё нашъунамои навдаҳои картошка оҳари захирашуда тадриҷан таҷзия мешавад. Моддаҳои ҳосилшуда барои рушди ҷанин, реша ва навдаҳои ҷавон истифода мегарданд.<ref name="bot5"/> === Оҳар дар баргҳо === Дар бисёре аз рустаниҳо оҳар дар баргҳо низ ҳосил мешавад. Дар давоми рӯз, вақте ки фотосинтез фаъол аст, қисми карбогидратҳои ҳосилшуда муваққатан дар шакли оҳар нигоҳ дошта мешавад. Шабона, ки фотосинтез бо набудани рӯшноӣ қатъ мегардад, рустанӣ метавонад ин захираро тадриҷан таҷзия кунад. Маҳсулоти таҷзия барои таъмини фаъолияти ҳуҷайраҳо ва интиқоли карбогидратҳо ба қисматҳои дигари рустанӣ истифода мешаванд. Ин раванд ба рустанӣ имкон медиҳад, ки ҳатто дар вақти набудани рӯшноӣ фаъолияти ҳаётии худро идома диҳад.<ref name="zeeman"/> == Хосиятҳои физикӣ == Оҳари тоза одатан моддаи хокамонанди сафед буда, бӯй ва таъми равшани хос надорад. Он дар оби хунук амалан ҳал намешавад. Ҳангоми омехта кардан бо оби хунук доначаҳои оҳар асосан дар моеъ муаллақ мемонанд ва баъди муддате метавонанд таҳшин шаванд. Аммо ҳангоми гарм кардани оҳар дар об сохти доначаҳои он тағйир меёбад. === Варам кардан дар оби гарм === Ҳангоми гарм кардани омехтаи оҳар ва об, доначаҳои оҳар обро ҷаббида, варам мекунанд. Бо баланд шудани ҳарорат сохти дохилии доначаҳо тадриҷан вайрон мешавад ва қисме аз молекулаҳои амилоза ба об мегузаранд. Дар натиҷа омехта ғафстар шуда, ба хамираи часпак табдил меёбад. Ин равандро '''клейстершавӣ''' ё '''желатиншавии оҳар''' меноманд. Маҳсулоти ғафси ҳосилшударо дар баъзе матнҳо '''клейстер''' меноманд. Дар китоби дарсии «Химияи органикӣ» барои синфи 10 низ варам кардани крахмал дар оби гарм ва пайдоиши моддаи ширешмонанд тавсиф шудааст.<ref name="chem10"/> Ҳарорати оғози ин раванд аз навъи оҳар, миқдори об ва дигар омилҳо вобаста мебошад. === Тағйир ёфтан ҳангоми хунукшавӣ === Пас аз гармкунӣ ва хунук шудани хамираи оҳар, молекулаҳои он метавонанд тадриҷан аз нав ба ҳам наздик шаванд ва сохтори мураттабтар ҳосил кунанд. Ин равандро '''ретроградатсияи оҳар''' меноманд. Ретроградатсия метавонад боиси сахт шудани маҳсулот, тағйир ёфтани сохти он ё ҷудо шудани қисми об гардад. Ин падида дар тағйироти баъзе маҳсулоти пухта, аз ҷумла кӯҳна шудани нон, нақш дорад. Аммо кӯҳна шудани нон танҳо аз ретроградатсияи оҳар вобаста нест.<ref name="retro">{{cite journal |title=A comprehensive review of the factors influencing the formation of retrograded starch |journal=International Journal of Biological Macromolecules |year=2021 |doi=10.1016/j.ijbiomac.2021.07.050}}</ref> == Хосиятҳои кимиёвӣ == === Таъсири йод === [[Акс:Wheat starch granules.JPG|thumb|Доначаҳои оҳари гандум, ки бо маҳлули йод ранг гирифтаанд.]] Яке аз хусусиятҳои маъруфи оҳар тағйир ёфтани ранг ҳангоми таъсири [[йод]] мебошад. Агар ба омехтаи дорои оҳар маҳлули мувофиқи йод илова карда шавад, одатан ранги кабуди тира ё кабуду сиёҳ пайдо мешавад. Ин ранг дар натиҷаи ташаккули маҷмуаи моддаҳои йоддор бо сохторҳои печдори амилоза ба вуҷуд меояд. Аз ин хосият барои муайян кардани оҳар дар маҳсулоти ғизоӣ ва таҷрибаҳои лабораторӣ истифода мебаранд. Масалан, ҳангоми чаконидани маҳлули йод ба буридаи картошка ё нони сафед дар ҷойҳои дорои оҳар ранги кабуди тира пайдо шуда метавонад. Дар китоби «Ботаника» барои синфи 5 чунин таҷриба барои муайян кардани оҳар дар орди гандум тавсиф шудааст.<ref name="bot5"/> Ҳангоми гарм кардан ранги маҷмуаи оҳару йод метавонад суст ё нопадид гардад. Дар баъзе шароит, баъди хунук кардан ранг дубора пайдо мешавад. === Гидролиз === '''[[Гидролиз]]''' раванди таҷзияи пайвастҳои кимиёвӣ бо иштироки об мебошад. Ҳангоми гидролизи оҳар пайвандҳои байни воҳидҳои глюкоза тадриҷан канда мешаванд. Ин раванд метавонад бо таъсири ферментҳо ё дар шароити муайян бо таъсири кислотаҳо ба амал ояд. Ҳангоми гидролизи нопурра аввал занҷирҳои кӯтоҳтари карбогидратӣ, аз ҷумла '''[[декстрин]]ҳо''', пайдо мешаванд. Дар марҳилаҳои баъдӣ [[малтоза]] ва дигар қандҳои хурдтар ҳосил шуда метавонанд. Маҳсули ниҳоии гидролизи пурраи оҳар глюкоза мебошад. Муодилаи умумии гидролизи пурра чунин аст: :(C₆H₁₀O₅)_n + nH₂O → nC₆H₁₂O₆ Ин раванд ҳам дар организмҳои зинда ва ҳам дар саноат аҳамияти калон дорад.<ref name="chem10"/> == Ҳазми оҳар дар организми инсон == Оҳар яке аз манбаъҳои асосии энергия дар ғизои инсон мебошад. Аммо молекулаҳои калони оҳар бевосита аз девораи рӯда ба хун ҷаббида намешаванд. Пеш аз ҷаббида шудан онҳо бояд ба карбогидратҳои хурдтар таҷзия гарданд. === Ҳазм дар даҳон === Ҳазми ферментативии оҳар аз [[ковокии даҳон]] оғоз мешавад. Дар оби даҳон ферменте бо номи '''[[амилаза]]''' мавҷуд аст, ки ба пайвандҳои муайяни молекулаи оҳар таъсир мерасонад. Ҳангоми хоидани ғизо амилаза ба таҷзияи қисме аз оҳар ба молекулаҳои хурдтар оғоз мекунад. Ин раванд махсусан ҳангоми хуб хоидани маҳсулоти оҳардор аҳамият дорад. === Ҳазм дар рӯдаи борик === Қисми асосии ҳазми оҳар дар [[рӯдаи борик]] сурат мегирад. Дар ин ҷо амилазаи аз [[ғадуди зери меъда]] ҷудошуда оҳарро ба қандҳои хурдтар ва декстринҳо таҷзия мекунад. Баъдан ферментҳои сатҳи ҳуҷайраҳои рӯда ин маҳсулотро то глюкоза мешикананд. Глюкозаи ҳосилшуда ба хун ҷаббида шуда, ба узвҳо ва бофтаҳои организм интиқол меёбад. Ҳуҷайраҳо глюкозаро барои ҳосил кардани энергия истифода мебаранд. Қисме аз он метавонад дар шакли гликоген захира шавад. === Оҳари тобовар ба ҳазм === На ҳамаи оҳари истеъмолшуда дар рӯдаи борик пурра ҳазм мешавад. '''Оҳари тобовар''' (англ. ''resistant starch'') навъи оҳарест, ки қисми он аз таъсири ферментҳои ҳозимаи рӯдаи борик эмин мемонад. Ин оҳар метавонад ба [[рӯдаи ғафс]] расида, аз ҷониби баъзе бактерияҳои рӯда таҷзия шавад. Дар натиҷаи фаъолияти ин бактерияҳо кислотаҳои чарбии кӯтоҳзанҷир, аз ҷумла [[бутират]], ҳосил шуда метавонанд. Оҳари тобовар дар баъзе намудҳои ғизо, аз ҷумла донаҳои ғалладона, лӯбиёгиҳо, банани норасида ва баъзе маҳсулоти оҳардори пухтаву хунукшуда мавҷуд аст. Миқдори он аз навъи маҳсулот, таркиби оҳар ва тарзи коркарди ғизо вобаста мебошад.<ref name="resistant">{{cite journal |last1=Lockyer |first1=S. |last2=Nugent |first2=A. P. |title=Health effects of resistant starch |journal=Nutrition Bulletin |year=2017 |volume=42 |issue=1 |pages=10–41 |doi=10.1111/nbu.12244}}</ref> == Аҳамияти ғизоӣ == Оҳар яке аз карбогидратҳои асосии ғизои инсон мебошад. Маҳсулоти оҳардор, аз ҷумла нон, биринҷ, картошка ва макарон, дар бисёр кишварҳо қисми муҳими ғизои ҳаррӯзаро ташкил медиҳанд. Ҳангоми ҳазм қисми зиёди оҳар ба глюкоза табдил меёбад, ки организм онро ҳамчун манбаи энергия истифода мебарад. Бо вуҷуди ин, арзиши ғизоии маҳсулот танҳо аз миқдори оҳари он вобаста нест. Масалан, ғалладонагиҳои пурра ба ғайр аз оҳар [[нахи ғизоӣ]], витаминҳо ва моддаҳои маъданӣ низ доранд. Оҳари тозакардашуда бошад, асосан аз карбогидрат иборат буда, миқдори сафеда, равған ва дигар моддаҳои ғизоии он одатан кам аст. Суръати ҳазми оҳар аз таркиби маҳсулот, андозаи зарраҳо, навъи оҳар, тарзи пухтупаз ва дигар омилҳо вобаста мебошад. Масалан, оҳари баъзе маҳсулоти хуб пухта нисбат ба оҳари доначаҳояш ҳанӯз солим осонтар ҳазм мешавад. Аз ҳамин сабаб таъсири маҳсулоти оҳардор ба сатҳи глюкозаи хун дар ҳамаи ҳолатҳо яксон нест.<ref name="nhs">National Health Service. [https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/starchy-foods-and-carbohydrates/ «Starchy foods and carbohydrates»]. NHS, Британияи Кабир.</ref> == Оҳар дар таомҳои тоҷикӣ == Маҳсулоти сероҳар дар ғизои анъанавии тоҷикон ҷойгоҳи муҳим доранд. Аз ҷумла, [[нон]], таомҳои ордӣ, биринҷ ва картошка аз манбаъҳои маъмули оҳар мебошанд. Миқдори оҳар дар чунин маҳсулот аз навъи ғалла, дараҷаи коркарди он ва тарзи омода кардани ғизо вобаста аст. === Оҳар ва суманак === Яке аз намунаҳои ҷолиби тағйирёбии оҳар дар ошпазӣ тайёр кардани '''[[суманак]]''' мебошад. Барои омода кардани суманак одатан аз гандуми сабзонидашуда истифода мебаранд. Ҳангоми сабзидани дони гандум фаъолияти ферментҳои таҷзиякунандаи оҳар зиёд мешавад. Ин ферментҳо қисми оҳари захирашудаи донро ба қандҳои хурдтар, аз ҷумла малтоза, табдил медиҳанд. Дар натиҷа моддаҳои ширинтар пайдо мешаванд, ки ба таъми маҳсулоти ҳосилшуда таъсир мерасонанд. Дар китоби «Химияи органикӣ» барои синфи 10-уми Тоҷикистон низ ҳосил шудани малтоза аз крахмал ҳангоми тайёр кардани суманак зикр шудааст.<ref name="chem10"/> Бо вуҷуди ин, таъм, ранг ва сохти суманак танҳо аз таҷзияи оҳар вобаста нестанд. Ҳангоми пухтани тӯлонӣ тағйироти дигари кимиёвӣ низ ба амал меоянд. == Истеҳсоли оҳар == Оҳарро дар саноат аз рустаниҳое мегиранд, ки бофтаҳои захиравии онҳо миқдори зиёди ин моддаро доранд. Манбаъҳои маъмули саноатии оҳар картошка, ҷуворимакка, гандум, биринҷ ва маниок мебошанд. Тарзи истеҳсол вобаста ба навъи рустанӣ фарқ мекунад, аммо одатан якчанд марҳилаи асосиро дар бар мегирад. === Ҷудо кардани оҳар аз картошка === Барои гирифтани оҳар аз картошка аввал лӯндаҳоро мешӯянд ва майда мекунанд. Дар натиҷаи майдашавӣ қисми зиёди ҳуҷайраҳои картошка вайрон шуда, доначаҳои оҳар аз онҳо хориҷ мешаванд. Баъдан омехтаи ҳосилшударо бо об шуста, аз зарраҳои нисбатан калон ҷудо мекунанд. Доначаҳои оҳарро бо усулҳои таҳшинкунӣ ё ҷудокунии механикӣ аз моеъ мегиранд. Пас аз шустан ва тоза кардан оҳарро хушк мекунанд. Дар натиҷа хокаи сафеди оҳари картошка ҳосил мешавад. === Ҷудо кардани оҳар аз ғалладона === Дар истеҳсоли оҳар аз гандум ва ҷуворимакка донро аввал ба коркард омода мекунанд. Вобаста ба технология донро тар карда, майда мекунанд ва қисматҳои гуногуни онро ҷудо менамоянд. Сипас оҳарро аз сафедаҳо, нахҳо ва дигар моддаҳои таркиби дон ҷудо мекунанд. Оҳари тозашуда баъди шустан ва хушк кардан барои истифода дар саноати хӯрокворӣ ё дигар соҳаҳо омода мегардад. Дар китоби «Ботаника» барои синфи 6-уми Тоҷикистон низ истеҳсоли оҳар аз дони ҷуворимакка ҳамчун яке аз самтҳои истифодаи саноатии ин зироат зикр шудааст.<ref name="bot6">Султонов С., Давлатзода С., Ниғмонов М., Баротзода К., Ғайратов М. [https://maorif.tj/storage/libraries/01J3F24V4FJ0B2AAYMGNRQPRE8.pdf ''Ботаника'']. Китоби дарсӣ барои синфи 6. Душанбе: Маориф, 2022, саҳ. 122.</ref> == Истифодаи оҳар дар саноат == Оҳар аз сабаби хосиятҳои ғафскунанда, ширешмонандӣ ва қобилияти тағйирёбии кимиёвӣ дар соҳаҳои гуногун истифода мешавад. === Саноати хӯрокворӣ === Дар саноати хӯрокворӣ оҳар барои ғафс кардани моеъҳо, беҳтар кардани сохти маҳсулот ва нигоҳ доштани шакли онҳо истифода мешавад. Онро метавон дар истеҳсоли баъзе намудҳои шӯрбо, соус, шириниҳо, маҳсулоти қаннодӣ ва дигар ғизоҳои коркардшуда истифода бурд. Ҳангоми гарм кардан дар об оҳар варам карда, омехтаро ғафстар мекунад. Аз ҳамин хусусият барои ҳосил кардани сохти дилхоҳи маҳсулоти ғизоӣ истифода мебаранд. === Истеҳсоли қандҳо === Оҳар метавонад ашёи хом барои истеҳсоли қандҳо ва шираҳои гуногун бошад. Дар саноат онро бо ёрии ферментҳо ба декстринҳо ва қандҳои хурдтар таҷзия мекунанд. Яке аз маҳсулоти чунин коркард '''шираи глюкоза''' мебошад, ки дар истеҳсоли баъзе маҳсулоти қаннодӣ ва нӯшокиҳо истифода мешавад. Аз глюкоза инчунин бо ёрии ферментҳои махсус метавон [[фруктоза]] ҳосил кард. Омехтаҳои дорои глюкоза ва фруктоза дар баъзе намудҳои ширинкунандаҳои саноатӣ истифода мешаванд.<ref name="enzymes">{{cite journal |last1=van der Maarel |first1=M. J. E. C. |last2=van der Veen |first2=B. |last3=Uitdehaag |first3=J. C. M. |last4=Leemhuis |first4=H. |last5=Dijkhuizen |first5=L. |title=Properties and applications of starch-converting enzymes of the α-amylase family |journal=Journal of Biotechnology |year=2002 |volume=94 |issue=2 |pages=137–155 |doi=10.1016/S0168-1656(01)00407-2}}</ref> === Истеҳсоли коғаз === Дар саноати коғазбарорӣ оҳар барои беҳтар кардани баъзе хусусиятҳои коғаз истифода мешавад. Он метавонад ба мустаҳкам шудани пайванди байни нахҳои коғаз ва беҳтар шудани сифати сатҳи он мусоидат кунад. Оҳар инчунин дар баъзе рӯйпӯшҳои коғазӣ ҳамчун моддаи пайвасткунанда истифода мешавад. Ин хусусиятҳо дар истеҳсоли коғази чопӣ, картон ва дигар маҳсулоти коғазӣ аҳамият доранд. === Истеҳсоли ширеш === Оҳар ҳангоми гарм кардан дар об метавонад омехтаи часпак ҳосил кунад. Аз ҳамин хусусияти он барои истеҳсоли баъзе намудҳои ширеш истифода мебаранд. Ширешҳои оҳардор дар истеҳсоли маҳсулоти коғазӣ, картон ва бастабандӣ истифода мешаванд. Дар истеҳсоли баъзе навъҳои картони мавҷдор оҳар ҳамчун ҷузъи асосии моддаи ширешкунанда хизмат мекунад. === Саноати нассоҷӣ === Оҳар дар коркарди баъзе намудҳои ришта ва матоъ низ истифода мешавад. Дар истеҳсоли матоъҳо бо маҳлулҳои оҳардор коркард кардани ришта метавонад устувории онҳоро ҳангоми бофтан зиёд кунад. Дар рӯзгор оҳарро барои сахттар нигоҳ доштани шакли баъзе либосҳо ва матоъҳо низ истифода мебаранд. Дар забони тоҷикӣ ин амалро '''оҳар додан''' ё '''оҳарзанӣ''' меноманд.<ref name="lugat"/> === Саноати дорусозӣ === Дар истеҳсоли баъзе доруҳо оҳар ҳамчун моддаи ёрирасон истифода мешавад. Масалан, он метавонад дар таркиби ҳабҳо ҳамчун моддаи пайвасткунанда ё моддае истифода гардад, ки ба пош хӯрдани ҳаб баъди фурӯ бурдан мусоидат мекунад. Барои чунин мақсадҳо аз навъҳои гуногуни оҳар, аз ҷумла оҳари коркардшуда истифода мебаранд. === Маводи биотаҷзияшаванда === Оҳар метавонад ҳамчун ашёи хом барои истеҳсоли баъзе маводи биотаҷзияшаванда истифода шавад. Баъзе маҳсулоти бастабандӣ аз оҳар ё омехтаи он бо дигар полимерҳо тайёр карда мешаванд. Чунин мавод вобаста ба таркиб ва шароити муҳит метавонад бо таъсири микроорганизмҳо таҷзия шавад. Аммо ҳамаи маҳсулоте, ки дар таркибашон оҳар доранд, ҳатман дар муҳити табиӣ зуд ё пурра таҷзия намешаванд. Ин хусусият аз таркиби тамоми маҳсулот ва шароити муҳит вобаста аст. == Оҳари тағйирдодашуда == '''Оҳари тағйирдодашуда''' ё '''оҳари модификатсияшуда''' навъи оҳарест, ки хусусиятҳои он бо усулҳои физикӣ, ферментативӣ ё кимиёвӣ тағйир дода шудаанд. Ин кор барои беҳтар кардани хусусиятҳое, аз ҷумла устуворӣ ба гармӣ, қобилияти ғафскунӣ ва рафтор ҳангоми нигоҳдорӣ, анҷом дода мешавад. Масалан, баъзе навъҳои оҳари тағйирдодашуда дар истеҳсоли маҳсулоти ғизоие истифода мешаванд, ки ҳангоми гармкунӣ, хунуккунӣ ё яхкунӣ бояд сохтори худро беҳтар нигоҳ доранд. Дар саноати хӯрокворӣ барои баъзе навъҳои оҳари тағйирдодашуда рамзҳои махсуси иловагиҳои ғизоӣ истифода мешаванд. Аз ҷумла: * '''E1404''' — оҳари оксидшуда; * '''E1412''' — диоҳарфосфат (''distarch phosphate''); * '''E1422''' — диоҳарадипати асетилшуда (''acetylated distarch adipate''); * '''E1442''' — диоҳарфосфати ҳидроксипропилшуда (''hydroxypropyl distarch phosphate''). Ин рамзҳо ба навъҳои мушаххаси оҳари коркардшуда ишора мекунанд ва худ ба худ далели зараровар ё бехатар будани маҳсулот нестанд. Арзёбии бехатарӣ ба навъи модда, миқдор ва тарзи истифодаи он вобаста аст.<ref>[https://www.fao.org/3/a-a0691e.pdf ''Compendium of Food Additive Specifications'']. FAO/JECFA, маълумот оид ба оҳарҳои тағйирдодашуда.</ref> == Таърихи истифода == Одамон аз давраҳои хеле қадим рустаниҳои дорои оҳарро ҳамчун манбаи ғизо истифода мебурданд. Таҳқиқоти бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки инсонҳои давраи санг баъзе решаҳо ва дигар қисматҳои сероҳари рустаниҳоро майда карда, барои истеъмол омода мекарданд. Дар баъзе сангҳои осиёби қадимии Аврупо боқимондаҳои доначаҳои оҳар ёфт шудаанд, ки ба тақрибан 30 ҳазор сол пеш тааллуқ доранд.<ref name="ancient">{{cite journal |last1=Revedin |first1=A. |last2=Aranguren |first2=B. |last3=Becattini |first3=R. |display-authors=etal |title=Thirty thousand-year-old evidence of plant food processing |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2010 |volume=107 |issue=44 |pages=18815–18819 |doi=10.1073/pnas.1006993107}}</ref> Дар тамаддунҳои қадим оҳар на танҳо барои ғизо, балки барои истеҳсоли ширеш ва коркарди матоъ низ истифода мешуд. Дар [[Мисри Қадим]] аз омехтаҳои оҳардор барои баъзе корҳои ҳунармандӣ ва эҳтимол барои тайёр кардани масолеҳи навиштанӣ истифода мекарданд. Дар [[Чин]] оҳари биринҷ дар баъзе марҳилаҳои таърихии истеҳсол ва коркарди коғаз истифода мешуд. Бо рушди саноат истифодаи оҳар дар истеҳсоли маҳсулоти ғизоӣ, коғаз, матоъ ва ширеш густариш ёфт. == Таҳқиқоти муосир == Оҳар дар биология, химия, илмҳои ғизо ва биотехнология мавриди таҳқиқ қарор дорад. Олимон сохти молекулавии оҳар, таносуби амилоза ва амилопектин, тарзи ҳосилшавии доначаҳо ва омилҳои таъсиррасон ба ҳазмшавии онро меомӯзанд. Яке аз самтҳои таҳқиқот тағйир додани хусусиятҳои оҳар тавассути интихоби навъҳои рустанӣ ва усулҳои биотехнологӣ мебошад. Самти дигар ба истифодаи оҳар барои истеҳсоли маводи саноатӣ ва маҳсулоти биотаҷзияшаванда вобаста аст. Дар соли 2021 гурӯҳи муҳаққиқон роҳи таҷрибавии ҳосил кардани оҳар аз гази карбонро бо истифода аз пайдарпайии реаксияҳои кимиёвӣ ва ферментативӣ нишон доданд. Ин натиҷа як дастоварди лабораторӣ буд ва маънои онро надорад, ки чунин технология аллакай ҷойи парвариши зироатҳои сероҳарро дар истеҳсоли оммавии ғизо гирифтааст.<ref name="synthetic">{{cite journal |last1=Cai |first1=Tao |last2=Sun |first2=Hongbing |last3=Qiao |first3=Jing |display-authors=etal |title=Cell-free chemoenzymatic starch synthesis from carbon dioxide |journal=Science |year=2021 |volume=373 |issue=6562 |pages=1523–1527 |doi=10.1126/science.abh4049}}</ref> == Ҳамчунин нигаред == * [[Карбогидрат]] * [[Полисахарид]] * [[Глюкоза]] * [[Амилоза]] * [[Амилопектин]] * [[Гликоген]] * [[Селлюлоза]] * [[Фотосинтез]] * [[Гидролиз]] * [[Амилаза]] * [[Гандум]] * [[Картошка]] * [[Суманак]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * Бандаев С., Қиматзода Р., Бобизода Ф., Зубайдов У. ''Химияи органикӣ''. Китоби дарсӣ барои синфи 10. Душанбе: Маориф, 2023. * Султонов С., Ниғмонов М. ''Ботаника''. Китоби дарсӣ барои синфи 5. Душанбе: Насиба, 2011. * Султонов С., Давлатзода С., Ниғмонов М., Баротзода К., Ғайратов М. ''Ботаника''. Китоби дарсӣ барои синфи 6. Душанбе: Маориф, 2022. * Тагоев А. ''Новый русско-таджикский словарь''. Зафаробод, 2013. * Zeeman, S. C., Kossmann, J., Smith, A. M. ''Starch: Its Metabolism, Evolution, and Biotechnological Modification in Plants''. Annual Review of Plant Biology, 2010. * Koekuyt, H. A., Marangoni, A. G. ''The solid state and nanostructure of starch: Effects on starch functionality''. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 2025. * Revedin, A. et al. ''Thirty thousand-year-old evidence of plant food processing''. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2010. [[Гурӯҳ:Карбогидратҳо]] [[Гурӯҳ:Полисахаридҳо]] [[Гурӯҳ:Биохимия]] n8nk43dzurdhiwqhc8du9obffp8hvq8 0 334700 1491928 2026-11-02T23:35:29Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: '''Ғадуд''' ({{lang-la|glandula}}) — ҳуҷайра, маҷмӯи ҳуҷайраҳо ё узви махсуси бадани инсон ва ҳайвонот мебошад, ки моддаҳои муайянро ҳосил карда, ба муҳити дохилӣ ё берунии организм ҷудо мекунад. Ба чунин моддаҳо [[ҳормон]]ҳо, [[фермент]]ҳо, луоб, арақ, оби даҳон, шир ва шираҳ... 1491928 wikitext text/x-wiki '''Ғадуд''' ({{lang-la|glandula}}) — ҳуҷайра, маҷмӯи ҳуҷайраҳо ё узви махсуси бадани инсон ва ҳайвонот мебошад, ки моддаҳои муайянро ҳосил карда, ба муҳити дохилӣ ё берунии организм ҷудо мекунад. Ба чунин моддаҳо [[ҳормон]]ҳо, [[фермент]]ҳо, луоб, арақ, оби даҳон, шир ва шираҳои ҳозима дохил мешаванд.<ref name="histology">Чӯраев С. [https://ravshanfikr.tj/ilm-furugi-marifat.raw?fid=654&task=download ''Бофташиносӣ''. Қисми якум (курси лексияҳо)]. Душанбе: Маориф, саҳ. 112–114.</ref> Ғадудҳо дар танзими мубодилаи моддаҳо, ҳазми ғизо, афзоишу инкишофи организм, нигоҳ доштани ҳарорати бадан, муҳофизати бофтаҳо ва фаъолияти узвҳои гуногун нақши муҳим мебозанд. Баъзе ғадудҳо узвҳои алоҳида мебошанд, масалан, [[ғадуди сипаршакл]], [[гипофиз]] ва [[ғадудҳои оби даҳон]]. Дигар ғадудҳо дар дохили узвҳо, аз ҷумла [[меъда]], [[рӯда]] ва [[пӯст]], ҷойгир шудаанд. Аксари ғадудҳо аз '''[[бофтаи эпителӣ|бофтаи эпителии ғадудӣ]]''' ташаккул меёбанд. Ин бофта аз ҳуҷайраҳое иборат аст, ки барои ҳосил кардан ва ҷудо намудани моддаҳои махсус мутобиқ шудаанд.<ref name="histology"/> Дар анатомия ва физиология ғадудҳоро асосан ба ду гурӯҳ ҷудо мекунанд: '''ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ (экзокринӣ)''' ва '''ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ (эндокринӣ)'''. Баъзе узвҳо ҳар ду вазифаро иҷро мекунанд ва '''ғадудҳои омехта''' номида мешаванд.<ref name="biology9">Устоев М. [https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf ''Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам'']. Китоби дарсӣ барои синфи 9. Нашри панҷум. Душанбе: Маориф, 2023, саҳ. 42–48.</ref> == Сохти ғадудҳо == Сохти ғадудҳо ба вазифа ва навъи моддаҳое, ки онҳо ҳосил мекунанд, вобаста аст. Баъзе ғадудҳо танҳо аз як ҳуҷайра иборатанд. Ғадудҳои дигар бошанд, аз ҳазорҳо ё миллионҳо ҳуҷайра ташкил ёфта, узвҳои мураккабро ба вуҷуд меоранд. === Ғадудҳои якҳуҷайравӣ === '''Ғадудҳои якҳуҷайравӣ''' аз як ҳуҷайраи махсусгардонидашуда иборат мебошанд, ки моддаи муайянеро ҳосил ва хориҷ мекунад. Яке аз намунаҳои маъруфи онҳо '''[[ҳуҷайраи ҷомшакл]]''' мебошад. Ин ҳуҷайраҳо дар қабати эпителии баъзе узвҳо, аз ҷумла роҳҳои нафас ва рӯдаҳо, ҷойгир шудаанд. Ҳуҷайраҳои ҷомшакл моддаҳои луобҳосилкунанда истеҳсол мекунанд. Луоби ҳосилшуда сатҳи бофтаҳоро тар нигоҳ дошта, онҳоро аз осеб ва таъсири баъзе омилҳои зараровар муҳофизат менамояд. Масалан, дар роҳҳои нафас луоб барои нигоҳ доштани зарраҳои чанг ва баъзе микроорганизмҳо ёрӣ мерасонад. Ғадудҳои якҳуҷайравӣ одатан маҷрои махсус надоранд ва маҳсули худро мустақиман ба сатҳи эпителий хориҷ мекунанд. === Ғадудҳои бисёрҳуҷайравӣ === '''Ғадудҳои бисёрҳуҷайравӣ''' аз маҷмуи ҳуҷайраҳои махсус иборат мебошанд, ки барои ҳосил ва хориҷ кардани моддаҳо якҷоя фаъолият мекунанд. Масалан, ғадудҳои оби даҳон, ғадудҳои шир ва бисёре аз ғадудҳои пӯст бисёрҳуҷайравӣ мебошанд. Дар ғадудҳои калони бисёрҳуҷайравӣ одатан ду қисми асосиро фарқ мекунанд: * '''Қисми тарашшуҳҳосилкунанда''' — ҳуҷайраҳое, ки моддаҳои заруриро истеҳсол мекунанд. * '''Маҷрогоҳ''' — роҳе, ки маҳсули ғадудро ба сатҳи пӯст ё ковокии узв мерасонад. Ин сохт бештар ба ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ хос аст. Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ бошанд, маҷрогоҳи ихроҷӣ надоранд. Дар бисёре аз ғадудҳои калон ҳуҷайраҳои тарашшуҳҳосилкунанда дар гурӯҳҳои махсус ҷойгир шудаанд. Онҳо аз тарафи бофтаи пайвасткунанда ва рагҳои хунгард иҳота мешаванд.<ref name="histology"/> === Бофтаи ғадудӣ === Қисми асосии бисёре аз ғадудҳоро ҳуҷайраҳои эпителии махсусгардонидашуда ташкил медиҳанд. Ин ҳуҷайраҳо метавонанд сафедаҳо, чарбҳо, ҳормонҳо, луоб ва дигар моддаҳоро ҳосил кунанд. Дар ҳуҷайраҳои ғадудӣ одатан узвакҳои вобаста ба синтез ва интиқоли моддаҳо хуб инкишоф ёфтаанд. Масалан, дар ҳуҷайраҳое, ки миқдори зиёди сафеда истеҳсол мекунанд, '''[[тӯри эндоплазмавӣ]]''' ва '''[[дастгоҳи Голҷӣ]]''' нақши муҳим доранд. Тӯри эндоплазмавии дурушт дар синтези бисёре аз сафедаҳои тарашшуҳшаванда иштирок мекунад. Дастгоҳи Голҷӣ бошад, моддаҳои ҳосилшударо коркард ва барои интиқол ё хориҷшавӣ омода менамояд. Ҳуҷайраҳое, ки моддаҳои чарбӣ ё баъзе ҳормонҳои стероидӣ ҳосил мекунанд, одатан дорои тӯри эндоплазмавии суфтаи хуб инкишофёфта мебошанд. Дар ғадудҳои бисёрҳуҷайравӣ ғайр аз бофтаи ғадудӣ, бофтаи пайвасткунанда, рагҳои хунгард ва нахҳои асаб низ мавҷуданд. Онҳо барои дастгирӣ, ғизорасонӣ ва танзими фаъолияти ғадудҳо хизмат мекунанд.<ref name="histology"/> == Пайдоиш ва инкишофи ғадудҳо == Бисёре аз ғадудҳо ҳангоми инкишофи ҷанин аз ҳуҷайраҳои эпителӣ ба вуҷуд меоянд. Дар марҳилаҳои аввали ташаккул гурӯҳе аз ҳуҷайраҳои эпителӣ афзоиш ёфта, ба бофтаҳои зери он дохил мешаванд. Дар натиҷа навдаи ҳуҷайравие пайдо мешавад, ки тадриҷан ба ғадуд табдил меёбад. Дар ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ пайвастагии ин навда бо сатҳи эпителий одатан нигоҳ дошта мешавад. Ин пайвастагӣ баъдан метавонад ба маҷрогоҳи ғадуд табдил ёбад. Ҳангоми афзоиш маҷрогоҳ метавонад дароз шуда, шохаҳои нав пайдо кунад. Ҳамин тавр, ғадудҳои дорои сохти сершоха ба вуҷуд меоянд. Дар бисёре аз ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ робитаи мустақим бо сатҳи ибтидоии эпителӣ аз байн меравад. Ҳуҷайраҳои онҳо ба муҳити дохилии организм модда ҷудо мекунанд ва бо рагҳои хунгард алоқаи наздик пайдо менамоянд. Бо вуҷуди ин, пайдоиши ҳамаи ғадудҳо яксон нест. Баъзе қисматҳои системаи эндокринӣ аз бофтаи асабӣ ё дигар манбаъҳои ҷанинӣ ташаккул меёбанд.<ref name="development">Wang, J., Laurie, G. W. [https://doi.org/10.1016/j.ydbio.2004.05.025 «Organogenesis of the Exocrine Gland»]. ''Developmental Biology'', 2004, ҷ. 273, № 1, саҳ. 1–22.</ref> == Навъҳои ғадудҳо == [[Акс:Endocrine vs. Exocrine.svg|thumb|Фарқи ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ ва берунӣ. Ғадудҳои эндокринӣ ҳормонҳоро ба муҳити дохилӣ ҷудо мекунанд, дар ҳоле ки ғадудҳои экзокринӣ маҳсули худро ба воситаи маҷрогоҳҳо ба сатҳи бадан ё ковокии узвҳо мерасонанд.]] Аз рӯйи роҳи хориҷ кардани маҳсули худ ғадудҳо ба ду гурӯҳи асосӣ — эндокринӣ ва экзокринӣ — ҷудо мешаванд. === Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ === {{Асосӣ|Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ}} '''Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ''' ё '''ғадудҳои эндокринӣ''' маҷрогоҳи ихроҷӣ надоранд. Онҳо моддаҳои махсуси биологии фаъол — '''[[ҳормон]]ҳо''' — ҳосил мекунанд. Ҳормонҳо аз ҳуҷайраҳои ғадуд аввал ба моеъи байниҳуҷайравӣ ва баъдан ба хун мегузаранд. Бо гардиши хун онҳо метавонанд ба узвҳо ва бофтаҳои гуногуни организм расанд. Ҳормонҳо ба ҳуҷайраҳое таъсир мекунанд, ки дорои қабулкунандаҳои мувофиқ мебошанд. Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ дар танзими мубодилаи моддаҳо, сабзиш, инкишоф, фаъолияти узвҳои ҷинсӣ ва нигоҳ доштани шароити муътадили дохилии организм иштирок мекунанд. Ба ғадудҳои асосии эндокринӣ инҳо дохил мешаванд: * '''[[Гипофиз]]''' — дар пояи мағзи сар ҷойгир буда, ҳормонҳоеро ҳосил ё хориҷ мекунад, ки ба сабзиш ва фаъолияти дигар ғадудҳои эндокринӣ таъсир мерасонанд. * '''[[Ғадуди сипаршакл]]''' — ҳормонҳое ҳосил мекунад, ки дар танзими мубодилаи моддаҳо ва инкишофи организм нақш доранд. * '''[[Ғадудҳои назди сипаршакл]]''' — ҳормони паратироидӣ ҳосил карда, дар танзими миқдори калсий иштирок мекунанд. * '''[[Ғадудҳои болои гурда]]''' — ҳормонҳое, аз ҷумла кортизол, алдостерон ва адреналин, ҳосил мекунанд. * '''[[Эпифиз]]''' — ғадуди хурди мағзи сар буда, дар ҳосил кардани [[мелатонин]] иштирок мекунад. Дар баъзе китобҳои дарсӣ [[ғадуди душоха]] ё тимус низ дар қатори узвҳои дорои фаъолияти эндокринӣ оварда мешавад. Аммо тимус пеш аз ҳама узви муҳими системаи масуният буда, дар инкишофи баъзе ҳуҷайраҳои масунӣ нақш дорад. Ғайр аз ғадудҳои алоҳида, ҳуҷайраҳои ҳормонҳосилкунанда дар таркиби узвҳои дигар, аз ҷумла меъда, рӯдаҳо, гурдаҳо ва дил низ мавҷуданд.<ref name="biology9"/><ref name="endocrine">National Center for Biotechnology Information. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22231/ «Glands and Hormones»]. ''Genes and Disease'', NCBI Bookshelf.</ref> === Ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ === {{Асосӣ|Ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ}} '''Ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ''' ё '''ғадудҳои экзокринӣ''' маҳсули худро ба сатҳи берунии бадан ё ба ковокии узвҳо ҷудо мекунанд. Дар ғадудҳои бисёрҳуҷайравии ин гурӯҳ маҳсулоти тарашшуҳ одатан тавассути маҷрогоҳҳо интиқол меёбад. Ба ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ инҳо дохил мешаванд: * '''Ғадудҳои оби даҳон''' — оби даҳон ҳосил мекунанд, ки ба тар кардани ғизо ва оғози ҳазми баъзе карбогидратҳо мусоидат мекунад. * '''[[Ғадудҳои арақ]]''' — арақ ҳосил мекунанд ва дар танзими ҳарорати бадан иштирок менамоянд. * '''[[Ғадудҳои чарбии пӯст]]''' — моддаи чарбӣ ҳосил мекунанд, ки ба муҳофизат ва нарм нигоҳ доштани пӯсту мӯй мусоидат менамояд. * '''[[Ғадуди ашк]]''' — моеъи ашк ҳосил карда, сатҳи чашмро намнок ва муҳофизат мекунад. * '''[[Ғадуди шир]]''' — барои ғизодиҳии кӯдак шир ҳосил мекунад. * '''Ғадудҳои меъда ва рӯдаҳо''' — моддаҳои барои ҳазм ва муҳофизати луобпарда зарурро ҷудо мекунанд. Қисми экзокринии [[ғадуди зери меъда]] ферментҳои ҳозимаро ҳосил карда, онҳоро тавассути маҷрогоҳ ба рӯдаи дувоздаҳангушта мефиристад. [[Ҷигар]] низ вазифаи тарашшуҳи берунӣ дорад, зеро талхаро ҳосил мекунад. Талха тавассути роҳҳои талхагузар ба рӯдаи борик мерасад. Талха худ ферменти ҳозима нест, аммо дар ҳазм ва ҷаббиши чарбҳо нақши муҳим дорад.<ref name="exocrine">Freeman, S. C., Malik, A., Basit, H. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542322/ «Physiology, Exocrine Gland»]. ''StatPearls''. National Center for Biotechnology Information, 2022.</ref> === Ғадудҳои омехта === '''Ғадудҳои омехта''' узвҳое мебошанд, ки ҳам фаъолияти эндокринӣ ва ҳам фаъолияти экзокринӣ доранд. Яке аз намунаҳои равшани онҳо ғадуди зери меъда мебошад. Қисми экзокринии ин ғадуд ферментҳои ҳозима ҳосил карда, онҳоро ба рӯдаи борик мефиристад. Қисми эндокринии он бошад, аз маҷмуи ҳуҷайраҳое иборат аст, ки '''ҷазирачаҳои Лангерганс''' ном доранд. Ин ҳуҷайраҳо ҳормонҳо, аз ҷумла [[инсулин]] ва [[глюкагон]], ҳосил мекунанд. Ин ҳормонҳо дар танзими миқдори глюкоза дар хун иштирок менамоянд. Ба узвҳои дорои фаъолияти омехта инчунин ғадудҳои ҷинсӣ — [[тухмдон]]ҳо ва [[хоя]]ҳо — дохил мешаванд. Тухмдонҳо ҳуҷайраҳои ҷинсии занона ва ҳормонҳоеро, аз ҷумла эстрогенҳо ва прогестерон, ҳосил мекунанд. Хояҳо бошанд, [[нутфа]] ва ҳормонҳои ҷинсии мардона, аз ҷумла [[тестостерон]], ҳосил менамоянд. Дар ин маврид ҳуҷайраҳои ҷинсӣ тавассути роҳҳои махсуси системаи таносул интиқол меёбанд, дар ҳоле ки ҳормонҳо ба хун мегузаранд.<ref name="biology9"/> == Таснифи ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ == Ғадудҳои экзокриниро вобаста ба сохт, навъи маҳсулоти ҳосилшаванда ва тарзи хориҷ кардани он ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо мекунанд. === Аз рӯйи шакл ва сохт === [[Акс:Types Arrangements of Glands 1.png|thumb|Намунаҳои сохти ғадудҳои сода: найчашакл, найчашакли серпеч, найчашакли шохадор ва ҳубобчашакл.]] [[Акс:Types Arrangements of Glands 2.png|thumb|Намунаҳои сохти ғадудҳои мураккаб, ки маҷрогоҳҳои сершоха доранд.]] Аз рӯйи шакли қисми тарашшуҳҳосилкунанда ғадудҳои экзокринӣ метавонанд '''найчашакл''', '''ҳубобчашакл''' ё '''найчаю ҳубобчашакл''' бошанд. ==== Ғадудҳои найчашакл ==== Дар '''ғадудҳои найчашакл''' қисми тарашшуҳҳосилкунанда шакли найча дорад. Чунин ғадудҳо метавонанд рост, печдарпеч ё шохадор бошанд. Масалан, бисёре аз ғадудҳои рӯдаҳо найчашакланд, дар ҳоле ки ғадудҳои арақи эккринии пӯст сохти найчашакли печдарпеч доранд. ==== Ғадудҳои ҳубобчашакл ==== Дар '''ғадудҳои ҳубобчашакл''' қисми тарашшуҳҳосилкунанда ба халтача ё ҳубобча монанд мебошад. Дар бофташиносӣ барои баъзе чунин сохторҳо истилоҳи '''атсинус''' (лот. ''acinus'') низ истифода мешавад. Атсинус маҷмуи ҳуҷайраҳои тарашшуҳҳосилкунандаест, ки дар атрофи ковокии хурд ё нуқтаи баромадгоҳи маҳсулот ҷойгир шудаанд. Чунин сохтор дар баъзе ғадудҳои оби даҳон ва қисми экзокринии ғадуди зери меъда дида мешавад. ==== Ғадудҳои сода ва мураккаб ==== Аз рӯйи шохадор будани маҷрогоҳ ғадудҳоро ба '''сода''' ва '''мураккаб''' ҷудо мекунанд. Ғадуди сода маҷрогоҳи асосии шоханадошта дорад. Ғадуди мураккаб бошад, дорои маҷрогоҳи сершоха мебошад, ки маҳсули қисмҳои сершумори тарашшуҳҳосилкунандаро ҷамъ мекунад. Масалан, ғадудҳои калони оби даҳон маҷрогоҳҳои сершоха доранд. Дар «Бофташиносӣ»-и Салим Чӯраев барои таснифи чунин ғадудҳо истилоҳҳои «найчашакл», «ҳубобчашакл», «сода» ва «мураккаб» истифода шудаанд.<ref name="histology"/> === Аз рӯйи таркиби тарашшуҳот === Ғадудҳои экзокринӣ аз рӯйи таркиби маҳсулоти ҳосилшаванда низ фарқ мекунанд. ==== Ғадудҳои зардобӣ ==== '''Ғадудҳои зардобӣ''' ё '''серозӣ''' маҳсули нисбатан обакӣ ҳосил мекунанд, ки аксар вақт дорои сафедаҳо ва ферментҳо мебошад. Масалан, қисми зиёди маҳсули ғадуди назди гӯш аз чунин тарашшуҳот иборат аст. Ферментҳои мавҷуд дар ин моеъ метавонанд дар оғози ҳазми баъзе моддаҳои ғизоӣ иштирок кунанд. ==== Ғадудҳои луобӣ ==== '''Ғадудҳои луобӣ''' маҳсули ғафсу лағжанда ҳосил мекунанд, ки аз [[мусин]]ҳо ва дигар моддаҳо бой аст. Луоб сатҳи бофтаҳоро тар нигоҳ дошта, аз осеб ва таъсири баъзе моддаҳои зараровар муҳофизат мекунад. Масалан, ғадудҳои луобии девораи узвҳои ҳозима барои ҳифзи луобпарда аҳамият доранд. ==== Ғадудҳои омехтаи зардобию луобӣ ==== Баъзе ғадудҳо ҳам маҳсулоти зардобӣ ва ҳам маҳсулоти луобӣ ҳосил мекунанд. Онҳоро '''ғадудҳои зардобию луобӣ''' меноманд. Масалан, ғадудҳои зери ҷоғи инсон ҳам ҳуҷайраҳои зардобҳосилкунанда ва ҳам ҳуҷайраҳои луобҳосилкунанда доранд. ==== Ғадудҳои чарбӣ ==== '''Ғадудҳои чарбӣ''' моддаҳои аз чарб бой ҳосил мекунанд. Яке аз намунаҳои онҳо ғадудҳои чарбии пӯст мебошад, ки '''себум''' ном моддаи чарбиро ҷудо мекунанд. Себум ба нарм нигоҳ доштани пӯст ва мӯй ва муҳофизати сатҳи онҳо мусоидат менамояд. Дар китоби «Бофташиносӣ» ғадудҳои экзокринӣ аз рӯйи таркиби маҳсулашон ба гурӯҳҳои сафедагӣ (зардобӣ), луобӣ, сафедагию луобӣ ва равғанбарор ҷудо шудаанд.<ref name="histology"/> == Тарзҳои хориҷ шудани тарашшуҳот == Ғадудҳои экзокринӣ на танҳо аз рӯйи навъи маҳсулот, балки аз рӯйи тарзи хориҷ кардани он низ фарқ мекунанд. Дар бофташиносӣ се тарзи асосии тарашшуҳбарорӣ мавҷуд аст: '''мерокринӣ''', '''апокринӣ''' ва '''голокринӣ'''.<ref name="histology"/> === Тарашшуҳи мерокринӣ === '''Тарашшуҳи мерокринӣ''' тарзест, ки дар он ҳуҷайра маҳсулоти ҳосилкардаи худро хориҷ мекунад, вале сохти асосии худи ҳуҷайра нигоҳ дошта мешавад. Маҳсулоти тарашшуҳ одатан дар ҳубобчаҳои хурди дохили ҳуҷайра ҷамъ мешавад. Ин ҳубобчаҳо ба пардаи ҳуҷайра наздик шуда, бо он мепайванданд ва маҳсули худро ба берун хориҷ мекунанд. Ин равандро '''[[экзоситоз]]''' меноманд. Тарашшуҳи мерокринӣ дар бисёре аз ғадудҳои оби даҳон, қисми экзокринии ғадуди зери меъда ва ғадудҳои арақи эккринӣ мушоҳида мешавад. === Тарашшуҳи апокринӣ === '''Тарашшуҳи апокринӣ''' тарзест, ки дар он ҳангоми хориҷ шудани маҳсулот қисми болоии ҳуҷайра ҳамроҳи қисми пардаи он ҷудо мешавад. Ин раванд махсусан дар хориҷ шудани қисми чарбии шир аз ҳуҷайраҳои ғадуди шир дида мешавад. Дар ғадуди шир роҳҳои гуногуни тарашшуҳбарорӣ истифода мешаванд: қисми чарбии шир бо усули апокринмонанд ва бисёре аз сафедаҳои шир бо роҳи мерокринӣ хориҷ мешаванд. Истилоҳи «ғадуди арақи апокринӣ» низ дар анатомия истифода мешавад. Аммо ин ном набояд чунин фаҳмида шавад, ки ҳамаи маҳсулоти чунин ғадудҳо ҳатман бо канда шудани қисми ҳуҷайра хориҷ мегарданд. Таҳқиқот нишон медиҳанд, ки дар ғадудҳои арақи апокринии инсон хориҷшавии мерокринӣ низ аҳамият дорад.<ref name="sweat">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513244/ «Anatomy, Skin, Sudoriferous Gland»]. ''StatPearls''. National Center for Biotechnology Information.</ref> === Тарашшуҳи голокринӣ === '''Тарашшуҳи голокринӣ''' тарзест, ки дар он ҳуҷайраи тарашшуҳҳосилкунанда бо маҳсулоти ҷамъшудааш пур шуда, баъдан вайрон мегардад. Дар натиҷа маҳсулоти тарашшуҳ ҳамроҳи боқимондаҳои ҳуҷайра хориҷ мешавад. Намунаи маъруфи чунин тарз ғадудҳои чарбии пӯст мебошанд. Дар онҳо ҳуҷайраҳо тадриҷан аз моддаҳои чарбӣ пур мешаванд ва баъди вайрон шудан маҳсулоти худро хориҷ мекунанд. Ҳуҷайраҳои нав аз ҳисоби тақсимшавии ҳуҷайраҳои дигар пайдо шуда, ҷойи ҳуҷайраҳои нобудшударо мегиранд.<ref name="exocrine"/> == Вазифаҳои ғадудҳо == Ғадудҳо вазифаҳои гуногун доранд. Вобаста ба навъ ва ҷойгиршавӣ, онҳо дар танзим, муҳофизат ва таъмини фаъолияти организм иштирок мекунанд. === Танзими мубодилаи моддаҳо === Ғадудҳои эндокринӣ бо ҳосил кардани ҳормонҳо ба мубодилаи моддаҳо таъсир мерасонанд. Масалан, ҳормонҳои ғадуди сипаршакл ба суръати мубодилаи моддаҳо ва истифодаи энергия таъсир мекунанд. Инсулин ва глюкагони ғадуди зери меъда бошанд, дар танзими миқдори глюкозаи хун иштирок менамоянд. Кортизол, ки дар қабати қишрии ғадудҳои болои гурда ҳосил мешавад, ба мубодилаи сафедаҳо, чарбҳо ва карбогидратҳо таъсир мерасонад. === Сабзиш ва инкишоф === Баъзе ғадудҳои эндокринӣ дар сабзиш ва инкишофи организм аҳамияти махсус доранд. Масалан, қисми пеши гипофиз ҳормони сабзишро ҳосил мекунад. Ҳормони сабзиш ба афзоиши бофтаҳо ва равандҳои мубодилаи моддаҳо таъсир мерасонад. Ҳормонҳои ғадуди сипаршакл низ барои инкишофи муътадили ҷисм ва системаи асаб, махсусан дар давраи кӯдакӣ, заруранд. Ҳормонҳои ҷинсӣ бошанд, дар балоғати ҷинсӣ ва ташаккули хусусиятҳои ҷинсии организм иштирок мекунанд. === Ҳазми ғизо === Ғадудҳои узвҳои ҳозима шираҳо ва дигар моддаҳое ҳосил мекунанд, ки барои ҳазми ғизо заруранд. Оби даҳон ғизоро тар карда, хоидан ва фурӯ бурдани онро осон мекунад. Шираи меъда дорои кислота ва моддаҳое мебошад, ки барои таҷзияи сафедаҳо шароити мувофиқ фароҳам меоранд. Қисми экзокринии ғадуди зери меъда ферментҳои ҳазмкунандаи сафедаҳо, чарбҳо ва карбогидратҳоро ҷудо мекунад. Талхаи дар ҷигар ҳосилшуда бошад, ба ҳазм ва ҷаббиши чарбҳо мусоидат мекунад. === Муҳофизати организм === Баъзе ғадудҳо моддаҳое ҳосил мекунанд, ки бофтаҳоро аз осеб, хушкшавӣ ва таъсири микроорганизмҳо муҳофизат менамоянд. Масалан, ғадуди ашк моеъе ҳосил мекунад, ки сатҳи чашмро намнок нигоҳ медорад ва ба шустани зарраҳои бегона мусоидат мекунад. Ғадудҳои луобӣ сатҳи роҳҳои нафас ва узвҳои ҳозимаро бо қабати муҳофизатии луоб мепӯшонанд. Ғадудҳои чарбии пӯст низ ба нигоҳ доштани хусусиятҳои муҳофизатии сатҳи пӯст ёрӣ мерасонанд. === Танзими ҳарорати бадан === Ғадудҳои арақи пӯст дар нигоҳ доштани ҳарорати муътадили бадан нақши муҳим доранд. Ҳангоми баланд шудани ҳарорати бадан фаъолияти ғадудҳои арақ зиёд мешавад. Арақи ҳосилшуда ба сатҳи пӯст мебарояд ва ҳангоми бухор шудан қисми гармии баданро бо худ мебарад. Дар натиҷа бадан хунук мешавад. Ин раванд махсусан ҳангоми фаъолияти ҷисмонӣ ва дар муҳити гарм аҳамияти калон дорад. == Танзими фаъолияти ғадудҳо == Фаъолияти ғадудҳо тавассути механизмҳои асабӣ ва ҳормонӣ танзим мешавад. Баъзе ғадудҳо ба ангезишҳои системаи асаб зуд ҷавоб медиҳанд. Масалан, ҳангоми дидан, бӯй кардан ё чашидани ғизо фаъолияти ғадудҳои оби даҳон метавонад зиёд шавад. Ин ҷавоб тавассути системаи асаб танзим мегардад. Фаъолияти бисёре аз ғадудҳои эндокринӣ бошад, бо таъсири ҳормонҳои дигар идора мешавад. Масалан, гипоталамус ва гипофиз якҷоя фаъолияти як қатор ғадудҳои эндокриниро танзим мекунанд. Дар ин система гипоталамус ба гипофиз таъсир мерасонад ва ҳормонҳои гипофиз фаъолияти ғадудҳои дигарро тағйир медиҳанд. Ҳангоми зиёд ё кам шудани миқдори ҳормонҳо дар хун системаҳои танзимкунанда метавонанд фаъолияти ғадудҳоро дигар кунанд. Ин механизми танзим аксар вақт бо номи '''алоқаи бозгашти манфӣ''' маълум аст. Масалан, зиёд шудани ҳормонҳои ғадуди сипаршакл дар хун одатан ба кам шудани ангезиши ҳормонии ин ғадуд мусоидат мекунад. Чунин механизмҳо барои нигоҳ доштани '''[[ҳомеостаз]]''', яъне устувории нисбии муҳити дохилии организм, аҳамияти калон доранд.<ref name="endocrine"/> == Аҳамияти тиббӣ == Ғадудҳо метавонанд ба бемориҳои гуногун гирифтор шаванд. Ин бемориҳо метавонанд бо тағйир ёфтани сохти ғадуд, илтиҳоб, баста шудани маҷрогоҳҳо, пайдоиши омосҳо ё каму зиёд шудани тарашшуҳот алоқаманд бошанд. === Илтиҳоби ғадудҳо === '''Илтиҳоби ғадуд''' метавонад дар натиҷаи сироят, баста шудани маҷрогоҳ ё дигар омилҳо ба вуҷуд ояд. Масалан, '''[[сиалоаденит]]''' илтиҳоби ғадудҳои оби даҳон мебошад. Ин ҳолат метавонад бо дард, варам ва халалдор шудани хориҷшавии оби даҳон ҳамроҳ бошад. '''[[Мастит]]''' илтиҳоби бофтаи ғадуди шир мебошад, ки бештар дар давраи ширмаконӣ мушоҳида мешавад, вале метавонад дар ҳолатҳои дигар низ пайдо гардад. '''[[Тиреоидит]]''' бошад, номи гурӯҳи бемориҳои илтиҳобии ғадуди сипаршакл аст. === Баста шудани маҷрогоҳҳо === Дар баъзе ғадудҳои экзокринӣ маҷрогоҳҳо метавонанд баста шаванд. Ин ҳолат хориҷ шудани маҳсулоти ғадудро душвор мекунад ва метавонад ба ҷамъ шудани моеъ, варам ё илтиҳоб оварда расонад. Масалан, дар ғадудҳои оби даҳон баъзан сангчаҳо пайдо мешаванд, ки маҷрогоҳро мебанданд. Ин бемориро '''сиалолитиаз''' ё '''санги ғадуди оби даҳон''' меноманд. Баста шудани роҳҳои тарашшуҳбарорӣ дар дигар ғадудҳо низ метавонад ба халалдор шудани фаъолияти онҳо оварда расонад. === Кам шудани тарашшуҳот === Агар ғадуд маҳсулоти заруриро аз меъёр кам ҳосил кунад, фаъолияти баъзе узвҳо метавонад вайрон гардад. Масалан, кам шудани ҳосилшавии ҳормонҳои ғадуди сипаршакл ба '''[[гипотиреоз]]''' оварда мерасонад. Дар ин ҳолат мубодилаи моддаҳо суст шуда, хастагӣ, эҳсоси сармо ва дигар нишонаҳо пайдо шуда метавонанд. Кам шудани ҳосилшавии инсулин ё норасоии таъсири он метавонад ба баланд шудани миқдори глюкоза дар хун ва пайдоиши [[диабети қанд]] алоқаманд бошад. === Зиёд шудани тарашшуҳот === Дар баъзе бемориҳо ғадудҳо моддаҳои муайянро аз меъёр зиёд ҳосил мекунанд. Масалан, ҳангоми '''[[гипертиреоз]]''' таъсири ҳормонҳои ғадуди сипаршакл ба организм аз меъёр зиёд мешавад. Ин ҳолат метавонад бо тез шудани тапиши дил, кам шудани вазн, арақкунии зиёд ва дигар нишонаҳо ҳамроҳ бошад. Зиёд шудани ҳосилшавии баъзе ҳормонҳои ғадудҳои болои гурда ё гипофиз низ метавонад ба бемориҳои гуногун оварда расонад. === Омосҳои ғадудҳо === Дар бофтаҳои ғадудӣ омосҳои хушсифат ва бадсифат пайдо шуда метавонанд. '''[[Аденома]]''' омоси хушсифатест, ки аз ҳуҷайраҳои эпителии ғадудӣ ё ҳуҷайраҳои дорои хусусияти ғадудӣ пайдо мешавад. Аденомаҳо метавонанд дар узвҳои гуногун ба вуҷуд оянд. Баъзе аденомаҳои ғадудҳои эндокринӣ ҳормонҳои муайянро аз меъёр зиёд ҳосил мекунанд. '''[[Аденокарсинома]]''' бошад, омоси бадсифатест, ки аз эпителияи ғадудӣ ё ҳуҷайраҳои дорои тафриқаи ғадудӣ сарчашма мегирад. Аденокарсиномаҳо метавонанд дар узвҳои гуногун, аз ҷумла шуш, меъда, рӯда ва ғадудҳои дигар пайдо шаванд.<ref name="nci">National Cancer Institute. [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms «NCI Dictionary of Cancer Terms»]. Моддаҳои «Adenoma», «Adenocarcinoma» ва «Adenosis».</ref> === Аденоз === '''Аденоз''' истилоҳи тиббиест, ки барои баъзе тағйироти ғайримуқаррарии бофтаи ғадудӣ истифода мешавад. Масалан, дар ғадуди шир '''аденози склерозкунанда''' мушоҳида шуда метавонад. Дар ин ҳолат сохторҳои хурди ғадудӣ зиёд шуда, бофтаи пайвасткунандаи атрофи онҳо тағйир меёбад. Аденози склерозкунандаи ғадуди шир тағйироти хушсифат мебошад, вале дар баъзе ҳолатҳо метавонад аз рӯйи натиҷаҳои муоина ба омосҳои бадсифат монанд бошад. Аз ин рӯ, барои муайян кардани хусусияти чунин тағйирот баъзан ташхиси бофташиносӣ зарур мешавад.<ref name="adenosis">{{cite journal |title=Sclerosing Adenosis and Risk of Breast Cancer |journal=Breast Cancer Research and Treatment |year=2014 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3924024/}}</ref> == Омӯзиши ғадудҳо == Ғадудҳо дар якчанд соҳаи илм омӯхта мешаванд. '''[[Анатомия]]''' ҷойгиршавӣ ва сохти зоҳирии ғадудҳоро таҳқиқ мекунад. '''[[Бофташиносӣ]]''' ё '''гистология''' сохти микроскопии бофтаҳои ғадудиро меомӯзад. '''[[Физиология]]''' бошад, тарзи ҳосил ва хориҷ шудани тарашшуҳот, инчунин нақши онҳо дар фаъолияти организмро баррасӣ мекунад. Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ ва ҳормонҳои онҳо мавзӯи асосии '''[[эндокринология]]''' мебошанд. Дар тиб барои омӯзиши бемориҳои ғадудҳо аз муоина, таҳлили ҳормонҳо ва дигар моддаҳо, ташхиси ултрасадоӣ, ташхиси тасвирӣ ва дар ҳолатҳои зарурӣ аз таҳқиқи намунаи бофта истифода мешавад. Таҳқиқи сохту фаъолияти ғадудҳо барои фаҳмидани бисёр равандҳои ҳаётӣ, аз ҷумла афзоиш, ҳазми ғизо, мубодилаи моддаҳо, фаъолияти системаи асаб ва нигоҳ доштани саломатӣ аҳамияти калон дорад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ]] * [[Ғадудҳои тарашшуҳи берунӣ]] * [[Эндокринология]] * [[Ҳормон]] * [[Бофтаи эпителӣ]] * [[Гипофиз]] * [[Ғадуди сипаршакл]] * [[Ғадуди зери меъда]] * [[Ғадудҳои оби даҳон]] * [[Ғадуди шир]] * [[Ғадудҳои арақ]] * [[Ҳомеостаз]] * [[Аденома]] == Эзоҳ == <references /> == Адабиёт == * Устоев М. ''Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам''. Китоби дарсӣ барои синфи 9. Нашри панҷум. Душанбе: Маориф, 2023. — 240 саҳ. * Чӯраев С. ''Бофташиносӣ''. Қисми якум (курси лексияҳо). Душанбе: Маориф. * Хушвахтзода Қ. Х., Қоҳирова Г. И. (мураттибони масъул). ''Барномаи омодагӣ ба Озмуни ҷумҳуриявии «Илм — фурӯғи маърифат»''. Душанбе: Дониш, 2024. * Saladin, K. S. ''Human Anatomy''. 3rd edition. McGraw-Hill, 2011. * Freeman, S. C., Malik, A., Basit, H. ''Physiology, Exocrine Gland''. StatPearls, 2022. * Wang, J., Laurie, G. W. ''Organogenesis of the Exocrine Gland''. Developmental Biology, 2004. == Пайвандҳои берунӣ == * [https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам] — китоби дарсӣ барои синфи 9, Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон. * [https://ravshanfikr.tj/ilm-furugi-marifat.raw?fid=654&task=download Бофташиносӣ. Қисми якум] — Салим Чӯраев, китоби таълимӣ ба забони тоҷикӣ. * [https://ravshanfikr.tj/ilm-oi-tekhnik.raw?fid=800&task=download Барномаи омодагӣ ба Озмуни ҷумҳуриявии «Илм — фурӯғи маърифат»] — Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, 2024. * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542322/ Physiology, Exocrine Gland] — NCBI Bookshelf. * [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/gland Gland] — Луғати истилоҳоти тиббии Институти миллии саратони ИМА. [[Гурӯҳ:Ғадудҳо]] [[Гурӯҳ:Анатомия]] [[Гурӯҳ:Физиология]] [[Гурӯҳ:Бофташиносӣ]] js7by2ld4zlcdsf7xzzudb95hh7ll1w 0 334701 1491936 2026-11-03T02:36:33Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт... 1491936 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://tj.sputniknews.ru |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисзабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори Филармонияи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa" />. == Оила == Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ Даргузашти Нуралӣ Шоев] — Pressa.tj * [https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 Маълумотнома дар бораи Нуралӣ Шоев] — Centrasia.org [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 0orc8rca5325nb5851buhuewicpywjm 1491937 1491936 2026-11-03T02:37:15Z VASHGIRD 8035 /* Зиндагинома */ 1491937 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисзабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори Филармонияи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa" />. == Оила == Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ Даргузашти Нуралӣ Шоев] — Pressa.tj * [https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 Маълумотнома дар бораи Нуралӣ Шоев] — Centrasia.org [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] t929dbssrs4ndcc23k0r9bcax73lmiy 1491938 1491937 2026-11-03T02:37:28Z VASHGIRD 8035 /* Пайвандҳо */ 1491938 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе аз олам чашм пӯшид<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисзабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори Филармонияи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa" />. == Оила == Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] 9seyobt1l19cwzlwwt7rc9qkn7nwbs3 1491939 1491938 2026-11-03T02:38:42Z VASHGIRD 8035 1491939 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. === Хонавода === Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисзабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори Филармонияи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Даргузашт == Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе даргузашт<ref name="pressa" /><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] lj2u3k50q2w0r9wcyazaija8sybqanj 1491940 1491939 2026-11-03T02:38:54Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Нуралӣ Шоев (рӯзноманигор)]] to [[Нуралӣ Шоҳиён (рӯзноманигор)]] 1491939 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. === Хонавода === Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисзабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори Филармонияи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Даргузашт == Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе даргузашт<ref name="pressa" /><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] lj2u3k50q2w0r9wcyazaija8sybqanj 1491942 1491940 2026-11-03T02:41:24Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолияти касбӣ */ 1491942 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар Донишгоҳи Ню-Йорк (New York University) дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. === Хонавода === Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисизабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] таъйин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Даргузашт == Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе даргузашт<ref name="pressa" /><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] eex8f39r6begmcinavj050am20vh76e 1491944 1491942 2026-11-03T02:45:49Z VASHGIRD 8035 /* Зиндагинома */ 1491944 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Нуралӣ Шоҳиён |номи аслӣ = Нуралӣ Миноварович Шоев |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 1961 |зодгоҳ = [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.10.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |пеша = {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, [[сиёсатшинос]], [[дипломат]], [[ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1983—2026 |нашрияҳо = «Tajik Times», «Сиёсати хориҷӣ», «Адабиёт ва санъат» |мукофотҳо = }} '''Нуралӣ Миноварович Шоев''' (маъруф ба '''Нуралӣ Шоҳиён'''; [[1961]], [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] — [[20 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[рӯзноманигор]], публитсист, сиёсатшинос ва ходими фарҳангии тоҷик. == Зиндагинома == Нуралӣ Шоев соли 1961 дар шаҳри [[Бохтар|Қӯрғонтеппа]] ба дунё омадааст. Соли 1983 [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода|Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро]] дар шаҳри Душанбе бо ихтисоси ҳунарпешаи драма ва синамо хатм намудааст. Соли 1995 ба ИМА муҳоҷират карда, таҳсилро дар [[Донишгоҳи Ню-Йорк]] дар риштаи муносибатҳои байналмилалӣ ва дипломатия идома дод ва онро соли 1998 хатм кард. Ӯ ҳамчунин узви Академияи илмҳои сиёсии ИМА буд. === Хонавода === Оиладор ва соҳиби 4 фарзанд буд<ref name="centrasia" />. == Фаъолияти касбӣ == Фаъолияти кориро соли 1985 ҳамчун хабарнигори рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» (ҳоло «[[Адабиёт ва санъат]]») оғоз кардааст. Баъдан дар Маркази илмию методии Вазорати фарҳанги Тоҷикистон ба ҳайси методисти калон кор кардааст. Солҳои 1987—1988 ҳамчун тарҷумон дар [[Афғонистон]] хизмат намуда, аз соли 1989 то 1992 маъмур ва сармаъмури [[Театри давлатии академии драмавии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ|Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]] буд. Солҳои 1999—2006 дар ИМА ба ҳайси продюсер ва директори генералии ширкати «Hollywood Video Production, Inc» фаъолият намуда, ҳамзамон бо шабакаҳои телевизионии байналмилалӣ, аз ҷумла ABC, CNN, NBC ва FOX News ҳамкорӣ дошт<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/person.php?st=1079040147 |title=ШОЕВ Нурали Миноварович |publisher=Centrasia.org |accessdate=2026-10-20 |language=ru}}</ref>. Соли 2006 ба Тоҷикистон бозгашта, фаъолияташро дар телевизиони миллӣ идома дод. Ӯ муаллиф ва барандаи барномаҳои маъруфи телевизионии «Тоҷикистон – хонаи ман», «Сайри олам», «Сайри меҳан» ва «Нобиғаҳои миллат» буд. Соли 2009 аввалин ҳафтаномаи англисизабони Тоҷикистон — «Tajik Times»-ро таъсис дода, сармуҳарририи онро ба уҳда гирифт. Ин нашрия бо ҳадафи муаррифии имкониятҳои кишвар ба ҷомеаи байналмилалӣ ва дипломатҳо чоп мешуд. Соли 2018 муовини якуми директори [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] таъйин гардид. Баъдан сардории Раёсати фарҳанги мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба уҳда дошт. Дар солҳои охири умраш сармуҳаррири маҷаллаи «Сиёсати хориҷӣ» — нашрияи расмии Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон буд<ref name="pressa">{{cite web |url=https://pressa.tj/darguzashti-nurale-shoev-bunyodguzori-nashriyai-angliszabon-va-sardabiri-majallai-vazorati-korhoi-horije/ |title=Даргузашти Нуралӣ Шоев, бунёдгузори нашрияи англисзабон ва сардабири маҷаллаи Вазорати корҳои хориҷӣ |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Даргузашт == Нуралӣ Шоев 20 октябри соли 2026 пас аз муборизаи тӯлонӣ бо бемории саратон дар шаҳри Душанбе даргузашт<ref name="pressa" /><ref name="sputnik">{{cite web |url=https://t.me/Sputnik_Tajikistan/62076 |title=Даргузашти рӯзноманигор Нуралӣ Шоҳиён |publisher=Sputnik Тоҷикистон |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20 |language=tg}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] hng2n00m4xpiwyoivaqo8dsr9rxgeni 0 334702 1491941 2026-11-03T02:38:54Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Нуралӣ Шоев (рӯзноманигор)]] to [[Нуралӣ Шоҳиён (рӯзноманигор)]] 1491941 wikitext text/x-wiki #равона [[Нуралӣ Шоҳиён (рӯзноманигор)]] 49x24ko1zxsaj5ubpptlnx0bzp3l3j2 0 334703 1491948 2026-11-03T02:56:01Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Одинаев Фатҳулло Раҳматович]] to [[Фатҳулло Одинаев]] 1491948 wikitext text/x-wiki #равона [[Фатҳулло Одинаев]] 3l8fmn12u53427d8pnfvas05w739gsp 0 334704 1491953 2026-11-03T03:31:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Донишгоҳ}} Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий — муассисаи таҳқиқоти илмии адабиётшиносӣ, ки бо ташаббуси А. М. Горкий дар Маскав (1932) таъсис ёфтааст. Гирдоварӣ, тавзеҳот, мураттабсозӣ ва феҳрастнависӣ аз самтҳои фаъолияти... 1491953 wikitext text/x-wiki {{Донишгоҳ}} Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий — муассисаи таҳқиқоти илмии адабиётшиносӣ, ки бо ташаббуси А. М. Горкий дар Маскав (1932) таъсис ёфтааст. Гирдоварӣ, тавзеҳот, мураттабсозӣ ва феҳрастнависӣ аз самтҳои фаъолияти асосии ин пажӯҳишгоҳ мебошанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ аз шуъбаҳои назарияи адабиёт, адабиёти хориҷӣ, адабиёти классикии рус, инчунин аз бахш ва гурӯҳҳое, ки масъалаҳои муштаракро дар боби жанрҳо ва мактабҳои адабӣ меомӯзанд, иборат аст. Музей ва бойгонии А. М. Горкий, инчунин фонди дастнависҳои адибону адабиётшиносони Руссия ва хориҷӣ низ ба Институти адабиёти ҷаҳонӣ тааллуқ доранд. Самтҳои асосии фаъолияти илмии пажӯҳишгоҳ: баргузории ҷаласаҳои умумии бахшҳову гурӯҳҳо бо ҷалби доираҳои васеи илмиву адабӣ, баргузории конференсияву машваратҳои илмӣ, таълифи монографияҳо ва маҷмӯаҳои дастаҷамъӣ оид ба масъалаҳои мубрами эҷодиёти адабиву бадеӣ, таърихӣ, назарияи адабиёт ва ғ. «Литературное наследство» нашрияи Институти адабиёти ҷаҳонӣ мебошад, ки аз соли 1931 беш аз 100 ҷилди он мунташир шудааст. Бисёр асарҳои мукаммали муштараки Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба таърихи адабиёти англис, Фаронса, Олмон, адабиёти ИМА ва дигар мардумон бахшида шудаанд. Инчунин, оид ба масъалаҳои назарияи адабиёт, таърихи адабиёти гуногунмиллати қаламрави Руссия ва собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз қабили «Таърихи адабиёти рус» (дар 3 ҷ., 1958–64), «Назарияи адабиёт. Проблемаҳои асосии таърихи адабиёт» (дар 3 ҷ., 1962–64), «Таърихи адабиёти шӯравии рус» (дар 3 ҷ., 1958–61), «Солномаи ҳаёт ва фаъолияти А. М. Горкий» (дар 4 ҷ., 1958–60), маҷмӯаҳои «Реализми сотсиалистӣ ва осори классикӣ» (1960), «Реализм ва мутобиқати он бо дигар методҳои эҷодӣ» (1962), «Методи бадеӣ ва фардияти эҷодии адиб» (1964) низ бо кӯшишу эҳтимоми ходимони Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои муҳимми адабиёти ҷаҳон ва назарияҳои мухталифи адабӣ мубоҳисаҳои эҷодӣ баргузор мекунад. Дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ таърихи як қатор адабиёти хориҷӣ, очеркҳои таърихи адабиёти мардуми ИҶШС, аз ҷумла, «Очерки таърихи адабиёти советии тоҷик» (1961), «Таърихи адабиёти сермиллати советӣ» (дар 6 ҷ.) ва «Романи сермиллати советӣ» (1985), нашри илмии мероси эпикии халқҳои ИҶШС, маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои назарияи адабиёт ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ дар ҳамкорӣ бо олимони тоҷик китоби дуҷилдаи «Таърихи адабиёти советии тоҷик ва Инкишофи жанрҳо»-ро ба чоп омода кард. Институти адабиёти ҷаҳонӣ «Таърихи адабиёти ҷаҳонӣ» – «История всемирной литературы»-ро (солҳои 1983–94) мунташир намуд, ки дар таълифи он муҳаққиқони тоҷик низ саҳм гузоштаанд. Ҳамчунин дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ бисёр пажӯҳишгарону мунаққидони адабиёти муосири тоҷик тарбия ёфтаанд. Адиби эронӣ Жола Бадеъ, ки солҳои 1960–80 ба пажӯҳиши адабӣ дар ин пажӯҳишгоҳ машғул буд, рисолаеро дар бораи Нимо Юшич (ба забони русӣ) ба табъ расонд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ соли 1982 сазовори ордени Дӯстии халқҳо гардидааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ| Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Институт]] f2ubj23rv1tvdn9js960tffyuyf05jw 1491954 1491953 2026-11-03T03:41:49Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491954 wikitext text/x-wiki {{Донишгоҳ}} '''Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий''' — муассисаи таҳқиқоти илмии адабиётшиносӣ, ки бо ташаббуси А. М. Горкий дар Маскав (1932) таъсис ёфтааст. == Сохтор == Гирдоварӣ, тавзеҳот, мураттабсозӣ ва феҳрастнависӣ аз самтҳои фаъолияти асосии ин пажӯҳишгоҳ мебошанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ аз шуъбаҳои назарияи адабиёт, адабиёти хориҷӣ, адабиёти классикии рус, инчунин аз бахш ва гурӯҳҳое, ки масъалаҳои муштаракро дар боби жанрҳо ва мактабҳои адабӣ меомӯзанд, иборат аст. Музей ва бойгонии А. М. Горкий, инчунин фонди дастнависҳои адибону адабиётшиносони Руссия ва хориҷӣ низ ба Институти адабиёти ҷаҳонӣ тааллуқ доранд. Самтҳои асосии фаъолияти илмии пажӯҳишгоҳ: баргузории ҷаласаҳои умумии бахшҳову гурӯҳҳо бо ҷалби доираҳои васеи илмиву адабӣ, баргузории конференсияву машваратҳои илмӣ, таълифи монографияҳо ва маҷмӯаҳои дастаҷамъӣ оид ба масъалаҳои мубрами эҷодиёти адабиву бадеӣ, таърихӣ, назарияи адабиёт ва ғ. «Литературное наследство» нашрияи Институти адабиёти ҷаҳонӣ мебошад, ки аз соли 1931 беш аз 100 ҷилди он мунташир шудааст. == Фаъолияти самараноки институт == Бисёр асарҳои мукаммали муштараки Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба таърихи адабиёти англис, Фаронса, Олмон, адабиёти ИМА ва дигар мардумон бахшида шудаанд. Инчунин, оид ба масъалаҳои назарияи адабиёт, таърихи адабиёти гуногунмиллати қаламрави Руссия ва собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз қабили «Таърихи адабиёти рус» (дар 3 ҷ., 1958–64), «Назарияи адабиёт. Проблемаҳои асосии таърихи адабиёт» (дар 3 ҷ., 1962–64), «Таърихи адабиёти шӯравии рус» (дар 3 ҷ., 1958–61), «Солномаи ҳаёт ва фаъолияти А. М. Горкий» (дар 4 ҷ., 1958–60), маҷмӯаҳои «Реализми сотсиалистӣ ва осори классикӣ» (1960), «Реализм ва мутобиқати он бо дигар методҳои эҷодӣ» (1962), «Методи бадеӣ ва фардияти эҷодии адиб» (1964) низ бо кӯшишу эҳтимоми ходимони Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои муҳимми адабиёти ҷаҳон ва назарияҳои мухталифи адабӣ мубоҳисаҳои эҷодӣ баргузор мекунад. Дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ таърихи як қатор адабиёти хориҷӣ, очеркҳои таърихи адабиёти мардуми ИҶШС, аз ҷумла, «Очерки таърихи адабиёти советии тоҷик» (1961), «Таърихи адабиёти сермиллати советӣ» (дар 6 ҷ.) ва «Романи сермиллати советӣ» (1985), нашри илмии мероси эпикии халқҳои ИҶШС, маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои назарияи адабиёт ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ дар ҳамкорӣ бо олимони тоҷик китоби дуҷилдаи «Таърихи адабиёти советии тоҷик ва Инкишофи жанрҳо»-ро ба чоп омода кард. Институти адабиёти ҷаҳонӣ «Таърихи адабиёти ҷаҳонӣ» – «История всемирной литературы»-ро (солҳои 1983–94) мунташир намуд, ки дар таълифи он муҳаққиқони тоҷик низ саҳм гузоштаанд. Ҳамчунин дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ бисёр пажӯҳишгарону мунаққидони адабиёти муосири тоҷик тарбия ёфтаанд. Адиби эронӣ [[Жола Бадеъ]], ки солҳои 1960–80 ба пажӯҳиши адабӣ дар ин пажӯҳишгоҳ машғул буд, рисолаеро дар бораи Нимо Юшич (ба забони русӣ) ба табъ расонд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ соли 1982 сазовори [[ордени Дӯстии халқҳо]] гардидааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ| Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Институт]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии Маскав]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии ИҶШС]] 2na69xi4qt99qgha7p04x1ik51tq8oo 1491977 1491954 2026-11-03T05:57:06Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491977 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи пажӯҳиш}} '''Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий''' — муассисаи таҳқиқоти илмии адабиётшиносӣ, ки бо ташаббуси А. М. Горкий дар Маскав (1932) таъсис ёфтааст. == Сохтор == Гирдоварӣ, тавзеҳот, мураттабсозӣ ва феҳрастнависӣ аз самтҳои фаъолияти асосии ин пажӯҳишгоҳ мебошанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ аз шуъбаҳои назарияи адабиёт, адабиёти хориҷӣ, адабиёти классикии рус, инчунин аз бахш ва гурӯҳҳое, ки масъалаҳои муштаракро дар боби жанрҳо ва мактабҳои адабӣ меомӯзанд, иборат аст. Музей ва бойгонии А. М. Горкий, инчунин фонди дастнависҳои адибону адабиётшиносони Руссия ва хориҷӣ низ ба Институти адабиёти ҷаҳонӣ тааллуқ доранд. Самтҳои асосии фаъолияти илмии пажӯҳишгоҳ: баргузории ҷаласаҳои умумии бахшҳову гурӯҳҳо бо ҷалби доираҳои васеи илмиву адабӣ, баргузории конференсияву машваратҳои илмӣ, таълифи монографияҳо ва маҷмӯаҳои дастаҷамъӣ оид ба масъалаҳои мубрами эҷодиёти адабиву бадеӣ, таърихӣ, назарияи адабиёт ва ғ. «Литературное наследство» нашрияи Институти адабиёти ҷаҳонӣ мебошад, ки аз соли 1931 беш аз 100 ҷилди он мунташир шудааст. == Фаъолияти самараноки институт == Бисёр асарҳои мукаммали муштараки Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба таърихи адабиёти англис, Фаронса, Олмон, адабиёти ИМА ва дигар мардумон бахшида шудаанд. Инчунин, оид ба масъалаҳои назарияи адабиёт, таърихи адабиёти гуногунмиллати қаламрави Руссия ва собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз қабили «Таърихи адабиёти рус» (дар 3 ҷ., 1958–64), «Назарияи адабиёт. Проблемаҳои асосии таърихи адабиёт» (дар 3 ҷ., 1962–64), «Таърихи адабиёти шӯравии рус» (дар 3 ҷ., 1958–61), «Солномаи ҳаёт ва фаъолияти А. М. Горкий» (дар 4 ҷ., 1958–60), маҷмӯаҳои «Реализми сотсиалистӣ ва осори классикӣ» (1960), «Реализм ва мутобиқати он бо дигар методҳои эҷодӣ» (1962), «Методи бадеӣ ва фардияти эҷодии адиб» (1964) низ бо кӯшишу эҳтимоми ходимони Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои муҳимми адабиёти ҷаҳон ва назарияҳои мухталифи адабӣ мубоҳисаҳои эҷодӣ баргузор мекунад. Дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ таърихи як қатор адабиёти хориҷӣ, очеркҳои таърихи адабиёти мардуми ИҶШС, аз ҷумла, «Очерки таърихи адабиёти советии тоҷик» (1961), «Таърихи адабиёти сермиллати советӣ» (дар 6 ҷ.) ва «Романи сермиллати советӣ» (1985), нашри илмии мероси эпикии халқҳои ИҶШС, маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои назарияи адабиёт ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ дар ҳамкорӣ бо олимони тоҷик китоби дуҷилдаи «Таърихи адабиёти советии тоҷик ва Инкишофи жанрҳо»-ро ба чоп омода кард. Институти адабиёти ҷаҳонӣ «Таърихи адабиёти ҷаҳонӣ» – «История всемирной литературы»-ро (солҳои 1983–94) мунташир намуд, ки дар таълифи он муҳаққиқони тоҷик низ саҳм гузоштаанд. Ҳамчунин дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ бисёр пажӯҳишгарону мунаққидони адабиёти муосири тоҷик тарбия ёфтаанд. Адиби эронӣ [[Жола Бадеъ]], ки солҳои 1960–80 ба пажӯҳиши адабӣ дар ин пажӯҳишгоҳ машғул буд, рисолаеро дар бораи Нимо Юшич (ба забони русӣ) ба табъ расонд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ соли 1982 сазовори [[ордени Дӯстии халқҳо]] гардидааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ| Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Институт]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии Маскав]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии ИҶШС]] r77vxzlxssm61rm35l6ffbq3mek0sia 1491978 1491977 2026-11-03T05:58:06Z Сунатулло Сафарзода 108676 1491978 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи созмони илмӣ}} '''Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий''' — муассисаи таҳқиқоти илмии адабиётшиносӣ, ки бо ташаббуси А. М. Горкий дар Маскав (1932) таъсис ёфтааст. == Сохтор == Гирдоварӣ, тавзеҳот, мураттабсозӣ ва феҳрастнависӣ аз самтҳои фаъолияти асосии ин пажӯҳишгоҳ мебошанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ аз шуъбаҳои назарияи адабиёт, адабиёти хориҷӣ, адабиёти классикии рус, инчунин аз бахш ва гурӯҳҳое, ки масъалаҳои муштаракро дар боби жанрҳо ва мактабҳои адабӣ меомӯзанд, иборат аст. Музей ва бойгонии А. М. Горкий, инчунин фонди дастнависҳои адибону адабиётшиносони Руссия ва хориҷӣ низ ба Институти адабиёти ҷаҳонӣ тааллуқ доранд. Самтҳои асосии фаъолияти илмии пажӯҳишгоҳ: баргузории ҷаласаҳои умумии бахшҳову гурӯҳҳо бо ҷалби доираҳои васеи илмиву адабӣ, баргузории конференсияву машваратҳои илмӣ, таълифи монографияҳо ва маҷмӯаҳои дастаҷамъӣ оид ба масъалаҳои мубрами эҷодиёти адабиву бадеӣ, таърихӣ, назарияи адабиёт ва ғ. «Литературное наследство» нашрияи Институти адабиёти ҷаҳонӣ мебошад, ки аз соли 1931 беш аз 100 ҷилди он мунташир шудааст. == Фаъолияти самараноки институт == Бисёр асарҳои мукаммали муштараки Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба таърихи адабиёти англис, Фаронса, Олмон, адабиёти ИМА ва дигар мардумон бахшида шудаанд. Инчунин, оид ба масъалаҳои назарияи адабиёт, таърихи адабиёти гуногунмиллати қаламрави Руссия ва собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, аз қабили «Таърихи адабиёти рус» (дар 3 ҷ., 1958–64), «Назарияи адабиёт. Проблемаҳои асосии таърихи адабиёт» (дар 3 ҷ., 1962–64), «Таърихи адабиёти шӯравии рус» (дар 3 ҷ., 1958–61), «Солномаи ҳаёт ва фаъолияти А. М. Горкий» (дар 4 ҷ., 1958–60), маҷмӯаҳои «Реализми сотсиалистӣ ва осори классикӣ» (1960), «Реализм ва мутобиқати он бо дигар методҳои эҷодӣ» (1962), «Методи бадеӣ ва фардияти эҷодии адиб» (1964) низ бо кӯшишу эҳтимоми ходимони Институти адабиёти ҷаҳонӣ ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои муҳимми адабиёти ҷаҳон ва назарияҳои мухталифи адабӣ мубоҳисаҳои эҷодӣ баргузор мекунад. Дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ таърихи як қатор адабиёти хориҷӣ, очеркҳои таърихи адабиёти мардуми ИҶШС, аз ҷумла, «Очерки таърихи адабиёти советии тоҷик» (1961), «Таърихи адабиёти сермиллати советӣ» (дар 6 ҷ.) ва «Романи сермиллати советӣ» (1985), нашри илмии мероси эпикии халқҳои ИҶШС, маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои назарияи адабиёт ба табъ расидаанд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ дар ҳамкорӣ бо олимони тоҷик китоби дуҷилдаи «Таърихи адабиёти советии тоҷик ва Инкишофи жанрҳо»-ро ба чоп омода кард. Институти адабиёти ҷаҳонӣ «Таърихи адабиёти ҷаҳонӣ» – «История всемирной литературы»-ро (солҳои 1983–94) мунташир намуд, ки дар таълифи он муҳаққиқони тоҷик низ саҳм гузоштаанд. Ҳамчунин дар Институти адабиёти ҷаҳонӣ бисёр пажӯҳишгарону мунаққидони адабиёти муосири тоҷик тарбия ёфтаанд. Адиби эронӣ [[Жола Бадеъ]], ки солҳои 1960–80 ба пажӯҳиши адабӣ дар ин пажӯҳишгоҳ машғул буд, рисолаеро дар бораи Нимо Юшич (ба забони русӣ) ба табъ расонд. Институти адабиёти ҷаҳонӣ соли 1982 сазовори [[ордени Дӯстии халқҳо]] гардидааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ| Институти адабиёти ҷаҳонии академияи илмҳои Руссия ба номи А. М. Горкий|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Институт]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии Маскав]] [[Гурӯҳ:Институтҳои илмии ИҶШС]] pj1ue2eqgtncgk8fuje6sgr8bmfv00p 0 334706 1491990 2026-11-03T09:00:00Z Умар Ганиев 164088 Саҳифаи нав: Фугу ([[Ҷопон|ҷопонӣ]]: *фугу*) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи *Тетраодонтидае* (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси *Такифугу* (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо до... 1491990 wikitext text/x-wiki Фугу ([[Ҷопон|ҷопонӣ]]: *фугу*) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи *Тетраодонтидае* (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси *Такифугу* (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (*Такифугу рубрипес*) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон — ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 18s2x3loanxscnitxpbyk9p10b6zfkh 1491992 1491990 2026-11-03T09:16:12Z Умар Ганиев 164088 1491992 wikitext text/x-wiki Фугу ([[Ҷопон|ҷопонӣ]]: *фугу*) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи *Тетраодонтидае* (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси *Такифугу* (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (*Такифугу рубрипес*) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон — ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] mkru99nq8bmupgikfa56bvjajdjnodw 1491993 1491992 2026-11-03T09:18:52Z Умар Ганиев 164088 1491993 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]]: *фугу*) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи *Тетраодонтидае* (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси *Такифугу* (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (*Такифугу рубрипес*) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон — ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] glq93iibqd1tobs6x243symgrf2lhss 1491994 1491993 2026-11-03T09:20:48Z Умар Ганиев 164088 1491994 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] lxn8ba3gjlubtrbdykl9hocpx5fli5u 1492003 1491994 2026-11-03T10:10:40Z Умар Ганиев 164088 1492003 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Ҳамчунин нигаред == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] j9z3sy5516ccswwd28y7rc4eouin4cz 1492005 1492003 2026-11-03T10:16:15Z Умар Ганиев 164088 1492005 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Ҳамчунин нигаред == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] sym0hf4xclo4p47fpizfvkytsplxkna 1492006 1492005 2026-11-03T10:19:15Z Умар Ганиев 164088 1492006 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Ҳамчунин нигаред == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.↑Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 8cvoxb5mk3501xzux0ncgc67oq333iu 1492007 1492006 2026-11-03T10:19:52Z Умар Ганиев 164088 1492007 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Ҳамчунин нигаред == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] sym0hf4xclo4p47fpizfvkytsplxkna 1492009 1492007 2026-11-03T10:34:39Z Умар Ганиев 164088 1492009 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. {{пБ }} [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 01drd0bxbdsqnmai1eb4itz4i28k3bl 1492011 1492009 2026-11-03T10:41:44Z Умар Ганиев 164088 1492011 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл — ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ]] [[Гурӯҳ:Ғизое, ки дар ҳолати хом заҳролуд аст]] qrdknpd1idp3are59w2g4l4xvqwlhl5 1492012 1492011 2026-11-03T10:42:44Z Умар Ганиев 164088 1492012 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ]] [[Гурӯҳ:Ғизое, ки дар ҳолати хом заҳролуд аст]] pdg5qokkob2mg6365nay346hqylq4qi 1492013 1492012 2026-11-03T10:49:43Z Умар Ганиев 164088 1492013 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Хӯрокҳо бо тартиби алифбо | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ]] 2fciitxord4i5fcy1yv35twmpphgeey 1492014 1492013 2026-11-03T10:50:15Z Умар Ганиев 164088 1492014 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ: | Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] bfh22ldsbgiiwt4sbxbk183ah4cx66s 1492015 1492014 2026-11-03T10:51:02Z Умар Ганиев 164088 1492015 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] grunztt009m72sekm7vlwnzb8a0o9td 1492018 1492015 2026-11-03T10:55:03Z Умар Ганиев 164088 1492018 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ» (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 91xbuk5bkndqpduq0uwj40xdaijiok6 1492021 1492018 2026-11-03T11:00:57Z Умар Ганиев 164088 1492021 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] p6w7widh5s6vsaizdi28of54ldfyj9w 1492023 1492021 2026-11-03T11:03:51Z Умар Ганиев 164088 1492023 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу ([[забони ҷопонӣ]]). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.[https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044 Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд]. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 8yvf4qviub3waeop9p8756hijrfxwqy 1492024 1492023 2026-11-03T11:06:23Z Умар Ганиев 164088 1492024 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] фугу) як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу (забони ҷопонӣ). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] ne10kv3ut0zzhtrxlxyt0vwj3jrfydq 1492025 1492024 2026-11-03T11:07:34Z Умар Ганиев 164088 1492025 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == 1.Фугу // Луғати русӣ-ҷопонӣ / Ed. М Того, С Сомея, Т Исоя, Исияма С. — Токио: Кенкюша, 1988. — С. 2536. 2.Фугу (забони ҷопонӣ). Луғати пайдоиши вожаҳо. Бозбинишуда: 9 майи соли 2018. Бойгонӣ: 9 майи соли 2018. 3.Дар Ҷопон якчанд нафар аз хӯроки омодашуда аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. «Интерфакс-Запад» (27 январи соли 2009). Дастрасӣ: 27 январи соли 2009. Бойгонӣ аз нусхаи аслӣ: 13 марти соли 2012. == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] et4cadusegd46duh50p7jsmolq04c30 1492026 1492025 2026-11-03T11:10:22Z VASHGIRD 8035 /* Эзоҳ */ 1492026 wikitext text/x-wiki Фугу [[Ҷопон|ҷопонӣ]] як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 69aekqplelcopfzj66ieovhyvdhl1hc 1492028 1492026 2026-11-03T11:12:39Z VASHGIRD 8035 1492028 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] fg9eqdiam8dvqedsg08ulu1cwzh0fxq 1492029 1492028 2026-11-03T11:15:45Z VASHGIRD 8035 1492029 wikitext text/x-wiki {{Хӯрок |ном = |номи аслӣ = {{lang-ja|河豚}} |номҳои дигар = |тасвир = <!-- танҳо номи акс аз Викидата БЕ [[Акс:]] --> |тавсифи тасвир = |ошпазии миллӣ = |кишвари асл = {{парчамбандӣ|Ҷопон}} |созанда = |сол = |маҳсулоти асосӣ = [[такифугу]] |маҳсулоти иловагӣ = |намудҳо = |монандҳо = |дастур = }} {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ | Хӯрокҳое, ки дар ҳолати хом заҳролуд мебошанд]] 247u4vxba18yswku306alihkd0tlc20 1492030 1492029 2026-11-03T11:16:04Z VASHGIRD 8035 /* Пайвандҳо */ 1492030 wikitext text/x-wiki {{Хӯрок |ном = |номи аслӣ = {{lang-ja|河豚}} |номҳои дигар = |тасвир = <!-- танҳо номи акс аз Викидата БЕ [[Акс:]] --> |тавсифи тасвир = |ошпазии миллӣ = |кишвари асл = {{парчамбандӣ|Ҷопон}} |созанда = |сол = |маҳсулоти асосӣ = [[такифугу]] |маҳсулоти иловагӣ = |намудҳо = |монандҳо = |дастур = }} {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == • Адаменко А. А. [https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901 Фугу]. // bio.1september.ru. Санаи дастрасӣ: 21 апрели соли 2011. Аз нусхаи аслӣ дар таърихи 13 марти соли 2012 бойгонӣ шудааст. •Роланд Берк. [https://www.bbc.com/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy Шайдоии моҳие, ки аз сианид заҳролудтар аст]. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D0%91%D0%B8-%D0%B1%D0%B8-%D1%81%D0%B8 Хадамоти русии BBC] (18 майи соли 2012). Бозбинишуда: 18 майи соли 2012. Бойгонӣ: 6 июни соли 2012. [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ ]] 8cdtsvtjbtmhxoff21ygxjcobjjg88b 1492031 1492030 2026-11-03T11:17:28Z VASHGIRD 8035 /* Пайвандҳо */ 1492031 wikitext text/x-wiki {{Хӯрок |ном = |номи аслӣ = {{lang-ja|河豚}} |номҳои дигар = |тасвир = <!-- танҳо номи акс аз Викидата БЕ [[Акс:]] --> |тавсифи тасвир = |ошпазии миллӣ = |кишвари асл = {{парчамбандӣ|Ҷопон}} |созанда = |сол = |маҳсулоти асосӣ = [[такифугу]] |маҳсулоти иловагӣ = |намудҳо = |монандҳо = |дастур = }} {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор — мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) — омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%8D,_%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83 Абэ, Токихару] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{cite web|author=Адаменко А. А.|datepublished=|url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|title=Фугу|publisher=// bio.1september.ru|access-date=2011-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|archive-date=2012-03-13|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|title=Страсти по рыбе, которая ядовитее цианида|author=Роланд Берк|date=2012-05-18|work=|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2012-05-18|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68DLBuSC5?url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|archive-date=2012-06-06|url-status=live}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ ]] n3csxtcp1ljri9f2vzty825zp0n4iig 1492032 1492031 2026-11-03T11:19:03Z VASHGIRD 8035 /* Нигаред низ */ 1492032 wikitext text/x-wiki {{Хӯрок |ном = |номи аслӣ = {{lang-ja|河豚}} |номҳои дигар = |тасвир = <!-- танҳо номи акс аз Викидата БЕ [[Акс:]] --> |тавсифи тасвир = |ошпазии миллӣ = |кишвари асл = {{парчамбандӣ|Ҷопон}} |созанда = |сол = |маҳсулоти асосӣ = [[такифугу]] |маҳсулоти иловагӣ = |намудҳо = |монандҳо = |дастур = }} {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як хӯроки анъанавии ҷопонӣ аст<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == * [[Токихару Абэ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{cite web|author=Адаменко А. А.|datepublished=|url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|title=Фугу|publisher=// bio.1september.ru|access-date=2011-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|archive-date=2012-03-13|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|title=Страсти по рыбе, которая ядовитее цианида|author=Роланд Берк|date=2012-05-18|work=|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2012-05-18|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68DLBuSC5?url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|archive-date=2012-06-06|url-status=live}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ ]] ph5udzphnis7jbgph7rp9e6nupmdt1r 1492033 1492032 2026-11-03T11:19:37Z VASHGIRD 8035 1492033 wikitext text/x-wiki {{Хӯрок |ном = |номи аслӣ = {{lang-ja|河豚}} |номҳои дигар = |тасвир = <!-- танҳо номи акс аз Викидата БЕ [[Акс:]] --> |тавсифи тасвир = |ошпазии миллӣ = |кишвари асл = {{парчамбандӣ|Ҷопон}} |созанда = |сол = |маҳсулоти асосӣ = [[такифугу]] |маҳсулоти иловагӣ = |намудҳо = |монандҳо = |дастур = }} {{nihongo|'''Фу́гу'''<ref>Фу́гу // Русско-японский словарь / Под ред. М. Того, С. Сомэя, Т. Исоя, С. Исияма. — Токио: Издательство «Кэнкюся», 1988. — С. 2536.</ref>|河豚|фугу<ref>{{Cite web |url=http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |title=ふぐ |website=語源由来辞典 |lang=ja |access-date=2018-05-09 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080229/http://gogen-allguide.com/hu/fugu.html |url-status=live }}</ref>}} — як навъ [[Хӯрок|хӯроки]] анъанавии ҷопонӣ<ref>{{Cite web|url=https://bc.roll-club.ua/ru/ryba-fugu-ot-glubin-do-restoranov/|title=Рыба фугу: история, яд рыбы и путь в высокую японскую кухню|website=Roll Club|date=2026-06-23|lang=ru-RU|accessdate=2026-11-03}}</ref>, ки аз намудҳои муайяни моҳиҳои заҳрдор мансуб ба оилаи Тетраодонтидае (оилаи моҳиҳои пуфакшакл) ва ҷинси Такифугу (ки онҳоро «моҳии фугу» низ меноманд) омода карда мешавад. Ҷигари ин моҳиҳо дорои заҳри тетродотоксин мебошад. Дар [[Ҷопон]] фугу ҳамчун як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) шинохта шуда, хеле машҳур аст. == Омодасозӣ ва истеъмол == Аксар вақт барои омода кардани фугу аз моҳии «пуффери палангӣ»<ref>{{Cite web|url=https://www.nippon.com/ru/articles/-/51695|title=Убийственно вкусная рыба: культура употребления рыбы фугу в Японии|website=Nippon.com|date=2026-01-15|lang=ru|accessdate=2026-11-03}}</ref> (Такифугу рубрипес) истифода мебаранд. Дар ҳар сурат, моҳие, ки барои ин хӯрок истифода мешавад, дорои миқдори марговари тетродотоксин аст; аз ин рӯ, ҳангоми омодасозӣ бояд консентратсияи он то сатҳи бехатар коҳиш дода шавад. Фугу як ғизои нодир ва лазиз (деликатес) ба шумор меравад ва одамон онро барои эҳсоси ҳаяҷон ба хотири «ба ҳаяҷон овардани асабҳояшон» — истеъмол мекунанд. Истеъмоли моҳии фугу, агар он дуруст омода нашуда бошад, метавонад марговар бошад. Аз ин рӯ, аз соли 1958 инҷониб, ошпазҳои ҷопонӣ, ки дар тарабхонаҳои махсусгардонидашуда ба омода кардани фугу машғуланд, бояд омӯзиши махсусро гузаранд ва иҷозатнома (литсензия) гиранд. Ҳамчун як қисми имтиҳони амалӣ, ошпаз бояд шахсан он таоми фугуеро, ки нав омода кардааст, бихӯрад. Бо вуҷуди он ки ошпазҳои омодакунандаи моҳии фугу бояд иҷозатнома дошта бошанд, ҳар сол шуморе аз одамон бар асари истеъмоли таомҳои аз фугу нодуруст омодашуда заҳролуд шуда, ҷон медиҳанд. Масалан, дар байни солҳои 2004 ва 2007, 15 нафар бар асари заҳролудшавӣ аз фугу ҳалок шуданд ва тақрибан 115 нафари дигар дар беморхона бистарӣ гардиданд. Соли 2009 ҳафт нафар мизоҷони тарабхона дар шаҳри Тсуруокаи Ҷопон (дар шимоли Токио) аз моҳии фугу заҳролуд шуданд. Дар Ҷопон муддати тӯлонӣ истеъмоли моҳии фугу манъ буд ва ҳатто сайд кардани он низ мамнӯъ гардида буд. Айни замон дар баъзе кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ низ маҳдудиятҳои шабеҳ амал мекунанд, гарчанде ки онҳо на ҳамеша самарабахшанд. Масалан, бо вуҷуди он ки дар Таиланд аз соли 2002 инҷониб фугу манъ шудааст, ин моҳиро ҳанӯз ҳам дар бозорҳои маҳаллӣ пайдо кардан ва харидан мумкин аст. == Заҳролудӣ == Дар узвҳои дохилии моҳии фугу — пеш аз ҳама дар ҷигар, тухмҳо ва халтаи заҳра<ref>{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/667iWbcei?url=http://www.interfax.by/mosaic/1051044|title=WebCite query result|website=www.webcitation.org|accessdate=2026-11-03}}</ref> — инчунин дар пӯсти он миқдори марговари тетродотоксин мавҷуд аст. Ҷигар ва тухмҳо заҳролудтарин қисмҳои он ба шумор мераванд, бинобар ин онҳо ҳаргиз истеъмол карда намешаванд. Дигар қисмҳои ин моҳӣ танҳо пас аз омодасозии махсус ва хеле бодиққат метавонанд истеъмол шаванд. Ин заҳр каналҳои натрийиро дар мембранаҳои ҳуҷайраҳои асаб ба таври муваққатӣ (баргардонидашаванда) масдуд мекунад (яъне, он метавонад дар бадан таҷзия шавад), ки ин боиси фалаҷи мушакҳо ва қатъи нафаскашӣ мегардад. Дар айни замон ягон зиддизаҳри маълум вуҷуд надорад; ягона роҳи наҷоти шахси заҳролудшуда — таъмини дастгирии сунъии фаъолияти системаҳои нафаскашӣ ва гардиши хун то он дамест, ки таъсири заҳр аз байн равад.Дар айни замон парвариши оммавии моҳии «фугу» (моҳии пуфакшакл), ки заҳр надорад, имконпазир аст. Таҳқиқот нишон додаанд, ки худи моҳии «фугу» нейротоксин (заҳри асаб) истеҳсол намекунад, балки онро дар бадани худ ҷамъ меорад. Тетродотоксин аз ҷониби бактерияҳои баҳрӣ ҳосил мешавад, ки онҳоро организмҳои гуногун истеъмол мекунанд. Моҳии «фугу» заҳрнокии худро тавассути ғизо пайдо мекунад: механизмҳои махсус, ки дар онҳо сафедаҳои интиқолдиҳанда иштирок доранд, тетродотоксинро дар ҷигар ба даст оварда, онро тавассути гардиши хун ба пӯст ва дигар узвҳо интиқол медиҳанд. Баръакси баъзе намудҳои оби ширини моҳиҳои пуфакшакл ки дар онҳо консентратсияи баландтарини нейротоксин дар пӯст мушоҳида мешавад — дар моҳии «фугу» тетродотоксин асосан дар тухмдонҳо ва ҷигар ҷамъ мешавад.Дар мавриди моҳиёне, ки дар шароити сунъӣ (фермаҳо) парвариш меёбанд, ҷамъшавии моддаҳои заҳролудро метавон танҳо тавассути танзими реҷаи ғизодиҳӣ пешгирӣ кард. Аммо, дар ин роҳ монеаҳои тиҷоратӣ вуҷуд доранд — масалан, ошпазҳои моҳир намехоҳанд ҷойҳои кории сердаромади худро аз даст диҳанд. Ҳамчунин, анъанагароён низ мухолифат мекунанд; онҳо мехоҳанд, ки моҳӣ он ҷозибаи ошиқонаи «хатарнок»-и худро аз даст надиҳад. Ҳатто баъзе истеъмолкунандагон низ зидди ин тағйирот ҳастанд, зеро онҳо аз эҳсоси хатар лаззат мебаранд. == Нигаред низ == * [[Токихару Абэ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{cite web|author=Адаменко А. А.|datepublished=|url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|title=Фугу|publisher=// bio.1september.ru|access-date=2011-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/667iYl0vE?url=http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200403901|archive-date=2012-03-13|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|title=Страсти по рыбе, которая ядовитее цианида|author=Роланд Берк|date=2012-05-18|work=|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2012-05-18|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68DLBuSC5?url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2012/05/120518_fugu_poisonous_delicacy.shtml|archive-date=2012-06-06|url-status=live}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ошпазии ҷопонӣ ]] 17pvfsknyf1uyi00pfcl9q8btnvk8df 3 334707 1491996 2026-11-03T09:41:47Z Cabayi 15749 Cabayi moved page [[Баҳси корбар:Anirudh Emani]] to [[Баҳси корбар:Anikingos]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Anirudh Emani|Anirudh Emani]]" to "[[Special:CentralAuth/Anikingos|Anikingos]]" 1491996 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳси корбар:Anikingos]] aanhomymuwrxdy7s00oqpyc32nl37do 0 334708 1491999 2026-11-03T09:53:04Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инҳисори табиӣ''' — [[инҳисор]] (монополия)-и ҳатмии расман шинохташудаи истеҳсол ва фурӯши молу хадамот, ки он ба ҳуқуқҳои табиии инҳисоргар (монополист) ё манфиати иқтисодии он барои тамоми давлат ва аҳолӣ вобаста аст. == Таърхи == Инҳисори табии дар соҳаҳое... 1491999 wikitext text/x-wiki '''Инҳисори табиӣ''' — [[инҳисор]] (монополия)-и ҳатмии расман шинохташудаи истеҳсол ва фурӯши молу хадамот, ки он ба ҳуқуқҳои табиии инҳисоргар (монополист) ё манфиати иқтисодии он барои тамоми давлат ва аҳолӣ вобаста аст. == Таърхи == Инҳисори табии дар соҳаҳое ба вуҷуд меояд, ки дар онҳо ҳуқуқи муаллифӣ амал мекунад ё муаллиф аз рӯи қонун инҳисоргар мебошад. Моле, ки субъектҳои Инҳисори табии истеҳсол мекунанд, бо молҳои дигар иваз шуда наметавонад. Аз ин рӯ, талабот ба молҳои истеҳсолкардаи субъектҳои Инҳисори табии аз тағйирёбии нархи ин мол нисбат ба талабот ба навъи молҳои дигар камтар вобаста аст. == Сабабҳои бавуҷудои == Инҳисори табии бо сабабҳои воқеӣ ба вуҷуд меояд. Масалан, ҳангоми талабот ба моли муайян аз ҷониби як ё якчанд ширкат қонеъ кардани он беҳтар аст. Асоси онро хусусиятҳои технологияи истеҳсолот ва хидматрасонӣ ба истеъмолкунандагон ташкил мекунад. Дар ин ҷо рақобат номумкин ва номатлуб аст. Ба Инҳисори табии муассисаҳои истифодаи ҷамъиятӣ, аз ҷумла, ширкатҳои барқу газ, нақлиёт (автобусҳо), роҳи оҳан, муассисаҳои обтаъминкунӣ ва алоқа мисол шуда метавонанд. Давлат ба ин соҳаҳо афзалияти бештар додааст, вале барои таъмини барқ, об ё хидмати автобусҳо дар маҳалли муайян ҳукумат ҳуқуқи танзими фаъолияти чунин инҳисоротро нигоҳ медорад, то ки онҳо аз ҳокимияти инҳисории пешниҳодшуда суистеъмол накунанд. == Муҳити кори == Барои Инҳисори табии ҳаҷман калону пуриқтидор будани корхона шарт нест, чунки он ҳамчун зуҳуроти инҳисороти холис ва ё танҳову ягона фаъолият мекунад; ҳаҷми истеҳсолу фурӯш, шумораи кормандон, сармояи амалкунанда бо сабабҳои муайян маҳдуд мебошад, чунки талабот ба молу хадамоти Инҳисори табии камтар аст. Хусусияти фарқкунандаи ин соҳа аз он иборат аст, ки дар шаҳракҳо корхонаҳои калон фаъолият бурда, фоида гирифта наметавонанд ва ё зиёд шудани корхонаҳои хурду камдаромад масрафи зиёдро талаб мекунад. Аз ин рӯ, фаъолияти корхонаҳои ягонаи начандон калон мутобиқи мақсад мебошанд. == Дар Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон низ қонун дар бораи Инҳисори табии (Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи монополияҳои табиӣ таҳти №235 аз 05.03.2007) қабул шудааст, ки асосҳои ҳуқуқии сиёсати давлатро оид ба Инҳисори табии муайян намуда, барои ба даст овардани мувозинаи манфиатҳои истеъмолкунандагон ва субъектҳои Инҳисори табии ва фаъолияти самарноки онҳо равона шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инҳисори табии|8|муаллиф=Б. Исомат.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Монополия]] 7kmgah825607tld9a84x946nyju4yln 0 334709 1492000 2026-11-03T10:07:57Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инҷу''' اینجو — дар давлати [[Ҳулогуиён]] милки хосси [[хон]], аҳли хонадон ва вассалҳои ӯ. == Маъноҳи инҷу == Мафҳуми Инҷу аввал байни муғулон бо ду маъно истифода мешуд: 1) ҷиҳоз ва хидматгорон, ки зан ба хонаи шавҳар мебурд; 2) милки хосси хонзодагон ва аҳли хона... 1492000 wikitext text/x-wiki '''Инҷу''' اینجو — дар давлати [[Ҳулогуиён]] милки хосси [[хон]], аҳли хонадон ва вассалҳои ӯ. == Маъноҳи инҷу == Мафҳуми Инҷу аввал байни муғулон бо ду маъно истифода мешуд: 1) ҷиҳоз ва хидматгорон, ки зан ба хонаи шавҳар мебурд; 2) милки хосси хонзодагон ва аҳли хонадони Чингиз. Хон ҳуқуқ дошт замини Инҷуро ҳамчун хидматона тақдим кунад, ба вақф гузорад ё бифурӯшад. Чунин заминҳо дар аҳди Сомониён, Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён бо номи милки хос ва милки хосса ёд мешуданд. Заминҳои Инҷу аз андоз озод буданд. Дар давраи истилои муғул ҳудуди заминҳои Инҷу аз ҳисоби мусодираи моликияти заминдорони маҳаллӣ ва харидани милкҳои хоссаи заминдорон васеъ шуданд. Баъзан ходимони вассал моликияти худро дар зери ҳимояи хонҳои муғул мегузоштанд, ки ин ҳам як василаи зиёдшавии захираи заминҳои Инҷу буд. Заминҳои Инҷу зери назорати «девони инҷу» ё «ҳукумати инҷу» қарор доштанд, ки роҳбарии он ба ихтиёри заминдорони калон вогузор шуда буд. == Шаклҳои инҷу == Ба қавли муҳаққиқ А. А. Ализода ду шакли заминҳои Инҷу вуҷуд дошт: 1) милки хосси намояндагони хонадони ҳукмрон, ки бо номи Инҷу ёд мешавад. 2) милки хосси роҳбари давлат, ки бо номи Инҷуи хос машҳур буд. Деҳқонон, ки дар заминҳои Инҷу иқомат ва кор мекарданд (раияти хос), чанд имтиёз доштанд. Масалан, дар аҳди Мангуқоон агар нозири андоз аз раияти хос ғайриқонунӣ андоз меситонд, барои ӯ ҷазои сангин муқаррар мекарданд. Замини Инҷу дар шароити Осиёи Миёна чандон тафовути ҷиддӣ надошт; дар ин минтақа мусодираи моликияти заминдорони калон василаи асосии афзоиши заминҳои Инҷу ба ҳисоб намерафт ва дар Осиёи Миёна чунин шакли моликият нисбат ба давлати Элхониён чандон маъмул набуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инҷу|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ]] 34tp42xqcamtvr7gtcdr8s3my2g9j1p 1492016 1492000 2026-11-03T10:52:45Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492016 wikitext text/x-wiki '''Инҷу''' {{lang-fa|اینجو}} — дар давлати [[Ҳулогуиён]] милки хосси [[хон]], аҳли хонадон ва вассалҳои ӯ. == Маъноҳои инҷу == Мафҳуми инҷу аввал байни муғулон бо ду маъно истифода мешуд: 1) ҷиҳоз ва хидматгорон, ки зан ба хонаи шавҳар мебурд; 2) милки хосси хонзодагон ва аҳли хонадони Чингиз. Хон ҳуқуқ дошт замини инҷуро ҳамчун хидматона тақдим кунад, ба вақф гузорад ё бифурӯшад. Чунин заминҳо дар аҳди Сомониён, Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён бо номи милки хос ва милки хосса ёд мешуданд. Заминҳои инҷу аз андоз озод буданд. Дар давраи истилои муғул ҳудуди заминҳои инҷу аз ҳисоби мусодираи моликияти заминдорони маҳаллӣ ва харидани милкҳои хоссаи заминдорон васеъ шуданд. Баъзан ходимони вассал моликияти худро дар зери ҳимояи хонҳои муғул мегузоштанд, ки ин ҳам як василаи зиёдшавии захираи заминҳои инҷу буд. Заминҳои инҷу зери назорати «девони инҷу» ё «ҳукумати инҷу» қарор доштанд, ки роҳбарии он ба ихтиёри заминдорони калон вогузор шуда буд. == Шаклҳои инҷу == Ба қавли муҳаққиқ А. А. Ализода ду шакли заминҳои инҷу вуҷуд дошт: 1) милки хосси намояндагони хонадони ҳукмрон, ки бо номи инҷу ёд мешавад. 2) милки хосси роҳбари давлат, ки бо номи инҷуи хос машҳур буд. Деҳқонон, ки дар заминҳои инҷу иқомат ва кор мекарданд (раияти хос), чанд имтиёз доштанд. Масалан, дар аҳди Мангуқоон агар нозири андоз аз раияти хос ғайриқонунӣ андоз меситонд, барои ӯ ҷазои сангин муқаррар мекарданд. Замини инҷу дар шароити Осиёи Миёна чандон тафовути ҷиддӣ надошт; дар ин минтақа мусодираи моликияти заминдорони калон василаи асосии афзоиши заминҳои инҷу ба ҳисоб намерафт ва дар Осиёи Миёна чунин шакли моликият нисбат ба давлати Элхониён чандон маъмул набуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инҷу|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ]] cvkauw3zjloqqch4g5bamkyr2dxkqti 1492017 1492016 2026-11-03T10:53:36Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492017 wikitext text/x-wiki '''Инҷу''' ({{lang-fa|اینجو}}) — дар давлати [[Ҳулогуиён]] милки хосси [[хон]], аҳли хонадон ва вассалҳои ӯ. == Маъноҳои инҷу == Мафҳуми инҷу аввал байни муғулон бо ду маъно истифода мешуд: 1) ҷиҳоз ва хидматгорон, ки зан ба хонаи шавҳар мебурд; 2) милки хосси хонзодагон ва аҳли хонадони Чингиз. Хон ҳуқуқ дошт замини инҷуро ҳамчун хидматона тақдим кунад, ба вақф гузорад ё бифурӯшад. Чунин заминҳо дар аҳди Сомониён, Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён бо номи милки хос ва милки хосса ёд мешуданд. Заминҳои инҷу аз андоз озод буданд. Дар давраи истилои муғул ҳудуди заминҳои инҷу аз ҳисоби мусодираи моликияти заминдорони маҳаллӣ ва харидани милкҳои хоссаи заминдорон васеъ шуданд. Баъзан ходимони вассал моликияти худро дар зери ҳимояи хонҳои муғул мегузоштанд, ки ин ҳам як василаи зиёдшавии захираи заминҳои инҷу буд. Заминҳои инҷу зери назорати «девони инҷу» ё «ҳукумати инҷу» қарор доштанд, ки роҳбарии он ба ихтиёри заминдорони калон вогузор шуда буд. == Шаклҳои инҷу == Ба қавли муҳаққиқ А. А. Ализода ду шакли заминҳои инҷу вуҷуд дошт: 1) милки хосси намояндагони хонадони ҳукмрон, ки бо номи инҷу ёд мешавад. 2) милки хосси роҳбари давлат, ки бо номи инҷуи хос машҳур буд. Деҳқонон, ки дар заминҳои инҷу иқомат ва кор мекарданд (раияти хос), чанд имтиёз доштанд. Масалан, дар аҳди Мангуқоон агар нозири андоз аз раияти хос ғайриқонунӣ андоз меситонд, барои ӯ ҷазои сангин муқаррар мекарданд. Замини инҷу дар шароити Осиёи Миёна чандон тафовути ҷиддӣ надошт; дар ин минтақа мусодираи моликияти заминдорони калон василаи асосии афзоиши заминҳои инҷу ба ҳисоб намерафт ва дар Осиёи Миёна чунин шакли моликият нисбат ба давлати Элхониён чандон маъмул набуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инҷу|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ]] mnn49togzkof3vx05eb1b5wjov4047p 0 334710 1492019 2026-11-03T10:55:27Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Сохтор''' (аз {{lang-la|structūra}}''structūra'' «сохтор, [[дастгоҳ]]; пайвастшавӣ ё ҷойгиркунии ҷузъҳо»): == Маънои асосӣ == Сохтор муносибати мушаххас, мавқеи нисбии қисмҳои таркибии он, сохтор ё ҷойгиршавии чизе мебошад. == Дигар маъноҳо == '''Дар фалсафа''' * Сохтор маҷмӯи мун... 1492019 wikitext text/x-wiki '''Сохтор''' (аз {{lang-la|structūra}}''structūra'' «сохтор, [[дастгоҳ]]; пайвастшавӣ ё ҷойгиркунии ҷузъҳо»): == Маънои асосӣ == Сохтор муносибати мушаххас, мавқеи нисбии қисмҳои таркибии он, сохтор ё ҷойгиршавии чизе мебошад. == Дигар маъноҳо == '''Дар фалсафа''' * Сохтор маҷмӯи муносибатҳои байни қисмҳои объект мебошад. '''Дар физика''' * Сохтори хуб як гурӯҳи сатҳҳои энергетикӣ ва хатҳои спектрии ба ҳам наздик ҷойгиршуда мебошад, ки аз сабаби таъсири мутақобилаи спи-орбита фарқ мекунанд. * Сохтори гиперфина як гурӯҳи сатҳҳои энергетикӣ ва хатҳои спектрии ба ҳам наздик ҷойгиршуда мебошад, ки аз сабаби таъсири мутақобилаи моментҳои магнитии электронҳо ва ядроҳо фарқ мекунанд. '''Дар химия''' Сохтори химиявӣ, тартиби фазоии атомҳо ва пайвандҳо дар молекула '''Сохтори протеин''' * Тартиби фазоии ионҳо, атомҳо ё молекулаҳо дар ҳолати конденсатсионӣ * Сохтори кристалл * Сохтори моеъҳо ва айнакҳо '''Дар математика''' * Сохтори математикӣ объекти навест, ки ба маҷмӯа ворид карда шудааст, хосияти элементҳои маҷмӯи. * Сохтори алгебрӣ * Сохтори топологӣ * Сохтор (геометрияи дифференсиалӣ) '''Дар илми информатика''' * Сохтор як намуди додаҳост: сабте, ки аз якчанд тағирёбандаҳо (ё доимӣ) намудҳои гуногун иборат аст. * Сохтори додаҳо як воҳиди нармафзорест, ки барои нигоҳдорӣ ва коркарди якчанд маълумоти шабеҳ ва/ё мантиқӣ алоқаманд дар компютер имкон медиҳад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Сохтор|8|муаллиф= }} n2vhy9jxck5v59sva6ky1n3c4tsfv7i 1492020 1492019 2026-11-03T10:56:25Z Rabboni Hakimzoda 123692 1492020 wikitext text/x-wiki '''Сохтор''' (аз {{lang-la|structūra}}''structūra'' «сохтор, [[дастгоҳ]]; пайвастшавӣ ё ҷойгиркунии ҷузъҳо»): == Маънои асосӣ == Сохтор муносибати мушаххас, мавқеи нисбии қисмҳои таркибии он, сохтор ё ҷойгиршавии чизе мебошад. == Дигар маъноҳо == '''Дар фалсафа''' * Сохтор маҷмӯи муносибатҳои байни қисмҳои объект мебошад. '''Дар физика''' * Сохтори хуб як гурӯҳи сатҳҳои энергетикӣ ва хатҳои спектрии ба ҳам наздик ҷойгиршуда мебошад, ки аз сабаби таъсири мутақобилаи спи-орбита фарқ мекунанд. * Сохтори гиперфина як гурӯҳи сатҳҳои энергетикӣ ва хатҳои спектрии ба ҳам наздик ҷойгиршуда мебошад, ки аз сабаби таъсири мутақобилаи моментҳои магнитии электронҳо ва ядроҳо фарқ мекунанд. '''Дар химия''' Сохтори химиявӣ, тартиби фазоии атомҳо ва пайвандҳо дар молекула '''Сохтори протеин''' * Тартиби фазоии ионҳо, атомҳо ё молекулаҳо дар ҳолати конденсатсионӣ * Сохтори кристалл * Сохтори моеъҳо ва айнакҳо '''Дар математика''' * Сохтори математикӣ объекти навест, ки ба маҷмӯа ворид карда шудааст, хосияти элементҳои маҷмӯи. * Сохтори алгебрӣ * Сохтори топологӣ * Сохтор (геометрияи дифференсиалӣ) '''Дар илми информатика''' * Сохтор як намуди додаҳост: сабте, ки аз якчанд тағирёбандаҳо (ё доимӣ) намудҳои гуногун иборат аст. * Сохтори додаҳо як воҳиди нармафзорест, ки барои нигоҳдорӣ ва коркарди якчанд маълумоти шабеҳ ва/ё мантиқӣ алоқаманд дар компютер имкон медиҳад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Сохтор|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] s7foprsfegqo871t16ima8n40aanmtd 0 334711 1492027 2026-11-03T11:11:31Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Иншооти зеризаминӣ''' — иншооти муҳандисие, ки бо мақсади истифодаи амалӣ, [[Иқтисод|иқтисодӣ]], [[мудофиа]] ва ғайра қисман ё комилан дар зери замин сохта мешаванд. == Ҷойгиршави дар иншооти зеризамини == Дар иншооти зеризаминӣ пойгоҳҳои идоракунӣ, воситаҳои... 1492027 wikitext text/x-wiki '''Иншооти зеризаминӣ''' — иншооти муҳандисие, ки бо мақсади истифодаи амалӣ, [[Иқтисод|иқтисодӣ]], [[мудофиа]] ва ғайра қисман ё комилан дар зери замин сохта мешаванд. == Ҷойгиршави дар иншооти зеризамини == Дар иншооти зеризаминӣ пойгоҳҳои идоракунӣ, воситаҳои алоқа, энергетикӣ, таъминот, корхонаҳои саноатӣ ва ғайра ҷой дода мешаванд. Метрополитен, гузаргоҳҳои зеризаминии роҳҳои оҳану автомобилгард, канал-нақбҳои киштигузар, нақбҳои обгузар, пойгоҳҳои электрии зеризаминӣ, иншооти заҳкашу таъминоти об, корезӣ, шабакаи таъминоти газ, гармкунӣ, хатҳои зеризаминии электр, телефону телеграф, конҳои саноати маъдан, ангишт ва нафт, анборҳои зеризаминӣ, гаражҳо, инчунин, иншоотҳои ҳарбӣ (ДОС, ДОТ, ДЗОТ) ба иншооти зеризаминӣ мансубанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иншооти зеризаминӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иншооти зеризаминӣ]] rs1s25jrmlfldi18niudzd6onblupjq 0 334712 1492035 2026-11-03T11:34:44Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инъикос''' ({{lang-ar|انعکاس}} – акс ёфтан, бозтоб, вожгунӣ, аксуласл, танин, пижвок), вожгуна ва намудор шудани чизе дар ҳар ҷисми шаффоф ([[об]], шиша ва ғайра); хусусияти умумитарин (куллӣ)-и [[Модда (химия)|модда]], ки нишонаҳо ва хусусияту муносибатҳои як шайъро дар ш... 1492035 wikitext text/x-wiki '''Инъикос''' ({{lang-ar|انعکاس}} – акс ёфтан, бозтоб, вожгунӣ, аксуласл, танин, пижвок), вожгуна ва намудор шудани чизе дар ҳар ҷисми шаффоф ([[об]], шиша ва ғайра); хусусияти умумитарин (куллӣ)-и [[Модда (химия)|модда]], ки нишонаҳо ва хусусияту муносибатҳои як шайъро дар шайъи дигар таҷдид менамояд; тавсифи асосии шинохт ва шуур аз нигоҳи фалсафаи диалектикии моддигаро. == Мафҳум == Шинохт ва шуур дар чаҳорчӯби назарияи диалектикӣ-материалистӣ ба сифати инъикос таҷдиду тавсифи ашёе фаҳмида мешавад, ки ба таври воқеӣ, новобаста ба шуури мудрик вуҷуд доранд. Фаҳмиши шинохт ҳамчун инъикос аз ҷониби В. И. Ленин («Материализм ва эмприокритизм») дар робита бо интиқоди феноменализми назариявӣ-маърифатии Э. Мах, Р. Авенариус ва пайравони онҳо баён шуда буд. Шинохт дар сатҳи идрок раванди фаъоли гирдоварии иттилоот дар бораи олами беруна буда, истифодаи фарзияҳои раванди идроки падидаву ашёеро дар назар дорад, ки бархеи онҳо фитрӣ мебошанд. Дар раванди фикрронӣ васила ва нишонаҳои гуногун истифода мешаванд. Шинохт метавонад ба ашёву падидаҳое тааллуқ гирад, ки ҳоло ба вуҷуд наомадаанд (шинохти оянда) ё аллакай аз байн рафтаанд (шинохти гузашта). Намудҳо ва сатҳҳои гуногуни идрок, шуур ва шинохти илмӣ шаклҳову сатҳҳои инъикос мебошанд. Андомгони зинда ҳангоми идораву танзими рафтори худ дар муҳити атроф инъикосро фаъолона ҳамчун василаи худмуҳофизатӣ истифода мекунанд. Дар рафти таҳаввулот муассирият ҳамчун хусусияти ботинии андомгони одӣ оҳиста-оҳиста ба ҳиссиёти одитарини бофтаҳои асаб табдил ёфта, дар тӯли миллионҳо сол ба инъикоси равонии ҳайвонот дар раванди инкишофи узвҳои ҳис ва ниҳоят ба мағзи сар (олитарин ҳадди инкишофи андомгони зинда) мубаддал гардидааст. Дар натиҷаи раванди таҳаввул инъикоси бошуури равонӣ ва фаъолияти одамон ба вуҷуд омада, инкишоф ёфтааст. Дар сатҳи инъикоси равонӣ рафтори ҳайвонот тавассути «рефлексҳои муносибат» амалӣ мегардад, ки онро И. П. Павлов оғози тафаккури таҷридӣ (абстрактӣ) номида буд. Инсон муносибатҳоро тавассути калимаҳо ва аломатҳои сунъӣ ифода мекунад. Дар сатҳи маърифати ақлонӣ шаклҳои инъикос ба худ тафсири таҷрибавию назариявӣ мегиранд. Нақши махсуси инъикоси равонӣ гузаштабинӣ, оянданигарӣ ва ҳадафгузорӣ мебошад. Дар ҳайвонот инъикоси пешбинӣ дар шакли одитарин воҳидҳои фаъолияти идрок (рефлексҳои экстраполятсионӣ), омодагӣ ба амал ва ҳадафгузорӣ зуҳур мекунад. Дар одамон инъикоси оянданигарӣ дар шакли ҳадафгузории бошуурона, ташкили нақшаву лоиҳаҳо ва оянданигарии илмии амалҳо падид меояд. Нишонаҳои бунёдии инъикоси равонӣ: фаъолнокии низомҳои инъикосгар ва сатҳи олии ин гуна фаъолнокӣ, фаъолияти эҷодию маърифатӣ, амалӣ ва тағйир додани воқеият. == Қобилият == Қобилияти инъикоскунӣ ва инъикосшавӣ, инчунин, хусусияту зоҳиршавии инъикос вобаста аз зинаҳои ташаккулёбии сохти модда гуногун мебошад. Чи қадаре, ки зинаи ташаккули модда баланд бошад, шакли инъикос ҳамон қадар мураккаб, баланд ва ғанитар аст. Масалан, ҳангоми аз баландӣ ғелонидани санг дар хок изи санг боқӣ мемонад ё ҳангоми ба ҳам бархӯрдани ду санг яке дар дигараш осор мегузорад. Ин гуна инъикосро «инъикоси механикӣ» меноманд, ки он ба шакли механикии ҳаракати материя мансуб аст. Ҳангоми аз ноқил гузаштани барқ ноқил гарм мешавад ва дар атрофи он майдони магнитӣ ба вуҷуд меояд. Чунин шакли инъикосро «инъикоси физикӣ» мегӯянд. Инчунин, инъикоси рӯшноӣ, тағйирёбии мавҷҳои электромагнитӣ, мавҷҳои садо, ба вуҷуд омадани тағйирот дар натиҷаи реаксияи кимиёвӣ ва ғайра ба табиати ғайриорганикӣ хос мебошанд. == Дар табиат == Дар табиати зинда ё органикӣ шакли нави инъикос дар намуди барангезиш мушоҳида мешавад. Дар ин зина инъикоси таъсири беруна ба дохили муҳит дар шакли мутаассиршавӣ ва ҷавобии интихобӣ сурат мегирад. Барангезиш чун шакли пеш аз равони (психикӣ)-и инъикос барои пайдо шудани хусусияти ҳассосӣ дар андомгони зиндаи нисбатан олӣ замина мегузорад, ки ин боиси ба вуҷуд омадани эҳсосот мешавад. Фаъолияти якҷояи узвҳои ҳис сабаб мешаванд, ки маҷмӯи нишонаҳои инъикосшуда барои пайдоиши идрок замина гузоранд. Равон (психика) яке аз шаклҳои олитарини инъикос буда, ба ҳайвонҳои олитарини дорои силсилаи асаб (пеш аз ҳама сутунмуҳрадор) мансуб аст. Равони ҳайвонот зербиноест, ки дар болои он бинои шуури инсон сохта шудааст. Фаъолияти меҳнатӣ, меҳнати дастҷамъӣ (коллективӣ), истеҳсолоти моддӣ асосҳоеанд, ки дар заминаи онҳо ҷомеа ташаккул ва инкишоф ёфт ва баробари он шуури инсон рушд кард. Яъне, инсон ва ҷомеаи инсонӣ дар раванди фаъолияти меҳнатӣ ва тавассути нутқ сурат гирифтани тарзи муомилоту муошират сабаби ба вуҷуд омадани шакли олӣ ва махсуси инъикос шуд, ки онро шуур мегӯянд. Бино бар ин, инъикосе, ки барои инсон хос мебошад, табиатан раванди эҷодии иҷтимоист. Чунин инъикос на фақат таъсири муҳитро барои мудрик, балки амалиёти фаъолонаи мудрик, идроки эҷодкорона, мақсаднок ва интихобиро тақозо менамояд. Хулоса, шуур шакли олии инъикоси воқеият, хосияти моддаи олиташкил, яъне, мағзи сари инсон мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инъикос|8|муаллиф=Н. Сайфуллоев.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ]] 2rdzn4q3ehb5ohldmtdp28038x32tbj