Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk Тоҷикистон 0 1030 1493492 1488197 2026-11-10T18:21:57Z VASHGIRD 8035 /* Пайвандҳои беруна */ 1493492 wikitext text/x-wiki {{Равонакунӣ|Тоҷикистон|Тоҷикистон (мазмунҳо)}} {{Давлат |Мақом = |Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Тоҷикистон |Номи аслӣ = {{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}} {{lang-ru|Республика Таджикистан}} |Номи одӣ = Тоҷикистон |Парчам = Flag of Tajikistan.svg |Нишон = Coat of arms of Tajikistan.svg |Ба ҷои нишон = |Шиор = |Тарҷумаи шиор = |Номи суруди миллӣ = Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон |Аудио = Tajikistan anthem.ogg | sovereignty_type = [[Таърихи Тоҷикистон|Таъсис]]<small> | Марҳала1 = [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] | Сана1 = 14 октябри соли 1924 | Марҳала2 = [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] | Сана2 = 5 декабри соли 1929 | Марҳала3 = Эъломи истиқлол аз [[ИҶШС]] | Сана3 = 9 сентябри соли 1991 | Марҳала4 = [[Эъломияи Алма-Ато (1991)|Пайвастшавӣ ба ИДМ]] | Сана4 = 21 декабри соли 1991 | Марҳала5 = Қабулшавӣ ба [[Созмони Милали Муттаҳид]] | Сана5 = 2 марти соли 1992 | Марҳала6 = Қабули [[Конститутсияи Тоҷикистон|Конститутсияи]] кунунӣ | Сана6 = 6 ноябри 1994 |Шакли ҳукумат = [[ҷумҳурии президентӣ]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=40|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Дини давлатӣ = [[давлати дунявӣ]]<ref>{{cite web|url = http://www.president.tj/taxonomy/term/5/111|title = Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate = 2018-02-14}} <blockquote> Моддаи 1 Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад.</blockquote></ref> |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min =46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =71 |lon_min =17 |lon_sec =0 |region = TJ |CoordScale = 6000000 |Дар харита = Tajikistan (orthographic projection).svg |зернавис ба харита = |Дар харита2 = |Забон = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] (давлатӣ)<br> [[Забони русӣ|русӣ]] <small>(забони муоширати байни миллатҳо)</small> |Таъсис = |Санаи истиқлол = [[9 сентябр]]и [[1991]] |Истиқлол аз = [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] |Пойтахт = [[Душанбе]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Душанбе]], [[Хуҷанд]], [[Бохтар]], [[Кӯлоб]], [[Истаравшан]] |Вазифаи роҳбар 1 = [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|Президент]] |Роҳбар 1 = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |Вазифаи роҳбар 2 = [[Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон|Сарвазир]] |Роҳбар 2 = [[Қоҳир Расулзода]] |Вазифаи роҳбар 3 = [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Раиси Маҷлиси Олӣ]] |Роҳбар 3 = [[Рустами Эмомалӣ]] |Ҷой аз рӯи масоҳат = 93 |Масоҳат = {{nts|141.400}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Фоизи об = 0,3 |Этнохороним = Тоҷикистонӣ, Тоҷикистониҳо |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 92 |Аҳолӣ = {{афзоиш}}{{nts|10,000,000}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Соли баҳодиҳӣ = [[2022]] |Аҳолӣ аз рӯи барӯйхатгирӣ = {{nts|7417400}} |Соли барӯйхатгирӣ = 2010 |Зичии аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи зичӣ = |ММД (БҚХ) = 27,802 млрд<ref>{{cite web|url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=11&sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title = Tajikistan|publisher = International Monetary Fund website}}</ref> |Соли ҳисоби ММД (БҚХ) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) = 128 |ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = 3,146 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = |ММД (номинал) = 7,342 млрд |Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) = 147 |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = 819 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = |ШРИ = {{афзоиш}}0,627<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf</ref> |Соли ҳисоби ШРИ = 2018 |Ҷой аз рӯи ШРИ = 129 |Сатҳи ШРИ = <span style="color:#fc0;">миёна</span> |Воҳиди пул = [[сомонӣ]] ([[ISO 4217|TJS, рамз 972]]) |Домен = [[.tj]] |ISO = TJ |Пешшумораи телефон = 992 |Минтақаи замонӣ = [[UTC+5]] |Тавзеҳот = }} '''Тоҷикистон''' ({{lang-fa|تاجیکستان}}), номи расмӣ — '''Ҷумҳурии Тоҷикистон''' ({{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}}) — кишварест дар [[Осиёи Марказӣ]], дар доманаҳои Помир ҷойгир буда, ба баҳр роҳи баромад надорад. Аз назари масоҳат хурдтарин давлат дар [[Осиёи Миёна]] аст. Аз ғарб ва шимоли ғарб бо [[Ӯзбекистон|Узбакистон]], аз шимол бо [[Қирғизистон]], аз шарқ бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] ва аз ҷануб бо [[Афғонистон]] ҳамсарҳад аст. [[Пойтахт]]аш шаҳри [[Душанбе]] аст. Тоҷикистон кишвари кӯҳсор ва пурбориш аст ва манобеи фаровони зеризаминиву об дорад. Паҳноварӣ — 141 400 км² (93-ум дар ҷаҳон)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_sovereign_states_and_dependencies_by_area List of sovereign states and dependencies by area]</ref>, шумораи аҳолӣ — 9,537,645 нафар (2020), аз он ҷумла дар шаҳрҳо 2,606,273 нафар ва деҳот 6 931 372 нафар аҳолӣ зиндагӣ доштанд<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref>. == Ном == Номи Тоҷикистон ({{lang-fa|تاجیکستان}} — «кишвари тоҷикон») аз худи номи ''[[тоҷикон]]'' ва пасванди ''-истон'' гирифта шудааст. Номи мазкур соли 1924 дар натиҷаи марзбандиҳои миллӣ-ҳудудии Осиёи Миёна<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/080/539.htm|title=Национальногосударственное размежевание советских республик Средней Азии|website=www.booksite.ru|publisher=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2024-02-28}}</ref> ва таъсиси [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] дар ҳайати [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон|ҶШС Узбакистон]] (солҳои 1929—1991 — ҶШС Тоҷикистон) пайдо шудааст. == Таърих == {{асосӣ|Таърихи Тоҷикистон}} [[Акс:The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg|рост|мини|Тоҷири [[Суғдиён|суғдӣ]], 579 мелодӣ.]] [[Акс:Saka_warrior_Termez_Achaeological_Museum.jpg|рост|мини|Сари ҷанговари сакоӣ, қарни 1.<ref>{{статья|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|издание={{Нп3|Proceedings of the British Academy}}|том=133|страницы=87—98|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|язык=en|тип=journal|автор=Abdullaev, Kazim|год=2007|archivedate=2020-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia}}</ref>]] Таъриху фарҳанги Тоҷикистон бо [[Афғонистон]]у [[Эрон]] яксону монанд аст. Кӯҳантарин номе, ки ниёгони мардуми эронитабор, яъне [[Ориёӣ|ориёиҳо]], бар сарзамини худ ниҳода буданд, '''''Airyānǝm Vaējah''''' буда, ки аз он дар [[Авесто]] ёд шудааст. Ҷойгоҳи ин сарзамин ҳануз дуруст ошкор нашудааст. Дертар сарзамини [[Ориёӣ]] ба 16 подшоҳӣ ҷудо гардид, ки аз онҳо дар [[Авесто]] бо номи '''''Airyānǝm Dahyunam''''' ёд шудааст. Ҳамин ном дертар '''''Airyānǝm Xšaθram''''', '''''Aryānšaθr''''' ва '''''Ērānšahr''''' гашт ва [[Эрон]] шуд. Яке аз он 16 '''''dahyu''''' ё [[деҳа]] (дар [[Авесто]] ба маънии сарзамин ва подшоҳист) [[Суғд]] ва дигаре [[Бохтар]] ё [[Балх]] буд, ки бахше аз сарзамини кунунии Тоҷикистонро дарбар мегиранд. Суғду [[Бохтар]] ([[Балх]]) дар замони ҳукуматдории [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Ҳахоманишиҳо]] (558—330 то милод) — яке аз '''''хšaθra''''' ё шаҳрҳои (кишварҳои) [[Ориёно]] шудаанд. Ба кишвари [[Ориёно]] — [[Давлати Пешдодиён]]у [[Давлати Каёниён]] ва [[Тӯрон]] — Давлати Афросиёб, [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]] ва [[Хуросон]] дохил буданд. Дар он замон сарзамини миёни [[Дарёи Аму|Омударё]] ва [[Сирдарё]]ро, ки як [[шаҳр]] (дар порсии бостон ба маънии подшоҳист) ба шумор мерафт, '''''Парадрая''''' низ мехонданд, ки маънояш [[Вароруд (Варазруд)|Вар аз руд]] аст. Дар «[[Шоҳнома]]» — и А. [[Фирдавсӣ]] ин сарзамин [[Тӯрон]] хонда шудааст. Дар бораи шаҳрдории ниёгони халқи тоҷик бозёфти шаҳркадаи [[Саразм]] (аз калимаи тоҷикии «сарзамин») шаҳодат медиҳад, ки ҳазорсолаҳои IV—II то милод рушду нумуъ дошт. Шаҳркадаи [[Саразм]] аввалин мероси таърихии Тоҷикистон аст, ки соли [[2010]] ба [[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]] дохил шудааст. Пас аз лашкаркашии [[Искандари Мақдунӣ]] ин сарзамин бахше аз подшоҳии [[Искандар]] (330—323 то милод) ва [[Селевкиён]] (312—150 то милод), подшоҳии [[Давлати Юнонии Балх|Юнону Бохтар]] (250—125 то милод), шоҳаншоҳии [[Ашкониён]] (250 то милод — 224 милодӣ), шоҳаншоҳии [[Кушониён]] (садаҳои I то милод- IV милоди), [[Давлати Сосониён]] (224—651), шоҳаншоҳии Ҳайтолиён (садаҳои IV—VI) ва шоҳаншоҳии Ҳоконии турк (551—741) шуд. Дар замони [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]) ин сарзамин дар маводҳои таърихӣ [[Вароруд (Варазруд)]] ва [[Хуросон]] хонда мешуд ва чанд подшоҳии ҷудогона дошт. Дар нахустин садаҳои исломӣ, дар солҳои [[705]]—[[715]], ки сулолаи Умавиён бар [[Хилофати Араб]] фармон меронданд, арабҳо бар [[Давлати Сосониён|Сосониён]] тохтанд ва онро гирифтанду мардумашро мусулмон карданд. Аз он пас ин макон ном ба арабӣ баргардон шуд ва [[Мовароуннаҳр]] хонда шуд ва бахше аз вилояти [[Хуросон]] гашт. Пас аз густариши Ислом дар [[Эрон]]у [[Тӯрон]], вилояти [[Хуросон]], аз ҷумла [[Мовароуннаҳр]] (Вароруд, Варазруд), зиндакунандаи фарҳанги эронӣ ва офаринандаи забони порсӣ-дарӣ буд, ки ҷонишини забони паҳлавӣ, суғдӣ, тахорӣ, хутану сакоӣ шуд. Нахустин шоирони порсигӯй аз ин сарзамин бархостанд, ба вижа [[Рӯдакӣ]], ки падари шеъри порсӣ (форсӣ) шинохта шудааст. Дар нахустин садаҳои исломӣ, [[Хуросон]] ва [[Мовароуннаҳр]] гаҳвораи фарҳангу дониши исломӣ буданд ва бузургоне чун [[Имоми Аъзам]], [[Имом ал-Бухорӣ]], [[Закариёи Розӣ]], [[Ибни Сино]] ва нафарони дигар дар худ парвариданд. === Сомониён (819—999) === {{main|Давлати Сомониён|Сомониён}}Сомониён ({{lang-fa|سامانیان}}), дудмоне аз амирон ва ҳукмронони тоҷики суннимазҳаб, ки ҳудуди ду қарн солҳои 819—999 бар бахшҳои бузурге аз [[Мовароуннаҳр]] бо таъйид ва муҳри [[хулафои Аббосӣ]] ҳукумат карданд. [[Акс:MansurISamanidPaintingHistoryofIran.jpg|мини|Амири [[Давлати Сомониён]] [[Мансури I ибни Нӯҳ|Мансури I]] (961—976)]] === Ғуриён (879—1215) === {{main|Султанати Ғуриён|Ғуриён}}[[Ғуриён]] ({{Lang-fa|{{Nastaliq|سلسله غوریان}}}}), дудмоне аз салотини тоҷики суннимазҳаб, ки солҳои [[1150]]—[[1215]] дар Хуросон ҳукумат доштанд. === Куртҳои Ҳирот (1244—1381) === {{main|Оли Курт}} Куртҳо, ё Оли Курт ({{lang-ar|آل کرت}}), силсилае аз амирони тоҷик, ки аз солҳои [[1244]]—[[1381]] дар Хуросон истиқлол доштаанд. === Дудмонҳои турку муғул === Пас аз [[Хонадони Сомониён|сулолаи Сомониён]] ([[819]]—[[999]]) бар ин сарзамин султону хонҳои турку муғултабор аз силсилаҳои хонадони Ғазнавиён ([[998]]—[[1187]]), Қарохониён ([[1005]]—[[1141]]), Қарохитоиён ([[1141]]—[[1212]]), Салҷуқиён ([[1037]]—[[1194]]), Хоразмшоҳиён ([[1077]]—[[1231]]), Чингизиён ([[1220]]—[[1370]]), Темуриён ([[1370]]—[[1501]]), Шайбониён ([[1501]]—[[1599]]), Аштархониён ([[1599]]—[[1753]]) ва [[Манғития|Манғитиён]] ([[1753]]—[[1920]]) фармон рондаанд (Нигаред: [[Халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод]]). [[Акс:Thomas_Edward_Gordon_Lake_Victoria,_Great_Pamir,_May_2nd,_1874.png|мини|Тасвири асри 19, ки кӯли [[Зоркӯл]] ва як сокини маҳаллии [[Тоҷикон|тоҷикро]] тасвир кардааст]] Дар солҳои [[1864]]—[[1895]] ин сарзаминро, ки дар дасти [[Манғития|амирони манғитияи Бухоро]] ва хони Хӯканд буд, русҳо гирифтанд ва бахше аз сарзамини мустамликадории Империяи [[Русия]] карданд. Дар солҳои [[1917]]—[[1921]] дар ин кишвар муборизаи хунин барои пойдор намудани тартиботи шӯравии коммунистӣ шуда гузашт, ки боиси хиҷрати қисми ахолӣ аз Ватан гардид. Пас аз шикасти [[амир]]и [[Бухоро]] аз шӯришчиёни инқилобӣ дар [[2 сентябр]]и соли [[1920]], дар сарзамини ин аморат [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] бунёд ёфт. === Тоҷикистони Шӯравӣ === {{main|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон}} Соли [[1924]] дар натиҷаи гузаронидани тақсимоти миллии худудӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ, ин кишварро ба чанд ҷумҳурӣ ҷудо карданд ва дар бахшҳои шарқии он [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар таркиби [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон]] сохта шуд. Зодгоҳи тамаддуну фарҳанг ва офаринандагони забони форсӣ-тоҷикӣ дар натиҷаи ин амали сунъӣ парешон гардиданд. Танҳо, соли [[1929]] [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] аз Ӯзбекистон ҷудо шуд ва [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] ном гирифт. Дар [[ҶШС Тоҷикистон]] идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида, дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд, Қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо Ҳукумати шуравӣ ҷангиданд (ҷанги шаҳрвандии соли 1921—1924). Аммо ба максади хеш нарасида Ватанашонро тарк намуданд. Дар солҳои 30-40 асри XX асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар ҶШС Тоҷикистон гузошта шуданд. Дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анҷом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони соҳибмулк гардид. Инқилоби маданӣ ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шуравӣ (мактаби маҳви бесаводии калонсолон, кӯдакистон, мактаби миёнаи наврасон, мактаб-интернат, омузишгоҳи касбӣ, мактаби олӣ) муассисаҳои илмиву фарҳангӣ (театр, китобхона, клуб, чойхонаи сурх-қироатхона, осорхона, боғи истироҳат, кинотеатр, варзишгоҳ)-ро ворид намуд. Тоҷикистон комилан ба муҷтамаи ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ гардида, пурра тобеи Марказ (Иттиҳоди Шӯравӣ) гардид. Солҳои 50-80 асри XX баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойӣ ба монанди [[Бобоҷон Ғафуров]], [[Турсун Ӯлҷабоев]], [[Ҷаббор Расулов]] ва [[Қаҳҳор Махкамов]] иқтисодиёти Тоҷикистон рушд меёфт. Тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ — аграрӣ табдил ёфт, фарҳангу санъати миллӣ эҳё гардид. Сатҳи зиндагии мардум баҳтар мегардид. Вале, бо вуҷуди он, Тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат, музди миёнаи маош, муассисаҳои илмӣ, маориф, фарҳанг, шумораи бекорон ва диг. дар ҷойи охирон қарор дошт. Иқтисодиёти Тоҷикистон асосан барои таъмини корхонаҳои марказии Иттиҳоди Шӯравӣ бо ашёи хом (неруи барқ, пахта, канданиҳои фоиданок, уран ва диг.) нигаронида шуда буд. Дар давраи мавҷудияти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] (солҳои 1924—1991) халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикиро дар каламрави хеш эҳё намуд. Сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистон гузошта шуд. 24 августи соли 1990 иҷлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ (ИҶШС) қабул намуд. Пас аз «табадуллот»-и (ГКЧП) коммунистони тундрав 19-21 августи соли 1991 дар Москва, ки бемуваффақият анҷом ёфт, Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати 12) [[9 сентябр]]и соли [[1991]] Изҳорот «Дар бораи истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро эълон дошт. Дар асоси ин Изҳорот Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарори махсуси хешро «Дар бораи эълон шудани истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул намуд. === Тоҷикистони мустақил === Ҳарчанд эълони истиқлол ҳамаи азҳоби сиёсиро қонеъ гардонида буд, вай натавонист пеши роҳи муқовимати сиёсӣ ва маҳалбозии қавмиро бигирад. Аз ҷониби азҳоби ба ҳукумат мухолифи сиёсӣ эътироф нашудани [[Қаҳҳор Махкамов]] ҳамчун Президенти ҶТ (аз 29 ноябри соли 1990), паи ҳам иваз шудани раисони Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қ. Аслонов, С. Кенҷаев, А. Искандаров) мақомоти кишварро водор сохтанд, ки зери фишори тазоҳуркунандагони мухолифин ва барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ интихоботи умумихалқии Президенти ҶТ баргузор намоянд. Маъракаи интихобот ба зиддиятҳои нави сиёсию идеолужӣ, мазҳабию маҳалгароӣ ва қавмию инфиродӣ боис гардид. Вазъи иҷчтимоию иқтисодии ҷумҳурӣ рӯз ба рӯз бад мегардид. Пас аз ба вазифаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардидани [[Раҳмон Набиев]] (58,6 % овозҳо) неруи мухолифин бо баҳонаҳои гуногун фаъолияти ҳукумати навро сарзаниш менамуданд. Соли 1992 аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои Тоҷикистон, махсусан Душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроиия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд. Таъсисёбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ба давлатдории соҳибистиқлоли халки тоҷик ва эҳёи навини тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикӣ дар каламрави хеш асос гашт. Вале низоми давлатдории тоҷикон бо амри таърих боз ба душвориҳои нав рӯбарӯ омад. Зиддиятҳои аз давраи давлати шӯравӣ мерос монда ва дахолати душманони истиқлоли миллати тамаддунофари тоҷик, халқро ба вартаи ҷанги бародаркуш, [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандӣ]] гирифтор намуданд. Воқеоти май — ноябри соли 1992 пояи далатдории Тоҷикистонро заиф сохта, кишварро ба қисматҳо тақсим кард ва хавфи аз байн рафтани давлат ба миён омад. Маҳз дар чунин шароити сангин [[16 ноябр]]и [[соли 1992]] иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Хуҷанд баргузор гардид, ки дар он [[Эмомалӣ Раҳмон]] Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид. Дар иҷлосияи таърихӣ дар қатори ҳукумати тозаинтихобгардида, масоили хотима додани муқовимати сиёсӣ-низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин, ба эътидол овардани ҳаёти иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ба Ватан баргардонидани гурезагон ва муҳоҷирони иҷборӣ мавриди муҳокима қарор гирифтанд. Вале, масъалаи асосии ҳаёти ҷамъиятӣ-сиёсии Тоҷикистон — хотима додани муқовимати сиёсӣ — низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ҳалли мусбати хешро танҳо соли 1997 ёфт. Дар натиҷаи музокироти байни тоҷикон оид ба сулҳ ва оштии миллӣ солҳои 1994—1997 дар шаҳри Москва [[27 июн]]и [[соли 1997]] «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ба имзо расид. Ҳукумати Тоҷикистон минбаъд ба амалӣ сохтани барномаи ислоҳоти иқтисодӣ барои солҳои 1995—2004 ва барномаҳои дигар шурӯъ намуд. Барои аз хатари гуруснагӣ эмин доштани аҳолӣ ва бо озуқа таъмин намудани бозори дохилӣ Фармонҳои Президенти ҶТ Э. Раҳмон аз [[9 октябр]]и [[соли 1995]] «Дар бораи 50 000 га замин ҷудо намудан барои хоҷагии назди ҳавлигӣ» ва [[1 декабр]]и [[соли 1997]] иловатан ҷудо намудани боз 25 000 га замин аҳамияти калон дошта буд. Дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ, ки асоси онро моликияти хусусӣ, ҷамъиятҳои саҳомӣ, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медиҳад, ҷорӣ шуда истодаанд. Вале иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар айни замон бе кумаки молиявии хориҷӣ лоиҳаҳои бунёдиро амалӣ карда наметавонад. Дар ибтидои асри XXI барномаҳои рушди стратегии кишвар муайян карда шудаанд. Истиқлоли озуқаворӣ, амнияти энергетикӣ ва раҳоёбӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ — ҳадафҳои стратегии сиёсати дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Ҳамин ҳадафҳои бунёдӣ тадриҷан дар амал татбиқ шуда истодаанд. Қабули Конститутсияи ҷумҳурӣ ва интихоботҳои умумихалқии [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ([[6 ноябр]]и [[1994]], [[1999]], [[2006]], [[2013]]) боз як қадами устувор дар давлатдории кишвар гардид. Тағйироту иловаҳо ба [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз ([[26 сентябр]]и [[соли 1999]], [[22 июн]]и [[соли 2003]] ва [[22 май]]и [[соли 2016]], интихоботҳои вакилон ба Маҷлиси Олии (2 палатагии) Ҷумҳурии Тоҷикистон чорабиниҳои навбатӣ дар такмили сохтори сиёсии ҷумҳурӣ гаштанд. [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар замони истиқлол дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] (СММ — ООН), [[Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо]] (САҲА — ОБСЕ), [[Созмони ҳамкории Шанхай]] (СҲШ — ШОС) ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамкорӣ намуда истодааст. Ҳамкории Тоҷикистон бо давлатҳои ИДМ ва мамлакатҳои дигари ҷаҳон пайваста рушд меёбад.<ref>Кофронси илмӣ — назариявӣ, базшида ба 20 солагии Истиқлоли миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2011, с.29 — 30, 66 — 70, 71 — 75</ref> == Ҷуғрофиёи табиъӣ == {{асосӣ|Ҷуғрофиёи Тоҷикистон}} [[Акс:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Кӯҳсори Тоҷикистон]] Тоҷикистон дар қисми ҷанубии Осиёи Мар­ка­зӣ ҷой гирифта, нуқтаҳои канории Тоҷикистон дар шимол силсилакӯҳи Қу­рама, дар ҷануб водии дарёи Панҷ, дар ғарб силсила­кӯҳи Са­ри­­кӯл мебошанд. Тоҷикистон дар маркази қитъаи Осиё, дар минтақаи иқлимаш муътадили дур аз баҳру уқё­нусҳо ҷой гирифта, дар ҳамвориҳои он иқлими биё­бонӣ ҳукм­фар­мост. Дар ғарби кишвар биёбону нимбиё­бонҳои пас­тии Турон ҷойгиранд, ки тадриҷан ба талу кӯҳ­доманҳо му­бад­дал мешаванд. Дар шарқ марзи он бо до­манакӯҳҳо ва қа­тор­кӯҳҳои Осиёи Марказӣ иҳота шудааст (аз ғарб ба шарқ 680 км тӯл кашидааст). Қисми марказии он нисбатан борик (камбар) буда, қариб 100 км аст<ref name=":0">Мавқеи ҷуғрофиёӣ ва ҳудудии Тоҷикистон // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 10. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дарозии марзи Тоҷикистон дар маҷмӯъ зиёда аз 3 000 км-ро ташкил медиҳад. Тоҷикистон дар ғарб бо Ҷум­ҳурии Узбекистон (1 161 км), дар шимолу шарқ бо Ҷум­ҳу­рии Қирғизистон (870 км), дар шарқ бо Ҷумҳурии Хал­қии Чин (519 км) ва дар ҷануб бо Аф­ғо­нистон (1 356 км) ҳамсарҳад аст. Дар ҷанубу шарқ То­ҷи­кистонро аз Ҳиндустону Покистон [[Долони Вахон]] (бараш аз 15 то 6 км) ҷудо мекунад. === Сохтори заминшиносӣ === {{асосӣ|Заминшиносии Тоҷикистон}}Дар сарзамини Тоҷикистон ду плитаи азими тектоникии Замин — Авруосиё аз шимол ва Гондвана аз ҷануб ба ҳам бар­хӯрдаанд. Ин бархӯрд тӯли 200 млн соли охир идома дорад ва дар айни замон дар шакли ду низом (система)-и азими кӯҳии Осиё — Тиёншон (дар шимол) ва Помир (дар қисми ҷануби шарқӣ) ифода ёфтаанд<ref name=":03">Сохти геологӣ / А. С. Ниёзов, Х. М. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 52—58. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон аз рӯи хусусияти сохтори заминшиносӣ ба 5 ноҳияи заминшинохтӣ ноҳиябандӣ мешавад<ref name=":03" />: * Тоҷикистони Шимолӣ * Тоҷикис­тони Шимоли Шарқӣ * Тоҷикистони Марказӣ * Тоҷикистони Ҷануби Ғарбӣ * Тоҷикистони Ҷануби Шарқӣ Ноҳияҳои заминшинохтӣ бо хусусиятҳои ҷуғрофиёии маҳал алоқаманд буда, дар маҷмӯъ пайдарҳамии силсилаи сил­силакӯҳҳои ба самти арзӣ тӯлкашида ва во­ди­ҳои фарохро ифода мекунанд. Ноҳияҳо аз якдигар бо таъ­рихи заминшиносӣ, сохтор ва марҳалаҳои асосии таҳав­вулот фарқ мекунанд<ref name=":03" />. === Обҳо === {{асосӣ|Обҳои Тоҷикистон}}Тоҷикистон дорио манобеъи обии зиёдест, ки он аз ҳисоби обшавии пиряхҳо ва бориши атмосферӣ ташкил шудааст<ref>{{Cite web|url=https://www.best-country.com/ru/asia/tajikistan/water_source|title=Best-Country: Водные ресурсы Таджикистана|website=www.best-country.com|lang=ru|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон 90 % аз минтақаҳои ташаккулёбандаи маҷрои дарёҳо иборат буда, асоси захираҳои обии кишварро пиряхҳо, дарёҳо, кулҳо, обанборҳо ва обҳои зеризаминӣ ташкил медиҳанд. 947 рӯди хурду бузург, 1300 кӯл бо захираи 46,3 километри мукааб об, ки 20 километри мукааби он оби ширин мебошад, 11 обанбор бо ҳаҷми муфиди 7,5 километри мукааб об ва зиёда аз 10 ҳазор пирях манбаи асосии оби на танҳо Тоҷикистон, балки кишварҳои Осиёи Марказист<ref>{{Cite web|url=https://avkd.tj/tg/khabarho/2386-zakhirahoi-obii-jumhurii-tojikiston.html|title=Захираҳои обии Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=avkd.tj|publisher=Академияи ВКТ ҶТ|accessdate=2024-03-04}}</ref>. ==== Пиряхҳо ==== {{асосӣ|Пиряхҳои Тоҷикистон}} [[Акс:Gms_gorbunova.jpeg|мини|Пойгоҳи обуҳавошиносии [[пиряхи Федченко]]]] Дар Тоҷикистон беш аз 10 ҳазор пиряхи хурду бузург маҷуд аст<ref name=":032" />, ки масоҳаташон ба 11 146 км² баробар аст ва ин нишондиҳанда 8%-и ҳудуди кишварро дар бар мегирад, ки асосан дар Помири Шимолию Ғарбӣ ва [[Ҳисору Олой|кӯҳҳои Ҳисору Олой]] ва бештар дар баландиҳои 3000-3500 то баландиҳои 3500-5300 м ҷой гирифтаанд<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Захираи умумии ях дар пиряхҳои кишвар ба 845 км³ баробар буда, пиряхҳои хурд бо масоҳати 1 км² танҳо 20%-и шумораи умумии пиряхҳои кишварро ташкил менамоянд, вале 85%-и ҳаҷми ях дар онҳо мутамарказ гардидааст. Дар пиряхҳои Тоҷикистон 456,9 км³ об захира шуда, соле ин пиряхҳо ба дарёҳо 61,8 км³ об медиҳанд<ref name=":04">{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Тибқи маълумот, дар Тоҷикистон давоми 20 соли охир 15 пиряхи дорои дарозии аз 4 то 5 км комилан об шудааст<ref name=":032">Обҳо: Пиряхҳо / Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 79. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. === Захираҳои табиъӣ === {{асосӣ|Захираҳои табиъии Тоҷикистон}}Сарватҳои табиъии Тоҷикистон вобаста аз қонуниятҳои гео­логӣ ва таҳаввулоти геодинамикии минтақаҳои он ташаккул ёфтаанд (нигар Сохти геологӣ). Дар ҳар як аз 5 ноҳияи заминшинохтии Тоҷикистон навъҳо ва маҷмӯъаи мушаххаси сарватҳои табиъӣ ҷойгир шудаанд: дар Тоҷикистони Шимолу Шарқӣ ва То­ҷикистони Ҷанубу Ғарбӣ сарватҳои табиъии ғайримаъданӣ, ба мисли на­макҳо, ангишт, нафту газ, бентонитҳо, стронтсий ва ғайра пай­до шудаанд. Дар но­ҳи­яҳои Тоҷикистони Шимолӣ, Тоҷи­кис­тони Марказӣ ва То­ҷи­кистони Ҷанубу Шарқӣ (Помир) бештар кан­даниҳои маъ­­данӣ (оҳан, тилои маҳаллӣ, нуқра, сурма, симоб, поли­металлҳо, флюорит ва ғайра) рушд кардаанд<ref name=":05">Сарватҳои табиӣ / А. Ниёзов, Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 59—72. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дар Тоҷикистон ҳоло 28 конҳои нафту газ ба қайд гирифта шудааст. Дар ин конҳо захираи нафт 2,2 млн тонна ва газ — 3,4 миллиард метри кубиро ташкил медиҳанд. Дар айни замон дар Тоҷикистон 40 конҳои тилои фаъол ва қариб 85 конҳои ояндадори тило муайян шудаанд.<ref>[http://avesta.tj/2021/02/03/v-tadzhikistane-zaregistrirovano-28-mestorozhdenij-nefti-i-gaza/ В Таджикистане зарегистрировано 28 месторождений нефти и газа]{{Пайванди мурда|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Минтақаи замонӣ === {{асосӣ|Замон дар Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар минтақаи замонииии [[UTC+05:00|UTC+5]] воқеъ шудааст. Соати тобистонӣ аз соли 1991 тағйир накардааст, агарчи дар замони шӯравӣ истифода мешуд<ref>{{Cite web|url=https://www.lawmix.ru/sssr/1774|title=Постановление Кабинета Министров СССР от 04.02.1991 № 20 - Сейчас.ру|website=www.lawmix.ru|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Узбакистон, Туркманистон, Покистон, Молдив ва ҳамчунин теъдоде аз манотиқи Русия дар як минтақаи замонӣ қарор доранд. == Тақсимоти маъмурӣ == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин|Вилоятҳои Тоҷикистон|Шаҳрҳои Тоҷикистон|Феҳристи номи нави маҳалҳои аҳолинишини Тоҷикистон}} {| style="float:right; margin-left:1em" |{{Харитаи Тоҷикистон||float=right}} |} Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудии Тоҷикистон тибқи Қо­нуни Ҷум­ҳурии Тоҷи­кистон аз 19 марти соли 2013 № 958 ''«Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои сохти марзиву маъмурии Ҷумҳурии Тоҷи­кис­тон»'' муайян карда мешавад<ref>Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, с. 2013, № 3, мод. 177</ref>. [[Акс:Тақсимоти_маъмурии_Тоҷикистон.png|мини|250x250пкс|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон]] Воҳидҳои маъмурӣ-ҳудудӣ ва маҳал­ҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи қонуни мазкур инҳоянд: * [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] * [[вилоят]] ** [[шаҳр]] ** [[ноҳия]] *** [[шаҳрак]] *** [[деҳот]] (ҷамоат) **** [[деҳа]] Ноҳияҳо ба деҳотӣ ва шаҳрӣ тақсим шуда, метавонанд тобеи ҷум­ҳурӣ, вилоят ва ё шаҳр бошанд. [[Маҳалли аҳолинишин|Маҳалҳои аҳолинишини]] Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрӣ ва деҳотӣ ҷудо мешаванд. Ба маҳалҳои шаҳрӣ, шаҳрҳо ва шаҳракҳо, ба маҳалҳои деҳотӣ деҳаҳо, новобаста ба тобеияти маъмурияшон, дохил мешаванд. Шаҳрҳо метавонанд аҳаммияти ҷумҳуриявӣ ё вилоятӣ дошта бошанд. Тибқи омори 1 январи соли 2018 Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадах­шон]], вилоятҳои [[Вилояти Суғд|Суғд]] ва [[Вилояти Хатлон|Хатлон]], 58 ноҳия, аз он ҷумла 4 ноҳия дар шаҳри [[Душанбе]], 18 шаҳр, 57 шаҳрак, 370 ҷамоати деҳот<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.tj/ru|title=Шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2018 Ахбороти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|author=|website=stat.tj|date=2018|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512165954/https://stat.tj/ru|archivedate=2019-05-12}}</ref> ва 4223 деҳаро дар бар мегирад<ref>Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — С. 6. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2</ref>. {| class="standard" !№ !Ном !Шумораи<br>ноҳияҳо !Шумораи<br>шаҳрҳо !Маркази маъмурӣ !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- class="shadow" |1 |[[Душанбе]] | align="center" |4 | | | align="right" |831,4 | align="right" |0,126 | align="right" |8314,0 |- |2 |[[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |7 | align="center" |1 |[[Хоруғ]] | align="right" |223,6 | align="right" |62,9 | align="right" |3,5 |- |3 |[[Вилояти Суғд]] | align="center" |14 | align="center" |8 |[[Хуҷанд]] | align="right" |2 608,5 | align="right" |25,2 | align="right" |103,5 |- |4 |[[Вилояти Хатлон]] | align="center" |24 | align="center" |4 |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] | align="right" |3 198,5 | align="right" |24,7 | align="right" |129,5 |- |5 |[[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ]] | align="center" |13 | align="center" |4 |[[Душанбе]] | align="right" |2 069,2 | align="right" |28,5 | align="right" |72,6 |- style="background: #CCC;" | |Ҳамагӣ | align="center" |62 | align="center" |18 | | align="right" |8 931 200 | align="right" |143 100 | align="right" |86,23 |} '''Шаҳрҳои Тоҷикистон:''' {| class="toccolours" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" ! !Аҳолӣ<br>(01.01.1992),<br>ҳазор тан !Аҳолӣ<br>(01.01.2015),<br>ҳазор тан<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистана на 1 января 2015 года|deadlink=yes|accessdate=2015-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|archivedate=2015-07-02}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2016),<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|deadlink=yes|accessdate=2016-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|archivedate=2017-08-10}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|deadlink=no|access-date=2019-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|accessdate=2024-02-29|archivedate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2019)<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2019.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2020)<br>ҳазор тан<ref name="pop2020">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2020|publisher=Statistics office of Tajikistan|language=ru|deadlink=yes|accessdate=2020-10-03|archive-date=2021-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|archivedate=2021-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2021)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2022)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- |[[Душанбе]] |584,5 |788,7 |802,7 |831,4 |846,4 |863,4 |1185,4 |1201,8 |0,203 |5914,4 |- |[[Хуҷанд]] |165,3 |172,7 |175,4 |179,9 |181,6 |183,6 |196,8 |198,7 |0,04 |4967,5 |- |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] |60 |102,9 |105,4 |109,1 |110,8 |111,8 |125,2 |126,7 |0,026 |4873,1 |- |[[Кӯлоб]] |81,3 |101,2 |102,4 |104,4 |105,5 |106,3 |104,1 |105,8 |0,035 |3022,9 |- |[[Истаравшан]] |47,6 |59,9 |61,2 |63,5 |64,6 |65,5 |63,3 |64,3 |0,018 |3572 |- |[[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] | - |52,4 |52,8 |53,1 |53,7 |55,7 |57,3 |57,8 |0,012 |4816,7 |- |[[Конибодом]] |39,9 |49,7 |50,4 |51,6 |52,2 |52,5 |54,3 |54,4 |0,015 |3626,7 |- |[[Исфара]] |35,4 |46,9 |47,8 |49,7 |50,7 |51,7 |54,1 |54,9 |0,015 |3660 |- |[[Гулистон (шаҳр)|Гулистон]] |43,9 |43,4 |45,1 |47,1 |48,2 |49,2 |49,9 |50,2 |0,003 |5039 |- |[[Ваҳдат]] |46,7 |42,2 |42,4 |42,5 |42,8 |43,2 |53,5 |54,4 |0,014 |3885,7 |- |[[Панҷакент]] |29,6 |40,6 |41,2 |42,3 |42,8 |43,3 |43,3 |43,8 |0,007 |6257,1 |- |[[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]] |36,9 |32,5 |31,8 |32,1 |33,2 |34,0 |33,8 |35,0 |0,011 |3181,8 |- |[[Хоруғ]] |21,5 |28,9 |29,2 |29,9 |30,3 |30,5 |30,9 |31,1 | | |- |[[Норак]] |21,1 |28,1 |29,1 |30,4 |30,9 |31,4 |28,1 |28,8 | | |- |[[Ҳисор]] | - |26,9 |27,4 |27,9 |28,7 |29,1 |31,7 |32,1 |0,01 |3210 |- |[[Истиқлол (шаҳр)|Истиқлол]] |21,3 |15,9 |16,4 |16,9 |17,3 |17,6 |18,3 |18,7 |0,033 |566,7 |- |[[Леваканд|Левакант]] |14,6 |15,8 |16,1 |16,9 |17,3 |17,7 |17,7 |18,7 | | |- |[[Роғун]] |9,1 |15,0 |15,0 |14,9 |15,0 |14,9 |15,1 |15,2 |0,005 |3040 |} == Аҳолӣ == {{асосӣ|Аҳолии Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар миёни тамоми кишварҳои Иттиҳоди Шӯравии собиқ сареътарин рушди шумораи миллатҳои унвондорро таҷриба мекунад. Саҳми [[тоҷикон]] дар соли 1959 — 53,1 % аҳолии Тоҷикистон, дар соли 1989 аллакай 62,3 % буд. Дар соли 2002 ба 79,9 % ва дар соли 2010 ба 84,3 % афзоиш ёфт. [[Акс:Tajik family. Tajikistan.jpg|мини|Як хонаводаи тоҷик|299x299px]] Бар асоси барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2010, ҷамъияти Тоҷикистон {{шумора|7565000}} нафар, то 1 октябри 2015 — {{шумора|8486300}} нафар буд. Шумораи мардон {{шумора|3813000}} нафар ва занон {{шумора|3752000}} нафар аст. Мувофиқи ин додаҳо ба ҳар 1 ҳазор мард дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 984 нафар зан рост меояд. Бар асоси гузориши [[Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], то 1 январи соли 2018 шумораи аҳолии ҷумҳурӣ {{шумора|8931200}} тан буд<ref name=":1" />. Аҳолиии Тоҷикистон муддатҳост, ки бо суръати зиёде дар ҳоли рушд аст: дар соли 1959 дар инҷо {{шумора|1981000}} нафар, дар соли 1989 — {{шумора|5109000}} нафар ва ба фарқ аз кишварҳои аврупоии [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|ИДМ]], дар соли 1989—1999 бо вуҷуди муҳоҷирати қобили таваҷҷуҳ аҳолӣ аз ҷумҳурӣ (437 ҳазор нафар дар 11 сол) ба рушд идома дод. Омили аслии рушди ҷамъият афзоиши табиъии зиёд аст. 23 июли 2022, расман эълом шуд, ки ҷамъияти Тоҷикистон ба 10 миллион нафар расидааст<ref>{{Cite web|url=https://dushanbe.tj/articles/1010-tifli-10-millionai-to-ikiston-ba-honai-hud-omad|title=Тифли 10 миллионаи Тоҷикистон ба хонаи худ омад|website=dushanbe.tj|date=2022-07-26|publisher=Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе|accessdate=2024-02-29}}</ref>. Тақсимоти тақрибии аҳолӣ бар асоси гурӯҳи синӣ дар ибтидои соли 2018 ба шумора (ҳазор тан)<ref name=":1" />: * Аҳолии шаҳр: ** 1483,6 — зери сини кор (мардон: 772 / занон: 711,6); ** 134,3 — болои сини кор (мардон: 44,7 / занон: 89,6). * Аҳолии русто: ** 2338,6 — зери сини кор (мардон: 1213,9 / занон: 1124,7); ** 353,5 — болои сини кор (мардон: 128,5 / занон: 225). {| class="toccolours" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |+Ҷадвали 1. Аҳолии минтақаҳои Тоҷикистон (ҳазор тан)<ref name="stat20222">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> ! !1989 !1995 !2000 !2005 !2010 !2015 !2020 !2022 |- !'''[[Душанбе]]''' | align="center" |592,2 |511,9 | align="center" |564 |630 | align="center" |711,2 | align="center" |788,7 |863,4 |1201,8 |- ![[Вилояти Суғд]] | align="center" |1554,2 |1740,8 | align="center" |1871,9 |2015,8 | align="center" |2197,9 | align="center" |2455,5 |2707,3 |2823,9 |- ![[Вилояти Хатлон]] | align="center" |1697,4 |1956 | align="center" |2145,2 |2368,4 | align="center" |2618,3 | align="center" |2971,5 |3348,3 |3530,0 |- ![[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |160,9 |188 | align="center" |206,2 |206,8 | align="center" |204,8 | align="center" |214,3 |228,9 |230,1 |- ![[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ|Ноҳияҳои тобеъи ҷумҳурӣ]] | align="center" |1087,9 |1237,1 | align="center" |1341,2 |1497,9 | align="center" |1685,2 | align="center" |1922 |2165,9 |2101,0 |- !Ҷумҳурии Тоҷикистон | align="center" |5092,6 |5633,8 | align="center" |6128,5 |6718,9 | align="center" |7417,4 | align="center" |8352 |9313,8 |9886,8 |} Ҷараёни шаҳришавӣ (урбанизатсия), ки то соли 2000 дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд, мувофиқи ҷамъбасти пешакии Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли 2010 муътадил гашта, таносуби аҳолии шаҳру деҳот 27 дарсади аҳолии шаҳр ва 73 дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард. == Сохтори давлатӣ == Тоҷикистон ҷумҳурии президентист<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/|title=Таджикистан - Страна ТАСС|website=ТАСС|lang=ru|accessdate=2024-03-13}}</ref>. === [[Рамзҳои давлатии Тоҷикистон|Рамзҳои давлатӣ]] === {{Асосӣ|Парчами Тоҷикистон|Нишони Тоҷикистон|Суруди миллии Тоҷикистон}}Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ рамзҳои давлатии Тоҷикистон мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D2%B7/|title=Қонуни ҶТ «Дар бораи рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=[[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]}}</ref>. {{Сабки нигораҳо}} <gallery mode="packed" heights="120px" class="ts-gallerystyle-gray"> Flag of Tajikistan.svg|Парчам Emblem of Tajikistan.svg|Нишон </gallery> === Асосҳои сохтори конститутсионӣ === {{Асосӣ|Низоми сиёсии Тоҷикистон|Конститутсияи Тоҷикистон|Сиёсати дохилии Тоҷикистон}}Бар пояи [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Конститутсия]], ки қонуни асосии кишвар ба шумор меравад, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, [[Мардумсолорӣ|демократӣ]], ҳуқуқбунёд, [[Секуляризм|дунявӣ]] ва [[Давлати ягона|ягона]] буда, шакли идораи он [[Низоми риёсатӣ|президентӣ]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Модаи 1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 9. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумӣ қабул карда шуда 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 бо тариқи раъйпурсии умумӣ ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. === Президент === {{Асосӣ|Президенти Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин бубинед|Феҳристи раҳбарони Тоҷикистон}} Сарвари давлат ва ҳукумат Президенти Тоҷикистон аст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 64. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Президентро шаҳрвандони Тоҷикистон ба тарзи умумӣ, мустақим, баробар ва овоздиҳии пинҳонӣ ба муҳлати 7 сол интихоб менамоянд. Президенти Тоҷикистон шахсе шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Тоҷикистонро дошта бошад, синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад, забони давлатиро донад ва дар ҳудуди ҷумҳурӣ на камтар аз 10 соли охир истиқомат дошта бошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 65. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Охирон Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон [[11 октябр]]и [[соли 2020]] баргузор шуд. Дар натиҷа Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои давраи панҷӯм баъд аз дарёфти 90,92 % овозҳо ғолиб омад<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20201014/Elon-natijaho-nihoii-intikhobot-prezidenti-Tojikiston-1032086108.html|title=(КМИР)-и Тоҷикистон натиҷаҳои ниҳоии овоздиҳӣ дар маъракаи интихоботи президенти Тоҷикистонро эълон кард|author=|website=sputnik.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-10-15}}</ref>. Рамзҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Ливо ва Нишони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат мебошанд. Ливо ва Нишон рамзҳои расмии ҳокимияти президентӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. === Ҳокимияти қонунгузор === {{асосӣ|Порлумони Тоҷикистон}} Мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузор [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Олӣ]] мебошад, ки аз ду Маҷлис — [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллӣ]] ва [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] иборат аст<ref name=":2">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 48. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Муҳлати ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон 5 сол аст. Ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон дар рӯзи оғози фаъолияти Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони даъвати нав қатъ мегардад. Интихоботи Маҷлиси намояндагон ба таври умумӣ, баробар, мустақим ва бо овоздиҳии пинҳонӣ сурат мегирад. Вакили Маҷлиси намояндагон шахсе интихоб ва узви Маҷлиси миллӣ шахсе интихоб ё таъйин шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дошта бошад ва синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад<ref name=":2" />. === Ҳокимияти иҷроия === {{main| Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон| Ҳокимияти иҷроияи Ҷумҳурии Тоҷикистон}} Мақоми ҳокимияти иҷроияи давлатӣ [[Ҳукумати Тоҷикистон|Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d0%ba%d0%be%d0%bd%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%82%d1%83%d1%82%d1%81%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b8%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be%d2%b7-6/|title=Моддаи 1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳукумати ҷумҳурӣ аз Сарвазир, муовини якум ва муовинони ӯ, вазирон, раисони кумитаҳои давлатӣ иборат аст<ref name=":22">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 73. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Мақомоти иҷроияи марказии ҳокимияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон инҳо мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%82-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8-%d0%bd%d0%b8%d0%b7%d0%be%d0%bc%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d2%9b%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%b4/|title=Моддаи 5. Қонуни ҶТ «Дар бораи низоми мақомоти идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>: * [[Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * вазоратҳо ва кумитаҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти машваратию маслиҳатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. === Ҳокимияти судӣ === {{main|Низоми додгоҳии Тоҷикистон}} Ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Ҳокимияти судӣ ҳуқуқ, озодии инсону шаҳрванд, манфиати давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонунияту адолатро ҳифз менамояд<ref name=":222">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 84. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Низоми ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистонро Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ, Суди ҳарбӣ, Суди Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои вилоят, шаҳри Душанбе, шаҳр ва ноҳия, Суди иқтисодии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои иқтисодии вилоят ва шаҳри Душанбе ташкил медиҳанд<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%81%D1%83%D0%B4%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 3. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2020-01-15|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон}}</ref>. === Ҳизбҳои сиёсӣ === {{main|Ҳизбҳои сиёсии Тоҷикистон}} Тибқи Қонуни асосӣ дар Тоҷикистон зиндагии умумӣ бар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкураӣ дар ҳоли рушд буда, «мафкураи ҳеч як ҳизб, иттиҳодияи ҷамъиятӣ, динӣ, ҳаракат ва гурӯҳе наметавонад ба ҳайси мафкураи давлатӣ эътироф шавад»<ref name=":223">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 8. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Дар  Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо ҳизбҳои сиёсии ҷумҳуриявӣ таъсис дода мешавад<ref name=":06">{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc-%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be-%d2%b7%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8/|title=Моддаи 3. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳизби сиёсӣ барои сабтиноми давлатӣ, феҳристи ҳаддиақал ҳазор нафар аз тарафдорони худро, ки сокинони аксари шаҳрҳову ноҳияҳои Тоҷикистон ҳастанд, пешниҳод мекунад<ref name=":06" />. Дар Тоҷикистон 7 ҳизби сиёсии расмӣ сабтином шудааст: * [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби демократи Тоҷикистон|Ҳизби демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] === Артиши миллӣ === {{main|Артиши миллии Тоҷикистон|Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон}} Артиши миллии Тоҷикистон, ҷамъи қувваҳои мусаллаҳи давлатии Тоҷикистон 23 феврали 1993 бо қарори [[Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар заминаи «[[Фронти халқии Тоҷикистон|Фронти халқӣ]]» ва гурӯҳҳои мусаллаҳе, ки ҳукумати қонуниро тарафдорӣ мекарданд, бо мақсади ҳимояи кишвар таъсис шудааст<ref>{{ЭМТ|Артиши миллии Тоҷикистон|1|муаллиф=}}</ref>. == Иқтисод == {{асосӣ|Иқтисоди Тоҷикистон}}Иқтисоди Тоҷикистон ба соҳаи кишоварзӣ ва хадамот вобаста аст, ки ҳар кадом беш аз аз панҷ ду ҳиссаи нерӯи корро истихдом мекунанд. Ҷанги шаҳрвандӣ, ки пас аз истиқлоли Тоҷикистон рух дод, таъсири харобиоваре ба кишоварзӣ ва саноати ҷумҳурӣ дошт<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|title=Tajikistan|website=Encyclopædia Britannica|access-date=29 October 2019|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231634/https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|url-status=live}}</ref> ва дар тӯли солҳои истиқлол, сохтори шуғли аҳолӣ башиддат тағйир кардаву иқтисод кишоварзӣ шудааст. Дар соли 1991—2013, саҳми шуғл дар кишоварзӣ аз 45 % дарсад ба 66 % афзоиш ёфт ва саҳми шуғд дар саноат аз 13 % ба 4 %, дар сохтусоз аз 8 % ба 3 %, дар бахши хадамот аз 35 % ба 27 % коҳиш ёфт. Аз соли 2000 ба ин сӯ, 10-12 % рушди иқтисодии устувор мушоҳада мешавад. Ҳаҷми қарзи давлатии Тоҷикистон: Дар соли 2009 қарзи давлатӣ 1 миллиарду 691,3 миллион доллар буд, дар [[соли 2018]] ҳаҷми он ба 2 миллиарду 873 миллион доллар расид.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/ten-years-challenge-tajikistan/29747422.html|title=Дар 10 сол дар Тоҷикистон чӣ тағйир кард?|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. Ҳаҷми умумии қарзи хориҷии Тоҷикистон ба аввали семоҳаи дуюми соли 2022 каме бешар аз 3,3 млрд долларро ташкил дод. Таносуби қарзи хориҷӣ ба Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ (ММД)-и ҷумҳурӣ ба мисли аввали соли 2022 — 37,7 % боқӣ мемонад.<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20220607/dar-semoai-avval-arzi-horiii-toikiston-2-mln-ziyod-shud|title=Дар семоҳаи аввал қарзи хориҷии Тоҷикистон $2 млн зиёд шуд|author=ozodi.org|date=2022-06-07|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref>. * Сандуқи байналмилалии пул (СБП) пешгӯӣ намудааст, ки ММД (маҷмаъи маҳсулоти дохилӣ)-и Тоҷикистон дар соли равон 5 дарсад ва дар соли 2020 4,5 дарсад рушд хоҳад кард, гуфта шудааст дар гузориши моҳи апрели иқтисоди ҷаҳонӣ «''World Economic Outlook''»<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20190411/1028643755/MVF-durnamo-rushdi-MMD-Tojikiston-2019-peshgui-kardan-.html|title=СБП дурнамои рушди ММД-и Тоҷикистонро дар соли 2019 пешгӯӣ кард|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Пас аз натиҷаҳои соли гузашта, Тоҷикистон ҳаҷми қарзи хориҷии худро зиёд кард. Дар аввали моҳи январи соли 2021 ин рақам 3,2 миллиард доллар буд. Бояд қайд кард, ки ин 43,8 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилии ҷумҳурӣ (ММД)-ро ташкил медиҳад. Ҳамин тариқ, барои ҳар як шаҳрванди кишвар 339 доллар рост меояд.<ref>[https://tj.sputniknews.ru/economy/20210226/1032894307/Kazhdyy-zhitel-Tadzhikistana-dolzhen-339-dollarov.html /sputniknews.ru/ 26.02.2021]</ref> * Тибқи маълумоти Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии ҷумҳурӣ, давоми солҳои 2007—2021 вуруди сармоягузории хориҷӣ ба иқтисоди Тоҷикистон зиёда аз 11 млрд долларро ташкил дод. Сармоягузориҳо танҳо аз [[Чин]] (3,3 млрд доллар), [[Русия]] (1,6 млрд доллар) ва [[Қазоқистон]] (586 млн доллар) ба 50 % аз ҳаҷми умумии сармоягузориҳои хориҷии дар ин давра ҷалбшуда баробар аст (чунин маълумот дар бораи дигар кишварҳои узви СҲШ дастрас нест).<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/news/tajikistan/economic/20220913/toikiston-bo-kishvaroi-ssh-ch-guna-molu-masulot-savdo-mekunad-va-mablaash-ch-adar-ast|title=Тоҷикистон бо кишварҳои СҲШ чӣ гуна молу маҳсулот савдо мекунад ва маблағаш чӣ қадар аст|author=www.asiaplustj.info/news/|date=2022-09-13|publisher= asiaplustj.info|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref> === Саноат === {{main|Саноати Тоҷикистон}} [[Акс:Talco.jpg|250px|right]] Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) ба фаъолияти саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши манфӣ гузошт. Корхонаҳои саноатии Тоҷикистон аз соли 1996 инҷониб аксар зараровар ҳисоб мешаванд. Зеро, аз ин сол сар карда ба ҷумҳурӣ воридоти молҳои саноатии хориҷӣ хело афзуд. Дар натиҷа аз як тараф аксарияти корхонаҳои саноатӣ фаъолият намекарданд, аз тарафи дигар, он корхонаҳое, ки фаъолият менамоянд, маҳсулоташон бо молҳои ба ҷумҳурӣ ворид шудаи хориҷӣ рақобат карда наметавонанд. Корхонаҳои муштараки саноатии Тоҷикистон дар натиҷаи инвеститсияҳои хориҷӣ ба миён омада фаъолият (асосан соҳаи саноати сабук) мебаранд. Дар соли 2011 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 952 корхонаи саноатӣ арзи вуҷуд мекард (аз байни онҳо 10,2 % кор намекарданд). Маҳсулоти истеҳсолнамудаи корхонаи саноатӣ дар 9 моҳи соли 2012 — $1,4 млрд ташкил мекард<ref>http://www.regnum.ru/news/1582915.html</ref>. Мувофиқи ахбороти Вазорати энергетика ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷумҳурӣ чунин соҳаҳои асосии саноат арзи вуҷуд доранд: * коркарди маъданҳои кӯҳӣ ва металҳои нодир; * истеҳсоли ангишт (дар кони ангишти Шӯроб, Фон-Яғноб (кокс) ва Назаргиёҳ (антрасит)); * истеҳсоли газ ва нафт (дар водии Вахш, [[Ҳисор]], Хоҷа Сартез дар [[Кӯлоб]] ва [[вилояти Суғд]]); * истеҳсоли металҳои ранга (арзиз, тило, нукра, сурб, цинк, висмут, ртуть, вольфрам, молибден); * саноати сабук (асосан коркарди пахта ва хуроквори); * саноати кимиё (Комбинати кимиёи [[Ёвон]], Заводи азотбарории Вахш); * саноати масолеҳи сохтумонӣ; * саноати мошинасозӣ; * саноати пилла.<ref>{{Cite web |url=http://www.minenergoprom.tj/ |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814123031/http://www.minenergoprom.tj/ |archivedate=2017-08-14 }}</ref> Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон [[соли 2019]] дар соҳаи саноат — 219 корхонаи нави саноатӣ бо таъсиси 2942 ҷойи корӣ, аз ҷумла, дар [[вилояти Суғд]] — 59 бо 969 ҷойҳои кории нав, [[вилояти Хатлон]] — 57 корхона бо 678 ҷойҳои кории нав, [[ВМКБ]] — 3 корхона бо 87 ҷойҳои кории нав, шаҳри [[Душанбе]] — 60 корхона бо 812 ҷойҳои кории нав ва [[НТҶ]] — 40 корхона бо 386 ҷойҳои кории нав сохта ба истифода дода шуд. Аз шумораи умумии корхонаҳои нав: 38 — корхона ба соҳаи мошинсозӣ, 53 — корхона ба саноати сабук, 50 — корхона ба соҳаи масолеҳи сохтмон, 62 — корхона ба саноати хӯрокворӣ, 2 —корхона ба саноати маъдан, 1 — корхона ба саноати ангишт, 5 — корхона ба соҳаи табъу нашр ва 8 — корхона ба дигар соҳаҳо рост меояд.<ref>{{cite web|url=http://sanoat.tj/?p=5344|title=Натиҷаи воридоти технологияҳои муосир ва татбиқи он дар истеҳсолоти ватанӣ|author=|date=|publisher=sanoat.tj|accessdate=2020-01-22|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212094105/http://sanoat.tj/?p=5344}}</ref>. === Бонкҳо ва ташкилотҳои қарзӣ === Низоми молиявии мамлакатро [[Бонки миллии Тоҷикистон]] ба танзим медарорад. Дар ҷумҳурӣ 13 бонк ва ташкилотҳои қарзӣ аъзои Ассотсиатсияи бонкҳои Тоҷикистон (АБТ) мебошанд: * БДА ҶТ «[[Амонатбонк]]»; * ҶСК «[[Ориёнбонк]]»; * ҶСК «[[Агроинвестбонк]]»; * ҶСК «[[Тоҷиксодиротбонк]]»; * «БСТ ТИСТ Тоҷпромбонк»; * ҶСК «[[Бонки Эсхата]]»; * ҶСП «Фононбонк»; * ҶСК «Соҳибкорбонк»; * ҶСК «''Accessbank Tajikistan''»; * ҶСП ТҚХ «ФИНКА»; * ҶСП «Аввалин Бонки Молиявии хурд»; * ҶДММ ТҚХ «ИМОН ИНТЕРНЕШНЛ» * ҶСП ТҚХА «Боварӣ ва ҳамкорӣ».<ref>{{Cite web |url=http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |title=Амиршо Миралиев роҳбари АБТ интихоб шуд |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426133020/http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |archivedate=2016-04-26 }}</ref> === Бекорӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ === Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) боиси харобии иқтисод ва баста шудани корхонаву муассисаҳои давлатӣ гардид. Корхонаҳои саноатии истеҳсолӣ ва диг. ширкатҳои хурду миёнаи хидматрасони асосан 10-15 % қавваи кории ҷумҳуриро бо кор таъмин мекунанд. Бинобар ин шумораи мардуми қобили кор ба сафи муҳоҷирони меҳнатӣ тахминан ба 1 000 000 нафар расидааст. Саҳми онҳо дар иқтисодиёт меафзояд. Бар асоси гузоришҳои расмӣ, дар Русия ва кишварҳои дигари хориҷӣ беш аз як милюн муҳоҷири кории тоҷик фаъъолият мекунанд, ки ағлаби онҳо ҳамасола сармояи зарурӣ барои таъмини рӯзгори хонаводаҳоро ба Тоҷикистон интиқол медиҳанд. Дар соли 2012 муҳоҷирони корӣ ба Тоҷикистон ҳудуди 3,6,млрд доллар пул (47 % ММД и ҷумҳурӣ) интиқол додаанд. Дар миёни кишварҳое, ки иқтисодашон ба маболиғи интиқолии муҳоҷирони корӣ вобаста аст, Тоҷикистон ҳамчунон болотарин ҷойгоҳро ба худ ихтисос медиҳад.<ref>http://www.bbc.co.uk/tajik/news/2012/11/121121_zkh_worldbank_report.shtml</ref> === Кишоварзӣ === {{Main|Кишоварзӣ дар Тоҷикистон}} Аз назари таърихӣ, Тоҷикистон кишвари асосан кишоварзӣ аст. Агарчи саноат дар замони Шӯравӣ рушд ёфт, аммо тавлидоти кишоварзи ҳамчунон ғолиб буд. Дар поёни даҳаи 1980, заминҳои кишоварзӣ 1/3 ҳиссаи ҳудуди ҷумҳуриро ишғол карданд. Муҳиммтарин маҳсуле, ки дар давраи Шӯравӣ дар Тоҷикистон кишт мешуд [[пахта]] буд, аммо тавлиди он пас аз истиқлол коҳиш ёфтааст. Дар соли 2014, 417,9 ҳазор тонна пахта дар ҷумҳурӣ бардошт шуд<ref name="autogenerated8">Ашуров Ш. А., Караматуллаева Р. С. Совершенствование управления в сельскохозяйственном производстве Республики Таджикистан // Аграрное образование и наука. — 2015. — № 2. — С. 5</ref>. Тавлидоти кишоварзи дар соли 2014 беш аз: 1232,6 ҳазор тонна [[ғалла]] ва [[Лӯбиёӣ|лубиёӣ]], 1342,4 ҳазор тонна [[Сабзавот|сабзиҷот]], 465 ҳазор тонна полезӣ, 313,2 ҳазор тонна [[мева]], 167,1 ҳазор тонна [[ангур]], 990,2 ҳазор тонна [[картошка]] будааст. === Энергетика === [[Акс:Un-Tajikistan.svg|thumb|Харитаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]{{Main|Энергетикаи Тоҷикистон}} Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: Нерӯи асоси энергетикаи Тоҷикистонро Нерӯгоҳҳои барқии обӣ истеҳсол мекунанд. Ҳаҷми умумии муайяншудаи иқтидори Нерӯгоҳҳои барқии обӣ — 4070 МВт аст. Тоҷикистон дорои захираҳои ғании гидроэнергетикӣ мебошад. Ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ — 527 млрд кВт. соатро ташкил медиҳад. Аз рӯи ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ Тоҷикистон дар ҷаҳон ҷойи ҳаштумро ишғол мекунад. Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: # [[НБО Норак]] — бо иқтидори 3000 МВт; # [[НБО Бойғозӣ]] — бо иқтидори 600 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1|НБО Сангтӯда-1]] — бо иқтидори 670 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-2|НБО Сангтӯда-2]] — бо иқтидори 220 МВт; # [[НБО Сарбанд]] — бо иқтидори 240 МВт; # [[НБО Шаршара]] — бо иқтидори 29,9 МВт; # [[НБО Марказӣ]] — бо иқтидори 15,1 МВт; # [[НБО Қайроққум]] — бо иқтидори 126 МВт дар Сирдарё; # Силсилаи НБО Варзоб ([[НБО Варзоб-1, Варзоб-2 ва Варзоб-3]]) — бо иқтидори умумии 25,7 МВт.; # [[Нерӯгоҳи барқи обии «Хоруғ»|Нерӯгоҳи Хоруғ]]; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]] — [[16 ноябр]]и [[соли 2018]] агрегати якуми НБО Роғун бо иқтидори 600 МВт ба кор даромад. Ду сол боз (аз соли 2018) дар натиҷаи мулоқоту гуфтушунидҳои сатҳи олии Сарони ду давлат — Тоҷикистон ва [[Ӯзбекистон]] ҳамкории энергетикҳои тоҷику ӯзбек боз барқарор гардид, ки ин барои ҳарду тараф манфиати хеле калонеро молик аст. Баъди зиёда аз 9 соли ҷудо будани низоми энергетикии Тоҷикистон аз [[Осиёи Марказӣ]] додугирифти неруи барқ байни ин ду ҷумҳурии ҳамсоя оғоз ёфт. Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳаи энергетика, бе назардошти НБО «Роғун», ба миқдори 1520 МВт зиёд шуд.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[8 декабр]]и [[соли 2016]] [[МБГ-2 ш. Душанбе|Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2]] бо иқтидори 300 МВт ва 167 Гкал гармӣ бо иштироки Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон сурат гирифт. Боз ду агрегат ба кор дароварда шуд<ref name="spu">{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/country/20191128/1030299133/tajikistan-kitay-dobycha-zolota.html|title=ТЭЦ-2 на вес золота: Китай «вернёт» свои инвестиции на рудниках Таджикистана|date=2019-11-28|publisher=[[Sputnik]]|accessdate=2019-11-28}}</ref>.. Иқтидори умумии нерӯгоҳи когенераторӣ ба 400 МВт расид. [[20 март]]и [[соли 2019]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Норак ба татбиқи лоиҳаи "Барқарорсозии НБО «Норак» оғози расмӣ бахшиданд. Дар натиҷаи татбиқи ин лоиҳа НБО «Норак» таҷдид ва эътимодноктар гардида, иқтидори лоиҳавияш аз 3000 ба 3300 МВт бардошта хоҳад шуд. [[23 август]]и [[соли 2019]] ба татбиқи лоиҳаи "Таҷдиди НБО «Қайроққум» оғози расмӣ бахшида шуд. Баъди татбиқи лоиҳа тавоноии НБО "Қайроққум аз 126 мегаватт ба 176 мегаватт расонида мешавад.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[20 январ]]и [[соли 2020]] [https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html Оҷонсии иттилоотии Sputnik] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191208092124/https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html |date=2019-12-08 }} гузорише овардааст, ки Маҷлиси намояндагони Ҷумҳури Тоҷикистон ҳафтаи пеш пазируфт (соли 2020), аз моддаи 9-и Қонун «Дар бораи хусусигардонии моликияти давлатӣ», калимаҳои [[НБО Роғун|Неругоҳи барқи обии «Роғун»]] ва Корхонаи воҳиди давлатии «[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]» хориҷ карда шуданд. Моддаи 9-и қонуни мазкур дар бораи объектҳоест, ки хусусӣ гардонида намешаванд ва дар он таъкид шудаст, «амволи нерӯгоҳи барқи обии „Норак“, нерӯгоҳи барқи обии „Роғун“ ва корхонаи воҳиди давлатии „[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]“ хусусӣ гардонида намешаванд».<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/industry/20200120/1030566842/Ijozati-khususi-kardani-Rogun-va-Talko.html|title=Иҷозати хусусӣ кардани амволи “Роғун” ва “Талко”: Ҳукумату парлумон пазируфтанд|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-01-22}}</ref> Дар соли 2020 дар Тоҷикистон ба ҳисоби умумӣ 19 миллиард 770,5 миллион кВт⋅соат нерӯи барқ истеҳсол карда шудааст. Тоҷикистон дар соли 2020 зиеда аз 1,5 миллиард кВт⋅соат нерӯи барқ ба кишварҳои ҳамсоя содирот кардааст. Аз рӯи маълумотҳо ҷумҳурӣ дар маҷмӯъ 1 миллиард 528,4 миллион кВт⋅соат қувваи барқ ба маблағи зиеда аз 56,4 миллион доллар содирот намудааст.<ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/energetics/20210201/1032739925/tajikistan-eksport-elektroenergii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=В Таджикистане рассказали, сколько электроэнергии экспортировано за рубеж|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-02-01}}</ref> ==== Лоиҳаи минтақавии «CASA-1000» ==== {{Main|Лоиҳаҳои муштараки иқтисодӣ дар Тоҷикистон}} [[12 май]]и [[соли 2016]] ифтитоҳи лоиҳаи сохтмони хати баландшиддати барқии «CASA-1000» (ЛЭП — 1000 кВт) баргузор гардид. «CASA-1000» интиқоли барқи Тоҷикистон ва Қирғизистонро ба Афғонистону Покистон таъмин мекунад<ref>[http://www.asiaplus.tj/news/tajikistan/economic/201605 Оғози расмии амалисозии лоиҳаи CASA-1000]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фақр == Бар асоси гузориши [[Бонки ҷаҳонӣ]], то соли 2021, ҳадди ақал 26,5 % аз ҷамъияти Тоҷикистон зери [[хатти фақр]] зиндагӣ мекунанд<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|title=Бедность в Таджикистане – 2020|publisher=Всемирный банк|deadlink=no|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165254/https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020}}</ref>. == Нақлиёт == {{асосӣ|Нақлиёт дар Тоҷикистон}} [[Соли 2004]] — роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум ба истифода дода шуд. Ин масири нақлиётӣ Тоҷикистонро бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] пайваст намуда, барои рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва иқтисодии ду кишвар аҳамияти стратегӣ пайдо кард.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2008/12/ro-1202-i-moshingardi-mur-1170-ob-1178-ulma-basta-shud/ |title=Роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма баста шуд |website=АМИТ «Ховар» |access-date=2026-08-08 }}</ref> Дар солҳои истиқлол дар Тоҷикистон таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди Душанбе — [[Хуҷанд]] — Чанак (сарҳади [[Ӯзбекистон]]), ки 411 км дарозӣ дорад бо ёрдами давлати Чин соли 2006 амалӣ гардид. Роҳи мошингард тамоми сол пойтахти мамлакат Душанберо бо ноҳияҳои Тоҷикистони Шимолӣ мепайвандад. [[18 октябр]]и [[соли 2015]] — дар [[ноҳияи Айнӣ]] [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакентро ифтитоҳ намуд. Роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент 112,6 километрро ташкил медиҳад. Корҳои сохтмонӣ моҳи октябри соли 2012 оғоз гардида, моҳи октябри [[соли 2015]] ба охир расид. Навсозии роҳ бо маблағи 115 миллион доллари амрикоӣ аз ҳисоби ҷалби сармояи хориҷию ватанӣ иҷро карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ |title=Ифтитоҳи роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент |accessdate=2017-01-17 |archivedate=2021-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515113310/https://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ }}</ref> [[Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом- Ҷаббор Расулов|Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом — Ҷаббор Расулов]] соли 2016 дар [[вилояти Суғд]] оғоз шуда буд. Анҷоми корҳои таҷдиду барқарорсозии роҳ ду сол муайян шуда буд ва соли 2019 ӣа истифода супорида шуд.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ |title=Оғози корҳои навсозии шоҳроҳи Исфара-Конибодом-Ҷаббор Расулов |accessdate=2016-04-24 |archivedate=2016-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404070845/http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ }}</ref> Дар соҳаи нақлиёти роҳи оҳан бошад [[соли 1999]] навбати дуюми роҳи оҳани Қурғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}</ref> <ref>Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4</ref> Дастоварди назаррас [[24 август]]и [[соли 2016]] расман мавриди баҳрабардорӣ қарор додани роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлобро гардид. Ин роҳи оҳан шаҳри [[Душанбе]]ро бо [[Вилояти Хатлон]] пайваст мекунад. Сохтмони хати роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлоб, ки аҳамияти минтақавию байналмилалӣ дорад, ҳанӯз моҳи марти соли 2009 шурӯъ шуда буд. Масофаи умумии он дар қитъаи Ваҳдат-Ёвон 41 км буда, дар ин масир 3 нақб ва 8 адад пули калону миёна сохта шудааст.<ref>[http://www.president.tj/node/12777 Истиқбол дар истгоҳи роҳи оҳани ноҳияи Ёвон]</ref> === Нақбҳо === * [[Нақби автомобилгарди «Истиқлол»]] * [[Нақби автомобилгарди «Озодӣ»]] * [[Нақби автомобилгарди Чормағзак]] * [[Нақби автомобилгарди "Шаҳристон"]] [[Акс:USSR-Tajikistan-Peak Communism.jpg|thumb|270px|Акси [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (дар гузашта бо номи ''Пики Коммунизм'') вақте ки Тоҷикистон қисми [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] буд.]] == Расонаҳои ҳамагонӣ == Расман оғози таърихи матбуоти тоҷик ба нашри аввалин шумораи [[Бухорои Шариф (рӯзнома)|«Бухорои шариф»]] дар [[11 март]]и соли [[1912]] нисбат дода мешавад. Биноба он ҳар сол дар [[11]]-уми март [[Рӯзи матбуот]] ҷашн гирифта мешавад. Вале пажӯҳишгарон тазкира ва осори насри қадимии тоҷикиро зинаи аввали журналистикаи тоҷик мешумуранд. Чунончӣ, муаллифони китоби «Таърихи матбуоти тоҷик» И. Усмонов ва Д. Давронов корбурди жанрҳои хабар, гузориш, мусоҳиба ва ғайраро дар солнома ва таърихнигориҳои садаҳои 10 то 15 тазаккур медиҳанд. Дар нимаҳои дуввуми садаи XIX ва оғози садаи XX бархе аз нашрияҳо чоп шудаанд, ки матолиберо ба тоҷикӣ нашр кардаанд. Дар давраи [[ИҶШС|шӯравӣ]] матбуот зери назорати шадиди давлат қарор дошт, вале дар ин давра низ аз талошҳои озодбаёнӣ дар бархе аз онҳо ба мушоҳида расидааст. Ибтидои солҳои 90-уми садаи 20 давраи шукуфоии матбуоти озоди Тоҷикистон шуморида мешавад, ки ба нашрияҳое монанди «Чароғи рӯз», «Растохез», «Сухан», «Адолат» ва монанди инҳо нисбат дода мешавад. Дар солҳои [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон]] [[1992]] то [[1997]] даҳҳо рӯзноманигори тоҷик кушта ва аксари журналистони боҳунар кишварро тарк кардаанд. Ҳоло матбуоти мустақили Тоҷикистон аз нав ҷон мегирад ва чанд нашрия, хабаргузорӣ, радио ва телевизионҳои мустақил талош доранд, бо истифода аз озодии матбуот рисолати худро амалӣ кунанд. Дар Тоҷикистон 4 нашрияҳои давлатӣ: [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]], [[Рӯзномаи «Садои мардум»|«Садои мардум»]], [[Рӯзномаи «Народная газета»|«Народная газета»]] ба забони русӣ ва [[Рӯзномаи «Халқ овозӣ»|« Халқ овозӣ»]] ба забони узбекӣ нашр мешаванд. Инчунин, нашрияҳои ғайридавлатӣ; [[Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»]], Ҳафтаномаи «Миллат», Ҳафтаномаи «СССР» , Ҳафтаномаи «Азия-плюс» ва диг. ба забонҳои гуногун нашр мешаванд. Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиби баҳисобгирии давлатии фаъолияти ноширӣ, корхонаҳои полиграфӣ ва пешбурди Феҳристи ягонаи давлатӣ» дар вазорат 376 рӯзнома, аз инҳо 112 адад давлатӣ ва 264 адад мустақил , 245 маҷалла, аз инҳо 114-тояш давлатӣ ва 131 адад мустақил, 319 матбаа- 37 давлатӣ ва 282 мустақил, 48 нуқтаи фурӯши китоб- 3 давлатӣ ва 45 мустақил, 71 нашриёт, аз инҳо 10 давлатӣ ва 61 мустақил, 11 агентии иттилоотӣ, аз инҳо 1 давлатӣ ва 10 мустақил ба қайд гирифта шудаанд. Ин маълумот то [[25 декабр]]и [[соли 2021]] ба ҳисоб гирифта шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/|title=Пагоҳ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон 110-солагии Рӯзи матбуоти тоҷик таҷлил мегардад|author=|website=www.khovar.tj|date=2022-03-10|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310043203/https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/}}</ref> Ба воситаи спутники ABS-1 (75.0°E) шабакаҳои телевизиони Тоҷикистон — [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи 1)]], [[ТВ Ҷаҳоннамо]], [[ТВ Баҳористон]], [[ТВ Сафина]], [[Варзиш ТВ]], [[ТВ Футбол (Тоҷикистон)]], [[ТВ Синамо]], [[ТВ Шаҳнавоз]], [[ТВ Илм ва табиат]] намоишҳои хешро омодаи тамошобинон мекунанд. Инчунин, [[Ширкатҳои телевизионии давлатии умумиҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ (Тоҷикистон)]] фаъолият карда истодаанд. Аз рӯи раддабандӣ (соли 2018) аз ҳама нашрияи серхонандатарин нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]] (34 %) мебошад. Сипас, бо фосилаи камтар нашрияи Вазорати маориф ва илми Тоҷикистон «Омӯзгор» (23,8 %) ва нашрияи марказии ҲХДТ рӯзномаи «Минбари халқ» (22,2 %) ҷойгир шудаанд. Тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, ба ин натиҷа расидааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand// |title=khovar.tj/ 06.04.2018 |accessdate=2018-04-08 |archivedate=2020-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/ }}</ref> Омори мазкур имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Раддабандии маҷаллаҳо ба раддабандии рӯзномаҳо монанд аст, яъне дар қатори аввал маҷаллаҳои давлатӣ қарор доранд. Аз ҳама теъдоди зиёди нашрро маҷаллаи занон — «Бонувони Тоҷикистон» (44,9 %) дорад. Маҷаллаи дуюми маъруф маҷаллаи Кумитаи оид ба корҳои дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дин ва ҷомеа» (10,4 %) ва дар ҷойи сеюм маҷаллаи Вазорати фарҳанг бо номи «Фирӯза» (5,2 %) меистанд. Тамошобинони тоҷик аз ҳама бештар [[ТВ Сафина|шабакаи телевизионии Сафинаро]] тамошо мекунанд. Инро 60,1%-и пурсидашудагон дар тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, тасдиқ кардаанд. Ин омор имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Аз рӯи натиҷаҳои тадқиқот, дар ҷойи дуюм шабакаи телевизионии [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи якум)]], бо 50,1 % ва дар ҷойи сеюм [[ТВ Баҳористон]] бо 30,5 % қарор гирифтаанд. Пас аз шабакаҳои телевизионии ватанӣ дар ҷои аввал шабакаҳои телевизионии Россия меистанд, ки дар ҷадвали афзалиятҳо 18,3%-ро ишғол менамоянд. Бояд зикр намуд, ки шабакаҳои телевизионии Россия на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар тамоми фазои пасошӯравӣ рейтинги баланд ишғол мекунанд. Пас аз Россия бо 9,7 % шабакаҳои телевизионии ӯзбекӣ қарор гирифтаанд. Тибқи тадқиқоти ин марказ, дар миёни радиоҳои маҳбубтарин радиои Радиои «Садои Душанбе» (28 %) мавқеи аввалро касб карда, дар ҷойи дуюм Радиои Тоҷикистон (17,4 %) ва дар ҷойи сеюм Радиои фарҳанг (5,3 %) қарор гирифтаанд. Шумораи шабакаҳои гирифтани иттилоот, ғайр аз ВАО-и анъанавӣ рӯз аз рӯз меафзояд. Дар ҷойи аввал ТВ ватанӣ (57,2 %), дар ҷойи дуюм интернет (11,5 %) қарор дорад. 38,4 фоизи пурсидашудагон аз интернет истифода мебаранд. Интернетро аз ҳама бештар сокинони ВМКБ-60,6 фоиз истифода мебаранд. Ин нишондиҳанда дар миёни сокинони Душанбе 56,3 фоизро ташкил дод.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand|title=Натиҷаҳои тадқиқоти маркази "Зеркало" муарриф гардиданд|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-06-18|archivedate=2020-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/}}</ref>. == Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон == Дар солҳои истиқлол таъсис ва рушди Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон ба назар мерасад. Имрӯз дар ҷумҳури 8 Оҷонсиҳои Иттилоотӣ амал карда истодаанд: * [[Оҷонсии иттилоотии «СИМОНЮС»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «АВЕСТО»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Азия-Плюс»]], * [[АМИТ «ХОВАР»]], * [[Оҷонсии Иттилоотии «Хатлон-пресс»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Помир Медиа»]], * [[Оҷонсии умумимиллии иттилоот «ТОҶНЮС»(«TOJNEWS»)]] ([[14 ноябр]]и [[соли 2016]] фаъолияташро дар шабакаи [[Интернет]] қатъ намудааст)<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |title=В Таджикистане закрылось независимое агентство TojNews |accessdate=2017-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161115122428/http://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |archivedate=2016-11-15 }}</ref>. == Воситаҳои алоқа, технология ва инноватсия == {{Асосӣ|Алоқа дар Тоҷикистон}} Дар солҳои 90 асри XX истифодаи алоқаи телефонӣ барои аз 2 то 8 % ба 100 нафар аҳолӣ дастрас буд. Баъд аз ба охир расидани ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон аввалин қадамҳо барои азнав кардани системаи алоқаи телефонӣ ва рақами (цифровая) намудани он гузошта шуд. Соли 1998 аввалин маротиба дар [[Душанбе]] пайвасткунаки рақамӣ (цифровой комутатор) барои 2500 муштарӣ ва соли 1999 ба 10000 муштариён ба кор даромад. Соли 2003 стансияи телефонии Қургонтеппа, соли 2004 [[Хуҷанд]] ва соли 2005 [[Хоруғ]], [[Кӯлоб]], [[Турсунзода]] ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон ба системаи пайвасткунаки рақамӣ гузаштаанд. Соли 2020 шумораи дастгоҳҳои телефонии системаи ШСКТ «Тоҷиктелеком» 279 ҳазор ададро ташкил дод, ки 84,7 % онҳо телефонҳои хонагӣ мебошанд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ |title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт |accessdate=2021-03-05 |archivedate=2021-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ }}</ref> === Алоқаи телефони мобилӣ === ''Нигаред:'' [[Интернет дар Тоҷикистон]] Системаи мобилии алоқаи телефонӣ дар Тоҷикистон аз [[соли 1996]] инкишоф меёбад. Аввалин ширкате, ки ба бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон дохил шуд ин ҶСП «ТоҷикТел» буд. Соли 1998 дар Хуҷанд ҶСП «Сомонком» хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон бо стадарти GSM сар кард. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ шумораи ширкатҳои хидматрасонии нави алоқа ба 17 адад, шумораи умумии муштариёни алоқаи мобилӣ ба 10 912 080 адад ва шумораи муштариёни интернет ба 3 800 453 адад расид. Шумораи муштариёни алоқаи мобилии ҶДММ «Вавилон-Мобайл» аз ҳама зиёд 3 425 509 адад, шумораи муштариёни интернет аз ҳама зиёд — ҶДММ «Таком» — 1 138 626 адад расиданд<ref>Омори солонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соли 2014. — С. 314.</ref>. Солҳои охир, дар Тоҷикистон ширкатҳои гуногун — ҶСП «Индиго Тоҷикистон» («Tcell»), ҶСП «ТТ-Мобайл» («МегаФон Тоҷикистон»), ҶСП «Вавилон Мобайл» ва ҶДММ «Таком» («ZetMobile», собиқ Beeline"), «Таджиктелеком», «Телеком-технолоджи», хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонӣ ба сомон расонида истодаанд. Тибқи маълумоти [[соли 2017]] дар Тоҷикистон шумораи муштариёни алоқаи мобилӣ 7 млн. 353 ҳазору 192 нафарро ташкил дод, ки аз онҳо 4 млн. 371 ҳазору 817 нафарашон муштариёни фаъол мебошанд. Ба ҳар 100 нафар шаҳрванди ҷумҳурӣ 5,5 адад дастгоҳи телефонии собит рост меояд. Шумораи истифодабарандагони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] дар якҷоягӣ бо истифодабарандагони интернети мобилӣ ва маҳаллӣ дар Тоҷикистон 2,3 млн нафарро ташкил мекард.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/|title=Илҳомҷон Атоев: «Теъдоди истифодабарандагони Интернет дар Тоҷикистон ба 2,3 млн. нафар расид» {{!}} АМИТ "Ховар"|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-02-12|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509223635/https://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/}}</ref>. Тибқи маълумоти [[соли 2020]] вазни қиёсии операторони хусусӣ дар бозори алоқаи ҷумҳурӣ 93,4 % -ро ташкил дод. Теъдоди корбарони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] аввали [[соли 2021]] беш аз 3,3 млн ва муштариёни мобилӣ беш аз 6 млн нафарро ташкил намуд.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/|title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт|author=|website=khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-03-05|archivedate=2021-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/}}</ref>. Бино ба далели маълумотҳои раддабандии глобалии Speedtest, моҳи январи [[соли 2021]] Тоҷикистон байни 140 кишвари дунё ҷои 129-умро гирифтааст ва дар натиҷа дар як моҳ панҷ зина поён рафтааст. Суръати боркунии маълумот дар Тоҷикистон моҳи январи соли 2021 — 13,8 Мб/сонияро ташкил дод.<ref name="sputnik-tj.com">{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20210227/1032900621/tojikiston-internet-surat.html|title= Мавқеи Тоҷикистон дар раддабандии суръати интернет боз пасттар шуд |author= sputnik-tj.com|website=|date=|publisher= sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2020-03-05}}</ref>. Аз нигоҳи суръати интернети симӣ низ, тибқи ҳисобҳои моҳи январи [[соли 2021]], Тоҷикистон низ мавқеъро аз даст дод ва дар байни 175 кишвар дар ҷои 99-ум қарор гирифт.<ref name="sputnik-tj.com"/>. === Омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта === Дар Конфронси [[Созмони Милали Муттаҳид]] оид ба савдо ва рушд (UNCTAD) «Ҳисоботи технология ва инноватсия 2021» аз чоп баромад. Аз ҷиҳати омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта, Тоҷикистон дар байни Тимори Шарқӣ ва Иттиҳоди Комор ҷойгир аст ва дар байни 158 кишвари дар рейтинги зикршуда ҷои 143-ро ишғол мекунад. Аз кишварҳои [[ИДМ]] — [[Русия]] дар ҷои 27, [[Беларус]] дар ҷои 59, [[Қазоқистон]] дар ҷои 62, [[Арманистон]] дар ҷои 83, [[Озарбойҷон]] дар ҷои 100, [[Қирғизистон]] дар ҷои 115 мебошанд.<ref>{{Cite web |url=http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |title=Таджикистан оказался в конце рейтинга по готовности к развитию новых технологий /avesta.tj/2021/02/26/ |accessdate=2021-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226064932/http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |archivedate=2021-02-26 }}</ref> == Маориф == {{асосӣ|Маориф дар Тоҷикистон}} Дар гузаштаи таърихи тоҷикон, дар давраҳои гуногуни рушди ҷомеъа масъалаи инкишофи муассисаҳои парваришу маориф аз сарварони давлату ҳомиёни дин вобаста буд. Доир ба гузаштаи мактабу мадрасаҳо баъзе маълумотҳо дар асарҳои муаррихону адибон боқӣ мондаанд, ки ҳоло мавриди тадқиқи олимон мебошанд. Аз нигоришоти ниёкон, иқдоми маорифпарварӣ танҳо дар охири садаи XIX аз ҷониби [[Аҳмади Дониш]] ва маорифпарварони тоҷик барои оммаи заҳматкаш мавриди тарғибу ташвиқ қарор гирифта будааст. Намояндагони [[Ҳаракати ҷадидия]] ба мислӣ [[Айнӣ]], [[Мунзим]], [[Беҳбудӣ Маҳмудхоҷа|Беҳбудӣ]] ва диг. давомдиҳандагони ин раванди равшанфикрӣ ва муассисони нахустини [[Мактабҳои усули нав]] гардиданд. Баъд аз таъсис ёфтани [[ҶМШС Тоҷикистон]] [[соли 1924]] зиммаи таъсиси соҳаи парваришу маориф ба давлати тоҷик гузашт, ки аз намояндагони табақаҳои заҳматкаш иборат буд. [[14 декабр]]и [[1924]] Комиссариати маорифи халқи ҶХШС Тоҷикистон ташкил гардид, ки он 11 феврали 1925 дар шаҳри Душанбе ба фаъолият шурӯъ намуд. Комиссариати маорифи халқ баъд ба Вазорати маорифи халқи ҶШС Тоҷикистон (1946—1978: 1988—1992), Вазорати маълумоти олӣ ва миёнаи махсуси [[ҶШС Тоҷикистон]] (1978—1988) табдили ном кард. Соли 1992 [[Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ном гирифт.<ref>[[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]], Ҷилди 3. БОЗ-ВИЧКУТ — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2014, — с.381-387</ref> Дар замони шӯравӣ маҳви бесаводӣ бартараф, таҳсилоти ройгон ҷорӣ гардида муассисаҳои гуногуни маърифатӣ аз ҷониби давлат бунёд ёфтанд. Имрӯз, дар ҷумҳурӣ муассисаҳои гуногуни парваришу омӯзиш рушд меёбад. Дар замони истиқлол маориф як рукни иҷтимоии давлат гардидааст. Президенти Тоҷикистон дар суханорониаш ба ифтихори 25 — солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 08.09.2016 зикр намудааст: {{аввали иқтибос}}Дар зарфи 25 соли истиқлол маблағгузории соҳаи маориф садҳо баробар зиёд карда шуд. Агар соли 2000-ум барои маориф ҳамагӣ 41 миллион сомонӣ ҷудо гардида бошад, пас соли 2016 барои ин соҳаи ҳаётан муҳим зиёда аз 3 миллиард сомонӣ пешбинӣ шудааст. Имрӯз дар кишвар 161 муассисаи типи нав, аз ҷумла 85 гимназия ва 65 литсей фаъолият дорад. Инчунин, дар ин давра 9 мактаби президентӣ барои хонандагони болаёқат бунёд ва мавриди истифода қарор дода шуд, ки дар онҳо ҳамаи шароити муосири таълиму тарбия муҳайё карда шудааст. Афзоиши шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ дар даврони истиқлоли давлатӣ яке аз дастовардҳои соҳаи маорифи мамлакат мебошад. Агар соли 1991 дар мамлакат 13 муассисаи таҳсилоти олӣ бо шумораи умумии 70 000 нафар донишҷӯ фаъолият карда бошад, пас соли 2016 шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ба 39 ва донишҷӯён ба 170 000 нафар расид.{{охири иқтибос|сарчашма=[http://president.tj/node/12943 Эмомалӣ Раҳмон. Суханронӣ ба ифтихори 25 - солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]}} Сатҳи саводнокии аҳолии Тоҷикистон низ тадриҷан баландшуда истодааст. Аз рӯи омори «Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ» доир ба саводнокӣ, дар Тоҷикистон тахминан 5 781 203 наф дар синни 15 сола ва боло, ба забонҳои гуногун хонда ва навишта метавонанд. Ин шумора, 99,77 % аз ҳаҷми умумии аҳолии калонсолро дар бар мегирад. Яъне, тахминан 13 147 нафар сокинон ҳоло ҳам бесавод мебошанд.<ref>[http://countrymeters.info/ru/Tajikistan Население Таджикистана. Грамотность населения]</ref> == Фарҳангу ҳунар == === Адабиёт === Назму насри форсу тоҷик тӯли чандин асрҳо тараққӣ мекард. [[Акс:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|250px|Рӯдакӣ-асосгузори адабиёти форсу-тоҷик]] ==== Адабиёти тоҷик дар асрҳои миёна ==== Давраи нашъунамои адабиёти форсу тоҷик ба асрҳои миёна рост меояд, вақте ки дар Осиёи Миёна аввалин давлати тоҷикон — [[Давлати Сомониён]] (874—1005) арзи ҳастӣ намуда буд. Сомониён ба илм ва адабиёт диққати махсус зоҳир мекарданд. Шоирон ва олимони ҳамон давра ба монанди [[Рӯдакӣ]], [[Ибни Сино]], [[Фирдавсӣ]], [[Унсурӣ]], [[Дақиқӣ]] дар даргоҳи шоҳони Сомониён кор ва фаъолият мекарданд. Эрониён ва тоҷикон он вақтҳо як қавмро бо решаҳои бо ҳам пайваст ташкил мекарданд ва адабиёт, санъат, илм ҳам дастраси ҳама буд. [[Рӯдакӣ]] асосгузори адабиёти форсу тоҷик мебошад. Истилои арабҳо ба Осиёи Миёна дигаргуниҳои зиёде овард. Фарҳанги бой ва меьмории тоисломии тоҷикон нест карда мешуд, китобҳо сӯзонида мешуданд. Дар Осиёи Миёна дини ислом ҷорӣ шуда забони арабӣ умумӣ гардид. Забони нави адабӣ — забони форсу-тоҷик дар асрҳои IX—X ташаккул ёфт. Рӯдакӣ — шоири барҷаста, асосгузори адабиёти форсу тоҷик, аввалин шуда забонро ташаккул дод ва онро дар назми худ истифода бурда, якчанд жанрҳои адабии он замонро ба вукуъ овард. Маҳз аз ҳамон давра сар карда адабиёти форсу-тоҷик ташаккул ёфта дар тамоми олам машҳур гардид. Дар охири асри X [[Фирдавсӣ]] «Шоҳнома»-и безаволи худро эҷод кард, ки аз ҷихати маъно ва ҳаҷм дар адабиёти умумибашарӣ ҳамтоё надорад. Асри XI бо ба вукӯъ омадани эпосҳои романтикӣ машҳур шудааст. Маҳз дар ҳамин жанр силсилаи достонҳои [[Унсурӣ]], [[Айюкӣ]], [[Гунгурӣ]], [[Умари Хайём]] мебошанд, вале [[«Хамса»]]-и [[Низомии Ганҷавӣ]] намунаи беҳтарин маҳсуб мешавад, ки асри XII эҷод карда шудааст. Дар асри XIII [[«Бӯстон»]] ва [[«Гулистон»]]- и [[Саъдӣ]], дар асри XIV достонҳои [[Амир Хусрави Дехлавӣ]] ва [[Хоҷа Кирмонӣ]], [[Камоли Хуҷандӣ]] ва ғазалҳои [[Ҳофизи Шерозӣ]] эҷод шудаанд. Асри XV бошад бо назми [[Ҷомӣ]] машҳур гардидааст. ==== Адабиёти тоҷик дар асри XX ==== {{асосӣ|Адабиёти тоҷик дар асри XX }} Ғалабаи Инқилоби Октябру истиқрори низоми шӯравӣ дар Осиёи Миёна боъис гардиданд, ки миллати азийяткашидаи тоҷик дигарбора самандарвор аз хокистари зиллат бархоста, бар минбари иззату шарофат барнишинад ва дар баробари соҳати дигари ҳаёту иқтисоди кишвар ба соҳаи фарҳангу адаби деринасоли худ сару сомони наву матлубе бахшад. Ба иборати дигар, баъди таъсиси [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] ([[1924]]) ва [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] ([[1929]]) ниҳоди ҷадиди нависандагони Тоҷикистон арзи ҳастӣ намудааст, ки гурӯҳу дастаҳои парешони суханварони диёрамонро ҷамъ оварда, фаъолияташонро ба талаботи замони инқилобӣ мутобиқу мувофиқ гардонидааст. [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] моҳи майи [[соли 1934]] ҳамчун қисми таркибии Иттифоқи нависандагони ИҶШС ташкил ёфт. Дар асри XX, эҷодиёти адибони Тоҷикистон боиси рушди насру назми тоҷик, ташаккули [[Тарҷумаи бадеӣ дар адабиёт|тарҷумаи адабиёти ҷаҳон]], [[Драматургияи тоҷик|драматургия]], адабиёти кӯдакону наврасон, адабиётшиносӣ ва танқиди тоҷик гардид. Адибони Тоҷикистон бо асарҳои эҷоднамудаи хеш адабиёт ва забони тоҷикиро ба пояи нав бароварда дар адабиёти башар ҳиссагузор шудаанд. Эҷодиёти адибон ба садҳо забонҳои дунё тарҷума шуда дастраси хонандагон гардидааст. === Муассисаҳои фарҳангӣ === {{асосӣ|Фарҳанги Тоҷикистон}} [[Акс:Китобхонаи миллии Тоҷикистон.jpg|right|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] Соли [[2012]] дар [[Душанбе]] бузургтарин дар [[Осиёи Марказӣ]] [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] бунёд ва ба истифода дода шудааст. Теъдоди хазинаи Китобхонаи миллии Тоҷикистон зиёда аз 6 миллион нусха китобро ташкил медиҳад.<ref>[http://www.kmt.tj/?category=2&article_id=1 ТАЪРИХИ КИТОБХОНАИ МИЛЛӢ]</ref>. Аз соли 2008 ҳамасола рӯзҳои 2-9 апрел дар саросари ҷумҳурӣ Фестивали ҷумҳуриявии «Ҳафтаи китоби кӯдакону наврасони Тоҷикис тон» баргузор мегардад ва 4 сентябр ҳамчун «Рӯзи китоб» таҷлил мешавад. Аз соли 2007 Ҳаракати «Корвони китоб» ташкил карда шуд, ки ҳар сол як маротиба китобҳои тозанашрро ба китобхонаҳои тамоми шаҳру ноҳияҳо ба таври ройгон дастрас менамояд. Солҳои 2011, 2012 ва 2013 Намоиши байналхалқии китоби Душанбе ташкил карда шуд. Ифтитоҳи осорхонаи миллӣ аз ҷумлаи рӯйдодҳои таърихӣ ва дастовардҳои муҳими фарҳангии даврони Истиқлоли Тоҷикистон мебошад. [[20 март]]и соли [[2013]] дар [[Душанбе]] расми кушодашавии бинои нави Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор гардид. Дар маросими кушодашавии осорхона Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва сокинони шаҳри [[Душанбе]] иштирок намудаанд. [[Акс:Площадь, г. Худжанд 04.jpg|thumb|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, Қалъаи Хуҷанд]] Дар толори бузурги Осорхонаи миллии Тоҷикистон Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон бо намояндагони сершумори зиёиёни эҷодкори ҷумҳурӣ мулоқот намуд.<ref>{{Cite web|url=http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|title=ИШТИРОКИ Э. РАҲМОН ДАР МАРОСИМИ ИФТИТОҲИ ОСОРХОНАИ МИЛЛӢ ВА МУЛОҚОТ БО ЗИЁИЁНИ КИШВАР|accessdate=2014-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305031817/http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|archivedate=2016-03-05}}</ref> Айни замон (1.01.2017), дар ҷумҳурӣ 2 ҳазору 320 муассисаи иҷтимоию фарҳангӣ, аз ҷумла 1 ҳазору 354 китобхонаи давлатию оммавӣ, 332 қаср ва хонаҳои фарҳанг, 415 клуб, 48 клуби сайёр, 14 маркази фарҳангу фароғатӣ, 7 филармонияи халқӣ, 62 боғи фарҳангию фароғатӣ, 22 театри халқӣ, 54 осорхона, 24 ансамбли тарона ва рақс, 16 ансамбли шашмақом, 7 ансамбли фалак, 6 ансамбли эстрадӣ ва 16 ансамбли фолклорию этнографӣ фаъолият доранд.<ref>{{Cite web|url=http://www.jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|title=Вазорати фарҳанг дар ҳамоҳангӣ бо ЮНЕСКО 3 филми мустанад ба навор гирифт|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125231520/http://jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|archivedate=2017-01-25}}</ref> [[24 август|24 августи]] [[соли 2026]] — дар [[Душанбе]] Маросими ифтитоҳи расмии [[Театри миллии Тоҷикистон]] ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] баргузор гардид.Бинои Театри миллӣ аз 7 ошёна – ду ошёнаи зеризаминӣ ва панҷ ошёнаи рӯизаминӣ иборат буда, баландии он ба 35 метр мерасад.Толори асосӣ барои 2500 тамошобин пешбинӣ гардидааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. === Театру синамо === {{асосӣ|Синамои Тоҷикистон}} Дар моҳи октябри соли 1929, ба ҳайати III-умин Анҷумани изтирории Шӯроҳои Тоҷикистон аввалин маҷаллаи синамоӣ (киножурнал) намоиш дода шуд, ки дар бораи омадани нахустин қатора ба Душанбе ва дигар ҳодисаҳои муҳим дар ҳаёти ҷумҳурии ҷавон нақл мекард<ref>Таджикская Советская Социалистическая Республика. Гл. ред. [[Муҳаммад Осимӣ|М. С. Асимов]]. — Д., 1974. — 408 с.</ref>. Барои муттаҳидсозии ҳунарпешагон ва фароҳам овардани шароити мусоиди эҷодӣ дар ҷумҳурӣ [[Театри давлатии академии драмаи тоҷик ба номи А. Лоҳутӣ]], [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ]], [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Владимир Маяковский|Театри давлатии драмаи русии ба номи В. Маяковский]], [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ|Театри мазҳакаи мусиқии ба номи Пушкини Ленинобод]], [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов|Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри мазҳакаи мусиқии Хоруғ]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кўлоб|Театри драмаи мусиқии Кӯлоб]], [[Театри давлатии драма ва мусиқии ба номи Тӯҳфа Фозилова|Театри драмаю мусиқии Конибодом]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Бохтар|Театри мазҳакаи мусиқии Қӯрғонтеппа]], [[Театри давлатии лӯхтак|Театри лӯхтаки Душанбе]], [[Театри давлатии лўхтаки шаҳри Чкалов|Театри лӯхтаки шаҳри Чкалов]] ва дар бисёр ноҳияҳо театрҳои халқӣ кушода шуданд, ки ба рушди санъати театрии Тоҷикистон такони бузурге бахшиданд. Бахусус дар саҳнаи ин театрҳо дар асоси асарҳои драманависони тоҷик, рус ва хориҷӣ намоишномаҳои бисёри ҷолибе манзури тамошобинон гаштанд. Ташкили [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев|Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] (1938) ва дар ҳайати он таъсис ёфтани Ансамбли тарона ва рақс, Ансамбли рубобчизанон, Ансамбли тарона ва рақси Помир, Ансамбли фолклорӣ ва этнографии «Ганҷина» дар ҳаёти фарҳангию маънавии ҷумҳурӣ воқеаи басо нек ва фараҳбахш буданд. Назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|Кумитаи радио ва телевизиони тоҷик]] [[Ансамбли давлатии «Шашмақом»]] амал карда истодааст, ки ҳоло мақоми давлатӣ ва номи устоди забардасти «Шашмақом» [[Фазлиддин Шаҳобов]]-ро дорад. Бо дастгирии ҳукумати кишвар, барои эҳё ва рушди мусиқии суннатӣ дар замони муосир — [[12 май]] ҳамасола дар саросари кишвар чун «Рӯзи [[Шашмақом]]» таҷлил мегардад. [[ЮНЕСКО]] дар [[соли 2000]] мелодӣ, [[Шашмақом|Шашмақомро]] дар феҳристи кӯҳантарин сабкҳои мусиқӣ ва ҳамчунин сармояҳои ғайримоддӣ ба сабт расонд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/imr-z-r-zi-shashma-om-imr-z-ba-abuli-arori-ukumati-um-ur-oid-ba-rushdi-minbadai-sanati-i-rogarii-shashma-om-dar-to-ikiston-20-sol-pur-shud/ |title=Имрӯз — Рӯзи Шашмақом. Ба қабули Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Оид ба рушди минбаъдаи санъати иҷрогарии шашмақом дар Тоҷикистон» 20 сол пур шуд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2020-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/05/ashni-sho-asari-musi-ii-sunnatii-hal-i-to-ik-imr-z-dar-sarosari-to-ikiston-r-zi-shashma-om-ta-lil-megardad/ |title=ҶАШНИ ШОҲАСАРИ МУСИҚИИ СУННАТИИ ХАЛҚИ ТОҶИК. Имрӯз дар саросари Тоҷикистон Рӯзи Шашмақом таҷлил мегардад |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2021-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref> Ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] [[24 август]]и [[соли 2026]] маросими ифтитоҳи бинои [[Театри миллии Тоҷикистон]] дар ш. [[Душанбе]] баргузор гардид<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. Дар Тоҷикистон 15 муассисаҳои театрӣ ва 5 консертӣ фаъолият доранд. * [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ]], * [[Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]], * [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Вл. Маяковский]], * [[Театри давлатии лӯхтак]], * [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ]], * [[Театри давлатии мусиқӣ -драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом|Театри давлатии мусиқӣ-драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом]], * [[Театри давлатии узбекии мусиқӣ -драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен|Театри давлатии узбекии мусиқӣ-драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи А.С. Пушкини шаҳри Чкалов|Театри давлатии драмаи русии ба номи А. С. Пушкини шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқии тамошобини ҷавони шаҳри Хуҷанд]], * [[Театри давлатии лӯхтаки шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ]], * [[Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ -драмавии н. Данғара|Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ-драмавии н. Данғара]]. * [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]], * [[Иттиҳодияи давлатии гурӯҳҳои эҷодию консертӣ]], * [[Ансамбли давлатии рақсии «Лола» ба номи Ғ. Валаматзода]], * [[Ансамбли «Сомон»]], * [[Маркази эҷодии «Илҳом»]], * [[Муассисаи давлатии сафарию ҳунарии «Базморо»]] ва [[Сирки давлатии Тоҷикистон]]. === Телевизион === {{асосӣ|Телевизиони Тоҷикистон}} Телевизиони Тоҷикистон бо номи ''Студияи Душанбе'' [[3 октябр]]и соли [[1959]] дар шаҳри [[Душанбе]] бори нахуст ба фаъолият оғоз кард. Дар таърихи телевизиони Тоҷикистон [[26 июн]]и соли [[2006]] ҳамчун рӯзи навсозии воситаҳои техники телевизион ва паҳн намудани барномаҳои он дар Тоҷикистон сабт шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://radiotoj.tj/?p=29259 |title=Масири рушди телевизиони Тоҷикистон |website=RadioToj |date= |access-date=2025-06-10 |language=tg |accessdate=2025-06-09 |archivedate=2025-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207214652/https://radiotoj.tj/?p=29259 }}</ref> Гузаштан ба техникаи нави рақамӣ тақозои давру замони муосир аст, зеро имрӯз тамоми телевизионҳои ҷаҳон бо намуди навини техникӣ фаъолият менамоянд. Бо мурури замон таҷҳизоти марказии пахши барномаҳои телевизиони Тоҷикистон ба пуррагӣ иваз карда шуд. Имрӯз дар Тоҷикистон 9 ТВ-ҳо умумиҷумҳуриявӣ барномаҳои гуногуни хешро 24 соат намоиш медиҳанд: * [[ТВ Сафина]] * [[ТВ Ҷаҳоннамо]] * [[ТВ Баҳористон]] * [[Варзиш ТВ]] * [[ТВ Синамо]] * [[ТВ Шаҳнавоз]] * [[ТВ Илм ва табиат]] * [[ТВ Сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ]] * [[ТВ Футбол]] == Варзиш == {{асосӣ|Варзиш дар Тоҷикистон}} Варзишгарони тоҷик новобаста ба мушкилиҳои молиявӣ дар бисёр мусобиқаҳо байналмилалӣ иштирок карда, ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Варзишгарони беҳтарин ба монанди: [[Расул Боқиев]], [[Мавзуна Чориева]], [[Дилшод Назаров]], [[Гулов Алишер]], [[Акмалиддин Каримов]] ва дигарон шаъну шарафи варзиши Тоҷикистонро баланд бардошта истодаанд. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ 7564 иншооти варзишӣ, аз ҷумла 164 варзишгоҳ, 1893 толорҳои варзиш, 64 ҳавзи шиноварӣ фаъолият мекард.<ref>Саидова М. Х. Экономические аспекты функционирования и развития физической культуры и спорта в структуре сферы услуг Республики Таджикистан // Наука и спорт: современные тенденции. — 2015. — Т. 7. — № 2. — С. 94</ref>. Дар Тоҷикистон 3 варзишгоҳи ғунҷоишаш 25 ҳазор тамошобин ва боз як варзишгоҳ барои 25 000, чор варзишгоҳ барои 20 000 ва 15 000 сохта ба истифода супорида шудаанд. [[21 август|21 августи]] [[соли 2026]] дар ш. [[Душанбе]] майдони бошукӯҳи [[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] мавриди истифода қарор дода шуд. [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] Варзишгоҳи миллии нави пойтахтро (Муассисаи давлатии «Варзишгоҳи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон) дар расми ба истифода супоридани варзишгоҳи пойтахт иштирок намуданд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2026/08/sarvari-davlat-emomal-ra-mon-varzishgo-i-milliro-bo-30-azor-oji-nishast-dar-sha-ri-dushanbe-iftito-namudand/|title=Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон Варзишгоҳи миллиро бо 30 ҳазор ҷойи нишаст дар шаҳри Душанбе ифтитоҳ намуданд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2026-08-21 |lang=tg |accessdate=2026-08-27 }}</ref> Варзишгоҳҳои бузург: # Қасри варзиши «Тоҷикистон» # Варзишгоҳи «Спитамен» (собиқ варзишгоҳи «Спартак») # [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон|Варзишгоҳи марказии ҷумҳуриявӣ]] (бошгоҳи футболи «[[Истиқлол (бошгоҳи футбол)|Истиқлол]]») # Толори «Қасри теннис» # Ҳавзи шиноварӣ дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Гулистон, Панҷакент ва диг. # Қасри варзиши Кумитаи андози ҶТ ва диг. #[[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] дар ш. [[Душанбе]] Дар федератсияи [[Тхэквондо]] ИТФ имрӯз 36 қаҳрамонҳои ҷаҳон тарбия ёфтаанд<ref>{{Cite web |url=http://www.taekwon-do.tj/ |title=Национальная Федерация Тхэквондо и Кикбоксинга Республики Таджикистан |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/ |archivedate=2016-12-18 }}</ref>, ки якчанд маротиба ғолиби мусобиқаҳо гардида буданд. Ин ягона федератсияи варзишгарони Тоҷикистон аст, ки солҳои истиқлол бо саъю кӯшиши Раиси федератсия [[Мирсаид Яҳёев]] ва кумаки молиявии корхонаҳову шахсони алоҳида дар мусобиқаҳо фаъол аст. Дигар комёбии назаррас дар бозиҳои олимпӣ соли 2012 ба медали биринҷии олимпиада сазовор шудани муштзани тоҷик [[Мавзуна Чориева]] мебошад. Сентябри соли 2014 дар Бозиҳои тобистонаи Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 5 медал, аз ҷумла як медали тилоӣ аз рӯи намуди гурзпартоӣ, ки соҳибаш [[Дилшод Назаров]] шуданд. [[Дилшод Назаров]] ягона варзишгарест, ки се маротиба дар Олимпиадаҳо иштирок намуда, ду карат ғолиби Бозиҳои Осиёӣ шудааст. Августи соли 2015 ӯ соҳиби медали нуқра дар чемпионати ҷаҳон оид ба варзиши сабук дар шаҳри [[Пекин]] гардидааст. [[Дилшод Назаров]] аввалин варзишгари тоҷикистонӣ мебошад, ки дар Бозиҳои олимпии [[Рио-де-Жанейро]] ([[Бразилия]]) соҳиби медали тило шудааст. Варзишгари 22-солаи тоҷик [[Беҳрӯз Хоҷазода]], ки моҳи ноябри соли 2017 дар Чемпионати ҷаҳон оид ба самбо дар шаҳри Сочии [[Русия]] дар вазни 74 кг ба унвони қаҳрамонӣ даст ёфт, бо медали тило мукофотонида шуд. Вай инчунин дар чемпионати Осиё дар [[Тошканд]] дар вазни 68 кг медали тило, дар Бозиҳои V осиёӣ дар иншооти сарпӯшида ва ҳунарҳои размӣ дар [[Ашқобод]] дар намуди самбои варзишӣ дар вазни 74 кг медали тило ва дар намуди куштии кураш дар вазни 73 кг медали нуқра гирифтааст. Ӯ дар рӯйхати даҳ варзишгари беҳтарини Тоҷикистон дар соли 2017, ки онро Ассотсиатсияи журналистони риштаи варзиши Тоҷикистон (АЖРВТ) аз рӯи натиҷагирии пурсиши хабарнигорон тартиб додааст, дар ҷойи аввал мебошад.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |title=Беҳрӯзи Хоҷазода варзишгари сол эълон шуд! |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223223619/http://jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |archivedate=2017-12-23 }}</ref> == Ҷозибаҳои гардишгарӣ == {{асосӣ|Сайёҳӣ дар Тоҷикистон}} Узвияти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ, пазируфта шудани пойтахти Ватанамон — шаҳри Душанбе ба узвияти Федератсияи ҷаҳонии шаҳрҳои сайёҳӣ, эълон гардидани шаҳри Душанбе — пойтахти сайёҳии кишварҳои Созмони ҳамкории иқтисодӣ барои солҳои 2020—2021 симои сайёҳии Тоҷикистон ба ҷаҳониён муаррифӣ ва машҳур намуд. Дар сафи 10 кишвари ҷолибтарин барои боздиди сайёҳон эълон шудани ҷумҳурӣ, дар сархати даҳгонаи кишварҳои ҷолиб барои сайёҳони саргузаштӣ ҷой додани Тоҷикистон, ба 10 роҳи зеботарини дунё шомил гаштани шоҳроҳи Помир, ҳамчун даҳгонаи мавзеъҳои бехатар аз рӯи таъмини амнияти шабона, инчунин, ба қатори 10 шаҳри дар айёми баҳор ва тирамоҳ барои сайёҳӣ муносиби Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил эътироф шудани шаҳри Душанбе, ба даҳгонаи кишварҳои беҳтарин аз рӯи сайёҳии пиёдагардӣ ва саргузаштӣ шомил шудани Тоҷикистон ва ба панҷгонаи беҳтарин аз рӯи низоми содаи пешниҳоди раводид ворид шудани ҷумҳурӣ шаҳодати аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гаштани сайёҳии мамлакат ва дар ин росто касб намудани мавқеи намоён дар арсаи байналмилалӣ мебошад. Мувофиқи маълумоти оморӣ [[соли 2020]] ба Ҷумҳурии Тоҷикистон 350 ҳазор нафар сайёҳ ташриф овард, ки нисбат ба соли пешин 72,2 дарсад кам мебошад. Тибқи арзёбиҳои Кумитаи омор ва Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ даромади соҳа то давраи беморӣ тақрибан 2,5 дарсади ММД -ро ташкил медод. Ин ҳудудан 230—250 миллион доллари ИМА-ро дар бар мегирад. Cоли 2020 ин рақам хеле кам шуда, тахминан ба 72,6 миллион доллари ИМА баробар гардид, ки тахмин 1 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ дониста мешавад. Бо мақсади пиёда намудани тарҳи рушди деҳот, бозсозии роҳҳои назди [[ёдгориҳои таърихӣ]], бунёди хонаҳои қабули сайёҳон, меҳмонхонаҳои хурд ва дигар хидматрасониҳои муосир дар [[соли 2021]], дар заминаи ҳамкориҳои мутақобилан судманд чор мавзеи таърихию сайёҳии ҷумҳурӣ — «[[Чилучорчашма]]», «[[Аҷинатеппа]]», «[[Ҳулбук]]» ва «[[Ямчун]]» дар ҳамкорӣ бо Бонки ҷаҳонӣ бозсозӣ ва ба сатҳи байналмилалӣ мешаванд. == Идҳои расмии Тоҷикистон == {{асосӣ|Идҳои Тоҷикистон}} * [[1 январ]] — [[Соли Нав]] * [[23 феврал]] — [[Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қувваҳои мусаллаҳ]] * [[8 март]] — [[Рӯзи модар]] * [[21 март|21]] — [[24 март]] — [[Наврӯз|Ҷашни Наврӯз]] * [[9 май]] — [[Рӯзи Ғалаба]] * [[27 июн]] — [[Рӯзи ваҳдати миллӣ (Тоҷикистон)|Рӯзи ваҳдати миллӣ]] * [[1 сентябр]] — Рӯзи дониш * [[9 сентябр]] — [[Рӯзи истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи истиқлол]] * [[5 октябр]] — [[Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи забони давлатӣ]] * [[8 октябр]] — Иди [[Меҳргон]] * [[6 ноябр]] — [[Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қонуни асосӣ]] * [[24 ноябр]] — [[Рӯзи парчами давлатии Тоҷикистон|Рӯзи Парчами давлатӣ]] * [[Иди Рамазон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Қурбон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Сада]]<ref>'''Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''', соли 1995, № 21, мод. 237; соли 1998, № 10, мод.125, № 23-24, мод. 338; соли 1999, № 5, мод.76, № 12, мод.308; соли 2002, № 4, қ-1, мод.191, мод.194, мод.197; соли 2003, № 4, мод.132, № 8, мод. 449, № 12, мод. 678; соли 2004, № 5, мод. 350, № 12, қ-1, мод. 697; соли 2005, № 3, мод. 131, № 12, мод. 658; соли 2008, № 1, қ-2, мод. 9, № 3, мод.188, № 12, қ-1, мод. 988; соли 2009, № 5, мод.319, № 7-8, мод. 493, № 11, мод. 698, мод. 699; соли 2010, № 7, мод. 544, мод. 548.</ref> == Тоҷикистон дар радабандиҳои ҷаҳонӣ == * Дар ҳисоботи «Пешбурди соҳибкорӣ-и [[Бонки ҷаҳонӣ]], ки танзими давлатии фаъолияти соҳибкориро дар кишварҳои ҷаҳон арзёбӣ менамояд, соли 2020 мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон 20 зина баланд рафта, дар байни 190 давлати ҷаҳон ҷои 106-ум-ро ишғол намуда, бори дигар ба даҳгонаи кишварҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд.<ref>{{cite web|url=https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/|title=Тоҷикистон ба даҳгонаи давлатҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд|author=|date=28 октябри 2019|publisher=khovar.tj|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115153751/https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/}}</ref>. * Дар радабандии кишварҳои хушбахти дунё (''World Happiness Report'') (соли 2018), ки бахши [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар умури ҷустуҷӯи роҳи босубот таҳия кард, ки Тоҷикистон дар ҷойи 74 қарор дорад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/29831835.html|title=Финландия хушбахттарин кишвари дунё. Тоҷикистон дар ҷойи 74-ум аст|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Тоҷикистон дар гузориши Forbes аз рӯи озодии тиҷорат дар мақоми 118, озодии монетарӣ — 131, навоварӣ — 116, технология — 108, ҳифзи сармоягузор — 37, фасод — 148, озодии шахсӣ — 142 ва аз рӯи сарбории андоз дар мақоми 114-ум қарор гирифтааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/economy/20181221/1027790822/Bahoi-Forbes-ba-andoz-fasod-hifzi-sarmoyaguzori-va-sharoiti-sohibkori-dar-Tojikiston.html|title=Баҳои Forbes ба андоз, фасод, ҳифзи сармоягузор ва шароити соҳибкорӣ дар Тоҷикистон|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Коршиносони Форуми ҷаҳонии иқтисодӣ (WEF), Ҷумҳурии Тоҷикистонро амнтарин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] дар [[соли 2017]] донистаанд. Дар ин радабандӣ Тоҷикистон миёни 136 кишвар мақоми 49-умро касб кард.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |title=Тоҷикистон дар соли 2017 бехавфтарин кишвари Осиёи Марказӣ номида шуд |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224111236/http://jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |archivedate=2017-12-24 }}</ref> * Ҷумҳурии Тоҷикистон дар радабандии „Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017“, ки соли 2017 созмони „Бунёди ҳуқуқи кӯдак“ дар ҳамкорӣ бо Донишгоҳи Ерасмуси Роттердам дар самтҳои ҳуқуқи кӯдак ба ҳаёт, саломатӣ, маориф ва ҳифзи муҳити зист баргузор кард, дар миёни 165 кишвари узви Конвенсияи ҳуқуқи кӯдаки Созмони Милали Муттаҳид мақоми 55-умро касб намуд. Тоҷикистон миёни кишварҳои [[Осиёи Марказӣ]] пас аз Ҷумҳурии [[Қазоқистон]] (ҷойи 22) ва [[Туркманистон]] (ҷойи 42) дар ҷойи сеюм қарор дорад. Пас аз Тоҷикистон кишварҳои [[Озарбойҷон]] (ҷойи 66), [[Беларус]] (ҷойи 78), [[Қирғизистон]] (ҷойи 81), [[Ӯзбекистон]] (ҷойи 85), [[Русия]] (ҷойи 86) ва [[Арманистон]] дар ҷойи 106 қарор гирифтаанд».<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |title=Тоҷикистон дар радабандии «Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017» мақоми 55-умро касб кард |accessdate=2018-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126222847/http://jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |archivedate=2018-01-26 }}</ref> * Бино бар иттилои ''Internet Live Stats'' соли 2016 Тоҷикистон аз ҷиҳати шумораи корбарони интернет дар мақоми 114-ум қарор дошт.<ref>{{Cite web|url=http://www.internetlivestats.com/internet-users-by-country/|title=Internet Users by Country (2016) - Internet Live Stats|publisher=www.internetlivestats.com|lang=en|accessdate=2018-02-12}}</ref> ва дар қаламрави Тоҷикистон шумораи корбарони интернет ба 1,6 миллион нафар расида ин адад 18,7 % аз шумораи умумии аҳолиии кишварро ташкил медиҳад. Дар муқоиса бо соли 2015 шумораи корбарони интернет 4,3 % афзудааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/science/20160728/1020366412.html|title=Тоҷикистон аз ҷиҳати истифодабарандагони интернет дар ҷои 114 қарор гирифт|author=Sputnik|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2018-02-12}}</ref>. == Нигористон == <gallery> National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg |Осорхонаи миллии Тоҷикистон Высотное здание на главной площади Душанбе (3).jpg|Хадамоти алоқаи назди Ҳукумати Тоҷикистон. ш. Душанбе Ismaili Center, Dushanbe.jpg| Маркази исмоилӣ дар ш. Душанбе Stele of Independence of Tajikistan 02.jpg|Майдони "Истиқлол" дар ш. Душанбе Торговый центр СITU MALL в Душанбе.jpg|Маркази тҷоратӣ СITU MALL дар Душанбе]] Монументальный ансамбль.JPG |Пайкараи устод Рӯдакӣ, дар Боғи А. Рӯдакӣ, ш. Душанбе The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg | Масҷиди ҷомеи ш. Душанбе ба номи Ҳоҷӣ Яъқуб Mosque Grand Masjid Imam Abuкhаnifa, Dushanbe 02.jpg|Масҷиди ҷомеи марказии ш. Душанбе ба номи Имоми Аъзам, Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит Масҷиди калони Душанбе.jpg|Масҷиди ба номи Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит, намои дохили масҷид Mosque Grand Masjid Imam Abuкhаnifa, Dushanbe 09.jpg|Масҷиди ҷомеи марказии ш. Душанбе ба номи Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит, намои дохили масҷид Вышивальщицы.jpg|Дӯзандаҳои кашидаҳои миллӣ Праздник Навруз - 2025 в городе Душанбе. Таджикистан. 05.jpg|Рамзи Навруз - 2025 дар ш. Душанбе. Таджикистан. Nowruz 2023 in Tajikistan (9) 02.jpg|Мардуми Тоҷикистон дар рӯзҳои идҳои миллӣ Праздник Навруз-2025 в РТСУ (27).jpg|Дастархони 7 сину 7 шин дар Иди Навруз Nowruz 2023 in Tajikistan 7.jpg|Дастархони Наврузӣ Nowruz 2023 in Tajikistan (1) 01.jpg |Асбобҳои миллӣ Guliston Fort, Khatlon, Tajikistan.JPG|Қалъаи Хулбук, Хатлон Kulyab Museum, Kulyab, Tajikistan.JPG|Осорхонаи шаҳри Кулоб, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Tomb of Mir Sayyid Ali Hamadani.jpg|Мақбараи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Historical Museum of Sughd.jpg|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, шаҳри Хуҷанд Мечеть шейха Муслихиддина.jpg|Маҷмааи таърихӣ - меъмории (масҷиди) Шайх Муслиҳиддин, ш. Хуҷанд Цитадель Мугтеппа,.jpg |Қалъаи Муғтеппа, ш. Истаравшан </gallery> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Commons|Тоҷикистон}} * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [http://www.majmilli.tj Дастгоҳи Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.mmk.tj Маркази Миллии Конунгузори] * [http://www.president.tj Сомонаи Расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.president.tj Президенти Тоҷикистон] * [http://www.tarih.tj/ Таърихи Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928044602/http://www.tarih.tj/ |date=2007-09-28 }} * [https://archive.is/20130707023608/www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2007/03/070321_er_name_change_cyr.shtml Дарбораи тағйири ном ва барандохтани «ов»] {{ПБ}} {{Мамлакатҳои Осиё}} {{Осиёи Марказӣ}} {{ИДМ}} {{СҲШ}} {{ИИЕ}} {{Мавзӯъҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1991 дар Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои бе роҳи баромад ба баҳр]] qjiqbvrepw2tvn7p1zj5dithhrcn4t5 Сурх 0 4646 1493470 1493405 2026-11-10T13:09:59Z Zosya95 54344 1493470 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=#AAAAAA |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> === Сурх дар системаҳои рангӣ === Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[тулӯи офтоб|тулӯъ]] ва [[ғуруби офтоб]] осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, вале нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасл миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх ё арғавонӣ мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд.]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони азим мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] fm6x4bijz0ak9u6gbm99v5ttfhr7dds 1493471 1493470 2026-11-10T13:15:32Z Zosya95 54344 /* Сурхии осмон */ 1493471 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=#AAAAAA |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> === Сурх дар системаҳои рангӣ === Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд.]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] 3l2vad7ef0yv918fm7gplkqijmszbt7 1493472 1493471 2026-11-10T13:21:10Z Zosya95 54344 1493472 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=#AAAAAA |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|280px|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> {{clear}} === Сурх дар системаҳои рангӣ === [[Акс:RGB combination on wall.png|thumb|280px|Сурх дар модели рангии RGB]] Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. {{clear}} === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|280px|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> {{clear}} === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === [[Акс:2006-10-30-Acer03.jpg|thumb|280px|Баргҳои сурхшудаи [[Заранг|заранг]]]] Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> {{clear}} === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд.]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] nzpg2sy8rvxhmiwwwepjtic0zhd8psg 1493473 1493472 2026-11-10T13:24:13Z Zosya95 54344 1493473 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=#AAAAAA |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|250px|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> {{clear}} === Сурх дар системаҳои рангӣ === [[Акс:RGB combination on wall.png|thumb|250px|Сурх дар модели рангии RGB]] Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. {{clear}} === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|250px|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> {{clear}} === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === [[Акс:2006-10-30-Acer03.jpg|thumb|250px|Баргҳои сурхшудаи [[Заранг|заранг]]]] Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> {{clear}} === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] lpze23s80ykd2dncr0grxny11sauiqw 1493474 1493473 2026-11-10T13:36:15Z Zosya95 54344 1493474 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=red |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|250px|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> {{clear}} === Сурх дар системаҳои рангӣ === [[Акс:RGB combination on wall.png|thumb|250px|Сурх дар модели рангии RGB]] Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. {{clear}} === Сурх дар назарияи анъанавии рангҳо === Дар назарияи анъанавии [[ранг]]ҳо, ки дар наққошӣ истифода мешавад, сурх дар баробари [[зард]] ва [[кабуд]] яке аз се ранги асосӣ ба шумор меравад. Ин тарзи гурӯҳбандиро модели RYB меноманд. Бо омехтани рангҳои сурху зард одатан ранги норинҷӣ ва бо омехтани сурху кабуд тобишҳои бунафш ҳосил мекунанд.<ref>{{cite book |last=Feisner |first=Edith Anderson |title=Colour: How to Use Colour in Art and Design |publisher=Laurence King |year=2006 |isbn=9781856694414 |language=en }}</ref> Модели RYB аз модели RGB фарқ дорад, зеро якум ба омехтани рангмояҳои рассомӣ ва дуюм ба омехтани нурҳо асос ёфтааст. === Нури сурх ва биниши шабона === Чашми инсон дар рӯшноии кам бештар аз [[чӯбчаҳо]] истифода мебарад. Ин ҳуҷайраҳо ба нури сурхи дарозмавҷ нисбатан камҳассосанд. Аз ин сабаб барои нигоҳ доштани мутобиқшавии чашм ба торикӣ дар баъзе чароғҳо ва таҷҳизоти шабона аз нури сурхи камшиддат истифода мекунанд.<ref>{{cite web |title=Human Vision and Color Perception |website=Olympus Microscopy Resource Center |url=https://www.olympus-lifescience.com/en/microscope-resource/primer/lightandcolor/humanvisionintro/ |language=en }}</ref> === Лазерҳои сурх === [[Акс:Helium-neon laser.jpg|thumb|Нури лазери сурх]] [[Лазер]]ҳои сурх дар илм, техника ва ҳаёти ҳаррӯза истифода мешаванд. Соли 1960 нахустин лазери коршоям, ки аз булӯри [[ёқут]] сохта шуда буд, нури сурх мебаровард. Баъдтар лазерҳои гелий-неонӣ ва лазерҳои нимноқилӣ пайдо шуданд. Нури лазери сурх дар баъзе нишондиҳандаҳои лазерӣ, асбобҳои андозагирӣ ва дастгоҳҳои хондани [[DVD]] истифода мешавад. Дарозии мавҷи лазерҳои сурхи DVD маъмулан тақрибан 650–660 нанометр аст.<ref>{{cite book |last=Hecht |first=Jeff |title=Understanding Lasers: An Entry-Level Guide |publisher=Wiley / IEEE Press |year=2018 |language=en }}</ref> === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|250px|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> {{clear}} === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === [[Акс:2006-10-30-Acer03.jpg|thumb|250px|Баргҳои сурхшудаи [[Заранг|заранг]]]] Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> {{clear}} === Сурх дар меваву гулҳо === Ранги сурхи меваҳо ва гулҳо аз [[рангдона]]ҳои гуногуни табиӣ пайдо мешавад. Масалан, [[антосианинҳо]] ба бисёр меваҳо, аз ҷумла [[олуча]], [[гелос]] ва баъзе навъҳои [[себ]], ранги сурх ё бунафш медиҳанд. [[Каротиноидҳо]] бошанд, дар сурхии баъзе навъҳои [[помидор]] ва [[қаламфур]] нақш доранд.<ref>{{cite book |editor-last=Davies |editor-first=Kevin M. |title=Plant Pigments and Their Manipulation |publisher=Blackwell Publishing |year=2004 |isbn=9781405117371 |language=en }}</ref> Дар баъзе гулҳо ранги сурх метавонад ҳашарот ё парандаҳои гардолудкунандаро ҷалб кунад. Аммо аҳамияти ин ранг дар намудҳои гуногуни рустанӣ яксон нест. === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Мӯйи сурх === [[Акс:Woman redhead natural portrait 1.jpg|thumb|Мӯйи табиии сурх]] Мӯйи сурх яке аз рангҳои табиии [[мӯй]]и инсон мебошад. Ранги он аз миқдори зиёди [[феомеланин]] ва миқдори камтари [[эумеланин]] вобаста аст. Дар пайдоиши чунин ранг тағйирот дар [[ген]]и ''MC1R'' нақши муҳим дорад.<ref>{{cite web |last=Starr |first=D. Barry |title=Neither my husband nor I have redheads in our family. How did our child get red hair? |url=https://www.thetech.org/ask-a-geneticist/articles/2004/ask44/ |publisher=The Tech Interactive |year=2004 |language=en }}</ref> Мӯйи табиии сурх дар ҷаҳон нисбатан кам вомехӯрад. Тобишҳои он аз зарди сурхтоб то сурхи мисӣ ва сурхи тира фарқ мекунанд. === Сурх дар олами ҳайвонот === Ранги сурх дар пашм, пар ва пӯсти баъзе ҳайвонот низ дида мешавад. Масалан, [[рӯбоҳи сурх]] пашми сурхтоб дорад ва дар баъзе намудҳои парандагон парҳои сурх ба назар мерасанд. Ранги сурх дар баъзе ҷонварон барои ҷалби ҷуфт ё нишон додани мавқеи онҳо дар гурӯҳ аҳамият дорад. Масалан, сурхии рӯйи наринаҳои [[мандрил]] бо ҳолати иҷтимоии онҳо алоқаманд буда метавонад.<ref>{{cite journal |last1=Setchell |first1=Joanna M. |last2=Smith |first2=Tessa |last3=Wickings |first3=E. Jean |last4=Knapp |first4=Leslie A. |title=Social correlates of testosterone and ornamentation in male mandrills |journal=Hormones and Behavior |year=2008 |volume=54 |issue=3 |pages=365–372 |doi=10.1016/j.yhbeh.2008.05.004 |language=en }}</ref> На ҳамаи ҳайвонот ранги сурхро мисли инсон мебинанд. Масалан, говҳо сурху сабзро мисли одамон фарқ карда наметавонанд. Барзагов дар барзаговҷангӣ бештар ба ҳаракати матоъ вокуниш нишон медиҳад, на ба сурхии он.<ref>{{cite book |last1=Ali |first1=Mohamed Ather |last2=Klyne |first2=M. A. |title=Vision in Vertebrates |publisher=Plenum Press |year=1985 |pages=174–175 |isbn=9780306420658 |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. === Сурх дар Аврупои асрҳои миёна === Дар [[Асрҳои миёна|асрҳои миёна]] ранги сурх дар либоси подшоҳон, ашрофон ва рӯҳониёни Аврупо мавқеи муҳим дошт. Матоъҳои сурхи равшан баъзан бо рангинаҳои гаронбаҳо, аз ҷумла [[қирмиз]], ранг карда мешуданд. Сурх ҳамчунин дар дастнависҳои ороишӣ, наққошиҳо ва нишонаҳои ҳокимият истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed">{{cite book |last=Greenfield |first=Amy Butler |title=A Perfect Red: Empire, Espionage, and the Quest for the Color of Desire |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=9780060522759 |language=en }}</ref> Дар санъати мазҳабии масеҳӣ сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон ва қурбонӣ бошад. Бо сурх ранг кардани баъзе ҳарфҳо ва унвонҳои дастнависҳо низ маъмул буд. === Сурх дар давраи Эҳё === Дар [[Давраи Эҳё]] рассомон барои тасвири либоси ашрофон, пардаҳо ва ҷузъиёти муҳими расм аз тобишҳои дурахшони сурх истифода мекарданд. Аз рангдонаҳои маъданӣ, ба монанди [[шанграф]], ва рангмояҳои аз маводи органикӣ ҳосилшуда кор мегирифтанд. Дар ин давра либосҳои қирмизӣ ва арғавонӣ гаронбаҳо буданд, зеро баъзе моддаҳои рангдиҳанда ба миқдори кам истеҳсол мешуданд ва ранг кардани матоъ кори душвор буд.<ref name="GreenfieldRed" /> === Қирмизи Амрико === Пас аз расидани аврупоиён ба [[Амрико]], рангинаи сурхе, ки аз ҳашароти [[кошенил]] гирифта мешуд, дар савдои ҷаҳонӣ аҳамияти калон пайдо кард. Ин ҳашарот бештар дар [[Мексика]] ва қисматҳои Амрикои Марказӣ парвариш ё ҷамъоварӣ мешуд. Аз он ранги сурхи дурахшон мегирифтанд, ки барои абрешим, пашм ва дигар матоъҳо истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed" /> Қирмизи кошенил аз қирмизи аз ҳашароти баъзе минтақаҳои Осиё ва баҳри Миёназамин гирифташуда фарқ мекунад. Бо вуҷуди ин, ҳар ду ба гурӯҳи рангинаҳои сурхи ҳашаротӣ мансубанд. === Асрҳои XVIII–XX === Дар асрҳои XVIII ва XIX усулҳои нави истеҳсоли рангдонаҳо ва рангинаҳои сурх пайдо шуданд. Пешрафти [[кимиё]] имкон дод, ки рангҳои сунъӣ ба миқдори зиёд ва бо арзиши камтар истеҳсол шаванд. Дар асри XX сурх дар [[плакат]], [[таблиғот]], [[синамо]] ва либоси оммавӣ васеъ истифода гардид. Дар баробари ин, он ба яке аз рангҳои шинохтаи ҳаракатҳои сиёсӣ ва нишонҳои давлатӣ табдил ёфт.<ref>{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Сурх дар фарҳангҳои дигари ҷаҳон == === Сурх дар Чин ва Ҳиндустон === Дар фарҳанги [[Чин]] ранги сурх бештар бо бахт, шодӣ ва рӯзгори нек алоқаманд аст. Онро дар ороиши ҷашнҳо, махсусан [[Соли нави чинӣ]], ва дар баъзе маросимҳои арӯсӣ истифода мебаранд. Дар фарҳанги [[Ҳиндустон]] низ сурх дар либос ва ороишоти тӯй ҷойгоҳи муҳим дорад.<ref>{{cite book |last=Chunling |first=Yan |title=Chinese Red |publisher=Foreign Languages Press |year=2008 |isbn=9787119045313 |language=en }}</ref> Маънои сурх дар ҳамаи минтақаҳо ва маросимҳо яксон нест: он метавонад нишонаи бахту шодӣ бошад ё маънои дигари динӣ ва иҷтимоӣ дошта бошад. === Сурх дар динҳои ҷаҳон === Дар [[масеҳият]] сурх бо хуни [[Исои Масеҳ]], қурбонӣ ва шаҳодат пайванд дорад. Дар [[Калисои католикӣ]] кардиналҳо либоси сурх мепӯшанд. Сурх дар баъзе ҷашнҳои калисоӣ, аз ҷумла [[Пантикост]], низ истифода мешавад. Дар баъзе анъанаҳои [[буддоия]] сурх бо нерӯи рӯҳонӣ, хирад ва ҳимоя алоқаманд аст. Либоси баъзе роҳибони буддоӣ низ сурх ё сурхи тира мебошад. Дар [[синтоизм]]и [[Ҷопон]] дарвозаҳои муқаддаси ''торӣ'' аксар вақт сурхи норинҷитоб ранг карда мешаванд.<ref>{{cite book |title=The World Book Encyclopedia |publisher=Scott Fetzer Company |year=2003 |volume=19 |isbn=0716601036 |language=en }}</ref> Ин маъноҳо ба анъанаҳои мушаххас вобастаанд ва набояд онҳоро ба ҳамаи пайравони як дин нисбат дод. === Сурх ва ҷасорат, хашм ва ҷанг === Азбаски сурх ранги хун ва оташро ба ёд меорад, дар бисёр фарҳангҳо бо ҷасорат, мубориза ва қурбонӣ алоқаманд шудааст. Ҳамзамон он метавонад нишонаи хашм, хатар ё ҷанг бошад. Дар забон ва санъати халқҳои гуногун сурх барои нишон додани эҳсосоти пуршиддат истифода мешавад. Масалан, сурх шудани чеҳра метавонад нишонаи хашм, шарм ё ҳаяҷон бошад.<ref name="PastoureauRed">{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> === Сурх ҳамчун рамзи дилрабоӣ, шаҳват ва гуноҳ === Ранги сурх дар бисёр фарҳангҳо бо [[ишқ]], [[дилрабоӣ]], [[шаҳват]] ва ҷаззобият пайванд дорад. Аз ин рӯ, он дар либос, ороиши рӯй ва таблиғоти марбут ба муҳаббат зиёд истифода мешавад. Масалан, лабсурхи сурх дар давраҳои гуногун рамзи зебоӣ ва ҷалби таваҷҷуҳ будааст.<ref name="StClairRed">{{cite book |last=St. Clair |first=Kassia |title=The Secret Lives of Colour |publisher=John Murray |year=2016 |pages=136–137 |isbn=9781473630819 |language=en }}</ref> Аммо сурх на ҳамеша маънои мусбат дорад. Дар баъзе анъанаҳои масеҳӣ он бо васваса, гуноҳ ва ҳавасҳои нафсонӣ низ алоқаманд шудааст. Дар романи ''[[Номаи арғувонӣ]]'' (1850)-и [[Натаниел Ҳоторн]] ҳарфи сурх рамзи ҷазои иҷтимоӣ барои зино мебошад.<ref name="StClairRed" /> Ибораи англисии «минтақаи чароғҳои сурх» (''red-light district'') низ ба ҳамин маъноҳои иҷтимоӣ вобаста аст: дар баъзе шаҳрҳо чунин ном ба маҳаллаҳое дода шудааст, ки бо фаъолияти тиҷоратии ҷинсӣ алоқаманд буданд. Ин маъноҳо хусусияти таърихӣ ва фарҳангӣ доранд ва барои ҳамаи ҷомеаҳо яксон нестанд.<ref>{{cite book |last=Heller |first=Eva |title=Psychologie de la couleur: effets et symboliques |publisher=Pyramid |isbn=9782350171562 |pages=39–63 |language=fr }}</ref> === Сурх дар мӯд ва зебоӣ === [[Акс:Magdalena Frackowiak.jpg|thumb|Либоси сурх дар намоиши мӯд]] Дар [[мӯд]] сурх бештар барои ҷалби диққат истифода мешавад. Либоси сурх, лавозимоти ороишӣ ва лабсурхи сурх метавонанд дар тарҳи зоҳирии инсон нақши барҷаста дошта бошанд. Дар гузашта либосҳои сурхи қиматбаҳо бештар ба ашрофон ва шахсони сарватманд дастрас буданд.<ref name="PastoureauRed" /> Имрӯз сурх ҳам дар либоси ҷашнӣ ва ҳам дар тарроҳии муосир истифода мешавад. Маънои он вобаста ба замон, муҳит ва фарҳанг метавонад фарқ кунад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Ранги сурх дар ғизо == Барои сурх кардани баъзе хӯрокҳо ва нӯшокиҳо аз рангмояҳои табиӣ ё сунъӣ истифода мекунанд. Яке аз рангмояҳои табиӣ [[кармин]] мебошад, ки аз ҳашароти кошенил гирифта мешавад. Аз моддаҳои дигари табиӣ, аз ҷумла рангмояҳои лаблабу ва антоcианинҳо, низ истифода мешавад. Яке аз рангмояҳои сунъии маъмул ''Allura Red AC'' ё ''Red 40'' мебошад. Истифодаи рангмояҳои ғизоӣ дар кишварҳои гуногун тибқи қоидаҳои бехатарии хӯрок танзим карда мешавад.<ref>{{cite web |title=Color Additives in Foods |url=https://www.fda.gov/food/food-ingredients-packaging/color-additives-foods |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en }}</ref> == Сурх дар ҷомеа ва зиндагии рӯзмарра == === Сурх ҳамчун аломати хатар ва огоҳӣ === Дар бисёр кишварҳо сурх барои нишон додани манъ, хатар ва зарурати таваққуф истифода мешавад. Масалан, чароғи сурхи [[чароғаки роҳнамо]] маънои истоданро дорад ва бисёр аломатҳои манъкунанда ҳошияи сурх доранд. Сурх дар нишонаҳои сӯхторхомӯшкунӣ ва огоҳкунанда низ маъмул аст. Бо вуҷуди ин, маънои аломатҳоро на танҳо ранг, балки шакл ва навиштаҷоти онҳо низ муайян мекунад.<ref>{{cite web |title=Convention on Road Signs and Signals |url=https://unece.org/transport/road-traffic-and-road-signs-and-signals-agreements-and-conventions |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |language=en }}</ref> === Сурх дар либос ва парчамҳои низомӣ === Дар таърихи бисёр кишварҳо сурх ранги либоси ҳарбӣ ва парчамҳои ҷангӣ буд. Дар [[Руми бостон]] баъзе воҳидҳои ҳарбӣ парчамҳои сурх доштанд. Дар асри XVII сарбозони артиши Англия ба пӯшидани либоси сурх оғоз карданд ва дертар чунин либос ба яке аз нишонаҳои артиши [[Британияи Кабир]] табдил ёфт.<ref name="GreenfieldRed" /> Имрӯз низ дар баъзе кишварҳо либоси сурх бештар барои маросимҳо истифода мешавад. Масалан, либоси расмии баъзе хизматчиёни [[Пулиси савораи шоҳии Канада]] сурх мебошад. === Сурх дар варзиш === Ранги сурх дар либоси дастаҳои зиёди [[варзиш]]ӣ истифода мешавад. Масалан, футболбозони [[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|«Ливерпул»]] ва [[Манчестер Юнайтед (бошгоҳи футбол)|«Манчестер Юнайтед»]] аксар вақт бо либоси сурх бозӣ мекунанд. Дар мусобиқаҳои мошинронӣ низ сурхи ''rosso corsa'' бо мошинҳои итолиёӣ, бахусус [[Феррари]], алоқаманд аст. Дар [[футбол]] [[корти сурх]] маънои аз майдон хориҷ кардани бозигарро дорад. Довар ин кортро барои қонуншиканиҳои ҷиддӣ нишон медиҳад. Дар баъзе намудҳои дигари варзиш сурх низ ҳамчун ранги гурӯҳ, таҷҳизот ё огоҳӣ истифода мешавад. === Сурх ва ҷалби таваҷҷуҳ === Сурх дар [[таблиғот]], тарроҳии нишонаҳо ва ороиши ҷойҳои ҷамъиятӣ истифода мешавад, зеро метавонад диққати бинандаро ҷалб кунад. Аммо таъсири он ба ҳиссиёт ва рафтори инсон ба муҳит, фарҳанг ва тарзи истифода вобаста аст. Дар баъзе таҳқиқот ранги сурх бо рақобат ва тасаввури бартарӣ алоқаманд дониста шудааст, вале ин маънои онро надорад, ки пӯшидани либоси сурх худ аз худ қобилияти варзишии инсонро зиёд мекунад.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Russell A. |last2=Barton |first2=Robert A. |title=Psychology: Red enhances human performance in contests |journal=Nature |year=2005 |volume=435 |page=293 |doi=10.1038/435293a |language=en }}</ref> == Сурх дар ибораҳои забонҳо == Ранги сурх дар бисёр забонҳо дар таркиби ибораҳои маҷозӣ истифода мешавад. Дар англисӣ, масалан: * ''To see red'' — сахт ба хашм омадан; * ''Red flag'' — аломати огоҳкунанда ё нишонаи мушкил; * ''Red carpet'' — қолини сурхе, ки барои истиқболи меҳмони муҳим густурда мешавад; * ''In the red'' — дар ҳисобдорӣ қарздор ё зиёнкор будан; * ''Red tape'' — расмиёти зиёдатии идорӣ; * ''Red herring'' — далел ё ишораи гумроҳкунанда. Инҳо ибораҳои забони англисӣ мебошанд ва на ҳамаи онҳо дар забони тоҷикӣ ҳамон маъно ё шаклро доранд.<ref>{{cite web |title=Cambridge Dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/ |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. === Сурх дар парчамҳои ҷаҳон === Сурх яке аз рангҳои серистеъмол дар парчамҳои миллӣ мебошад. Он дар парчамҳои [[Чин]], [[Туркия]], [[Ҷопон]], [[Канада]], [[Фаронса]] ва бисёр кишварҳои дигар ҷой дорад. Аммо маънои сурх дар ҳар парчам вобаста ба таърих ва рамзҳои миллии он гуногун аст. Масалан, дар парчами Ҷопон доираи сурх рамзи офтоб ва дар парчами Канада сурх яке аз ду ранги расмии кишвар мебошад. Дар баъзе парчамҳо сурх бо озодӣ, қурбонӣ ё ҷасорат пайванд дода мешавад.<ref name="PastoureauRed" /> === Сурх дар сиёсати Иёлоти Муттаҳида === Дар харитаҳои интихоботии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] аз соли 2000 ба ин сӯ одатан сурхро барои нишон додани пирӯзии [[Ҳизби ҷумҳурихоҳи ИМА|Ҳизби ҷумҳурихоҳ]] ва кабудро барои пирӯзии [[Ҳизби демократии ИМА|Ҳизби демократ]] истифода мебаранд. Ин рамзгузорӣ бо маънои сурх дар ҳаракатҳои сотсиалистӣ ва коммунистии кишварҳои дигар яксон нест.<ref>{{cite web |title=What Are Red and Blue States? |url=https://www.history.com/news/red-blue-states-map-election |website=HISTORY |language=en }}</ref> == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] nuariu7hewgmtoy16c7l68mdu9wy01b 1493475 1493474 2026-11-10T13:37:22Z Zosya95 54344 /* Сурх дар назарияи анъанавии рангҳо */ 1493475 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=red |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|250px|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> {{clear}} === Сурх дар системаҳои рангӣ === [[Акс:RGB combination on wall.png|thumb|250px|Сурх дар модели рангии RGB]] Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. {{clear}} === Нури сурх ва биниши шабона === Чашми инсон дар рӯшноии кам бештар аз [[чӯбчаҳо]] истифода мебарад. Ин ҳуҷайраҳо ба нури сурхи дарозмавҷ нисбатан камҳассосанд. Аз ин сабаб барои нигоҳ доштани мутобиқшавии чашм ба торикӣ дар баъзе чароғҳо ва таҷҳизоти шабона аз нури сурхи камшиддат истифода мекунанд.<ref>{{cite web |title=Human Vision and Color Perception |website=Olympus Microscopy Resource Center |url=https://www.olympus-lifescience.com/en/microscope-resource/primer/lightandcolor/humanvisionintro/ |language=en }}</ref> === Лазерҳои сурх === [[Акс:Helium-neon laser.jpg|thumb|Нури лазери сурх]] [[Лазер]]ҳои сурх дар илм, техника ва ҳаёти ҳаррӯза истифода мешаванд. Соли 1960 нахустин лазери коршоям, ки аз булӯри [[ёқут]] сохта шуда буд, нури сурх мебаровард. Баъдтар лазерҳои гелий-неонӣ ва лазерҳои нимноқилӣ пайдо шуданд. Нури лазери сурх дар баъзе нишондиҳандаҳои лазерӣ, асбобҳои андозагирӣ ва дастгоҳҳои хондани [[DVD]] истифода мешавад. Дарозии мавҷи лазерҳои сурхи DVD маъмулан тақрибан 650–660 нанометр аст.<ref>{{cite book |last=Hecht |first=Jeff |title=Understanding Lasers: An Entry-Level Guide |publisher=Wiley / IEEE Press |year=2018 |language=en }}</ref> === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|250px|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> {{clear}} === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === [[Акс:2006-10-30-Acer03.jpg|thumb|250px|Баргҳои сурхшудаи [[Заранг|заранг]]]] Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> {{clear}} === Сурх дар меваву гулҳо === Ранги сурхи меваҳо ва гулҳо аз [[рангдона]]ҳои гуногуни табиӣ пайдо мешавад. Масалан, [[антосианинҳо]] ба бисёр меваҳо, аз ҷумла [[олуча]], [[гелос]] ва баъзе навъҳои [[себ]], ранги сурх ё бунафш медиҳанд. [[Каротиноидҳо]] бошанд, дар сурхии баъзе навъҳои [[помидор]] ва [[қаламфур]] нақш доранд.<ref>{{cite book |editor-last=Davies |editor-first=Kevin M. |title=Plant Pigments and Their Manipulation |publisher=Blackwell Publishing |year=2004 |isbn=9781405117371 |language=en }}</ref> Дар баъзе гулҳо ранги сурх метавонад ҳашарот ё парандаҳои гардолудкунандаро ҷалб кунад. Аммо аҳамияти ин ранг дар намудҳои гуногуни рустанӣ яксон нест. === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Мӯйи сурх === [[Акс:Woman redhead natural portrait 1.jpg|thumb|Мӯйи табиии сурх]] Мӯйи сурх яке аз рангҳои табиии [[мӯй]]и инсон мебошад. Ранги он аз миқдори зиёди [[феомеланин]] ва миқдори камтари [[эумеланин]] вобаста аст. Дар пайдоиши чунин ранг тағйирот дар [[ген]]и ''MC1R'' нақши муҳим дорад.<ref>{{cite web |last=Starr |first=D. Barry |title=Neither my husband nor I have redheads in our family. How did our child get red hair? |url=https://www.thetech.org/ask-a-geneticist/articles/2004/ask44/ |publisher=The Tech Interactive |year=2004 |language=en }}</ref> Мӯйи табиии сурх дар ҷаҳон нисбатан кам вомехӯрад. Тобишҳои он аз зарди сурхтоб то сурхи мисӣ ва сурхи тира фарқ мекунанд. === Сурх дар олами ҳайвонот === Ранги сурх дар пашм, пар ва пӯсти баъзе ҳайвонот низ дида мешавад. Масалан, [[рӯбоҳи сурх]] пашми сурхтоб дорад ва дар баъзе намудҳои парандагон парҳои сурх ба назар мерасанд. Ранги сурх дар баъзе ҷонварон барои ҷалби ҷуфт ё нишон додани мавқеи онҳо дар гурӯҳ аҳамият дорад. Масалан, сурхии рӯйи наринаҳои [[мандрил]] бо ҳолати иҷтимоии онҳо алоқаманд буда метавонад.<ref>{{cite journal |last1=Setchell |first1=Joanna M. |last2=Smith |first2=Tessa |last3=Wickings |first3=E. Jean |last4=Knapp |first4=Leslie A. |title=Social correlates of testosterone and ornamentation in male mandrills |journal=Hormones and Behavior |year=2008 |volume=54 |issue=3 |pages=365–372 |doi=10.1016/j.yhbeh.2008.05.004 |language=en }}</ref> На ҳамаи ҳайвонот ранги сурхро мисли инсон мебинанд. Масалан, говҳо сурху сабзро мисли одамон фарқ карда наметавонанд. Барзагов дар барзаговҷангӣ бештар ба ҳаракати матоъ вокуниш нишон медиҳад, на ба сурхии он.<ref>{{cite book |last1=Ali |first1=Mohamed Ather |last2=Klyne |first2=M. A. |title=Vision in Vertebrates |publisher=Plenum Press |year=1985 |pages=174–175 |isbn=9780306420658 |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. === Сурх дар Аврупои асрҳои миёна === Дар [[Асрҳои миёна|асрҳои миёна]] ранги сурх дар либоси подшоҳон, ашрофон ва рӯҳониёни Аврупо мавқеи муҳим дошт. Матоъҳои сурхи равшан баъзан бо рангинаҳои гаронбаҳо, аз ҷумла [[қирмиз]], ранг карда мешуданд. Сурх ҳамчунин дар дастнависҳои ороишӣ, наққошиҳо ва нишонаҳои ҳокимият истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed">{{cite book |last=Greenfield |first=Amy Butler |title=A Perfect Red: Empire, Espionage, and the Quest for the Color of Desire |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=9780060522759 |language=en }}</ref> Дар санъати мазҳабии масеҳӣ сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон ва қурбонӣ бошад. Бо сурх ранг кардани баъзе ҳарфҳо ва унвонҳои дастнависҳо низ маъмул буд. === Сурх дар давраи Эҳё === Дар [[Давраи Эҳё]] рассомон барои тасвири либоси ашрофон, пардаҳо ва ҷузъиёти муҳими расм аз тобишҳои дурахшони сурх истифода мекарданд. Аз рангдонаҳои маъданӣ, ба монанди [[шанграф]], ва рангмояҳои аз маводи органикӣ ҳосилшуда кор мегирифтанд. Дар ин давра либосҳои қирмизӣ ва арғавонӣ гаронбаҳо буданд, зеро баъзе моддаҳои рангдиҳанда ба миқдори кам истеҳсол мешуданд ва ранг кардани матоъ кори душвор буд.<ref name="GreenfieldRed" /> === Қирмизи Амрико === Пас аз расидани аврупоиён ба [[Амрико]], рангинаи сурхе, ки аз ҳашароти [[кошенил]] гирифта мешуд, дар савдои ҷаҳонӣ аҳамияти калон пайдо кард. Ин ҳашарот бештар дар [[Мексика]] ва қисматҳои Амрикои Марказӣ парвариш ё ҷамъоварӣ мешуд. Аз он ранги сурхи дурахшон мегирифтанд, ки барои абрешим, пашм ва дигар матоъҳо истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed" /> Қирмизи кошенил аз қирмизи аз ҳашароти баъзе минтақаҳои Осиё ва баҳри Миёназамин гирифташуда фарқ мекунад. Бо вуҷуди ин, ҳар ду ба гурӯҳи рангинаҳои сурхи ҳашаротӣ мансубанд. === Асрҳои XVIII–XX === Дар асрҳои XVIII ва XIX усулҳои нави истеҳсоли рангдонаҳо ва рангинаҳои сурх пайдо шуданд. Пешрафти [[кимиё]] имкон дод, ки рангҳои сунъӣ ба миқдори зиёд ва бо арзиши камтар истеҳсол шаванд. Дар асри XX сурх дар [[плакат]], [[таблиғот]], [[синамо]] ва либоси оммавӣ васеъ истифода гардид. Дар баробари ин, он ба яке аз рангҳои шинохтаи ҳаракатҳои сиёсӣ ва нишонҳои давлатӣ табдил ёфт.<ref>{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Сурх дар фарҳангҳои дигари ҷаҳон == === Сурх дар Чин ва Ҳиндустон === Дар фарҳанги [[Чин]] ранги сурх бештар бо бахт, шодӣ ва рӯзгори нек алоқаманд аст. Онро дар ороиши ҷашнҳо, махсусан [[Соли нави чинӣ]], ва дар баъзе маросимҳои арӯсӣ истифода мебаранд. Дар фарҳанги [[Ҳиндустон]] низ сурх дар либос ва ороишоти тӯй ҷойгоҳи муҳим дорад.<ref>{{cite book |last=Chunling |first=Yan |title=Chinese Red |publisher=Foreign Languages Press |year=2008 |isbn=9787119045313 |language=en }}</ref> Маънои сурх дар ҳамаи минтақаҳо ва маросимҳо яксон нест: он метавонад нишонаи бахту шодӣ бошад ё маънои дигари динӣ ва иҷтимоӣ дошта бошад. === Сурх дар динҳои ҷаҳон === Дар [[масеҳият]] сурх бо хуни [[Исои Масеҳ]], қурбонӣ ва шаҳодат пайванд дорад. Дар [[Калисои католикӣ]] кардиналҳо либоси сурх мепӯшанд. Сурх дар баъзе ҷашнҳои калисоӣ, аз ҷумла [[Пантикост]], низ истифода мешавад. Дар баъзе анъанаҳои [[буддоия]] сурх бо нерӯи рӯҳонӣ, хирад ва ҳимоя алоқаманд аст. Либоси баъзе роҳибони буддоӣ низ сурх ё сурхи тира мебошад. Дар [[синтоизм]]и [[Ҷопон]] дарвозаҳои муқаддаси ''торӣ'' аксар вақт сурхи норинҷитоб ранг карда мешаванд.<ref>{{cite book |title=The World Book Encyclopedia |publisher=Scott Fetzer Company |year=2003 |volume=19 |isbn=0716601036 |language=en }}</ref> Ин маъноҳо ба анъанаҳои мушаххас вобастаанд ва набояд онҳоро ба ҳамаи пайравони як дин нисбат дод. === Сурх ва ҷасорат, хашм ва ҷанг === Азбаски сурх ранги хун ва оташро ба ёд меорад, дар бисёр фарҳангҳо бо ҷасорат, мубориза ва қурбонӣ алоқаманд шудааст. Ҳамзамон он метавонад нишонаи хашм, хатар ё ҷанг бошад. Дар забон ва санъати халқҳои гуногун сурх барои нишон додани эҳсосоти пуршиддат истифода мешавад. Масалан, сурх шудани чеҳра метавонад нишонаи хашм, шарм ё ҳаяҷон бошад.<ref name="PastoureauRed">{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> === Сурх ҳамчун рамзи дилрабоӣ, шаҳват ва гуноҳ === Ранги сурх дар бисёр фарҳангҳо бо [[ишқ]], [[дилрабоӣ]], [[шаҳват]] ва ҷаззобият пайванд дорад. Аз ин рӯ, он дар либос, ороиши рӯй ва таблиғоти марбут ба муҳаббат зиёд истифода мешавад. Масалан, лабсурхи сурх дар давраҳои гуногун рамзи зебоӣ ва ҷалби таваҷҷуҳ будааст.<ref name="StClairRed">{{cite book |last=St. Clair |first=Kassia |title=The Secret Lives of Colour |publisher=John Murray |year=2016 |pages=136–137 |isbn=9781473630819 |language=en }}</ref> Аммо сурх на ҳамеша маънои мусбат дорад. Дар баъзе анъанаҳои масеҳӣ он бо васваса, гуноҳ ва ҳавасҳои нафсонӣ низ алоқаманд шудааст. Дар романи ''[[Номаи арғувонӣ]]'' (1850)-и [[Натаниел Ҳоторн]] ҳарфи сурх рамзи ҷазои иҷтимоӣ барои зино мебошад.<ref name="StClairRed" /> Ибораи англисии «минтақаи чароғҳои сурх» (''red-light district'') низ ба ҳамин маъноҳои иҷтимоӣ вобаста аст: дар баъзе шаҳрҳо чунин ном ба маҳаллаҳое дода шудааст, ки бо фаъолияти тиҷоратии ҷинсӣ алоқаманд буданд. Ин маъноҳо хусусияти таърихӣ ва фарҳангӣ доранд ва барои ҳамаи ҷомеаҳо яксон нестанд.<ref>{{cite book |last=Heller |first=Eva |title=Psychologie de la couleur: effets et symboliques |publisher=Pyramid |isbn=9782350171562 |pages=39–63 |language=fr }}</ref> === Сурх дар мӯд ва зебоӣ === [[Акс:Magdalena Frackowiak.jpg|thumb|Либоси сурх дар намоиши мӯд]] Дар [[мӯд]] сурх бештар барои ҷалби диққат истифода мешавад. Либоси сурх, лавозимоти ороишӣ ва лабсурхи сурх метавонанд дар тарҳи зоҳирии инсон нақши барҷаста дошта бошанд. Дар гузашта либосҳои сурхи қиматбаҳо бештар ба ашрофон ва шахсони сарватманд дастрас буданд.<ref name="PastoureauRed" /> Имрӯз сурх ҳам дар либоси ҷашнӣ ва ҳам дар тарроҳии муосир истифода мешавад. Маънои он вобаста ба замон, муҳит ва фарҳанг метавонад фарқ кунад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Ранги сурх дар ғизо == Барои сурх кардани баъзе хӯрокҳо ва нӯшокиҳо аз рангмояҳои табиӣ ё сунъӣ истифода мекунанд. Яке аз рангмояҳои табиӣ [[кармин]] мебошад, ки аз ҳашароти кошенил гирифта мешавад. Аз моддаҳои дигари табиӣ, аз ҷумла рангмояҳои лаблабу ва антоcианинҳо, низ истифода мешавад. Яке аз рангмояҳои сунъии маъмул ''Allura Red AC'' ё ''Red 40'' мебошад. Истифодаи рангмояҳои ғизоӣ дар кишварҳои гуногун тибқи қоидаҳои бехатарии хӯрок танзим карда мешавад.<ref>{{cite web |title=Color Additives in Foods |url=https://www.fda.gov/food/food-ingredients-packaging/color-additives-foods |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en }}</ref> == Сурх дар ҷомеа ва зиндагии рӯзмарра == === Сурх ҳамчун аломати хатар ва огоҳӣ === Дар бисёр кишварҳо сурх барои нишон додани манъ, хатар ва зарурати таваққуф истифода мешавад. Масалан, чароғи сурхи [[чароғаки роҳнамо]] маънои истоданро дорад ва бисёр аломатҳои манъкунанда ҳошияи сурх доранд. Сурх дар нишонаҳои сӯхторхомӯшкунӣ ва огоҳкунанда низ маъмул аст. Бо вуҷуди ин, маънои аломатҳоро на танҳо ранг, балки шакл ва навиштаҷоти онҳо низ муайян мекунад.<ref>{{cite web |title=Convention on Road Signs and Signals |url=https://unece.org/transport/road-traffic-and-road-signs-and-signals-agreements-and-conventions |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |language=en }}</ref> === Сурх дар либос ва парчамҳои низомӣ === Дар таърихи бисёр кишварҳо сурх ранги либоси ҳарбӣ ва парчамҳои ҷангӣ буд. Дар [[Руми бостон]] баъзе воҳидҳои ҳарбӣ парчамҳои сурх доштанд. Дар асри XVII сарбозони артиши Англия ба пӯшидани либоси сурх оғоз карданд ва дертар чунин либос ба яке аз нишонаҳои артиши [[Британияи Кабир]] табдил ёфт.<ref name="GreenfieldRed" /> Имрӯз низ дар баъзе кишварҳо либоси сурх бештар барои маросимҳо истифода мешавад. Масалан, либоси расмии баъзе хизматчиёни [[Пулиси савораи шоҳии Канада]] сурх мебошад. === Сурх дар варзиш === Ранги сурх дар либоси дастаҳои зиёди [[варзиш]]ӣ истифода мешавад. Масалан, футболбозони [[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|«Ливерпул»]] ва [[Манчестер Юнайтед (бошгоҳи футбол)|«Манчестер Юнайтед»]] аксар вақт бо либоси сурх бозӣ мекунанд. Дар мусобиқаҳои мошинронӣ низ сурхи ''rosso corsa'' бо мошинҳои итолиёӣ, бахусус [[Феррари]], алоқаманд аст. Дар [[футбол]] [[корти сурх]] маънои аз майдон хориҷ кардани бозигарро дорад. Довар ин кортро барои қонуншиканиҳои ҷиддӣ нишон медиҳад. Дар баъзе намудҳои дигари варзиш сурх низ ҳамчун ранги гурӯҳ, таҷҳизот ё огоҳӣ истифода мешавад. === Сурх ва ҷалби таваҷҷуҳ === Сурх дар [[таблиғот]], тарроҳии нишонаҳо ва ороиши ҷойҳои ҷамъиятӣ истифода мешавад, зеро метавонад диққати бинандаро ҷалб кунад. Аммо таъсири он ба ҳиссиёт ва рафтори инсон ба муҳит, фарҳанг ва тарзи истифода вобаста аст. Дар баъзе таҳқиқот ранги сурх бо рақобат ва тасаввури бартарӣ алоқаманд дониста шудааст, вале ин маънои онро надорад, ки пӯшидани либоси сурх худ аз худ қобилияти варзишии инсонро зиёд мекунад.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Russell A. |last2=Barton |first2=Robert A. |title=Psychology: Red enhances human performance in contests |journal=Nature |year=2005 |volume=435 |page=293 |doi=10.1038/435293a |language=en }}</ref> == Сурх дар ибораҳои забонҳо == Ранги сурх дар бисёр забонҳо дар таркиби ибораҳои маҷозӣ истифода мешавад. Дар англисӣ, масалан: * ''To see red'' — сахт ба хашм омадан; * ''Red flag'' — аломати огоҳкунанда ё нишонаи мушкил; * ''Red carpet'' — қолини сурхе, ки барои истиқболи меҳмони муҳим густурда мешавад; * ''In the red'' — дар ҳисобдорӣ қарздор ё зиёнкор будан; * ''Red tape'' — расмиёти зиёдатии идорӣ; * ''Red herring'' — далел ё ишораи гумроҳкунанда. Инҳо ибораҳои забони англисӣ мебошанд ва на ҳамаи онҳо дар забони тоҷикӣ ҳамон маъно ё шаклро доранд.<ref>{{cite web |title=Cambridge Dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/ |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. === Сурх дар парчамҳои ҷаҳон === Сурх яке аз рангҳои серистеъмол дар парчамҳои миллӣ мебошад. Он дар парчамҳои [[Чин]], [[Туркия]], [[Ҷопон]], [[Канада]], [[Фаронса]] ва бисёр кишварҳои дигар ҷой дорад. Аммо маънои сурх дар ҳар парчам вобаста ба таърих ва рамзҳои миллии он гуногун аст. Масалан, дар парчами Ҷопон доираи сурх рамзи офтоб ва дар парчами Канада сурх яке аз ду ранги расмии кишвар мебошад. Дар баъзе парчамҳо сурх бо озодӣ, қурбонӣ ё ҷасорат пайванд дода мешавад.<ref name="PastoureauRed" /> === Сурх дар сиёсати Иёлоти Муттаҳида === Дар харитаҳои интихоботии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] аз соли 2000 ба ин сӯ одатан сурхро барои нишон додани пирӯзии [[Ҳизби ҷумҳурихоҳи ИМА|Ҳизби ҷумҳурихоҳ]] ва кабудро барои пирӯзии [[Ҳизби демократии ИМА|Ҳизби демократ]] истифода мебаранд. Ин рамзгузорӣ бо маънои сурх дар ҳаракатҳои сотсиалистӣ ва коммунистии кишварҳои дигар яксон нест.<ref>{{cite web |title=What Are Red and Blue States? |url=https://www.history.com/news/red-blue-states-map-election |website=HISTORY |language=en }}</ref> == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] gp7w288x42lyjk91bmiqqshtq9t0ox8 1493476 1493475 2026-11-10T13:40:04Z Zosya95 54344 /* Сурх дар меваву гулҳо */ 1493476 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ранг |ном=Сурх |hex=FF0000 |r=255 |g=0 |b=0 |c=0 |m=100 |y=100 |k=0 |h=0 |s=100 |v=100 |тасвир={{photomontage |photo1a=Pomegranate02 edit.jpg |photo1b=Cardinal.jpg |photo2a=Cardinal Théodore Adrien Sarr 2.JPG |photo2c=Magdalena Frackowiak.jpg |photo3a=Chinese honor guard in column 070322-F-0193C-014.JPEG |size=280 |color_border=red |position=center }} |рамз={{hlist|[[Шодӣ]]|[[Бахт]]|[[Нерӯ]]|[[Меҳргон]]|[[Хатар]]|[[Оташ]]}} }} '''Сурх''' яке аз [[Ранги асосӣ|рангҳои асосӣ]] буда, дар [[спектри намоён]]и [[рӯшноӣ]], дар паҳлӯи ранги [[норинҷӣ]] ҷойгир аст ва [[дарозии мавҷ]]и нури сурх тақрибан 620–750 [[нанометр|нм]] мебошад. Дар [[модели рангии RGB]] сурх яке аз се ранги асосӣ буда, дар [[модели рангии CMYK]] аз омезиши [[арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад.<ref name="Spectral">{{cite web |title=Spectral Colors |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/vision/specol.html |website=HyperPhysics |publisher=Georgia State University }}</ref><ref name="W3C">{{cite web |title=CSS Color Module Level 3 |url=https://www.w3.org/TR/css-color-3/ |publisher=World Wide Web Consortium }}</ref> Дар [[табиат]] сурхро дар [[хун]], [[оташ]], гулу меваҳо, баъзе [[Маъдан|маъданҳо]] ва [[Ҳайвон|ҳайвонҳо]] дидан мумкин аст. Одамон аз замонҳои қадим ин рангро барои ороиши бадан, ранг кардани матоъ, [[рассомӣ]] ва [[кулолгарӣ]] истифода мебурданд.<ref name="Smithsonian2" /> Сурх дар фарҳангҳои гуногун маъноҳои ҳархела дорад. Он метавонад рамзи [[ҳаёт]], [[муҳаббат]], [[ҷасорат]], нерӯ, шодӣ ва фармонравоӣ бошад, вале ҳамзамон метавонад рамзи хунрезӣ, хатар, ғазаб ё ҷанг низ бошад. Дар фарҳанги тоҷикӣ ва дигар халқҳои эронитабор сурх бо зебоӣ, хушбахтӣ, ҷашну маросимҳо, гулҳо ва баъзе фаҳмишҳои динӣ пайванд дорад.<ref name="IranicaColor">{{cite encyclopedia |last1=Schimmel |first1=Annemarie |last2=Soucek |first2=Priscilla P. |title=Color |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=46–50 |year=1992 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/color-pers-rang/ }}</ref><ref name="Rahimi">{{cite journal |last=Раҳимӣ |first=Дилшод |title=Ифодаи номи рангҳо дар гуфтори ҳунармандон |journal=Паёмномаи фарҳанг |year=2020 |issue=1 (49) |pages=5–10 |publisher=Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот |url=https://pitfi.tj/sites/default/files/payomnomai_farhang/payomnomai_farhang_2020_01.pdf }}</ref> == Решаи ном == Вожаи сурх решаи қадимии [[забонҳои эронӣ]] дорад. Дар [[забони авестоӣ]] он ба шакли ''suxra-'' бо маънои «сурх» ва «гарм» омадааст. Дар [[форсии миёна]] ба шакли ''suxr'' ва дар [[форсии нав]] ба шакли ''surx'' ё ''sorx'' табдил ёфтааст.<ref name="Viti3" /> Ин вожа дар дигар забонҳои эронӣ низ ҳамреша дорад. Масалан, дар [[забони пашту]] калимаи ''sūr'' маънои «сурх»-ро дорад. Ба ақидаи баъзе забоншиносон, решаи қадимии ин вожа бо мафҳумҳои сӯхтан, дурахшидан ва гармӣ алоқаманд аст.<ref name="Rahimi2" /><ref name="Tukhtasunov2" /> == Номҳои дигари сурх == {{Асосӣ|Тобишҳои сурх}} Дар забони тоҷикӣ ранги сурх тобишҳои зиёде дорад, ки бисёре аз онҳо номҳои хос доранд. Номи ин рангҳо бештар аз гулҳо, меваҳо, сангҳои қимматбаҳо ва дигар чизҳои табиат гирифта шудааст.<ref name="Rahimi" /> == Хусусиятҳои ранг == === Сурх дар табиат ва рӯшноӣ === [[Акс:Linear visible spectrum.svg|thumb|250px|Сурх дар спектри намоёни рӯшноӣ]] Одам рангҳоро ба воситаи [[чашм]] ва [[мағзи сар]] мебинад. Дар [[тӯрпардаи чашм]], ҳуҷайраҳои махсуси ба рӯшноӣ ҳассос — [[чӯбчаҳо]] ва [[колбачаҳо]] ҷойгиранд. Колбачаҳо барои фарқ кардани рангҳо хизмат мекунанд. Онҳо рӯшноиро ба сигналҳои асабӣ табдил медиҳанд, ки тавассути [[асаби босира]] ба мағзи сар мерасанд. Мағзи сар ин сигналҳоро коркард карда, рангҳоро муайян мекунад.<ref name="Ustoev2023">{{cite book|last=Устоев|first=Мирзо|title=Биология: Анатомия, физиология ва гигиенаи одам|edition=5|publisher=Маориф|place=Душанбе|year=2023|page=168|isbn=978-99985-39-09-9|url=https://www.maorif.tj/storage/libraries/01JBBNBXBDDKFJ50NQ914F1EWD.pdf|language=tg}}</ref> Нури сурх нисбат ба нури [[бунафш]] [[Дарозии мавҷ|дарозии мавҷи]] бештар ва [[Басомад|басомади]] камтар дорад. Ашёи сурх як қисми рӯшноиро ҷаббида, қисми дигарро инъикос мекунад. Чашми инсон рӯшноии инъикосшударо сурх мебинад.<ref name="Spectral"/> {{clear}} === Сурх дар системаҳои рангӣ === [[Акс:RGB combination on wall.png|thumb|250px|Сурх дар модели рангии RGB]] Дар [[модели рангии RGB]], ки дар [[монитори компютер]], телефон ва дигар экранҳо истифода мешавад, сурх яке аз се ранги асосии нур аст. Сурхи стандартии вебӣ бо рамзи '''#FF0000''' муайян мешавад.<ref name="W3C" /> Дар [[модели рангии CMYK]], ки дар [[чоп]] истифода мешавад, сурх аз омехтани рангҳои [[арғувонӣ|арғавонӣ]] ва [[зард]] ҳосил мешавад. Аз ин рӯ, сурх дар RGB ранги асосӣ ва дар CMYK ранги дуюминдараҷа ҳисоб мешавад. {{clear}} === Нури сурх ва биниши шабона === Чашми инсон дар рӯшноии кам бештар аз [[чӯбчаҳо]] истифода мебарад. Ин ҳуҷайраҳо ба нури сурхи дарозмавҷ нисбатан камҳассосанд. Аз ин сабаб барои нигоҳ доштани мутобиқшавии чашм ба торикӣ дар баъзе чароғҳо ва таҷҳизоти шабона аз нури сурхи камшиддат истифода мекунанд.<ref>{{cite web |title=Human Vision and Color Perception |website=Olympus Microscopy Resource Center |url=https://www.olympus-lifescience.com/en/microscope-resource/primer/lightandcolor/humanvisionintro/ |language=en }}</ref> === Лазерҳои сурх === [[Акс:Helium-neon laser.jpg|thumb|Нури лазери сурх]] [[Лазер]]ҳои сурх дар илм, техника ва ҳаёти ҳаррӯза истифода мешаванд. Соли 1960 нахустин лазери коршоям, ки аз булӯри [[ёқут]] сохта шуда буд, нури сурх мебаровард. Баъдтар лазерҳои гелий-неонӣ ва лазерҳои нимноқилӣ пайдо шуданд. Нури лазери сурх дар баъзе нишондиҳандаҳои лазерӣ, асбобҳои андозагирӣ ва дастгоҳҳои хондани [[DVD]] истифода мешавад. Дарозии мавҷи лазерҳои сурхи DVD маъмулан тақрибан 650–660 нанометр аст.<ref>{{cite book |last=Hecht |first=Jeff |title=Understanding Lasers: An Entry-Level Guide |publisher=Wiley / IEEE Press |year=2018 |language=en }}</ref> === Сурхии осмон === [[Акс:Crimson sunset.jpg|thumb|250px|Осмони сурх ҳангоми ғуруби офтоб]] Ҳангоми [[Тулӯи Офтоб|офтоббаро]] ва офтобнишин осмон аксар вақт сурх ё норинҷӣ менамояд. Сабаб он аст, ки нури офтоб дар ин вақт аз қабати ғафстари [[атмосфера]] мегузарад. Чун нурҳои кабуд дар ҳаво бештар пароканда мешаванд, нурҳои сурху норинҷӣ ба чашми мо бештар мерасанд. Аз ин рӯ осмон ҳангоми тулӯъ ва ғуруби офтоб сурхтоб менамояд.<ref>{{cite book |last=Saha |first=K. |title=The Earth's Atmosphere: Its Physics and Dynamics |publisher=Springer |year=2008 |page=107 |isbn=9783540784265 }}</ref> {{clear}} === Сурхии баргҳо дар тирамоҳ === [[Акс:2006-10-30-Acer03.jpg|thumb|250px|Баргҳои сурхшудаи [[Заранг|заранг]]]] Дар [[тирамоҳ]] барги баъзе дарахтон сурх мешавад. Ин рангро моддаҳои табиие бо номи [[антосианинҳо]] ба вуҷуд меоранд. Бо тағйир ёфтани фасли сол миқдори [[хлорофилл]], ки ба барг ранги сабз медиҳад, кам мешавад. Дар баъзе рустаниҳо антоcианинҳо ҳосил шуда, баргҳоро сурх мекунанд.<ref>{{cite journal |last1=Archetti |first1=Marco |title=Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach |journal=Trends in Ecology & Evolution |year=2009 |volume=24 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.1016/j.tree.2008.10.006 |language=en }}</ref> {{clear}} === Сурхии меваву гулҳо === Ранги сурхи меваю гулҳо аз [[рангдона]]ҳои гуногуни табиӣ пайдо мешавад. Масалан, [[антосианинҳо]] ба бисёр меваҳо, аз ҷумла [[олуча]], [[гелос]] ва баъзе навъҳои [[себ]], ранги сурх ё бунафш медиҳанд. [[Каротиноидҳо]] бошанд, дар сурхии баъзе навъҳои [[помидор]] ва [[қаламфур]] нақш доранд.<ref>{{cite book |editor-last=Davies |editor-first=Kevin M. |title=Plant Pigments and Their Manipulation |publisher=Blackwell Publishing |year=2004 |isbn=9781405117371 |language=en }}</ref> Дар баъзе гулҳо ранги сурх метавонад ҳашарот ё парандаҳои гардолудкунандаро ҷалб кунад. Аммо аҳамияти ин ранг дар намудҳои гуногуни рустанӣ яксон нест. === Сурхии хун === Ранги сурхи [[хун]] аз сафедае бо номи [[ҳемоглобин]] пайдо мешавад. Ҳемоглобин дар ҳуҷайраҳои сурхи хун ҷойгир буда, [[оксиген]]ро интиқол медиҳад. Хуни аз оксиген бой сурхи равшан ва хуни дорои оксигени кам сурхи тира мебошад.<ref>{{cite web |title=Why is blood red? |url=http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=2419 |publisher=University of California, Santa Barbara |language=en }}</ref> === Мӯйи сурх === [[Акс:Woman redhead natural portrait 1.jpg|thumb|Мӯйи табиии сурх]] Мӯйи сурх яке аз рангҳои табиии [[мӯй]]и инсон мебошад. Ранги он аз миқдори зиёди [[феомеланин]] ва миқдори камтари [[эумеланин]] вобаста аст. Дар пайдоиши чунин ранги мӯй тағйирот дар [[ген]]и ''MC1R'' нақши муҳим дорад.<ref>{{cite web |last=Starr |first=D. Barry |title=Neither my husband nor I have redheads in our family. How did our child get red hair? |url=https://www.thetech.org/ask-a-geneticist/articles/2004/ask44/ |publisher=The Tech Interactive |year=2004 |language=en }}</ref> Мӯйи табиии сурх дар ҷаҳон нисбатан кам вомехӯрад. Тобишҳои он аз зарди сурхтоб то сурхи мисӣ ва сурхи тира фарқ мекунанд. === Сурх дар олами ҳайвонот === Ранги сурх дар пашм, пар ва пӯсти баъзе ҳайвонот низ дида мешавад. Масалан, [[рӯбоҳи сурх]] пашми сурхтоб дорад ва дар баъзе намудҳои парандагон парҳои сурх ба назар мерасанд. Ранги сурх дар баъзе ҷонварон барои ҷалби ҷуфт ё нишон додани мавқеи онҳо дар гурӯҳ аҳамият дорад. Масалан, сурхии рӯйи наринаҳои [[мандрил]] бо ҳолати иҷтимоии онҳо алоқаманд буда метавонад.<ref>{{cite journal |last1=Setchell |first1=Joanna M. |last2=Smith |first2=Tessa |last3=Wickings |first3=E. Jean |last4=Knapp |first4=Leslie A. |title=Social correlates of testosterone and ornamentation in male mandrills |journal=Hormones and Behavior |year=2008 |volume=54 |issue=3 |pages=365–372 |doi=10.1016/j.yhbeh.2008.05.004 |language=en }}</ref> На ҳамаи ҳайвонот ранги сурхро мисли инсон мебинанд. Масалан, говҳо сурху сабзро мисли одамон фарқ карда наметавонанд. Барзагов дар барзаговҷангӣ бештар ба ҳаракати матоъ вокуниш нишон медиҳад, на ба сурхии он.<ref>{{cite book |last1=Ali |first1=Mohamed Ather |last2=Klyne |first2=M. A. |title=Vision in Vertebrates |publisher=Plenum Press |year=1985 |pages=174–175 |isbn=9780306420658 |language=en }}</ref> === Сурх дар кайҳон === [[Акс:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|Сайёраи Миррих аз сабаби оксидҳои оҳан сурхтоб менамояд]] Ранги сурх дар [[кайҳон]] низ дида мешавад. Масалан: * [[Миррих]] — бо номи «Сайёраи сурх» машҳур аст. Сатҳи он аз сабаби мавҷудияти [[оксиди оҳан]] сурхтоб менамояд. * [[Муштарӣ (сайёра)|Муштарӣ]] — дар атмосфераи он [[Доғи бузурги сурх]] ҷойгир аст, ки тӯфони калоне мебошад. * [[Ғӯли сурх]] — ситораи бузургест, ки ҳарорати сатҳи он нисбатан паст буда, сурхтоб менамояд. * [[Паканаи сурх]] — ситораи хурду нисбатан сардест, ки нури сурхтоб мебарорад. == Таърих == {{Асосӣ|Таърихи ранги сурх}} === Давраи пеш аз таърих === [[Акс:Pech Merle main.jpg|thumb|Нақши дасти инсон бо рангдонаи сурх дар ғори Пеш-Мерли Фаронса.]] Сурх яке аз қадимтарин рангҳое мебошад, ки одамизод дар санъат истифода кардааст. Дар давраи [[палеолит]] одамон аз хоки сурх, ки дорои [[оксиди оҳан]] буд, [[рангдона]] тайёр мекарданд. Ин маводро [[охра]]и сурх меноманд. Одамон онро кӯфта, бо об ё моддаҳои дигар омехта мекарданд ва барои ороиши бадан, ранг кардани ашё ва наққошии рӯйи санг ба кор мебурданд.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Red |url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/art-stories/colors/red/ |website=National Museum of Asian Art |publisher=Smithsonian Institution }}</ref> Дар ғорҳои қадимии [[Аврупо]] ва [[Африқо]] тасвирҳои ҳайвонот, нақши дастони инсон ва дигар осори бо рангдонаи сурх офаридашуда ёфт шудаанд, ки баъзе аз онҳо таърихи даҳҳо ҳазор соларо доранд. === Давраи бостон === Дар [[Мисри бостон]] сурх дар наққошӣ, ороиши бадан ва маросимҳои динӣ истифода мешуд. Мисриён аз охраи сурх барои ранг кардани деворҳо, пайкараҳо, [[рухсора]] ва [[лаб]] истифода мекарданд. Дар [[Чини бостон]] барои ороиши [[сафол]]у биноҳо аз [[Рангдона|рангдонаҳо]] ва барои ранг кардани матоъ аз [[Рангина|рангинаҳо]] истифода мебурданд. Бо гузашти вақт сурх ба яке аз рангҳои муҳими маросимӣ ва дарборӣ табдил ёфт. Дар фарҳанги чинӣ ин ранг рамзи бахт, шодӣ ва комёбӣ мебошад.<ref name="Smithsonian"/> Дар [[Юнони бостон|Юнону]] [[Руми бостон]] рангдонаҳои маъданӣ, аз ҷумлаи [[шанграф]] ва [[сурби сурх]], истеҳсол мекарданд. Шанграф ранги сурхи дурахшон медод, аммо аз сабаби доштани [[симоб]] заҳрнок буд. Сурби сурх низ моддаи заҳрнок мебошад. === Сурх дар Аврупои асрҳои миёна === Дар [[Асрҳои миёна|асрҳои миёна]] ранги сурх дар либоси подшоҳон, ашрофон ва рӯҳониёни Аврупо мавқеи муҳим дошт. Матоъҳои сурхи равшан баъзан бо рангинаҳои гаронбаҳо, аз ҷумла [[қирмиз]], ранг карда мешуданд. Сурх ҳамчунин дар дастнависҳои ороишӣ, наққошиҳо ва нишонаҳои ҳокимият истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed">{{cite book |last=Greenfield |first=Amy Butler |title=A Perfect Red: Empire, Espionage, and the Quest for the Color of Desire |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=9780060522759 |language=en }}</ref> Дар санъати мазҳабии масеҳӣ сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон ва қурбонӣ бошад. Бо сурх ранг кардани баъзе ҳарфҳо ва унвонҳои дастнависҳо низ маъмул буд. === Сурх дар давраи Эҳё === Дар [[Давраи Эҳё]] рассомон барои тасвири либоси ашрофон, пардаҳо ва ҷузъиёти муҳими расм аз тобишҳои дурахшони сурх истифода мекарданд. Аз рангдонаҳои маъданӣ, ба монанди [[шанграф]], ва рангмояҳои аз маводи органикӣ ҳосилшуда кор мегирифтанд. Дар ин давра либосҳои қирмизӣ ва арғавонӣ гаронбаҳо буданд, зеро баъзе моддаҳои рангдиҳанда ба миқдори кам истеҳсол мешуданд ва ранг кардани матоъ кори душвор буд.<ref name="GreenfieldRed" /> === Қирмизи Амрико === Пас аз расидани аврупоиён ба [[Амрико]], рангинаи сурхе, ки аз ҳашароти [[кошенил]] гирифта мешуд, дар савдои ҷаҳонӣ аҳамияти калон пайдо кард. Ин ҳашарот бештар дар [[Мексика]] ва қисматҳои Амрикои Марказӣ парвариш ё ҷамъоварӣ мешуд. Аз он ранги сурхи дурахшон мегирифтанд, ки барои абрешим, пашм ва дигар матоъҳо истифода мешуд.<ref name="GreenfieldRed" /> Қирмизи кошенил аз қирмизи аз ҳашароти баъзе минтақаҳои Осиё ва баҳри Миёназамин гирифташуда фарқ мекунад. Бо вуҷуди ин, ҳар ду ба гурӯҳи рангинаҳои сурхи ҳашаротӣ мансубанд. === Асрҳои XVIII–XX === Дар асрҳои XVIII ва XIX усулҳои нави истеҳсоли рангдонаҳо ва рангинаҳои сурх пайдо шуданд. Пешрафти [[кимиё]] имкон дод, ки рангҳои сунъӣ ба миқдори зиёд ва бо арзиши камтар истеҳсол шаванд. Дар асри XX сурх дар [[плакат]], [[таблиғот]], [[синамо]] ва либоси оммавӣ васеъ истифода гардид. Дар баробари ин, он ба яке аз рангҳои шинохтаи ҳаракатҳои сиёсӣ ва нишонҳои давлатӣ табдил ёфт.<ref>{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> == Сурх дар фарҳанги Суғд == [[Акс:Hommes au banquet, pigment sur plâtre, Penjikent, Tadjikistan.jpg|thumb|250px|Зиёфати савдогарони суғдӣ дар деворнигораи Панҷакенти бостонӣ. Асри VIII.]] Дар [[Суғд|Суғди]] бостон сурх яке аз рангҳои муҳими [[деворнигорӣ]] ва ҳунарҳои ороишӣ буд. Деворнигораҳои [[Панҷакенти бостонӣ]], [[Афросиёб (шаҳри бостонӣ)|Афросиёб]], [[Варахша]] ва дигар шаҳрҳои Суғд нишон медиҳанд, ки рассомон аз рангҳои сурх, зард, сафед, сиёҳ ва кабуд истифода мекарданд.<ref name="SogdArt2" /> Дар деворнигораҳои Панҷакент, ки асосан ба асрҳои V–VIII мансубанд, саҳнаҳои зиндагии дарборӣ, зиёфатҳо, достонҳои паҳлавонӣ, афсонаҳо ва худоён тасвир шудаанд. Рассомон барои кашидани ин расмҳо аз рангмояҳои табиӣ, бахусус рангдонаҳои маъданӣ, истифода мекарданд. Барои ҳосил кардани ранги сурх аз рангдонаҳое чун [[охра]]и сурх, [[ҳематит]], [[шанграф]] ва [[сурби сурх]] истифода мешуд.<ref name="Kosolapov">{{cite book |last1=Косолапов |first1=А. И. |last2=Маршак |first2=Б. И. |title=Стенная живопись Средней и Центральной Азии: историко-художественное и лабораторное исследование |publisher=Формика |place=Санкт-Петербург |year=1999 |url=https://www.kronk.spb.ru/library/kosolapov-marshak-1999-t1.htm }}</ref> [[Акс: A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th-8th century.jpg|thumb|250px|Порчаи матои абрешимии суғдӣ бо тасвири говҳои болдор дар заминаи сурхи қирмизӣ. Асрҳои VII–VIII.]] Ранги сурх дар бофандагии суғдиён низ истифода мешуд. Яке аз намунаҳои он порчаи матои абрешимии асрҳои VII–VIII мебошад, ки дар заминаи қирмизии он говҳои болдор тасвир шудаанд. Ин матоъ бо шаш ранг, аз ҷумла сурхи олучагӣ, сафед, кабуди тира, зард ва сабз бофта шудааст.<ref name="SogdSilk">{{cite web |title=A silk samite fragment with winged bulls, Central Asia, Sogdiana, 7th/8th century |url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2026/arts-of-the-islamic-world-india-l26220/a-silk-samite-fragment-with-winged-bulls-central |website=Sotheby's }}</ref> {{clear}} === Толори сурхи Варахша === Яке аз намунаҳои номдори корбурди ранги сурх дар санъати Суғд Толори сурх дар қасри [[Варахша]] мебошад. Ин қаср дар наздикии [[Бухоро]] ҷойгир буда, деворнигораҳои он ба асрҳои VII–VIII мансубанд. Ин толор аз он сабаб «Толори сурх» ном гирифтааст, ки заминаи деворнигораҳои он асосан сурх аст. Дар ин деворнигораҳо саворони фил, палангҳо ва дигар ҷонварони афсонавӣ тасвир шудаанд.<ref name="Varakhsha2" /> [[File:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|thumb|center|1000px|Деворнигораи Варахша. Асри VIII.]] {{clear}} == Сурх дар фарҳанги тоҷикон == === Маъноҳои рамзӣ === Дар фарҳанги тоҷикон сурх яке аз рангҳои маъмули ҷашну маросимҳо буда, бештар рамзи шодӣ, зебоӣ, ҷавонӣ ва хушбахтӣ мебошад.<ref name="Rahimi"/> Сурх ҳамчунин метавонад рамзи оташ, хун ва ҷасорат бошад. Маънои ин ранг вобаста ба маросим ва минтақа фарқ мекунад. Масалан, дар баъзе мавридҳо сурх нишонаи хушбахтӣ ва дар мавридҳои дигар рамзи ҷанг, хатар ё қурбонӣ аст. === Сурх дар Наврӯз === {{Асосӣ|Наврӯз}} Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон сурх дар маросимҳои [[Наврӯз]] аҳамияти махсус дорад. Дар баъзе оинҳои [[Бадахшон]] пеш аз Наврӯз соҳиби хона ду ҷорӯби сурхро назди даромадгоҳ мегузошт ва бар болои дар матои сурх меовехт. Дар ин маросим сурх рамзи шодӣ, бахт ва рӯзгори нек ба шумор мерафт.<ref name="IranicaNowruz">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=Nowruz ii. In the Islamic Period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/ }}</ref> === Сурх дар Меҳргон === {{Асосӣ|Меҳргон}} [[Меҳргон]] яке аз ҷашнҳои бостонии мардуми эронитабор буда, бо фарорасии тирамоҳ ва ҳосилчинӣ алоқаманд аст. Дар фарҳанги тоҷикон рангҳои сурх, арғавонӣ, норинҷӣ ва [[Заррин|заррин]] бо ин ҷашн пайванд доранд. Ин рангҳо баргҳои хазон, меваҳои пухта, нури офтоб ва фаровонии ҳосилро ба ёд меоранд.<ref name="Rahimi"/> Меҳргон ҳамчунин бо [[Меҳр (эзад)|Меҳр]] ё Митро, яке аз эзадони эронии бостон, алоқаманд аст. Меҳр дар эътиқодоти қадим бо рӯшноӣ ва аҳду паймон пайванд дошт. Аз ин рӯ, дар баъзе навиштаҳо рангҳои сурху зарринро ба нури офтоб ва ҷашни Меҳргон нисбат медиҳанд.<ref>{{cite web |title=Меҳргон — ҷашни ниёгон — аз бостон то имрӯз |url=https://amit.tj/tj/mekhrgon-chashni-niyogon-az-boston-imruz |publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон }}</ref> === Сурх дар ҳунарҳои мардумӣ === Сурх дар [[сӯзанӣ]], [[абрбандӣ]], [[чакан]], [[қолинбофӣ]], [[гилембофӣ]] ва дигар ҳунарҳои мардумии тоҷикон васеъ истифода мешавад. Дар [[Сӯзанӣ|сӯзани]]ҳои тоҷикӣ тобишҳои гуногуни сурх, аз ҷумла [[Қирмизӣ|қирмизӣ]] ва гулобӣ, барои тасвири лола, садбарг, анор ва дигар нақшҳои гулдор истифода мешаванд. Сӯзаниҳо барои ороиши хона ва ҳамчун қисми [[бӯхчаи арӯс]] омода мешуданд. Нақшҳои гулу анор аксаран рамзи зебоӣ, баракат ва фаровонӣ ба шумор мерафтанд.<ref name="SuzaniWCC"/> Дар [[чакан]]и тоҷикӣ низ сурх яке аз рангҳои маъмул аст. Нақшҳои гулу баргро бо риштаҳои рангоранг, аз ҷумла сурх, рӯйи матоъ медӯзанд. Дар баъзе минтақаҳо матои сурх ҳамчун заминаи чакан истифода мешавад.<ref name="UNESCOChakan"/> == Ранги сурх дар адабиёти тоҷик == Дар [[адабиёти форсӣ|адабиёти тоҷик]] сурх яке аз рангҳои серистеъмол буда, шоирон онро барои тасвири чеҳра, лаб, гул, шароб, оташ, хун, муҳаббат ва шуҷоат истифода мебаранд. Дар шеъри классикӣ ранги сурх бештар бо чунин маъноҳо меояд: * '''Гули сурх''' — зебоӣ, баҳор ва маҳбуб. * '''Лаби лаъл''' — лаби сурх ва зебои маҳбуба. * '''Чеҳраи гулгун''' — рӯйи зебо ё сурхтоб. * '''Бодаи гулгун''' — шароби сурх. * '''Лолаи сурх''' — ишқ, хун ё ҷонфидоӣ. * '''Оташи сурх''' — гармӣ, нерӯ ва ишқи пуршӯр. Вобаста ба мазмуни шеър сурх метавонад ҳам рамзи ишқу зебоӣ ва ҳам рамзи хун, ғазаб ё ҷонфидоӣ бошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар шеъри Рӯдакӣ === Дар ашъори [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]] низ тасвирҳои вобаста ба ранги сурх бисёранд. Масалан, дар яке аз байтҳои ӯ омадааст: {{Иқтибос|Самоъу бодаи гулгун ва лӯъбатон чу моҳ,<br>Агар фаришта бибинад, дарафтад дар чоҳ.<ref name="Rudaki">{{cite web |title=Рӯдакӣ — Қасидаҳо ва қитъаҳо, №104 |url=https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh104 |website=Ганҷур |language=fa }}</ref>}} Дар ин байт «бодаи гулгун» ба маънои шароби сурх омадааст. Истифодаи вожаи «гулгун» нишон медиҳад, ки дар забони адабии форсӣ-тоҷикӣ ранги сурхро на танҳо бо номи мустақим, балки тавассути монанд кардан ба гул ва дигар ашёи табиат низ ифода мекарданд. === Сурх ва сурхрӯйӣ === Дар забони тоҷикӣ ибораи '''сурхрӯй''' ё '''рӯйсафед''' ба шахси обрӯманд ва сарбаланд низ гуфта мешавад. «Сурхрӯй шудан» дар баъзе мавридҳо маънои шармидан ва сурх шудани рӯйро дорад, вале дар адабиёти классикӣ сурхрӯйӣ метавонад рамзи обрӯ ва сарбаландӣ бошад. Дар адабиёти ирфонӣ сурх баъзан бо қудрати рӯҳонӣ ва ишқи илоҳӣ пайванд мегирад. Масалан, дар осори баъзе орифон ва шоирони форсӣ сурх рамзи нерӯи ботинӣ ва таҷрибаи маънавӣ мебошад.<ref name="IranicaColor"/> === Сурх дар «Ҳафт пайкар» === Дар достони '''[[Ҳафт пайкар]]'''-и [[Низомии Ганҷавӣ]] рангҳо бо рӯзҳои ҳафта ва сайёраҳо алоқаманд мебошанд. Дар низоми рамзии асар сурх бо [[Баҳром (сайёра)|сайёраи Баҳром]] ва рӯзи сешанбе пайванд дорад. Ин анъана аз тасаввуроти куҳани [[ахтаршиносӣ]] ва рамзшиносии рангҳо сарчашма мегирад.<ref name="IranicaColor"/> Дар осори адабии форсӣ чунин робитаҳои байни рангҳо, сайёраҳо ва рӯзҳои ҳафта дар давраҳои гуногун истифода шудаанд. == Сурх дар устураҳо ва эътиқодоти эронӣ == === Сурх, оташ ва рӯшноӣ === Дар фарҳангҳои қадими эронӣ оташ аз унсурҳои муҳими динӣ ва маросимӣ буд. Ранги сурху норинҷии шуълаи оташ бо гармӣ, рӯшноӣ ва нерӯ алоқаманд аст. Аз ин сабаб сурх дар баъзе шарҳҳои фарҳангӣ бо офтоб, оташ ва нерӯи зиндагӣ пайванд дода мешавад. Дар [[зардуштия]] оташ рамзи муҳими покӣ ва рӯшноӣ мебошад. Аммо ин маънои онро надорад, ки сурх ягона ранги муқаддаси ин дин аст. Масалан, либоси сафед низ дар маросимҳои зардуштӣ ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="IranicaColor"/> Дар [[Чоршанбеи сурӣ]], ки дар баъзе минтақаҳои Эрон ҷашн гирифта мешавад, мардум аз болои оташ мепаранд. Дар ин маросим сурхӣ бо тандурустӣ ва нерӯи зиндагӣ алоқаманд аст. Пайдоиши номи «сурӣ» баҳснок аст, вале баъзе муҳаққиқон онро бо вожаи куҳани ''сур'' ба маънои сурх мепайванданд.<ref name="IranicaSuri">{{cite encyclopedia |last1=Saʿidi-Sirjani |first1=Ali-Akbar |last2=Kasheff |first2=Manouchehr |title=Čahāršanba-Sūrī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/caharsanba-suri/ }}</ref> === Сурх ва Сиёвуш === Дар устураҳо ва адабиёти эронӣ сурх метавонад рамзи хуни рехташуда ва қурбонӣ бошад. Яке аз чеҳраҳои муҳими ин анъана [[Сиёвуш]] аст, ки достони ӯ дар [[Шоҳнома]]и [[Фирдавсӣ]] нақл шудааст. Сиёвуш дар адабиёт ва фарҳанги мардумӣ рамзи бегуноҳӣ ва марги фоҷиавӣ мебошад. Дар баъзе шарҳҳои адабӣ лолаи сурх бо хуни шаҳидон ва сарнавишти қаҳрамонони фоҷиавӣ, аз ҷумла Сиёвуш, пайванд дода мешавад.<ref name="IranicaHusayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAli ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> Ин робита пеш аз ҳама як тасвири адабӣ ва устуравӣ аст; онро набояд ҳамчун далели пайдоиши ҳамаи навъҳои гули лола аз хуни Сиёвуш фаҳмид. === Лолаи сурх === [[Акс:Red poppies vertical.jpg|thumb|Гулҳои сурх дар адабиёти тоҷик рамзи зебоӣ, баҳор ва баъзан хун ё шаҳодат мебошанд.]] [[Лола]] яке аз гулҳои машҳур дар фарҳанги тоҷикон аст. Дар шеър ва ҳунарҳои мардумӣ лолаи сурх бо ҷавонӣ, муҳаббат, зебоӣ ва баҳор алоқаманд аст. Дар баъзе анъанаҳои адабӣ лолаи сурх метавонад рамзи хуни шаҳидон низ бошад. Ин маъно дар адабиёти форсӣ ва дар шеърҳои баъзе шоирони давраҳои баъдӣ дида мешавад.<ref name="IranicaColor"/> Дар Тоҷикистон гули лола дар нақшҳои [[чакан]], сӯзанӣ ва дигар ҳунарҳои ороишӣ низ истифода мешавад. == Сурх дар фарҳангҳои дигари ҷаҳон == === Сурх дар Чин ва Ҳиндустон === Дар фарҳанги [[Чин]] ранги сурх бештар бо бахт, шодӣ ва рӯзгори нек алоқаманд аст. Онро дар ороиши ҷашнҳо, махсусан [[Соли нави чинӣ]], ва дар баъзе маросимҳои арӯсӣ истифода мебаранд. Дар фарҳанги [[Ҳиндустон]] низ сурх дар либос ва ороишоти тӯй ҷойгоҳи муҳим дорад.<ref>{{cite book |last=Chunling |first=Yan |title=Chinese Red |publisher=Foreign Languages Press |year=2008 |isbn=9787119045313 |language=en }}</ref> Маънои сурх дар ҳамаи минтақаҳо ва маросимҳо яксон нест: он метавонад нишонаи бахту шодӣ бошад ё маънои дигари динӣ ва иҷтимоӣ дошта бошад. === Сурх дар динҳои ҷаҳон === Дар [[масеҳият]] сурх бо хуни [[Исои Масеҳ]], қурбонӣ ва шаҳодат пайванд дорад. Дар [[Калисои католикӣ]] кардиналҳо либоси сурх мепӯшанд. Сурх дар баъзе ҷашнҳои калисоӣ, аз ҷумла [[Пантикост]], низ истифода мешавад. Дар баъзе анъанаҳои [[буддоия]] сурх бо нерӯи рӯҳонӣ, хирад ва ҳимоя алоқаманд аст. Либоси баъзе роҳибони буддоӣ низ сурх ё сурхи тира мебошад. Дар [[синтоизм]]и [[Ҷопон]] дарвозаҳои муқаддаси ''торӣ'' аксар вақт сурхи норинҷитоб ранг карда мешаванд.<ref>{{cite book |title=The World Book Encyclopedia |publisher=Scott Fetzer Company |year=2003 |volume=19 |isbn=0716601036 |language=en }}</ref> Ин маъноҳо ба анъанаҳои мушаххас вобастаанд ва набояд онҳоро ба ҳамаи пайравони як дин нисбат дод. === Сурх ва ҷасорат, хашм ва ҷанг === Азбаски сурх ранги хун ва оташро ба ёд меорад, дар бисёр фарҳангҳо бо ҷасорат, мубориза ва қурбонӣ алоқаманд шудааст. Ҳамзамон он метавонад нишонаи хашм, хатар ё ҷанг бошад. Дар забон ва санъати халқҳои гуногун сурх барои нишон додани эҳсосоти пуршиддат истифода мешавад. Масалан, сурх шудани чеҳра метавонад нишонаи хашм, шарм ё ҳаяҷон бошад.<ref name="PastoureauRed">{{cite book |last=Pastoureau |first=Michel |title=Red: The History of a Color |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=9780691172774 |language=en }}</ref> === Сурх ҳамчун рамзи дилрабоӣ, шаҳват ва гуноҳ === Ранги сурх дар бисёр фарҳангҳо бо [[ишқ]], [[дилрабоӣ]], [[шаҳват]] ва ҷаззобият пайванд дорад. Аз ин рӯ, он дар либос, ороиши рӯй ва таблиғоти марбут ба муҳаббат зиёд истифода мешавад. Масалан, лабсурхи сурх дар давраҳои гуногун рамзи зебоӣ ва ҷалби таваҷҷуҳ будааст.<ref name="StClairRed">{{cite book |last=St. Clair |first=Kassia |title=The Secret Lives of Colour |publisher=John Murray |year=2016 |pages=136–137 |isbn=9781473630819 |language=en }}</ref> Аммо сурх на ҳамеша маънои мусбат дорад. Дар баъзе анъанаҳои масеҳӣ он бо васваса, гуноҳ ва ҳавасҳои нафсонӣ низ алоқаманд шудааст. Дар романи ''[[Номаи арғувонӣ]]'' (1850)-и [[Натаниел Ҳоторн]] ҳарфи сурх рамзи ҷазои иҷтимоӣ барои зино мебошад.<ref name="StClairRed" /> Ибораи англисии «минтақаи чароғҳои сурх» (''red-light district'') низ ба ҳамин маъноҳои иҷтимоӣ вобаста аст: дар баъзе шаҳрҳо чунин ном ба маҳаллаҳое дода шудааст, ки бо фаъолияти тиҷоратии ҷинсӣ алоқаманд буданд. Ин маъноҳо хусусияти таърихӣ ва фарҳангӣ доранд ва барои ҳамаи ҷомеаҳо яксон нестанд.<ref>{{cite book |last=Heller |first=Eva |title=Psychologie de la couleur: effets et symboliques |publisher=Pyramid |isbn=9782350171562 |pages=39–63 |language=fr }}</ref> === Сурх дар мӯд ва зебоӣ === [[Акс:Magdalena Frackowiak.jpg|thumb|Либоси сурх дар намоиши мӯд]] Дар [[мӯд]] сурх бештар барои ҷалби диққат истифода мешавад. Либоси сурх, лавозимоти ороишӣ ва лабсурхи сурх метавонанд дар тарҳи зоҳирии инсон нақши барҷаста дошта бошанд. Дар гузашта либосҳои сурхи қиматбаҳо бештар ба ашрофон ва шахсони сарватманд дастрас буданд.<ref name="PastoureauRed" /> Имрӯз сурх ҳам дар либоси ҷашнӣ ва ҳам дар тарроҳии муосир истифода мешавад. Маънои он вобаста ба замон, муҳит ва фарҳанг метавонад фарқ кунад. == Рангрезии тоҷикон == {{Асосӣ|Рангрезӣ}} Дар гузашта рангрезони тоҷик рангҳои сурхро аз маводи гуногуни табиӣ тайёр мекарданд. === Рӯян === Рӯян (''[[Rubia tinctorum]]'') гиёҳест, ки аз решааш ранги сурх мегиранд. Он яке аз сарчашмаҳои асосии ранги сурх дар ҳунари анъанавии рангрезии тоҷикон ба шумор мерафт. Рангрезон решаи рӯяни сесоларо хушк ва майда карда, дар об меҷӯшонданд. Сипас дар ин об риштаҳои пахтагӣ ва абрешимиро ранг мекарданд. Барои устувор шудани ранг аз моддаҳои ёрирасон, аз ҷумла бузғунҷ (ғуддаҳои баъзе дарахтони писта) истифода мебурданд. Рӯян вобаста ба тарзи рангкунӣ аз [[Гулобӣ (ранг)|гулобӣ]] то сурхи тира ранг медиҳад.<ref name="Ershov">{{cite book |last=Ершов |first=Н. Н. |title=Каратаг и его ремесла |publisher=Дониш |place=Душанбе |year=1984 |pages=44–46 |url=https://abashin.org/wp-content/uploads/2024/02/ershov2.pdf }}</ref> === Қирмиз === [[Қирмиз]] ранги сурхест, ки аз баъзе ҳашарот ба даст меояд. Дар Қаратоғ онро бештар барои ранг кардани абрешим истифода мебурданд. Қирмизро аз минтақаҳои дигар меоварданд ва аз ин рӯ ранги гаронбаҳо ба шумор мерафт.<ref name="Ershov" /> === Анор ва дигар рустаниҳо === Дар ҳунарҳои мардумӣ рангро аз пӯст, реша ва меваи рустаниҳо низ мегирифтанд. Яке аз чунин мавод [[пӯсти анор]] буд, ки вобаста ба тарзи тайёр кардан ва моддаҳои ёрирасон рангҳои гуногун медод.<ref name="Ershov" /> === Пайдоиши рангҳои сунъии сурх === Дар асри XIX истеҳсоли рангҳои сунъии сурх оғоз ёфт. Яке аз аввалин онҳо [[ализарин]] буд, ки соли 1868 ба таври сунъӣ ҳосил карда шуд. Пештар ин моддаи рангдиҳандаро аз решаи [[рӯян]] мегирифтанд. Ализарини сунъӣ арзонтар буд ва тадриҷан истифодаи рӯяни табииро дар рангрезӣ кам кард.<ref>{{cite web |title=1865–1901: The Age of Dyes |url=https://www.basf.com/global/en/who-we-are/history/chronology/1865-1901 |publisher=BASF |language=en }}</ref> == Ранги сурх дар ғизо == Барои сурх кардани баъзе хӯрокҳо ва нӯшокиҳо аз рангмояҳои табиӣ ё сунъӣ истифода мекунанд. Яке аз рангмояҳои табиӣ [[кармин]] мебошад, ки аз ҳашароти кошенил гирифта мешавад. Аз моддаҳои дигари табиӣ, аз ҷумла рангмояҳои лаблабу ва антоcианинҳо, низ истифода мешавад. Яке аз рангмояҳои сунъии маъмул ''Allura Red AC'' ё ''Red 40'' мебошад. Истифодаи рангмояҳои ғизоӣ дар кишварҳои гуногун тибқи қоидаҳои бехатарии хӯрок танзим карда мешавад.<ref>{{cite web |title=Color Additives in Foods |url=https://www.fda.gov/food/food-ingredients-packaging/color-additives-foods |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en }}</ref> == Сурх дар ҷомеа ва зиндагии рӯзмарра == === Сурх ҳамчун аломати хатар ва огоҳӣ === Дар бисёр кишварҳо сурх барои нишон додани манъ, хатар ва зарурати таваққуф истифода мешавад. Масалан, чароғи сурхи [[чароғаки роҳнамо]] маънои истоданро дорад ва бисёр аломатҳои манъкунанда ҳошияи сурх доранд. Сурх дар нишонаҳои сӯхторхомӯшкунӣ ва огоҳкунанда низ маъмул аст. Бо вуҷуди ин, маънои аломатҳоро на танҳо ранг, балки шакл ва навиштаҷоти онҳо низ муайян мекунад.<ref>{{cite web |title=Convention on Road Signs and Signals |url=https://unece.org/transport/road-traffic-and-road-signs-and-signals-agreements-and-conventions |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |language=en }}</ref> === Сурх дар либос ва парчамҳои низомӣ === Дар таърихи бисёр кишварҳо сурх ранги либоси ҳарбӣ ва парчамҳои ҷангӣ буд. Дар [[Руми бостон]] баъзе воҳидҳои ҳарбӣ парчамҳои сурх доштанд. Дар асри XVII сарбозони артиши Англия ба пӯшидани либоси сурх оғоз карданд ва дертар чунин либос ба яке аз нишонаҳои артиши [[Британияи Кабир]] табдил ёфт.<ref name="GreenfieldRed" /> Имрӯз низ дар баъзе кишварҳо либоси сурх бештар барои маросимҳо истифода мешавад. Масалан, либоси расмии баъзе хизматчиёни [[Пулиси савораи шоҳии Канада]] сурх мебошад. === Сурх дар варзиш === Ранги сурх дар либоси дастаҳои зиёди [[варзиш]]ӣ истифода мешавад. Масалан, футболбозони [[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|«Ливерпул»]] ва [[Манчестер Юнайтед (бошгоҳи футбол)|«Манчестер Юнайтед»]] аксар вақт бо либоси сурх бозӣ мекунанд. Дар мусобиқаҳои мошинронӣ низ сурхи ''rosso corsa'' бо мошинҳои итолиёӣ, бахусус [[Феррари]], алоқаманд аст. Дар [[футбол]] [[корти сурх]] маънои аз майдон хориҷ кардани бозигарро дорад. Довар ин кортро барои қонуншиканиҳои ҷиддӣ нишон медиҳад. Дар баъзе намудҳои дигари варзиш сурх низ ҳамчун ранги гурӯҳ, таҷҳизот ё огоҳӣ истифода мешавад. === Сурх ва ҷалби таваҷҷуҳ === Сурх дар [[таблиғот]], тарроҳии нишонаҳо ва ороиши ҷойҳои ҷамъиятӣ истифода мешавад, зеро метавонад диққати бинандаро ҷалб кунад. Аммо таъсири он ба ҳиссиёт ва рафтори инсон ба муҳит, фарҳанг ва тарзи истифода вобаста аст. Дар баъзе таҳқиқот ранги сурх бо рақобат ва тасаввури бартарӣ алоқаманд дониста шудааст, вале ин маънои онро надорад, ки пӯшидани либоси сурх худ аз худ қобилияти варзишии инсонро зиёд мекунад.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Russell A. |last2=Barton |first2=Robert A. |title=Psychology: Red enhances human performance in contests |journal=Nature |year=2005 |volume=435 |page=293 |doi=10.1038/435293a |language=en }}</ref> == Сурх дар ибораҳои забонҳо == Ранги сурх дар бисёр забонҳо дар таркиби ибораҳои маҷозӣ истифода мешавад. Дар англисӣ, масалан: * ''To see red'' — сахт ба хашм омадан; * ''Red flag'' — аломати огоҳкунанда ё нишонаи мушкил; * ''Red carpet'' — қолини сурхе, ки барои истиқболи меҳмони муҳим густурда мешавад; * ''In the red'' — дар ҳисобдорӣ қарздор ё зиёнкор будан; * ''Red tape'' — расмиёти зиёдатии идорӣ; * ''Red herring'' — далел ё ишораи гумроҳкунанда. Инҳо ибораҳои забони англисӣ мебошанд ва на ҳамаи онҳо дар забони тоҷикӣ ҳамон маъно ё шаклро доранд.<ref>{{cite web |title=Cambridge Dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/ |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == Рамзҳои давлатӣ ва сиёсӣ == === Парчами Тоҷикистон === [[Акс:Flag of Tajikistan.svg|thumb|Ранги сурх қисми болоии [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Тоҷикистон]]ро ташкил медиҳад.]] Сурх яке аз се ранги [[Парчами Тоҷикистон|Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад. Дар шарҳҳои рамзии парчам сурх аксаран бо истиқлол, ҷасорат, мубориза ва ҷоннисорӣ пайванд дода мешавад. Ин шарҳҳо аз тавсифи расмии тарҳи парчам фарқ доранд. Мувофиқи маълумоти сомонаи расмии Президенти Тоҷикистон, рамзи рақамии сурхи парчам '''#DC161D''' мебошад, ки аз сурхи стандартии вебӣ (#FF0000) фарқ мекунад.<ref name="Flag">{{cite web |title=Рамзҳои давлатӣ |url=https://www.president.tj/symbols |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> === Сурх дар ҳаракатҳои сиёсӣ === Аз асри XIX сар карда, сурх ба яке аз рангҳои рамзии ҳаракатҳои [[сотсиализм|сотсиалистӣ]] ва [[коммунизм|коммунистӣ]] табдил ёфт. Пас аз [[Инқилоби Октябр]] дар соли 1917 ранги сурх ба рамзи асосии ҳокимияти [[болшевикон]] табдил ёфт. Он дар парчам, нишонҳо, шиорҳо ва ороишоти расмии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] васеъ истифода мешуд. Парчами [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] низ сурхро ҳамчун яке аз рангҳои асосии худ дошт. Имрӯз сурх дар парчамҳои бисёр кишварҳо истифода мешавад, вале маънои он вобаста ба таърих ва фарҳанги ҳар кишвар фарқ мекунад. === Сурх дар парчамҳои ҷаҳон === Сурх яке аз рангҳои серистеъмол дар парчамҳои миллӣ мебошад. Он дар парчамҳои [[Чин]], [[Туркия]], [[Ҷопон]], [[Канада]], [[Фаронса]] ва бисёр кишварҳои дигар ҷой дорад. Аммо маънои сурх дар ҳар парчам вобаста ба таърих ва рамзҳои миллии он гуногун аст. Масалан, дар парчами Ҷопон доираи сурх рамзи офтоб ва дар парчами Канада сурх яке аз ду ранги расмии кишвар мебошад. Дар баъзе парчамҳо сурх бо озодӣ, қурбонӣ ё ҷасорат пайванд дода мешавад.<ref name="PastoureauRed" /> === Сурх дар сиёсати Иёлоти Муттаҳида === Дар харитаҳои интихоботии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] аз соли 2000 ба ин сӯ одатан сурхро барои нишон додани пирӯзии [[Ҳизби ҷумҳурихоҳи ИМА|Ҳизби ҷумҳурихоҳ]] ва кабудро барои пирӯзии [[Ҳизби демократии ИМА|Ҳизби демократ]] истифода мебаранд. Ин рамзгузорӣ бо маънои сурх дар ҳаракатҳои сотсиалистӣ ва коммунистии кишварҳои дигар яксон нест.<ref>{{cite web |title=What Are Red and Blue States? |url=https://www.history.com/news/red-blue-states-map-election |website=HISTORY |language=en }}</ref> == Маъноҳои дигари сурх == Дар ҷаҳони муосир сурх дар [[аломатҳои роҳ]], нишонҳои огоҳкунанда, таҷҳизоти [[сӯхторхомӯшкунӣ]] ва дигар воситаҳои амниятӣ истифода мешавад. Ин ранг диққатро зуд ҷалб мекунад ва аз ин рӯ барои нишон додани хатар, манъ ё зарурати таваҷҷуҳ муносиб аст. Дар фарҳанг ва санъат бошад, сурх ҳамоно бо муҳаббат, нерӯ, ҳаяҷон, шодӣ ва ҷасорат пайванд дорад. Аммо маънои равонии он ҳамеша яксон нест ва аз шароити истифода ва таҷрибаи фарҳангии бинанда вобаста мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} {{Тобишҳои сурх}} {{Гурӯҳбандии рангҳо}} [[Гурӯҳ:Рангҳои асосӣ]] [[Гурӯҳ:Сурх]] f89sd15n24m5j533xtbmlopochvto18 Деҳоти Ваҳдат (н. Деваштич) 0 10842 1493524 1216592 2026-11-11T07:31:58Z ~2026-59813-98 165757 1493524 wikitext text/x-wiki '''Ҷамоати Ваҳдат''' - [[ҷамоат]]ест дар [[ноҳияи Деваштич]]и [[вилояти Суғд]]и Тоҷикистон. ==Деҳаҳои ҷамоат== * Деҳаи [[Басманда]] * Деҳаи [[Қалъаи Дӯст]] * Деҳаи [[Қалъаи Мирзобой]] * Деҳаи [[Метк]] * Деҳаи [[Угук]] * Деҳаи Овчӣ * Деҳаи Равот == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Ҷамоати Ваҳдат (н. Деваштич)|*]] [[Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Деваштич]] 0w09cqb9f7qbpmw1rn6u56djh5teboq Весегонск 0 12367 1493502 948739 2026-11-10T20:33:49Z Серёжечкин Сергей 165684 весь 1493502 wikitext text/x-wiki {{ятим}} '''Вес егонск''' ({{забон-код|ru|Весь егонск}}) — шаҳрест дар [[вилояти Твер]] дар [[Русия]] аст. Aҳолиаш 8662 нафар аст. == Таърих == == Ҷуғрофия == == Иқтисодиёт == == Инҷоро ҳам бингаред == {{Умуми}} {{Русия-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] 8vnkn8ddczmgaahwvt4p8zu5zju279n Ширин Бунёд 0 18391 1493486 1416456 2026-11-10T17:57:39Z VASHGIRD 8035 1493486 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном =Ширин Бунёд | номи аслӣ =Қурбонмамадов Хушқадам Бунёдович | тасвир =Shirin Bunyod.jpg | таваллуд =[[14 декабр]], [[1941]] | зодгоҳ =[[деҳаи Риҷист]]и [[ноҳияи Роштқалъа]] | таърихи вафот =[[3 июл]]и соли [[2011]] | самти фаъолият = {{шоир}} }} '''Ширин Бунёд''' (''Қурбонмамадов Хушқадам Бунёдович''; [[14 декабр]]и [[1941]], ноҳияи Роштқалъа — [[3 июл]]и соли [[2011]]) — {{шоир}}и тоҷик, Шоири халқии [[Тоҷикистон]] (2008)<ref>{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/3038|title=Маросими супоридани мукофотҳои давлатӣ|website=www.president.tj|date=2008-09-02|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2024-01-17}}</ref>. == Зиндагинома == Ширин Бунёд 14 декабри соли 1941 дар деҳаи Риҷисти ноҳияи Роштқалъа дар оилаи деҳқон таваллуд ёфтааст. Падараш Қурбонмамадов Бунёд то вақти ба фронти Ҷанги Бузурги Ватанӣ (феврали соли 1942) раиси колхоз шуда, кор мекард. Пас аз як сол аз падар хати сиёҳ омад. Ширин Бунёд акнун чун ятими ҷанг дар тарбияи модари колхозчиаш мемонад. Модараш Қурбонсултон Баротова соли 1983 вафот мекунад. Ширин Бунёд соли 1948 ба мактаб дохил шуда, онро соли 1958 бо баҳои аъло хатм мекунад. Сипас барои шароит ва имконияти идомаи таҳсил надоштанаш ба омӯзишгоҳи касбӣ-техникии рақами 3-и шаҳри Хоруғ дохил шуда, онро соли 1959 бо ихтисоси электромонтёр (барқчӣ) хатм мекунад. Нӯҳ сол электромонтёри ГЕС-и Хоруғ шуда, дар сохтмони хатҳои баландшиддати барқии деҳоти Бадахшон фаъолона ширкат меварзад. Он солҳо чун ҳофиз ва шоир байни мардум шӯҳрат пайдо карда буд. Соли 1968 хати ҳаёти Ширин Бунёд маҷрои наве пайдо карду вай донишҷӯи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон шуда, факултаи филологияи тоҷики онро соли 1973 аъло хатм мекунад. Баъди хатми Донишгоҳ то соли 1976 муовини директори Театри мусиқӣ-мазҳакавии вилоятӣ ба номи Рӯдакӣ шуда, кор кард. Минбаъд ба кори матбуот гузашта, то моҳи декабри соли 1985 мудири шӯъбаи маориф ва маданияти рӯзномаи «Бадахшони советӣ» шуда, адои вазифа мекунад. Аз соли 1985 то соли 1992 раиси Кумитаи телевизион ва радиошунавонии вилоят шуда, бо ташаббус ва заҳмати вай телевизиони Бадахшон таъсис дода мешавад. Аз соли 1992 то соли 2005 дар сохтори Ҳукумати вилоят ба кор шурӯъ карда, мутахассиси пешбари комиҷроияи вилоят, котиби иттилоотии раиси ВМКБ, ҷонишини мудири шӯъбаи иҷтимоӣ-фарҳангии дастгоҳи раиси ВМКБ шуда, то ба нафақа баромаданаш кор мекунад. Баъди ба нафақа баромаданаш дар вазифаи сармуҳаррири моҳномаи «Фурӯғи маърифат»-и Донишгоҳи давлатии Хоруғ ва муаллими калони ДДХ адои вазифа менамуд. Устод Ширин Бунёд шоири модарзод аст. Аввалин шеърашро ҳанӯз дар айёми талабагиаш (синфи чорум) менависад. Минбаъд мунтазам машқи шеър карда, чун электромонтёри шоир овозадор мешавад. Бо ду забон — шуғнонию тоҷикӣ панҷ достон, ғазалу қитъаҳо дорад. Дар солҳои донишҷӯиаш раиси «Маҳфили адибони ҷавони»-и Донишгоҳ шуда, ин маҳфилро хеле пурқувват мекунад. Лауреати мукофоти давлатии ба номи Рӯдакӣ Раҳмат Назрӣ, Зулфияи Атоӣ, Амонбек Шоҳзода, Нуқраи Суннатниё ва даҳҳо дигар адибони номдори тоҷик маҳз аз ҳамин маҳфил баромадаанд ва Ширин Бунёдро бо эҳтироми зиёд устоди хеш мехонанд. Устод Ширин Бунёд дар ташкили ҳавзаи адабии Бадахшон заҳмати пурарзише ба харҷ дода, маҳфили «Адибони ҷавон»-и вилоятро таъсис медиҳад, ки дар он нахустин чакидаҳои хомаи адибони имрӯз номдор Раънои Мубориз, [[Лаълҷубаи Мирзоҳасан]], Наҷмиддини Шоҳинбод, Тайғуни Бозор, Ато Мирхоҷа, Сардори Раҳдор, Варқаи Охонниёз, Алидоди Чароғабдол, Алишоҳи Мазҳабшо, Лутфишоҳи Қимматшо, Гулнисои Ризвоншо ва дигарон камол ёфтанд. Ин маҳфил шӯҳрати зиёде пайдо карда наслҳои калонсол аз қабили Мирсаид Миршакар, Охон Шоҳҷон, Ёрмамади Ашурмамад, Тутишоҳи Назришо ва дигар фарзандони номдори Бадахшон бо як эҳтироми хоса онро «Мактаби адабии Ширин Бунёд» номгузорӣ карда буданд. == Намунаи ашъор == :: Кистам ман? :: Тоҷики меҳрошноям. :: Хешро бисёр ҷустам аз нишебу аз фарозон, :: Аз ғаму шодии ёрон, аз китоби бахти одам, :: Аз баҳору аз хазонҳо, аз талошу кашмакашҳо. :: Аз сари гардони гардун, гардиши айёму одам. :: Кистам ман? :: Тоҷики меҳрошноям. :: Оқибат пайдо намудам хешро аз дӯстиҳо, :: Аз каломе, аз саломе, аз китобе, аз хитобе, :: Аз камоле, аз заволе, аз хатое аз савобе, :: Аз тулӯи субҳи иқболу ҷилои офтобе. Соли 1994 дар заминаи ин мактаби адабӣ Шӯъбаи вилоятии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон таъсис дода мешавад, ки он бевосита бо ташаббуси устод Ширин Бунёд рӯи кор омадааст. Алҳол ин шуъба даҳ нафар аъзои Иттифоқи нависандагон дораду дар маҳфилҳои адабии он чандин қаламкашони умедбахш тарбия ёфта, ҳавзаи адабии Бадахшон хеле густариш ёфт. Ва 17 сол Ширин Бунёд сарварии ин шуъбаро ба зимма дошту тамоми ҳастии худро сарфи тарбияи ҷавонони эҷодкор карда буд. Шоир Ширин Бунёд аз адибони шинохтаю варзидаи Тоҷикистон аст, ки дар адабиёти муосир мақому мартабаи хоси худро дорад ва бо ашъори дилнишинаш қариб 50 сол аст, ки дар диёри Тоҷикистон ва берун аз он шӯҳрат ёфтааст. Вай соҳиби китобҳои назму наср аст, ки муҳимтарини онҳо «Бомдод», «Зартеғ», «Шоҳи тирандоз», «Шерозаи ваҳдат», «Гули андеша», «Поси хотир», Шоҳроҳи Ваҳдат", «Об, Замин ва одамон», «Нома дар барги ҳавас», «Чаҳорбарги рубоӣ» ба дасти хонандагон расиданд. Ин китобҳо симои ӯро чун шоири баркамол, мунодии сулҳу ваҳдат ва ҳамчун як нафар шаҳрванди содиқи Тоҷикистон, фарзанди дилбастаи Ватан ва миллати хеш нишон дода, хонандаро ба ҷаҳони садоқат, муҳаббат, арҷ гузоштан ба дастовардҳои маънавии тамаддун бузурги миллати соҳибистиқлоли тоҷик ҳидоят менамоянд. Ӯ аз шоиронест, ки ба касе пайравӣ намекард ва дар эҷоди шеър услуби хоси худро дошт. Ҳаёти моддиву маънавӣ, орзуву омол, меҳру муҳаббати беолоиш ва идеалҳои олии халқи оддии кӯҳистони Тоҷикистон ҷанбаи фалсафии шеърҳои ӯро ташкил медиҳанд. Аз ин ҷост, ки ӯро дар сар то сари Тоҷикистон пиру барно чун шоири мардумӣ мешиносанд, шеърҳояшро аз ёд мехонанд, сухангӯиҳояшро дӯст медоранд. Бахусус силсилаи шеърҳои вай «Рӯдакӣ буду шукӯҳи шеър буд», «Қасидаи Бадахшон», «Оташи лаъли Бадахшон», «Дар марзи асрҳо», «Ҳафт бурҷи Тоҷикистон», «Гулбарги мухаммас» ва амсоли инҳо байни хонандагон шӯҳрати зиёд пайдо кардаанд. Устод Ширин Бунёд баробари офаридани асарҳои баландғоя вазифаҳои зиёди ҷамъиятӣ аз қабили узви Садорати Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, Раиси бахши бадахшонии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, раиси Бахши вилоятии Бунёди сулҳи Тоҷикистон, узви Шӯрои марказии Ҳаракати ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон, узви Комиссияи вилоятӣ оиди танзими расму оинҳои мардумӣ ва амсоли онҳоро бар душ дошт. == Ҷоизаҳо == Бо унвони фахрии «Корманди шоистаи Тоҷикистон» (1994), ордени «Дӯстӣ» (1999), медали ҷашни «10-солагии Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2002) ва унвони «Шоири халқии Тоҷикистон» (2008) қадр шудааст. == Даргузашт == 3 июли соли 2011 Ширин Бунёд аз олам даргузашт. == Бузургдошт == Бо ташаббуси собиқ раиси ВМКБ Қодири Қосим соли 2012 дар зодгоҳи шоир мактаби деҳа ба номи Ширин Бунёд гузошта шуд ва ҳамчунин хона-музейи Ширин Бунёд ташкил карда шуд. == Осор == * Бомдод * Зартеғ * Шоҳи Тирандоз * Шерозаи Ваҳдат * Об, замин ва одамон * Поси хотир * Шоҳроҳи ваҳдат * Нома дар барги ҳавас * Чаҳорбарги рубоӣ == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.ozodi.org/content/article/24254584.html Даргузашти Ширин Бунёд (Озодӣ) 04.07.2011] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] e9th7ragasrpvmv1mwblmiwm708q20q Баҳси корбар:VASHGIRD 3 21323 1493478 1492187 2026-11-10T13:54:18Z Zosya95 54344 /* Module:Wikidata/config */ бахши ҷадид 1493478 wikitext text/x-wiki {{-}} <div style="-moz-transform:rotate(357deg);-webkit-transform:rotate(357deg); transform:rotate(357deg); float:left"> {{Бойгонӣ|2012|2015|2016|2017|2018|2019|2020|2021|2022|2023|2024|2025}} </div> <div style="-moz-transform:rotate(3deg);-webkit-transform:rotate(3deg); transform:rotate(3deg); float:left"> __TOC__ <br></div> {{-}} == Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com == Нигаред ба омори корбарони Википедияи Тоҷикӣ https://www.facebook.com/groups/tg.wikipedia [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 14:17, 14 Январ 2026 (UTC) == Раъд == Номи мақоларо иваз кунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 18:33, 11 феврали 2026 (UTC) == Даф кунед == Даф кунед, аз ночиз чизе насозед. Кай буд абар забони порс вожаи "Мӯйлаб" ? [[Мӯйлаб]] . [https://vazhaju.tj/search/%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%83%D1%82 Бурут] гӯеду одамиро саргардон накунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 11:19, 22 феврали 2026 (UTC) == Номи дастаҳо дар ҷадвал намоён нест == Дуруд @[[Корбар:VASHGIRD|VASHGIRD]], метавонед, лутфан, шаблони Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ {{Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ}}-ро бознигарӣ кунед. Дар ҷадвал номи дастаҳо дуруст намоён намешаванд. Сипос! [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 05:31, 25 феврали 2026 (UTC) :Дуруд! Феълан ман бо ин шаблону модулҳо хуб шинос нестам, дар Википедияи Русӣ ҳам ба назарам чунин намуд. Ё ман манзуратонро хуб дарк накардам? [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:16, 25 феврали 2026 (UTC) == Translation request == Hello, VASHGIRD. Can you translate and upload the article [[:ru:Флегрейские поля]]/[[:fa:منطقه فلگریا]] in Tajik Wikipedia? Yours sincerely, [[Корбар:Kurcke|Kurcke]] ([[Баҳси корбар:Kurcke|баҳс]]) 12:11, 8 марти 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 апрели 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Тоҷикӣ == Hello. I'm looking for Tajik translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Корбар:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Баҳси корбар:Eurohunter|баҳс]]) 18:58, 21 май 2026 (UTC) :Hello! Sure, I can help. Please provide the list of items or links here, and I will translate them into Tajik. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:28, 22 май 2026 (UTC) == Шуллук == Салом, Ман ин мақоларо аз шуллук ба зулук гузаронидам, чун шуллук ин номи лаҳҷавияш аст, на илмӣ. Калимаи зулук аз решаи ниёэронии *ȷ́aluš гирифта шудааст. Шуллук ин шакли вайроншудааш. Решаи ин калимаро дар инҷо метавонед бинед. Метавонам онро ба зулук баргардонам? https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D9%88%DA%A9#Persian https://en.wiktionary.org/wiki/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:08, 10 июли 2026 (UTC) :Дуруду сипос барои вироиш ва саҳмгузорӣ дар Википедияи Тоҷикӣ, аммо лутфан ба ҳангоми тағйир додани мақолот, ба сарчашмаву манобеъ ишора кунед. Дар ҳоли истидлоли қотеъ ҳатман вироиш шумо пазируфта хоҳад шуд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 12:28, 10 июли 2026 (UTC) ::Дар китоби Фарҳанги забони тоҷикӣ (саҳифаи 316), барои тавсифи калимаи '''даллок''' устод Шакурӣ калимаи '''зулук'''мониро истифода мебаранд. ::Дар Энсиклопедияи Советии тоҷик (1980), ҷилди II, саҳифаи 54, ''Annelida'' '''зулукҳо''' тарҷума шудааст. ::Ҳатто, дар феҳристи номҳои тоҷикии ҳайвонону наботот (2023), ''Hirudo medicinalis'' зулук номида шудааст. https://www.academia.edu/106009942/Tajik_Plant_and_Animal_Names_2023 ::Дар фанни зоология низ чун зулук хондаем. ::Мақола низ ягон адабиёт надорад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:55, 10 июли 2026 (UTC) :::Боз як манбаъи дигар: https://tadj_ru.academic.ru/11067/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA :::Ҳатто ба забони ӯзбекӣ чун зулук даромадааст. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:57, 10 июли 2026 (UTC) ::::Аммо донишномаҳои тоҷикӣ то ҳол аз вожаи "шуллук" кор мегиранд, бигзор '''зулук''' ҳамчун номи дувум биистад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:32, 13 июли 2026 (UTC) :::::Бисёре аз мардуми оддӣ зулук мегӯянд. Дар сӯзанию гулдӯзӣ ҳам нақши зулукро шунидаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 21:49, 14 июли 2026 (UTC) ::::::Аммо донишномаҳои куллию соҳавӣ ва адабиёти тоҷикии марбут ба зистишиносӣ ҳамагӣ '''шуллук''' навиштаанд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:11, 16 июли 2026 (UTC) == Шаблон:Таксон == Салом бори дигар, Дидам, ки ин шаблоне, ки ман ҳам Lua ва матнҳояшро ба тоҷикӣ гузаронидам, баргардонида шудааст. Шаблон акнун ним англисӣ, ним лотинӣ, ним тоҷикию русӣ аст. Модули Lua вайрон нашуд? Мехостам пурсам, ки номҳои табақабандии таксономӣ аз куҷо гирифта шудаанд? Аз рӯи китобҳои ботаника ва зоология (ҳам мактабӣ ҳам донишгоҳӣ) инчунинанд: Ҷонварон (Организмҳо) -> Олам -> Салтанат -> Шӯъба (гиёҳҳо) ва Тип (ҷонварон) -> Синф -> Тартиб (гиёҳҳо) ва Қатор (ҷонварон) -> Оила -> Авлод -> Намуд -> Зернамуд. Дидам, ки гунаю сардаю ҷинс истифода шудаанд. Ин номҳо аз куҷо омадаанд, аввалинбор шунида истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:22, 10 июли 2026 (UTC) :Салом. Даруни шаблон англисӣ аст, берунашро ҳарчи ки пур кунед дуруст кор мекунад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:31, 13 июли 2026 (UTC) == Номи давлатҳо ба забони тоҷикӣ == Салом, VASHGIRD! Мехостам бипурсам, ки чаро ба мақолаи «Шветсия» номи «Суэд»-ро илова мекунед? Дар Тоҷикистон ин кишварро «Шветсия» меноманд. «Суэд» аз калимаи фаронсавии '''Suède''' гирифта шуда, асосан дар форсии Эрон роиҷ аст. Чаро бояд вомвожаи дигареро истифода барем, дар ҳоле ки аллакай номи маъмул ва пазируфташудаи «Шветсия»-ро дорем? Ба назарам, Википедияи тоҷикӣ бояд аз истилоҳоти роиҷ дар забони тоҷикӣ истифода барад, то барои хонандагон фаҳмо бошад. Мехостам назари шуморо бидонам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 03:47, 4 ноябри 2026 (UTC) :Салом! Ташаккур барои таваҷҷуҳ ва ғамхориатон ба забони тоҷикӣ дар Википедия. Мо ин номро маҳз ҳамчун шакли иловагӣ ва фаронсавии он '''Суэд''' (Suède) истифода кардаем, зеро он дар баъзе расонаҳои бонуфуз, аз ҷумла дар матолиби бахши тоҷикии Би-би-сӣ низ истифода мешавад. Ин ба он хотир аст, ки хонандагон ҳангоми вохӯрдан бо ин истилоҳ дар сарчашмаҳои дигар бидонанд, ки сухан дар бораи ҳамин кишвар меравад. Яъне мо бояд ба мардуми тоҷик бишносонем, ки Суэд ҳамин Шветсия аст, то ки ҳангоми шунидани номи Суэд аз кадом як расонаи форсизабон ҳайрон нашавад, ки ин кишвар куҷост. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:59, 4 ноябри 2026 (UTC) ::Ҳа фаҳмо. Раҳмат. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 06:02, 4 ноябри 2026 (UTC) == Module:Wikidata/config == Салом, VASHGIRD! Ман тағйиротеро, ки шумо баргардонда будед, дубора барқарор кардам, зеро номи гурӯҳҳо ба '''забони русӣ''' буда, дар поёни мақолаҳо ҳамчун пайвандҳои сурх пайдо мешаванд. Ба назарам, беҳтар мебуд, ки номи ин гурӯҳҳо ба тоҷикӣ тарҷума шавад ё аз модул хориҷ карда шаванд. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 13:54, 10 ноябри 2026 (UTC) a5viitqbyul30kmghz0tlik46yytgj1 1493485 1493478 2026-11-10T17:53:38Z VASHGIRD 8035 /* Module:Wikidata/config */ Посух додан 1493485 wikitext text/x-wiki {{-}} <div style="-moz-transform:rotate(357deg);-webkit-transform:rotate(357deg); transform:rotate(357deg); float:left"> {{Бойгонӣ|2012|2015|2016|2017|2018|2019|2020|2021|2022|2023|2024|2025}} </div> <div style="-moz-transform:rotate(3deg);-webkit-transform:rotate(3deg); transform:rotate(3deg); float:left"> __TOC__ <br></div> {{-}} == Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com == Нигаред ба омори корбарони Википедияи Тоҷикӣ https://www.facebook.com/groups/tg.wikipedia [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 14:17, 14 Январ 2026 (UTC) == Раъд == Номи мақоларо иваз кунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 18:33, 11 феврали 2026 (UTC) == Даф кунед == Даф кунед, аз ночиз чизе насозед. Кай буд абар забони порс вожаи "Мӯйлаб" ? [[Мӯйлаб]] . [https://vazhaju.tj/search/%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%83%D1%82 Бурут] гӯеду одамиро саргардон накунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 11:19, 22 феврали 2026 (UTC) == Номи дастаҳо дар ҷадвал намоён нест == Дуруд @[[Корбар:VASHGIRD|VASHGIRD]], метавонед, лутфан, шаблони Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ {{Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ}}-ро бознигарӣ кунед. Дар ҷадвал номи дастаҳо дуруст намоён намешаванд. Сипос! [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 05:31, 25 феврали 2026 (UTC) :Дуруд! Феълан ман бо ин шаблону модулҳо хуб шинос нестам, дар Википедияи Русӣ ҳам ба назарам чунин намуд. Ё ман манзуратонро хуб дарк накардам? [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:16, 25 феврали 2026 (UTC) == Translation request == Hello, VASHGIRD. Can you translate and upload the article [[:ru:Флегрейские поля]]/[[:fa:منطقه فلگریا]] in Tajik Wikipedia? Yours sincerely, [[Корбар:Kurcke|Kurcke]] ([[Баҳси корбар:Kurcke|баҳс]]) 12:11, 8 марти 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 апрели 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Тоҷикӣ == Hello. I'm looking for Tajik translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Корбар:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Баҳси корбар:Eurohunter|баҳс]]) 18:58, 21 май 2026 (UTC) :Hello! Sure, I can help. Please provide the list of items or links here, and I will translate them into Tajik. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:28, 22 май 2026 (UTC) == Шуллук == Салом, Ман ин мақоларо аз шуллук ба зулук гузаронидам, чун шуллук ин номи лаҳҷавияш аст, на илмӣ. Калимаи зулук аз решаи ниёэронии *ȷ́aluš гирифта шудааст. Шуллук ин шакли вайроншудааш. Решаи ин калимаро дар инҷо метавонед бинед. Метавонам онро ба зулук баргардонам? https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D9%88%DA%A9#Persian https://en.wiktionary.org/wiki/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:08, 10 июли 2026 (UTC) :Дуруду сипос барои вироиш ва саҳмгузорӣ дар Википедияи Тоҷикӣ, аммо лутфан ба ҳангоми тағйир додани мақолот, ба сарчашмаву манобеъ ишора кунед. Дар ҳоли истидлоли қотеъ ҳатман вироиш шумо пазируфта хоҳад шуд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 12:28, 10 июли 2026 (UTC) ::Дар китоби Фарҳанги забони тоҷикӣ (саҳифаи 316), барои тавсифи калимаи '''даллок''' устод Шакурӣ калимаи '''зулук'''мониро истифода мебаранд. ::Дар Энсиклопедияи Советии тоҷик (1980), ҷилди II, саҳифаи 54, ''Annelida'' '''зулукҳо''' тарҷума шудааст. ::Ҳатто, дар феҳристи номҳои тоҷикии ҳайвонону наботот (2023), ''Hirudo medicinalis'' зулук номида шудааст. https://www.academia.edu/106009942/Tajik_Plant_and_Animal_Names_2023 ::Дар фанни зоология низ чун зулук хондаем. ::Мақола низ ягон адабиёт надорад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:55, 10 июли 2026 (UTC) :::Боз як манбаъи дигар: https://tadj_ru.academic.ru/11067/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA :::Ҳатто ба забони ӯзбекӣ чун зулук даромадааст. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:57, 10 июли 2026 (UTC) ::::Аммо донишномаҳои тоҷикӣ то ҳол аз вожаи "шуллук" кор мегиранд, бигзор '''зулук''' ҳамчун номи дувум биистад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:32, 13 июли 2026 (UTC) :::::Бисёре аз мардуми оддӣ зулук мегӯянд. Дар сӯзанию гулдӯзӣ ҳам нақши зулукро шунидаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 21:49, 14 июли 2026 (UTC) ::::::Аммо донишномаҳои куллию соҳавӣ ва адабиёти тоҷикии марбут ба зистишиносӣ ҳамагӣ '''шуллук''' навиштаанд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:11, 16 июли 2026 (UTC) == Шаблон:Таксон == Салом бори дигар, Дидам, ки ин шаблоне, ки ман ҳам Lua ва матнҳояшро ба тоҷикӣ гузаронидам, баргардонида шудааст. Шаблон акнун ним англисӣ, ним лотинӣ, ним тоҷикию русӣ аст. Модули Lua вайрон нашуд? Мехостам пурсам, ки номҳои табақабандии таксономӣ аз куҷо гирифта шудаанд? Аз рӯи китобҳои ботаника ва зоология (ҳам мактабӣ ҳам донишгоҳӣ) инчунинанд: Ҷонварон (Организмҳо) -> Олам -> Салтанат -> Шӯъба (гиёҳҳо) ва Тип (ҷонварон) -> Синф -> Тартиб (гиёҳҳо) ва Қатор (ҷонварон) -> Оила -> Авлод -> Намуд -> Зернамуд. Дидам, ки гунаю сардаю ҷинс истифода шудаанд. Ин номҳо аз куҷо омадаанд, аввалинбор шунида истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:22, 10 июли 2026 (UTC) :Салом. Даруни шаблон англисӣ аст, берунашро ҳарчи ки пур кунед дуруст кор мекунад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:31, 13 июли 2026 (UTC) == Номи давлатҳо ба забони тоҷикӣ == Салом, VASHGIRD! Мехостам бипурсам, ки чаро ба мақолаи «Шветсия» номи «Суэд»-ро илова мекунед? Дар Тоҷикистон ин кишварро «Шветсия» меноманд. «Суэд» аз калимаи фаронсавии '''Suède''' гирифта шуда, асосан дар форсии Эрон роиҷ аст. Чаро бояд вомвожаи дигареро истифода барем, дар ҳоле ки аллакай номи маъмул ва пазируфташудаи «Шветсия»-ро дорем? Ба назарам, Википедияи тоҷикӣ бояд аз истилоҳоти роиҷ дар забони тоҷикӣ истифода барад, то барои хонандагон фаҳмо бошад. Мехостам назари шуморо бидонам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 03:47, 4 ноябри 2026 (UTC) :Салом! Ташаккур барои таваҷҷуҳ ва ғамхориатон ба забони тоҷикӣ дар Википедия. Мо ин номро маҳз ҳамчун шакли иловагӣ ва фаронсавии он '''Суэд''' (Suède) истифода кардаем, зеро он дар баъзе расонаҳои бонуфуз, аз ҷумла дар матолиби бахши тоҷикии Би-би-сӣ низ истифода мешавад. Ин ба он хотир аст, ки хонандагон ҳангоми вохӯрдан бо ин истилоҳ дар сарчашмаҳои дигар бидонанд, ки сухан дар бораи ҳамин кишвар меравад. Яъне мо бояд ба мардуми тоҷик бишносонем, ки Суэд ҳамин Шветсия аст, то ки ҳангоми шунидани номи Суэд аз кадом як расонаи форсизабон ҳайрон нашавад, ки ин кишвар куҷост. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:59, 4 ноябри 2026 (UTC) ::Ҳа фаҳмо. Раҳмат. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 06:02, 4 ноябри 2026 (UTC) == Module:Wikidata/config == Салом, VASHGIRD! Ман тағйиротеро, ки шумо баргардонда будед, дубора барқарор кардам, зеро номи гурӯҳҳо ба '''забони русӣ''' буда, дар поёни мақолаҳо ҳамчун пайвандҳои сурх пайдо мешаванд. Ба назарам, беҳтар мебуд, ки номи ин гурӯҳҳо ба тоҷикӣ тарҷума шавад ё аз модул хориҷ карда шаванд. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 13:54, 10 ноябри 2026 (UTC) :Салом, [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Тарҷума мекардед, беҳтар мешуд)) [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 17:53, 10 ноябри 2026 (UTC) mbqy8w7q3vc1rzt5c8g6cljqcux3flf 1493489 1493485 2026-11-10T18:06:21Z Zosya95 54344 /* Module:Wikidata/config */ Посух додан 1493489 wikitext text/x-wiki {{-}} <div style="-moz-transform:rotate(357deg);-webkit-transform:rotate(357deg); transform:rotate(357deg); float:left"> {{Бойгонӣ|2012|2015|2016|2017|2018|2019|2020|2021|2022|2023|2024|2025}} </div> <div style="-moz-transform:rotate(3deg);-webkit-transform:rotate(3deg); transform:rotate(3deg); float:left"> __TOC__ <br></div> {{-}} == Википедияи Тоҷикӣ — Tajik Wikipedia дар facebook.com == Нигаред ба омори корбарони Википедияи Тоҷикӣ https://www.facebook.com/groups/tg.wikipedia [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 14:17, 14 Январ 2026 (UTC) == Раъд == Номи мақоларо иваз кунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 18:33, 11 феврали 2026 (UTC) == Даф кунед == Даф кунед, аз ночиз чизе насозед. Кай буд абар забони порс вожаи "Мӯйлаб" ? [[Мӯйлаб]] . [https://vazhaju.tj/search/%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%83%D1%82 Бурут] гӯеду одамиро саргардон накунед. [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-93966-6|&#126;2026-93966-6]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-93966-6|talk]]) 11:19, 22 феврали 2026 (UTC) == Номи дастаҳо дар ҷадвал намоён нест == Дуруд @[[Корбар:VASHGIRD|VASHGIRD]], метавонед, лутфан, шаблони Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ {{Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026. Марҳилаи гурӯҳӣ}}-ро бознигарӣ кунед. Дар ҷадвал номи дастаҳо дуруст намоён намешаванд. Сипос! [[Корбар:Yoonoos.tj|Yoonoos.tj]] ([[Баҳси корбар:Yoonoos.tj|баҳс]]) 05:31, 25 феврали 2026 (UTC) :Дуруд! Феълан ман бо ин шаблону модулҳо хуб шинос нестам, дар Википедияи Русӣ ҳам ба назарам чунин намуд. Ё ман манзуратонро хуб дарк накардам? [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:16, 25 феврали 2026 (UTC) == Translation request == Hello, VASHGIRD. Can you translate and upload the article [[:ru:Флегрейские поля]]/[[:fa:منطقه فلگریا]] in Tajik Wikipedia? Yours sincerely, [[Корбар:Kurcke|Kurcke]] ([[Баҳси корбар:Kurcke|баҳс]]) 12:11, 8 марти 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 апрели 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Тоҷикӣ == Hello. I'm looking for Tajik translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Корбар:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Баҳси корбар:Eurohunter|баҳс]]) 18:58, 21 май 2026 (UTC) :Hello! Sure, I can help. Please provide the list of items or links here, and I will translate them into Tajik. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:28, 22 май 2026 (UTC) == Шуллук == Салом, Ман ин мақоларо аз шуллук ба зулук гузаронидам, чун шуллук ин номи лаҳҷавияш аст, на илмӣ. Калимаи зулук аз решаи ниёэронии *ȷ́aluš гирифта шудааст. Шуллук ин шакли вайроншудааш. Решаи ин калимаро дар инҷо метавонед бинед. Метавонам онро ба зулук баргардонам? https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D9%88%DA%A9#Persian https://en.wiktionary.org/wiki/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:08, 10 июли 2026 (UTC) :Дуруду сипос барои вироиш ва саҳмгузорӣ дар Википедияи Тоҷикӣ, аммо лутфан ба ҳангоми тағйир додани мақолот, ба сарчашмаву манобеъ ишора кунед. Дар ҳоли истидлоли қотеъ ҳатман вироиш шумо пазируфта хоҳад шуд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 12:28, 10 июли 2026 (UTC) ::Дар китоби Фарҳанги забони тоҷикӣ (саҳифаи 316), барои тавсифи калимаи '''даллок''' устод Шакурӣ калимаи '''зулук'''мониро истифода мебаранд. ::Дар Энсиклопедияи Советии тоҷик (1980), ҷилди II, саҳифаи 54, ''Annelida'' '''зулукҳо''' тарҷума шудааст. ::Ҳатто, дар феҳристи номҳои тоҷикии ҳайвонону наботот (2023), ''Hirudo medicinalis'' зулук номида шудааст. https://www.academia.edu/106009942/Tajik_Plant_and_Animal_Names_2023 ::Дар фанни зоология низ чун зулук хондаем. ::Мақола низ ягон адабиёт надорад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:55, 10 июли 2026 (UTC) :::Боз як манбаъи дигар: https://tadj_ru.academic.ru/11067/%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%BA :::Ҳатто ба забони ӯзбекӣ чун зулук даромадааст. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 12:57, 10 июли 2026 (UTC) ::::Аммо донишномаҳои тоҷикӣ то ҳол аз вожаи "шуллук" кор мегиранд, бигзор '''зулук''' ҳамчун номи дувум биистад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:32, 13 июли 2026 (UTC) :::::Бисёре аз мардуми оддӣ зулук мегӯянд. Дар сӯзанию гулдӯзӣ ҳам нақши зулукро шунидаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 21:49, 14 июли 2026 (UTC) ::::::Аммо донишномаҳои куллию соҳавӣ ва адабиёти тоҷикии марбут ба зистишиносӣ ҳамагӣ '''шуллук''' навиштаанд. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:11, 16 июли 2026 (UTC) == Шаблон:Таксон == Салом бори дигар, Дидам, ки ин шаблоне, ки ман ҳам Lua ва матнҳояшро ба тоҷикӣ гузаронидам, баргардонида шудааст. Шаблон акнун ним англисӣ, ним лотинӣ, ним тоҷикию русӣ аст. Модули Lua вайрон нашуд? Мехостам пурсам, ки номҳои табақабандии таксономӣ аз куҷо гирифта шудаанд? Аз рӯи китобҳои ботаника ва зоология (ҳам мактабӣ ҳам донишгоҳӣ) инчунинанд: Ҷонварон (Организмҳо) -> Олам -> Салтанат -> Шӯъба (гиёҳҳо) ва Тип (ҷонварон) -> Синф -> Тартиб (гиёҳҳо) ва Қатор (ҷонварон) -> Оила -> Авлод -> Намуд -> Зернамуд. Дидам, ки гунаю сардаю ҷинс истифода шудаанд. Ин номҳо аз куҷо омадаанд, аввалинбор шунида истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:22, 10 июли 2026 (UTC) :Салом. Даруни шаблон англисӣ аст, берунашро ҳарчи ки пур кунед дуруст кор мекунад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:31, 13 июли 2026 (UTC) == Номи давлатҳо ба забони тоҷикӣ == Салом, VASHGIRD! Мехостам бипурсам, ки чаро ба мақолаи «Шветсия» номи «Суэд»-ро илова мекунед? Дар Тоҷикистон ин кишварро «Шветсия» меноманд. «Суэд» аз калимаи фаронсавии '''Suède''' гирифта шуда, асосан дар форсии Эрон роиҷ аст. Чаро бояд вомвожаи дигареро истифода барем, дар ҳоле ки аллакай номи маъмул ва пазируфташудаи «Шветсия»-ро дорем? Ба назарам, Википедияи тоҷикӣ бояд аз истилоҳоти роиҷ дар забони тоҷикӣ истифода барад, то барои хонандагон фаҳмо бошад. Мехостам назари шуморо бидонам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 03:47, 4 ноябри 2026 (UTC) :Салом! Ташаккур барои таваҷҷуҳ ва ғамхориатон ба забони тоҷикӣ дар Википедия. Мо ин номро маҳз ҳамчун шакли иловагӣ ва фаронсавии он '''Суэд''' (Suède) истифода кардаем, зеро он дар баъзе расонаҳои бонуфуз, аз ҷумла дар матолиби бахши тоҷикии Би-би-сӣ низ истифода мешавад. Ин ба он хотир аст, ки хонандагон ҳангоми вохӯрдан бо ин истилоҳ дар сарчашмаҳои дигар бидонанд, ки сухан дар бораи ҳамин кишвар меравад. Яъне мо бояд ба мардуми тоҷик бишносонем, ки Суэд ҳамин Шветсия аст, то ки ҳангоми шунидани номи Суэд аз кадом як расонаи форсизабон ҳайрон нашавад, ки ин кишвар куҷост. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 05:59, 4 ноябри 2026 (UTC) ::Ҳа фаҳмо. Раҳмат. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 06:02, 4 ноябри 2026 (UTC) == Module:Wikidata/config == Салом, VASHGIRD! Ман тағйиротеро, ки шумо баргардонда будед, дубора барқарор кардам, зеро номи гурӯҳҳо ба '''забони русӣ''' буда, дар поёни мақолаҳо ҳамчун пайвандҳои сурх пайдо мешаванд. Ба назарам, беҳтар мебуд, ки номи ин гурӯҳҳо ба тоҷикӣ тарҷума шавад ё аз модул хориҷ карда шаванд. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 13:54, 10 ноябри 2026 (UTC) :Салом, [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Тарҷума мекардед, беҳтар мешуд)) [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 17:53, 10 ноябри 2026 (UTC) ::Хуб, мекунам. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 18:06, 10 ноябри 2026 (UTC) 4785h4uhgfk0vfe6ba1cddt72tl6rr1 Боғи Лучоб 0 22726 1493479 1420502 2026-11-10T14:12:58Z Zosya95 54344 1493479 wikitext text/x-wiki '''Боғи Лучоб''' — боғи ёдгорӣ ва яке аз мавзеъҳои таърихию фарҳангии шаҳри [[Душанбе]] мебошад, ки дар қисми шимолу ғарбии шаҳр, дар ноҳияи [[Ноҳияи Сино|Сино]], дар соҳили рости дарёи [[Варзоб (дарё)|Варзоб]] ва наздикии резишгоҳи дарёи [[Лучоб (дарё)|Лучоб]] ҷойгир аст. Боғ дар теппаи Лучоб, тақрибан 60 метр болотар аз сатҳи рӯд, воқеъ буда, масоҳати он тақрибан 10 гектарро ташкил медиҳад.<ref name="Muhiddinova">{{cite web |last=Муҳиддинова |first=Рухшона Қутфиевна |title=Формирование и развитие садово-паркового искусства на территории Таджикистана во второй половине XIX — начале XXI века (на примере города Душанбе) |url=https://web.ttu.tj/uploads/disertats/80/autoref_ru.pdf |publisher=Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М. С. Осимӣ |year=2024 |language=ru }}</ref> Боғи Лучоб дар рӯ ба рӯйи [[Боғи Хайём]] ва дар наздикии бинои [[Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Дар қисми ҷанубии он [[мақбара]]и [[Мирзо Турсунзода]] ва оромгоҳи намояндагони барҷастаи илм, адабиёт, санъат ва сиёсати Тоҷикистон воқеъ мебошанд. Боғ ҳам макони сайру истироҳати сокинони Душанбе ва ҳам ҷойи ёдбуди шахсиятҳои маъруфи кишвар ба шумор меравад. Бо сабаби мавҷудияти мақбараҳо, муҷассамаҳо ва оромгоҳҳои чеҳраҳои шинохта, ин мавзеъ дар ҳаёти фарҳангии пойтахт ҷойгоҳи махсус дорад.<ref name="Khovar2014">{{cite web |title=Кладбище «Лучоб»: Что останется после тебя? |url=https://khovar.tj/rus/2014/04/kladbishhe-luchob-chto-ostanetsya-posle-tebya/ |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2014-04-26 |language=ru }}</ref> == Ҷойгиршавӣ ва табиат == Боғи Лучоб дар қисмати шимолии Душанбе, дар теппаи ҳамном, дар наздикии маҳалли пайвастани дарёҳои Варзоб ва Лучоб ҷойгир шудааст. Мавқеи баланд ва табиати теппагӣ ба боғ намуди хос мебахшад. Дар қисми шимолии боғ маҳаллаи [[Лучоб (деҳа, н. Варзоб)|Лучоб]] ва маҷмааи биноҳои Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон ҷойгиранд. Дар қисмати ҷанубӣ бошад, мақбараи Мирзо Турсунзода ва оромгоҳи ёдгорӣ воқеъ шудаанд. Аз баландии боғ қисматҳои шимолии Душанбе, водии дарёҳо ва биноҳои гирду атроф намоён мебошанд. Мавқеи он имкон медиҳад, ки меҳмонон ҳам аз манзараи шаҳр ва ҳам аз муҳити ороми боғ баҳра баранд. Азбаски боғ дар нишебии теппа ҷойгир аст, роҳу пайроҳаҳои он дар баландии гуногун сохта шудаанд. Ба қисми болоии боғ роҳи асфалтпӯши печдарпеч мебарад. Дар канори роҳ деворҳои такягоҳӣ ва ҷойҳои таваққуфи нақлиёт сохта шудаанд.<ref name="Muhiddinova"/> Дар майдони боғ дарахту буттаҳои гуногун мерӯянд. Дар қисмати оромгоҳ махсусан дарахтони [[санавбар]] ва [[арча]] зиёданд. Ин дарахтон ба боғ соя ва намуди сабз мебахшанд.<ref name="Khovar2014"/> == Таърих == === Бунёди боғ === Боғи Лучоб дар давраи рушди шаҳрсозӣ ва кабудизоркунии Душанбе ба вуҷуд омадааст. Корҳои ташкили майдонҳои сабз дар ин қисми шаҳр дар солҳои баъди [[Ҷанги дуюми ҷаҳон]] оғоз ёфта буданд. Дар он давра Душанбе босуръат васеъ шуда, дар қисматҳои гуногуни шаҳр боғҳо, гулгаштҳо ва дигар майдонҳои сабз бунёд мегардиданд. Барои ташкили боғҳо аз заминҳои ҳамвор, соҳилҳои дарё ва теппаҳои атрофи шаҳр истифода мешуд. Теппаи Лучоб бо сабаби мавқеи баланд, наздикӣ ба дарёҳо ва манзараи васеи худ барои бунёди боғ муносиб дониста шуд. Дар солҳои 1970–1980 боғ тадриҷан аҳамияти ёдгорӣ пайдо кард. Пас аз ба хок супоридани Мирзо Турсунзода дар соли 1977 ва сохтмони мақбараи ӯ, Лучоб ба яке аз ҷойҳои муҳими ёдбуди шахсиятҳои маъруфи Тоҷикистон табдил ёфт.<ref name="Khovar2014"/> === Бунёди маҷмааи ёдгорӣ === Соли 1977 [[Мирзо Турсунзода]], Шоири халқии Тоҷикистон, дар теппаи Лучоб ба хок супорида шуд. Ин қарор ба оғози ташаккули оромгоҳи шахсиятҳои барҷастаи кишвар дар ин мавзеъ замина гузошт. Соли 1980 дар қисми ҷанубии боғ маҷмааи ёдгории Мирзо Турсунзода бунёд гардид. Дар баъзе таҳқиқоти меъморӣ анҷоми сохтмони мақбара ба соли 1981 нисбат дода мешавад.<ref name="Boboev">{{cite web |last=Бобоев |first=Маҳмуд |title=История развития монументальной пластики Таджикистана XX — начала XXI веков |url=https://institute-history.tj/sites/default/files/2023/Document-RU/Boboev-Mahmud/dissertasiya_bm.pdf |publisher=Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониш |year=2023 |language=ru }}</ref> Дар атрофи мақбара зинапояҳо, майдончаҳои тамошо, роҳравҳо ва гулбоғҳо сохта шуданд. Ин иншоот бо релефи табиии теппа мувофиқ карда шуда, маҷмааи ягонаи меъмориро ба вуҷуд оварданд.<ref name="Muhiddinova"/> Бо гузашти вақт дар наздикии мақбара шахсиятҳои дигари маъруфи Тоҷикистон низ ба хок супорида шуданд. Ҳамин тавр, қисми ҷанубии Боғи Лучоб ба оромгоҳи ёдгорӣ табдил ёфт. == Тарҳи меъморӣ ва кабудизоркунӣ == Тарҳи Боғи Лучоб аз бисёр боғҳои ҳамвори Душанбе фарқ мекунад, зеро он дар теппа ҷойгир аст. Нишебии замин дар ҷойгиршавии роҳҳо, зинапояҳо ва майдончаҳои боғ нақши муҳим дорад. Қисмҳои гуногуни боғ бо роҳравҳо ва зинапояҳо ба ҳам пайваст шудаанд. Дар баъзе ҷойҳо майдончаҳои кушод барои тамошои манзараҳои шаҳр сохта шудаанд. Яке аз унсурҳои асосии тарҳ зинапояест, ки ба мақбараи Мирзо Турсунзода мебарад. Дар ду тарафи он гулбоғҳо ҷойгир шудаанд. Зинапояҳо ва майдончаҳо бо мақбара як маҷмааи меъмориро ташкил медиҳанд. Дар қисмати оромгоҳ дарахтони калон, гулзорҳо, роҳравҳо ва майдончаҳои сангфарш мавҷуданд. Қабрҳо дар байни дарахтон ҷойгир шуда, бо муҷассамаҳо, нимпайкараҳо ва сангҳои ёдгорӣ оро дода шудаанд. Ба гуфтаи муҳаққиқони меъмории Душанбе, истифодаи релефи табиӣ дар Боғи Лучоб намунаи мутобиқ кардани иншооти ёдгорӣ ба муҳити атроф мебошад.<ref name="Muhiddinova"/> == Мақбараи Мирзо Турсунзода == [[Мирзо Турсунзода]] (1911–1977) яке аз шоирон ва ходимони ҷамъиятии маъруфи тоҷик буд. Ӯ солҳои зиёд роҳбарии [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]]ро бар уҳда дошт ва барои саҳмаш дар адабиёт ва фаъолияти ҷамъиятӣ бо ҷоизаҳои давлатӣ қадрдонӣ шудааст. Шоир 24 сентябри соли 1977 дар Душанбе даргузашт ва дар теппаи Лучоб ба хок супорида шуд.<ref>{{cite web |title=Зодрӯзи Мирзо Турсунзода – сарояндаи сулҳу дӯстӣ |url=https://kmt.tj/tg/zodruzi-mirzo-tursunzoda-saroyandai-sulhu-d-sty/ |publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон |language=tg }}</ref> Дар солҳои 1980–1981 дар болои қабри ӯ мақбараи ёдгорӣ сохта шуд. Дар таҳқиқоти меъморӣ ҳамчун муаллифони тарҳ меъморон Б. Зуҳурдинов ва Х. Зуҳурдинов ва ҳайкалтарош [[Дмитрий Рябичев]] номбар шудаанд.<ref name="Boboev"/> === Сохтор ва ороиши мақбара === Мақбара яке аз унсурҳои барҷастаи меъмории Боғи Лучоб мебошад. Он аз се сутунпояи бузург иборат аст, ки шакли китобҳои кушодаро ба ёд меоранд. Сутунпояҳо бо санги мармари равшан рӯйпӯш шудаанд. Баландии сутунпояи марказӣ тақрибан 13,5 метр ва баландии ду сутунпояи паҳлуӣ 12 метр мебошад. Дар сутунпояҳои паҳлуӣ равоқҳои камоншакл сохта шудаанд. Дар наздикии сутунпояи марказӣ санги мазор ва нимпайкараи Мирзо Турсунзода ҷойгир аст. Қисми болоии иншоот бо гунбази панҷарашакли ороишӣ анҷом меёбад. Дар ороиши мақбара нақшҳои миллӣ ва унсурҳои меъмории анъанавии тоҷикӣ истифода шудаанд. Тарҳи китобмонанди сутунпояҳо ба фаъолияти адабии шоир ишора мекунад.<ref name="Boboev"/> Мақбара дар баландии теппа ҷойгир буда, аз қисматҳои поёнии боғ намоён аст. Зинапояҳо ва майдончаҳои назди он барои пайвастани ёдгорӣ бо муҳити табиии атроф хизмат мекунанд. Ин иншоот яке аз намунаҳои меъморӣ ва ҳайкалтарошии ёдгории Тоҷикистон дар солҳои 1980 ба шумор меравад. == Оромгоҳи Лучоб == '''Оромгоҳи Лучоб''' ё '''Оромгоҳи ёдгории Лучоб''' дар қисми ҷанубии боғ, дар наздикии мақбараи Мирзо Турсунзода ҷойгир аст. Ин оромгоҳ барои ба хок супоридани шахсиятҳои маъруфи илму адаб, фарҳанг, санъат ва сиёсати Тоҷикистон ташкил шудааст. Пас аз дафни Мирзо Турсунзода дар соли 1977 тадриҷан намояндагони дигари шинохтаи кишвар низ дар ин ҷо ба хок супорида шуданд. Соли 1982 дар Лучоб [[Малика Собирова]], раққосаи балет ва яке аз ҳунармандони маъруфи Тоҷикистон, дафн гардид.<ref name="Khovar2014"/> Дар солҳои минбаъда барои оромгоҳ беш аз 6 гектар замин ҷудо карда шуд. Тибқи гузориши АМИТ «Ховар», то соли 2014 дар ин ҷо 42 шахсияти маъруф ба хок супорида шуда буданд.<ref name="Khovar2014"/> Қабрҳо дар майдончаҳои махсус ҷойгир буда, қисми зиёди онҳо бо сангҳои ёдгорӣ, нимпайкараҳо ва дигар унсурҳои меъморӣ оро дода шудаанд. Дар миёни қабрҳо майдончае барои баргузории маросимҳои ёдбуд ва ҷамъомадҳои мотамӣ мавҷуд аст. === Шахсиятҳои дафншуда === Дар оромгоҳи Лучоб намояндагони соҳаҳои гуногуни илм, адабиёт, санъат ва сиёсат ба хок супорида шудаанд. Аз ҷумла, дар ин ҷо оромгоҳҳои шахсиятҳои зерин ҷойгиранд: ==== Шоирон ва нависандагон ==== * [[Мирзо Турсунзода]] (1911–1977) — Шоири халқии Тоҷикистон ва ходими ҷамъиятӣ; * [[Лоиқ Шералӣ]] (1941–2000) — Шоири халқии Тоҷикистон; * [[Фазлиддин Муҳаммадиев]] (1928–1986) — нависандаи тоҷик; * [[Ҷалол Икромӣ]] (1909–1993) — нависанда ва драматург; * [[Сотим Улуғзода]] (1911–1997) — нависанда ва драматург; * [[Бозор Собир]] (1938–2018) — Шоири халқии Тоҷикистон; * [[Мӯъмин Қаноат]] (1932–2018) — Шоири халқии Тоҷикистон; * [[Боқӣ Раҳимзода]] (1910–1980) — шоири тоҷик. ==== Ҳунармандон ==== * [[Тӯҳфа Фозилова]] (1917–1984) — ҳунарпешаи театр ва кино; * [[Малика Собирова]] (1942–1982) — раққосаи балет; * [[Ғаффор Валаматзода]] (1916–1993) — раққоса ва балетмейстер; * [[Зафар Нозим]] (1940–2010) — овозхон; * [[Талабхӯҷа Сатторов]] (1953–2007) — оҳангсоз. ==== Олимон ва ходимони давлатӣ ==== * [[Рауф Баротов]] (1921–2013) — геолог ва академик; * [[Муҳаммадҷон Шакурӣ]] (1925–2012) — забоншинос ва адабиётшинос; * [[Муҳаммад Осимӣ]] (1920–1996) — олим ва ходими ҷамъиятӣ; * [[Ҷаббор Расулов]] (1913–1982) — ходими давлатӣ; * [[Бобоҷон Ғафуров]] (1908–1977) — таърихшинос ва ходими давлатӣ; * [[Камол Айнӣ]] (1928–2010) — адабиётшинос; * [[Муқаддима Ашрафӣ]] — муҳаққиқ ва омӯзгор. Ин рӯйхат пурра нест. Дар оромгоҳ намояндагони дигари илму фарҳанг, аз ҷумла ҳунармандон, олимон ва ходимони ҷамъиятӣ низ дафн шудаанд.<ref name="Khovar2014"/><ref name="Pressa">{{cite web |title=Замок над могилой |url=https://pressa.tj/zamok-nad-mogiloj/ |website=Pressa.tj |language=ru }}</ref> === Муҷассамаҳо ва сангҳои ёдгорӣ === Оромгоҳи Лучоб на танҳо макони дафн, балки маҷмааи ёдгориҳои ҳайкалтарошӣ низ мебошад. Дар болои қабрҳои бисёр шахсиятҳои маъруф нимпайкараҳо ё муҷассамаҳои онҳо гузошта шудаанд. Баъзе қабрҳо бо сангҳои калони мармарӣ ва хоросангӣ оро дода шудаанд. Ин ёдгориҳо аз ҷиҳати тарҳ, андоза ва ороиш аз ҳам фарқ мекунанд. Дар баъзеи онҳо чеҳраи шахсиятҳои дафншуда тасвир ёфта, дар дигарон навиштаҷот ва унсурҳои рамзӣ истифода шудаанд. Сангҳои ёдгорӣ, нимпайкараҳо ва муҳити сабзи атроф ба оромгоҳ намуди маҷмааи меъморию фарҳангӣ мебахшанд. Соли 2020 хабаргузории «Азия-Плюс» дар гузорише аз оромгоҳи Лучоб ба тарҳ ва хусусиятҳои меъмории сангҳои мазори шахсиятҳои маъруф таваҷҷуҳ намуд.<ref name="Asia2020">{{cite web |title=Кладбище на Лучобе: кто там покоится и почему надгробия там – архитектурные произведения |url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200930/kladbitshe-na-luchobe-kto-tam-pokoitsya-i-pochemu-nadgrobiya-tam-arhitekturnie-proizvedeniya |publisher=Азия-Плюс |date=2020-09-30 |language=ru }}</ref> == Кӯчонидани қабрҳо аз Боғи Айнӣ == Соли 2017 ҳангоми бозсозии [[Боғи Айнӣ]] дар Душанбе қабрҳои чанд шахсияти маъруфи Тоҷикистон аз он ҷо ба оромгоҳи Лучоб кӯчонида шуданд. Ба ин шахсиятҳо дохил мешуданд: * [[Бобоҷон Ғафуров]]; * [[Ҷаббор Расулов]]; * [[Боқӣ Раҳимзода]]; * [[Муҳаммад Осимӣ]]; * [[Камол Айнӣ]]; * [[Муқаддима Ашрафӣ]]. Қабрҳои онҳо қаблан дар Боғи Айнӣ, дар наздикии мақбараи [[Садриддин Айнӣ]], ҷойгир буданд. Бозсозии боғ ва кӯчонидани қабрҳо дар моҳи октябри соли 2017 сурат гирифт. Пас аз анҷоми корҳо дар Боғи Айнӣ танҳо мақбараи Садриддин Айнӣ боқӣ монд.<ref name="Ozodi2017">{{cite web |title=Қабри бузургони тоҷикро аз Боғи Айнӣ ба Лучоб интиқол доданд |url=https://www.ozodi.org/a/grave-of-some-famous-tajik-personalities--shifted-to-luchob/28800088.html |publisher=Радиои Озодӣ |date=2017-10-17 |language=tg }}</ref> Ин қарор баҳсҳоеро ба вуҷуд овард. Баъзе хешовандони шахсиятҳои дафншуда аз он норозӣ буданд, ки кӯчонидани қабрҳо бе ҳузури онҳо анҷом ёфтааст. Ба гуфтаи масъулони шаҳр, кӯчонидани қабрҳо дар доираи бозсозии Боғи Айнӣ анҷом дода шуд. Ҳангоми корҳои навсозӣ барои шахсиятҳои кӯчонидашуда дар Лучоб ҷойҳои нави дафн ва сангҳои ёдгорӣ омода гардиданд.<ref name="Ozodi2017"/> Бо ин тағйирот шумораи шахсиятҳои маъруфи дар Лучоб дафншуда бештар гардид ва аҳамияти он ҳамчун оромгоҳи ёдгорӣ афзуд. == Нақши фарҳангӣ ва маърифатӣ == Боғи Лучоб дар баробари вазифаи истироҳатӣ аҳамияти фарҳангӣ ва маърифатӣ низ дорад. Мавҷудияти мақбараи Мирзо Турсунзода ва оромгоҳҳои олимону адибон имкон медиҳад, ки меҳмонон бо зиндагӣ ва фаъолияти шахсиятҳои маъруфи Тоҷикистон шинос шаванд. Ба ин мавзеъ хонандагони мактабҳо, донишҷӯён, омӯзгорон, аҳли адабу санъат ва дигар меҳмонон меоянд. Оромгоҳҳои шахсиятҳои шинохта барои омӯзиши таърихи адабиёт, илм, фарҳанг ва ҳаёти ҷамъиятии Тоҷикистон аҳамият доранд. Дар ин ҷо шахсиятҳое ба хок супорида шудаанд, ки дар рушди адабиёти муосири тоҷик, театр, мусиқӣ, балет, илм ва давлатдории Тоҷикистон саҳм гузоштаанд. Боғи Лучоб инчунин макони баргузории маросимҳои ёдбуд, гулгузорӣ ва гиромидошти хотираи чеҳраҳои маъруф мебошад. Аз ин рӯ, Лучоб ҳам ҳамчун боғи шаҳрӣ ва ҳам ҳамчун ёдгории фарҳангию таърихӣ шинохта мешавад.<ref name="Khovar2014"/> == Нигоҳубин ва кабудизоркунӣ == Нигоҳубини боғ ва оромгоҳ аз корҳои муҳими ҳифзи ин мавзеъ мебошад. Барои нигоҳ доштани намуди он дарахту буттаҳо шинонда, роҳравҳо, гулзорҳо ва майдончаҳои ёдгорӣ нигоҳубин карда мешаванд. Тибқи гузориши АМИТ «Ховар» аз соли 2014, дар оромгоҳи Лучоб кормандони махсус ба тозагии қабрҳо, ободонии майдонҳо ва нигоҳубини дарахтон машғул буданд. Дар гузориш гуфта мешавад, ки барои кабудизоркунии оромгоҳ дарахтони санавбар ва арча шинонда шудаанд. Дар корҳои тозагӣ ва ниҳолшинонӣ донишҷӯёни Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон низ иштирок мекарданд.<ref name="Khovar2014"/> Дарахтони ҳамешасабз, гулзорҳо ва роҳравҳои боғ ба ҳифзи муҳити оромгоҳ ва беҳтар шудани шароити сайру гашт мусоидат мекунанд. == Боғи Лучоб ва боғҳои ҳамсоя == Дар наздикии Боғи Лучоб дигар мавзеъҳои истироҳатии Душанбе низ ҷойгир шудаанд. Яке аз онҳо [[Боғи Хайём]] мебошад, ки қаблан бо номи «Боғи Пойтахт» маъруф буд. Ин боғ дар маҳаллаи Буни Ҳисорак ҷойгир буда, 6 сентябри соли 2011 ба истифода дода шуд.<ref name="Poytakht">{{cite web |title=Душанбегиҳо соҳиби Боғи беҳамто мегарданд |url=https://khovar.tj/2011/09/dushanbegi-1203-o-so-1203-ibi-bo-1171-i-be-1203-amto-megardand/ |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2011-09-06 |language=tg }}</ref> Боғи Хайём бештар барои истироҳат ва фароғати оилавӣ пешбинӣ шудааст, дар ҳоле ки Боғи Лучоб бо оромгоҳи ёдгорӣ ва мақбараи Мирзо Турсунзода маъруф аст. Ин ду боғ вазифаҳои гуногун дошта, дар як қисми шаҳр ҷойгир шудаанд. == Эзоҳ == {{reflist}} {{Боғҳои Душанбе}} qz4bb9usa38iltpe72vpipabp30vlby Русҳо 0 34336 1493482 1456103 2026-11-10T14:30:23Z Туйчибой Мадаминов 45703 /* Либосҳои миллӣ */ 1493482 wikitext text/x-wiki {{Мардум |номи тоҷикӣ=Русҳо |номи аслӣ=русские |акс= |тасвири акс= |аҳолӣ= 130 000 000 |маҳаллаи зист= [[Русия]] [[Русия]] 1111 016 896 (қайди 2010) [[Украина]] 8 334 141 (қайди 2001) [[Қазоқистон]] 3 726 722 (баҳои 2012) [[Амрико]] 3 163 084 (баҳои 2009) [[Белоруссия]] 785 084 (баҳои 2009) [[Ӯзбекистон]] 620 000 (баҳои 2005) [[Канада]]500 600 (баҳои 2006) [[Қирғизистон]] 381 562 (2012) [[Тоҷикистон]] 34 838 (қайди 2010) |забонҳо=[[забони русӣ]] |динҳо=[[Дини яхудӣ|Яхудӣ]] [[Праваславӣ]] |алоқаманд= }} '''Русҳо''' ({{lang-ru|русские}}) — миллат, аҳолии асосии [[Русия]] — 111 016 896 нафар (қайди 2010). Дар тамоми ҷаҳон зиёда аз 133 000 000 нафар ҳастанд. == Таърихи пайдоиш == === Пайдоиши ном === == Мавқеъи зист == == Расмҳои одатӣ == == Ташаккул ва инкишофи биологии русҳо ([[нажод]]) == == Либосҳои миллӣ == <center><gallery> File:Dress (19th c., Central Russia, Nizhniy Novgorod gov.).jpg|Духтарак дар либоси анъанавии ҷашнии вилоёти марказии Русия. Аввалҳои асри XX. File:Dress (19th c., Central Russia, Nizhniy Novgorod gov.) 5.jpg|Женщина в нижегородском праздничном костюме. Начало XX века. File:Dress (19th c., North Russia, Arkhangelsk gov.) 4.jpg|Девушка в венце. Архангельская губерния. Начало XX века. File:Dress (19th c., Central Russia, Kostroma gov.) 4.jpg|Женщина в костромском праздничном костюме. [[Галич (Костромская область)|Галич]]. Начало XX века. File:Costume of Russia 008.jpg|Женщина в двурогом кокошнике с фатой. Начало XX века. File:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|Молодые великорусские крестьянки в сельской местности у реки [[Шексна (река)|Шексна]]. Начало [[XX век]]а </gallery></center> == Забони русӣ == {{main|Забони русӣ}} == Адабиёти рус == <center><gallery> Акс:AleksandrPushkin.jpg|[[Пушкин]] Акс:Mikhail lermontov.jpg|[[Михаил Юревич Лермонтов|Лермонтов]] Акс:Nikolai Gogol LOC retouched.jpg|[[Николай Василевич Гогол|Гогол]] Акс:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg|[[Михаил Фёдорович Достоевский|Достоевский]] Акс:Chekhov 1903 ArM.jpg|[[Антон Павлович Чехов|Чехов]] Акс:Turgenev by Repin.jpg|[[Иван Сергеевич Тургенев|Тургенев]] </gallery></center> == Русҳо дар илми ҷаҳонӣ == <center><gallery> File:Lomonosov (3).jpg|[[Михаил Василевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] File:Medeleeff by repin.jpg|[[Дмитрий Иванович Менделеев|Дмитрий Менделеев]] File:Ivan Pavlov nobel.jpg|[[Павлов, Иван Петрович|Иван Павлов]] File:Vernadsky.jpg|[[Владимир Вернадский]] |[[Игор Курчатов]] </gallery></center> == Адабиёт == == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Гурӯҳҳои этникӣ]] [[Гурӯҳ:Ақвом ва миллатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Русия]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Укроин]] [[Гурӯҳ:Ақвоми ИМА]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Белорус]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Қазоқистон]] eh9elgvu6zkgfcwwb78svgnuudotrbu Википедиа:Мақолаи хурд 4 112389 1493480 1380466 2026-11-10T14:22:53Z Туйчибой Мадаминов 45703 /* */ 1493480 wikitext text/x-wiki {{Тарҷума}} {{shortcut|ВП:ТАЙ|ВП:СТАБ|ВП:Stub}} <noinclude>{{Сарнавис|Здесь говорится о неполных статьях. Если вам нужен шаблон для создания статьи — см. [[Википедиа:Саҳифаи-шаблон]].}}</noinclude> '''Тайёраи мақола''' ('''тайёра''', '''стаб''') — ҳамин тавр дар Википедиа [[Википедиа:Мақола|мақола]]ро ифода мекунанд, ки дар сатҳи ибтидоии навиштан аст ва ҳаҷми нокофӣ дорад. Аксаран истилоҳи "нопурра"-ро он мақолаҳое мегиранд,ки ҳамагӣ аз якчанд ҷумла иборатанд. Одатан, дар мақолаи нопурра маълумоти ибтидоӣ дар хусуси шахсият, чизе ё дигар мавзӯъи мақола оварда мешавад, ки барои инкишофи ояндаи ҳамин мақола зарур ва муҳим мебошад. Ба ҳар ҳол, чунин мақоларо пурра ва ҳаматарафа гуфтан номумкин аст, чунки маълумоти муҳими пурракунандаи объекти мақоларо доро нест. Чунин мақолаҳо аз он сабаб ба вуҷуд меоянд, ки муаллифи мақола вақт ё сабр надорад, ки мақоларо ба охир расонад. Инчунин, иштирокчиёне низ ҳастанд, ки махсус ба навиштани чунин мақолаҳо машғуланд. Албатта, мақолаҳои нопурра низ барои Википедиа фоидаовар ва муҳим ба шумор мераванд.<noinclude> == Нишонаҳои нопурра-стаб == Заготовка — статья, слишком короткая для того, чтобы раскрывать её предмет, но в то же время соответствующая минимальным предъявляемым к статьям требованиям. По общему правилу, заготовкой признаётся статья, содержащая лишь дефиницию предмета, заявленного в названии статьи, что на практике, как правило, означает размер от 3 до 10 коротких предложений. Граница между стабами и полноценными статьями во многом условна. Применительно к темам широкого профиля даже объёмная статья может считаться заготовкой, тогда как даже короткая статья не будет считаться заготовкой, если предмет статьи узок по определению. Например, из двух статей одинакового размера будет считаться стабом статья о всемирно известном писателе, о жизни и творчестве которого написано множество статей в научных журналах, но не будет считаться стабом статья о малой реке, описанной лишь в водном реестре и нескольких краеведческих статьях. Другой пример — статья, кажущаяся достаточно большой, но состоящая по большей части из неупорядоченных сведений наподобие «интересных фактов» тоже должна быть помечена как стаб. А, к примеру, статью, имеющую значительные недостатки, нельзя считать стабом, если её нельзя дополнить сведениями, по объёму значительно превышающими её текущий размер и при этом не нарушить правило [[ВП:ВЕС]]. Отсутствие в объёмной статье викификации или иное несоответствие её правилам оформления не является основанием для признания статьи заготовкой. Для обозначения подобных проблем существуют шаблоны-предупреждения, а для обозначения сразу нескольких недостатков — [[Шаблон:Rq]]. == Фоида ва зарари нопурра == Короткая статья по важной теме может быть полезна для читателя не меньше, чем статья полноценная. Читателю может понадобиться всего лишь краткая информация о незнакомом понятии — тогда заготовка будет полезнее красной ссылки. Создание заготовок статей о важнейших понятиях повышает охват энциклопедии и, следовательно, делает её более популярной среди читателей. Кроме того, большее количество статей увеличивает вероятность привлечения в Википедию участников, попадающих на неё из поисковиков. С другой стороны, если информации в статье недостаточно для большинства читателей, заготовка портит впечатление о Википедии. Заготовки создают необходимый энциклопедический ''контекст'' для развития статьи. Особенно полезен стаб, если в нём уже имеются ссылки на [[ВП:АИ|авторитетные источники]], которые рассматривают предмет статьи достаточно подробно — это одно из важнейших условий создания полноценной статьи. Изредка стаб может препятствовать расширению статьи, так как потенциальный автор может посчитать, что имеющейся в стабе информации достаточно. Именно поэтому заготовки статей необходимо отмечать шаблонами группы {{tl|stub}}. == Перспективы стаба == Нередко статья длительное время пребывает в состоянии стаба, особенно если предмет статьи интересен очень малому количеству участников, либо сложно найти сведения о предмете статьи. Некоторые статьи бессистемно дополняются различными участниками — и после этого статья уже не является стабом, но часто требует значительной работы по улучшению: расстановке сносок, приведению к [[ВП:НТЗ]] и т. д. Изредка стабы находят опытные участники, хорошо знакомые с предметом статьи и имеющие желание её дополнить, вплоть до получения ей статуса [[Портал:Избранное содержание|хорошей или избранной]]. Часто такие участники объединяются в соответствующие [[вп:проекты|проекты]]. Бывает, что заготовка очевидно не может быть дополнена до полноценной статьи, так как не рассматривается достаточно подробно в авторитетных источниках. Тогда возможны два варианта: * Заготовку могут [[ВП:КУ|выставить к удалению]], если есть сомнения в [[ВП:значимость|значимости]] предмета, либо если она нарушает какие-либо другие правила, а то и вовсе [[ВП:КБУ|удалить без обсуждения]], если нарушение очевидно. * Иногда имеет смысл перенести содержимое этой статьи в [[ВП:КОБ|более общую]], а саму статью заменить на [[ВП:перенаправление|перенаправление]] на соответствующий раздел общей. Если вам понадобилось, чтобы какая-то заготовка была срочно доработана, то вы можете улучшить её сами или предложить её к [[Википедия:к улучшению|срочному улучшению]]. Обратите внимание, что иногда можно найти уже написанную статью в [[Шаблон:Wikipedialang|иноязычной версии Википедии]] (чаще в крупных разделах: английском, немецком и т. д.) — так что при владении иностранным языком вы сможете дополнить русскую версию статьи за счёт перевода. На [[ВП:страница обсуждения|страницу обсуждения]] такой статьи необходимо установить шаблон {{tl|Переведённая статья}}. == Первоочередные задачи при написании стаба == Если Вы написали заготовку статьи и не хотите, чтобы её сразу выставили на удаление, пожалуйста, проделайте ещё несколько простых операций: * Убедитесь, что статья имеет достаточный размер, чтобы считаться стабом. Пустая статья, или статья длиной менее 150 символов видимого текста может быть [[ВП:КБУ#С1|быстро удалена]]. [[шаблон:ds|Удалена]] будет также статья, состоящая только из [[ВП:НЕСЛОВАРЬ|словарного определения]] или не содержащая [[ВП:МТ|нетривиальной информации]]. Минимальным рекомендуемым размером заготовки (стаба) [[ВП:МТ|является]] 300 символов видимого текста с пробелами. * Убедитесь в том, что [[ВП:значимость|значимость]] предмета статьи очевидна или следует из текста статьи. Для этого нужно проставить ссылки на [[ВП:АИ|независимые авторитетные источники]]. * Проверьте, не нарушает ли текст [[Википедия:Правила и указания|основных правил проекта]]: например, не содержит фрагментов текста, нарушающих авторское право, или неприемлемых для публикации в Википедии сведений о ныне живущих людях. * Проставьте [[вп:категоризация|категории]]: категоризация статей упрощает их поиск и увеличивает шанс, что её дополнит участник, интересующийся соответствующей тематикой, а также уменьшает вероятность [[Википедия:Профилактика дублирования|дублирования]]. Установка тематического шаблона заготовки не заменяет простановки категорий, несмотря на то, что с таким шаблоном статья попадает в тематическую категорию незавершённых статей. Желательно выбирать наиболее «глубокие» категории, для которых может не быть соответствующих шаблонов заготовок: к примеру, указание категорий [[:Категория:СССР]] и [[:Категория:История Москвы]] гораздо предпочтительнее категории [[:Категория:История России|История России]]. Можно указать более чем одну категорию. * Постарайтесь найти статьи о том же предмете на других языках и проставить на них ссылку через механизм [[ВП:Интервики]]. == Установка и снятие шаблона == Заготовки статей помечаются шаблоном {{tl|stub}}. Его следует ставить в конце статьи перед категориями, либо перед навигационными шаблонами. После установки шаблона будет выведен следующий текст: {{stub|nocat=1}} Важно помнить, что шаблоны группы {{tl|stub}} — это временная пометка, которая ставится на некоторые статьи на начальном этапе их развития. Рано или поздно шаблон {{tl|stub}} должен быть снят, когда статья будет дополнена до уровня полноценной [[Википедия:Совет ВикиПроектов/ЧаВО по оценке статей#Шкала качества|статьи III уровня]] и выше. После снятия шаблон {{tl|stub}} повторно, как правило, не ставится, если он был снят правомерно. Возможное исключение — если из статьи была удалена значительная часть, например, из-за нарушения [[Википедия:Авторские права|авторских прав]]. === Тематические пометки заготовок === Желательно ставить специализированные тематические пометки о незавершённости статей, а не универсальный шаблон {{tl|stub}} Установка тематического шаблона помещает статью в тематическую категорию заготовок статей и упрощает дальнейшее нахождение статьи участниками, занимающимися доработкой статей на похожие темы. {| |{{tl|Russia-geo-stub}} |{{Russia-geo-stub|nocat=1}} |- |{{tl|Scientist-stub}} |{{Scientist-stub|nocat=1}} |- |{{tl|Ling-stub}} |{{Ling-stub|nocat=1}} |} Полный список можно посмотреть на странице [[Википедиа:Шаблонҳо/Мақолаҳои нопурра]]. === Общий вид типичной заготовки === {| class="standard" border=1 !Вики-код !Пояснения |- |<nowiki>'''Генератор статей''' — гипотетическая стадия [[эволюция|эволюции]] [[робот (программа)|ботов]], на которой станет возможным полностью [[автоматизация|автоматизированное]] создание [[Заготовка статьи|заготовок статей]].</nowiki> |Определение |- |<nowiki>Предполагается, что основной проблемой генераторов статей станет неясный статус создаваемых материалов с точки зрения [[авторское право|авторского права]].</nowiki> |Дополнительный текст |- |<nowiki>==Ссылки==</nowiki> |Заголовок служебного раздела |- |<nowiki>* [http://example.com/articles_generator/ В. Пупкин Исследование генерации заготовок]</nowiki> |Ссылка на источник информации |- |&nbsp; |<small>пустая строка перед хвостовой зоной</small> |- |{{tl|ai-stub}} |Тематическая пометка заготовки |- |<nowiki>[[Категория:Обработка естественного языка]]</nowiki><br /><nowiki>[[Категория:Авторское право]]</nowiki> |Категории |- | |Конец вики-кода |} == Создание шаблонов заготовок == Новые тематические шаблоны заготовок создаются с помощью меташаблона {{tl|stub-meta}}. Шаблон заготовки статьи должен содержать: * значок, ассоциирующийся с темой; * ссылку на тематическую статью; * тематическую категорию незавершённых статей. Имеет смысл создавать новые шаблоны стабов для тем, на которые в ближайшее время будет написано большое количество статей, либо новые статьи будут регулярно создаваться в течение длительного времени. {{Stub}} {{Bio-stub}} {{Geo-stub}} {{Hist-stub}} {{Biology-stub}} {{Chem-stub}} {{Math-stub}} {{Reli-stub}} {{Sport-stub}} {{Poli-stub}} {{Music-stub}} {{Film-stub}} {{Phys-stub}} {{Med-stub}} {{Astro-stub}} {{Lit-stub}} {{Anatomy-stub}} {{Geology-stub}} {{Philo-stub}} {{TJ-stub}} {{Actor-stub}} {{Politician-stub}} {{Christ-stub}} {{Islam-stub}} {{Myth-stub}} {{Art-stub}} {{Animal-stub}} {{Ichthyology-stub}} {{Embryology-stub}} {{Malacology-stub}} {{Herpetology-stub}} {{Mammalogy-stub}} {{Philo-stub}} {{Econ-stub}} {{Law-stub}} {{Star-stub}} {{Musician-stub}} {{Physicist-stub}} {{Socio-stub}} {{Chemist-stub}} {{Mathematician-stub}} {{LGBT-stub}} {{UN-stub}} {{UN-resolution-stub}} {{Time-stub}} {{Electronics-stub}} {{Rail-transport-stub}} {{Sport-bio-stub}} {{Sex-stub}} {{Ling-stub}} {{Footy-bio-stub}} {{Tennis-bio-stub}} {{Athletics-bio-stub}} {{Comp-stub}} {{Artist-stub}} {{Food-stub}} {{Clothing-stub}} {{Vg-stub}} {{TV-stub}} {{Radio-stub}} {{Astronomer-stub}} {{Auto-stub}} {{Cycling-bio-stub}} {{Mobile-stub}} {{Botany-stub}} {{Num-stub}} {{Architecture-stub}} {{Journalist-stub}} {{Film-director-stub}} {{Isotope-stub}} {{Wikipedia-stub}} {{Passport-stub}} {{Plant-stub}} {{School-stub}} {{Company-stub}} {{Cell-biology-stub}} {{Diplomacy-stub}} {{Architect-stub}} {{Archaeology-stub}} {{Sport-team-stub}} {{Social-sci-stub}} {{Airline-stub}} {{Road-stub}} {{Thermodynamics-stub}} {{Electromagnetics-stub}} {{River-stub}} {{Crime-stub}} {{Lake-stub}} {{Hydro-stub}} {{Ecology-stub}} {{Airport-stub}} {{Internet-stub}} {{Website-stub}} {{Telecomm-stub}} {{Dance-stub}} {{Catholic-Church-stub}} {{Mosque-stub}} {{Quran-stub}} {{Islam-stub}} {{Sf-stub}} {{WWII-stub}} {{Mil-hist-stub}} {{Mil-bio-stub}} {{Sculptor-stub}} {{Writer-stub}} {{Biologist-stub}} {{Theat-stub}} {{Geo-settlement-stub}} {{Mycology-stub}} {{Composer-stub}} {{USSR-stub}} {{Dog-stub}} {{Ethno-stub}} {{Org-stub}} {{Esperanto-stub}} {{TJ-geo-stub}} {{TJ-bio-stub}} {{TJ-hist-stub}} {{TJ-settlement-stub}} {{TJ-hydro-stub}} {{RU-stub}} {{RU-geo-stub}} {{RU-bio-stub}} {{RU-hist-stub}} {{RU-settlement-stub}} {{IR-stub}} {{IR-geo-stub}} {{IR-bio-stub}} {{IR-hist-stub}} {{IR-settlement-stub}} {{US-stub}} {{US-geo-stub}} {{US-bio-stub}} {{US-hist-stub}} {{US-settlement-stub}} {{CZ-stub}} {{BR-stub}} {{PL-stub}} {{ES-stub}} {{DE-stub}} {{TR-stub}} {{Asia-stub}} {{Europe-stub}} {{Africa-stub}} {{Europe-geo-stub}} {{Asia-geo-stub}} {{FR-stub}} {{IT-stub}} {{UK-stub}} {{Dushanbe-stub}} {{Dushanbe-geo-stub}} {{JP-stub}} {{NL-stub}} {{EG-stub}} {{TJ-footy-bio-stub}} {{RU-footy-bio-stub}} {{IR-footy-bio-stub}} {{US-footy-bio-stub}} {{JP-footy-bio-stub}} {{Sect-stub}} == Дар куҷо тайёраҳоро кофтан == * Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра — ин гурӯҳ дорои мақолаҳои нопурра аст. Шушо ба лоиҳаҳо ёрӣ расонда, метавонед мақолаҳоро пурра кунед. * [[Служебная:Shortpages]] — саҳифаҳои кутоҳтарини Википедиа; == Нигаред == * [[Википедиа:Роҳнамо]] </noinclude> m3j3ux0rkzzed1rybdwo3eqhnjkva6e 1493496 1493480 2026-11-10T19:01:06Z Туйчибой Мадаминов 45703 /* Дар куҷо тайёраҳоро кофтан */ 1493496 wikitext text/x-wiki {{Тарҷума}} {{shortcut|ВП:ТАЙ|ВП:СТАБ|ВП:Stub}} <noinclude>{{Сарнавис|Здесь говорится о неполных статьях. Если вам нужен шаблон для создания статьи — см. [[Википедиа:Саҳифаи-шаблон]].}}</noinclude> '''Тайёраи мақола''' ('''тайёра''', '''стаб''') — ҳамин тавр дар Википедиа [[Википедиа:Мақола|мақола]]ро ифода мекунанд, ки дар сатҳи ибтидоии навиштан аст ва ҳаҷми нокофӣ дорад. Аксаран истилоҳи "нопурра"-ро он мақолаҳое мегиранд,ки ҳамагӣ аз якчанд ҷумла иборатанд. Одатан, дар мақолаи нопурра маълумоти ибтидоӣ дар хусуси шахсият, чизе ё дигар мавзӯъи мақола оварда мешавад, ки барои инкишофи ояндаи ҳамин мақола зарур ва муҳим мебошад. Ба ҳар ҳол, чунин мақоларо пурра ва ҳаматарафа гуфтан номумкин аст, чунки маълумоти муҳими пурракунандаи объекти мақоларо доро нест. Чунин мақолаҳо аз он сабаб ба вуҷуд меоянд, ки муаллифи мақола вақт ё сабр надорад, ки мақоларо ба охир расонад. Инчунин, иштирокчиёне низ ҳастанд, ки махсус ба навиштани чунин мақолаҳо машғуланд. Албатта, мақолаҳои нопурра низ барои Википедиа фоидаовар ва муҳим ба шумор мераванд.<noinclude> == Нишонаҳои нопурра-стаб == Заготовка — статья, слишком короткая для того, чтобы раскрывать её предмет, но в то же время соответствующая минимальным предъявляемым к статьям требованиям. По общему правилу, заготовкой признаётся статья, содержащая лишь дефиницию предмета, заявленного в названии статьи, что на практике, как правило, означает размер от 3 до 10 коротких предложений. Граница между стабами и полноценными статьями во многом условна. Применительно к темам широкого профиля даже объёмная статья может считаться заготовкой, тогда как даже короткая статья не будет считаться заготовкой, если предмет статьи узок по определению. Например, из двух статей одинакового размера будет считаться стабом статья о всемирно известном писателе, о жизни и творчестве которого написано множество статей в научных журналах, но не будет считаться стабом статья о малой реке, описанной лишь в водном реестре и нескольких краеведческих статьях. Другой пример — статья, кажущаяся достаточно большой, но состоящая по большей части из неупорядоченных сведений наподобие «интересных фактов» тоже должна быть помечена как стаб. А, к примеру, статью, имеющую значительные недостатки, нельзя считать стабом, если её нельзя дополнить сведениями, по объёму значительно превышающими её текущий размер и при этом не нарушить правило [[ВП:ВЕС]]. Отсутствие в объёмной статье викификации или иное несоответствие её правилам оформления не является основанием для признания статьи заготовкой. Для обозначения подобных проблем существуют шаблоны-предупреждения, а для обозначения сразу нескольких недостатков — [[Шаблон:Rq]]. == Фоида ва зарари нопурра == Короткая статья по важной теме может быть полезна для читателя не меньше, чем статья полноценная. Читателю может понадобиться всего лишь краткая информация о незнакомом понятии — тогда заготовка будет полезнее красной ссылки. Создание заготовок статей о важнейших понятиях повышает охват энциклопедии и, следовательно, делает её более популярной среди читателей. Кроме того, большее количество статей увеличивает вероятность привлечения в Википедию участников, попадающих на неё из поисковиков. С другой стороны, если информации в статье недостаточно для большинства читателей, заготовка портит впечатление о Википедии. Заготовки создают необходимый энциклопедический ''контекст'' для развития статьи. Особенно полезен стаб, если в нём уже имеются ссылки на [[ВП:АИ|авторитетные источники]], которые рассматривают предмет статьи достаточно подробно — это одно из важнейших условий создания полноценной статьи. Изредка стаб может препятствовать расширению статьи, так как потенциальный автор может посчитать, что имеющейся в стабе информации достаточно. Именно поэтому заготовки статей необходимо отмечать шаблонами группы {{tl|stub}}. == Перспективы стаба == Нередко статья длительное время пребывает в состоянии стаба, особенно если предмет статьи интересен очень малому количеству участников, либо сложно найти сведения о предмете статьи. Некоторые статьи бессистемно дополняются различными участниками — и после этого статья уже не является стабом, но часто требует значительной работы по улучшению: расстановке сносок, приведению к [[ВП:НТЗ]] и т. д. Изредка стабы находят опытные участники, хорошо знакомые с предметом статьи и имеющие желание её дополнить, вплоть до получения ей статуса [[Портал:Избранное содержание|хорошей или избранной]]. Часто такие участники объединяются в соответствующие [[вп:проекты|проекты]]. Бывает, что заготовка очевидно не может быть дополнена до полноценной статьи, так как не рассматривается достаточно подробно в авторитетных источниках. Тогда возможны два варианта: * Заготовку могут [[ВП:КУ|выставить к удалению]], если есть сомнения в [[ВП:значимость|значимости]] предмета, либо если она нарушает какие-либо другие правила, а то и вовсе [[ВП:КБУ|удалить без обсуждения]], если нарушение очевидно. * Иногда имеет смысл перенести содержимое этой статьи в [[ВП:КОБ|более общую]], а саму статью заменить на [[ВП:перенаправление|перенаправление]] на соответствующий раздел общей. Если вам понадобилось, чтобы какая-то заготовка была срочно доработана, то вы можете улучшить её сами или предложить её к [[Википедия:к улучшению|срочному улучшению]]. Обратите внимание, что иногда можно найти уже написанную статью в [[Шаблон:Wikipedialang|иноязычной версии Википедии]] (чаще в крупных разделах: английском, немецком и т. д.) — так что при владении иностранным языком вы сможете дополнить русскую версию статьи за счёт перевода. На [[ВП:страница обсуждения|страницу обсуждения]] такой статьи необходимо установить шаблон {{tl|Переведённая статья}}. == Первоочередные задачи при написании стаба == Если Вы написали заготовку статьи и не хотите, чтобы её сразу выставили на удаление, пожалуйста, проделайте ещё несколько простых операций: * Убедитесь, что статья имеет достаточный размер, чтобы считаться стабом. Пустая статья, или статья длиной менее 150 символов видимого текста может быть [[ВП:КБУ#С1|быстро удалена]]. [[шаблон:ds|Удалена]] будет также статья, состоящая только из [[ВП:НЕСЛОВАРЬ|словарного определения]] или не содержащая [[ВП:МТ|нетривиальной информации]]. Минимальным рекомендуемым размером заготовки (стаба) [[ВП:МТ|является]] 300 символов видимого текста с пробелами. * Убедитесь в том, что [[ВП:значимость|значимость]] предмета статьи очевидна или следует из текста статьи. Для этого нужно проставить ссылки на [[ВП:АИ|независимые авторитетные источники]]. * Проверьте, не нарушает ли текст [[Википедия:Правила и указания|основных правил проекта]]: например, не содержит фрагментов текста, нарушающих авторское право, или неприемлемых для публикации в Википедии сведений о ныне живущих людях. * Проставьте [[вп:категоризация|категории]]: категоризация статей упрощает их поиск и увеличивает шанс, что её дополнит участник, интересующийся соответствующей тематикой, а также уменьшает вероятность [[Википедия:Профилактика дублирования|дублирования]]. Установка тематического шаблона заготовки не заменяет простановки категорий, несмотря на то, что с таким шаблоном статья попадает в тематическую категорию незавершённых статей. Желательно выбирать наиболее «глубокие» категории, для которых может не быть соответствующих шаблонов заготовок: к примеру, указание категорий [[:Категория:СССР]] и [[:Категория:История Москвы]] гораздо предпочтительнее категории [[:Категория:История России|История России]]. Можно указать более чем одну категорию. * Постарайтесь найти статьи о том же предмете на других языках и проставить на них ссылку через механизм [[ВП:Интервики]]. == Установка и снятие шаблона == Заготовки статей помечаются шаблоном {{tl|stub}}. Его следует ставить в конце статьи перед категориями, либо перед навигационными шаблонами. После установки шаблона будет выведен следующий текст: {{stub|nocat=1}} Важно помнить, что шаблоны группы {{tl|stub}} — это временная пометка, которая ставится на некоторые статьи на начальном этапе их развития. Рано или поздно шаблон {{tl|stub}} должен быть снят, когда статья будет дополнена до уровня полноценной [[Википедия:Совет ВикиПроектов/ЧаВО по оценке статей#Шкала качества|статьи III уровня]] и выше. После снятия шаблон {{tl|stub}} повторно, как правило, не ставится, если он был снят правомерно. Возможное исключение — если из статьи была удалена значительная часть, например, из-за нарушения [[Википедия:Авторские права|авторских прав]]. === Тематические пометки заготовок === Желательно ставить специализированные тематические пометки о незавершённости статей, а не универсальный шаблон {{tl|stub}} Установка тематического шаблона помещает статью в тематическую категорию заготовок статей и упрощает дальнейшее нахождение статьи участниками, занимающимися доработкой статей на похожие темы. {| |{{tl|Russia-geo-stub}} |{{Russia-geo-stub|nocat=1}} |- |{{tl|Scientist-stub}} |{{Scientist-stub|nocat=1}} |- |{{tl|Ling-stub}} |{{Ling-stub|nocat=1}} |} Полный список можно посмотреть на странице [[Википедиа:Шаблонҳо/Мақолаҳои нопурра]]. === Общий вид типичной заготовки === {| class="standard" border=1 !Вики-код !Пояснения |- |<nowiki>'''Генератор статей''' — гипотетическая стадия [[эволюция|эволюции]] [[робот (программа)|ботов]], на которой станет возможным полностью [[автоматизация|автоматизированное]] создание [[Заготовка статьи|заготовок статей]].</nowiki> |Определение |- |<nowiki>Предполагается, что основной проблемой генераторов статей станет неясный статус создаваемых материалов с точки зрения [[авторское право|авторского права]].</nowiki> |Дополнительный текст |- |<nowiki>==Ссылки==</nowiki> |Заголовок служебного раздела |- |<nowiki>* [http://example.com/articles_generator/ В. Пупкин Исследование генерации заготовок]</nowiki> |Ссылка на источник информации |- |&nbsp; |<small>пустая строка перед хвостовой зоной</small> |- |{{tl|ai-stub}} |Тематическая пометка заготовки |- |<nowiki>[[Категория:Обработка естественного языка]]</nowiki><br /><nowiki>[[Категория:Авторское право]]</nowiki> |Категории |- | |Конец вики-кода |} == Создание шаблонов заготовок == Новые тематические шаблоны заготовок создаются с помощью меташаблона {{tl|stub-meta}}. Шаблон заготовки статьи должен содержать: * значок, ассоциирующийся с темой; * ссылку на тематическую статью; * тематическую категорию незавершённых статей. Имеет смысл создавать новые шаблоны стабов для тем, на которые в ближайшее время будет написано большое количество статей, либо новые статьи будут регулярно создаваться в течение длительного времени. {{Stub}} {{Bio-stub}} {{Geo-stub}} {{Hist-stub}} {{Biology-stub}} {{Chem-stub}} {{Math-stub}} {{Reli-stub}} {{Sport-stub}} {{Poli-stub}} {{Music-stub}} {{Film-stub}} {{Phys-stub}} {{Med-stub}} {{Astro-stub}} {{Lit-stub}} {{Anatomy-stub}} {{Geology-stub}} {{Philo-stub}} {{TJ-stub}} {{Actor-stub}} {{Politician-stub}} {{Christ-stub}} {{Islam-stub}} {{Myth-stub}} {{Art-stub}} {{Animal-stub}} {{Ichthyology-stub}} {{Embryology-stub}} {{Malacology-stub}} {{Herpetology-stub}} {{Mammalogy-stub}} {{Philo-stub}} {{Econ-stub}} {{Law-stub}} {{Star-stub}} {{Musician-stub}} {{Physicist-stub}} {{Socio-stub}} {{Chemist-stub}} {{Mathematician-stub}} {{LGBT-stub}} {{UN-stub}} {{UN-resolution-stub}} {{Time-stub}} {{Electronics-stub}} {{Rail-transport-stub}} {{Sport-bio-stub}} {{Sex-stub}} {{Ling-stub}} {{Footy-bio-stub}} {{Tennis-bio-stub}} {{Athletics-bio-stub}} {{Comp-stub}} {{Artist-stub}} {{Food-stub}} {{Clothing-stub}} {{Vg-stub}} {{TV-stub}} {{Radio-stub}} {{Astronomer-stub}} {{Auto-stub}} {{Cycling-bio-stub}} {{Mobile-stub}} {{Botany-stub}} {{Num-stub}} {{Architecture-stub}} {{Journalist-stub}} {{Film-director-stub}} {{Isotope-stub}} {{Wikipedia-stub}} {{Passport-stub}} {{Plant-stub}} {{School-stub}} {{Company-stub}} {{Cell-biology-stub}} {{Diplomacy-stub}} {{Architect-stub}} {{Archaeology-stub}} {{Sport-team-stub}} {{Social-sci-stub}} {{Airline-stub}} {{Road-stub}} {{Thermodynamics-stub}} {{Electromagnetics-stub}} {{River-stub}} {{Crime-stub}} {{Lake-stub}} {{Hydro-stub}} {{Ecology-stub}} {{Airport-stub}} {{Internet-stub}} {{Website-stub}} {{Telecomm-stub}} {{Dance-stub}} {{Catholic-Church-stub}} {{Mosque-stub}} {{Quran-stub}} {{Islam-stub}} {{Sf-stub}} {{WWII-stub}} {{Mil-hist-stub}} {{Mil-bio-stub}} {{Sculptor-stub}} {{Writer-stub}} {{Biologist-stub}} {{Theat-stub}} {{Geo-settlement-stub}} {{Mycology-stub}} {{Composer-stub}} {{USSR-stub}} {{Dog-stub}} {{Ethno-stub}} {{Org-stub}} {{Esperanto-stub}} {{TJ-geo-stub}} {{TJ-bio-stub}} {{TJ-hist-stub}} {{TJ-settlement-stub}} {{TJ-hydro-stub}} {{RU-stub}} {{RU-geo-stub}} {{RU-bio-stub}} {{RU-hist-stub}} {{RU-settlement-stub}} {{IR-stub}} {{IR-geo-stub}} {{IR-bio-stub}} {{IR-hist-stub}} {{IR-settlement-stub}} {{US-stub}} {{US-geo-stub}} {{US-bio-stub}} {{US-hist-stub}} {{US-settlement-stub}} {{CZ-stub}} {{BR-stub}} {{PL-stub}} {{ES-stub}} {{DE-stub}} {{TR-stub}} {{Asia-stub}} {{Europe-stub}} {{Africa-stub}} {{Europe-geo-stub}} {{Asia-geo-stub}} {{FR-stub}} {{IT-stub}} {{UK-stub}} {{Dushanbe-stub}} {{Dushanbe-geo-stub}} {{JP-stub}} {{NL-stub}} {{EG-stub}} {{TJ-footy-bio-stub}} {{RU-footy-bio-stub}} {{IR-footy-bio-stub}} {{US-footy-bio-stub}} {{JP-footy-bio-stub}} {{Sect-stub}} == Дар куҷо тайёраҳоро кофтан == * Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра — ин гурӯҳ дорои мақолаҳои нопурра аст. Шумо ба лоиҳаҳо ёрӣ расонда, метавонед мақолаҳоро пурра кунед. * [[Служебная:Shortpages]] — саҳифаҳои кутоҳтарини Википедиа; == Нигаред == * [[Википедиа:Роҳнамо]] </noinclude> a1eam2uqoawvi57vx0lr08dte53vuh4 Музаффар Азизов 0 115723 1493484 1454634 2026-11-10T17:10:51Z Dmitru 41972 /* Пайвандҳо */ mathnet.ru 1493484 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Музаффар Азизов | номи аслӣ = Музаффар Азизов |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 25.08.1950 | зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Шуғнон}} |таърихи даргузашт = 16.02.2026 |шаҳрвандӣ = Тоҷикистон |маҳалли даргузашт = Душанбе |фазои илмӣ = |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои физика ва математика}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Музаффар Азизов''' (25 августи 1950, деҳаи Сорҷи ноҳияи Шуғнон — 16 феврали 2026, Душанбе) — {{риёзидон|Тоҷикистон}}, доктори илмҳои физика ва математика (2010), [[профессор]] (2010). Аз ҷумлаи олимони соҳаи математикаи таҳлилӣ дар Тоҷикистон ба шумор мерафт. Солҳои гуногун дар [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] фаъолият карда, мудири кафедраи анализи математикӣ буд. Дар солҳои охир профессори кафедраи илмҳои дақиқи филиали [[Донишгоҳи миллии тадқиқотии Москва]] дар шаҳри Душанбе буд. 16 феврали соли 2026 субҳ дар роҳ ба сӯи донишгоҳ даргузашт.<ref>{{Cite web|url=https://pressa.tj/professor-azizov-dar-ro%D2%B3-ba-s%D3%AFi-donishgo%D2%B3-darguzasht/|title=Профессор Азизов дар роҳ ба сӯи донишгоҳ даргузашт|author=Бахтовар Сафаров|website=Pressa.tj|lang=tj-TJ|accessdate=2026-02-17}}</ref> . == Зиндагинома == Солҳои 1968–1973 дар факултети математикаи [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|ДДОД ба номи Т. Шевченко]] таҳсил кардааст. Соли 1973 ассистенти кафедраи анализи математикии донишкадаи номбурда, 1975–1980 ассистенти кафедраи анализи математикӣ, солҳои 1980–1985 коромӯз ва аспиранти Институти математикаи Академияи илмҳои ҶШС Украина, 1985–1993 ассистент, муаллими калон ва дотсенти кафедраи анализи математикии донишкадаи омӯзгорӣ, 1993–1997 докторанти Институти математикаи АИ Украина буд. Аз соли 1997 ҳамчун дотсент ва аз соли 2007 [[дотсент]] ва мудири кафедраи анализи математикии [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ ]] кор мекард. Оид ба наздиккунии функсияҳо ва ҳали тақрибии муодилаҳои операторӣ, инчунин дигар масъалаҳои муҳими анализи математикӣ корҳои илмӣ анҷом додааст. Муаллифи як рисолаи илмӣ, як китоби дарсӣ ва зиёда аз 80 мақолаҳои илмӣ ва илмию методӣ мебошад. Мақолаҳои илмияш дар маҷаллаҳои бонуфузи илмии Тоҷикистон, Федератсияи Россия ва Украина нашр шудаанд. Бо ифтихорномаҳои КМ ЛКСМ ҶШС Тоҷикистон, КМ ВЛКСМ ва нишони фахрии КМ ВЛКСМ сарфароз карда шудааст. == Осор== * Аппроксимационный метод решения дифференциальных уравнений, Киев, 1984; * Иформационная сложность приближенного решения интегральных уравнений второго рода, Д., 2010; Математикаи олӣ (Китоби дарсӣ), Д., 2011; * О приближении решения интегральных уравнений теории потенциала // Труды математического Института АН СССР, Т. 180. 1987; Информационная сложность уравнения Фредгольма с аналитическими ядрами и свободными членами // Сб. ст. Функциональные пространства. Теория приближений. Нелинейный анализ, М., 1995; * Об одном примении аппроксимационого метода // Доклад АН Тадж. ССР, Т. 33, №5, 1990; * Информационная сложность локального решения уравнений Фредгольма с аналитическими ядрами и свободными членами // Доклад АН России, Т. 352, №2, 1997. * Информационная сложность приближенного решения некоторих классов интегральних уравнений. Д., 2014; * Анализи математики (Китоби дарсӣ), ќисми 1. Д., 2018; * Анализи математики (китоби дарсӣ), ќисми 3. Д., 2020. == Пайвандҳо == * [https://www.tgpu.tj/images/stories/DDOT-doc/Донишнома.pdf Донишнома. Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ] * [http://www.mathnet.ru/rus/person19521 Его труды] на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}} {{Зиндагинома-хурд}} [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] aq70edzqb4cdgjcbfc59pk9xpihyiu9 Сураи Моъун 0 116644 1493483 1418319 2026-11-10T17:00:37Z Atcovi 10048 v1 1493483 wikitext text/x-wiki [[Акс:Chapter 107, Al-Ma'un (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|мини|Сураи Ал Моъун]] {{Қуттии сура |Номи сура = Сураи Ал Моъун |Номи арабӣ = سورة الماعون |Маънои ном = Моъун |Номҳои дигар = |Гурӯҳбандӣ = Маккӣ |Вақти нозил = |Тартиби нозил = |Рақами сура = 107 |Шумораи оятҳо = 7 |Ҷузъ = 30 |Ҳизб = |Шумораи рукӯъ = 1 |Шумораи саҷда = |Шумораи калима = |Шумораи ҳарф = |Ҳарфҳои муқатта = |Сураи гузашта = Сураи Қурайш |Сураи раванд = Сураи Ал Кавсар |Рақам бо таври хатӣ = яксаду ҳафтум }} Сура дар [[Макка]] нозил шудааст ва иборат аз 7 оят аст. == Мундариҷа == {{Қуръон/Иқтибос |Оё онро, ки рӯзи ҷазоро дурӯғ мешумурад, дидӣ? {{оят}} Ӯ ҳамон касест, ки ятимро ба иҳонат (хорӣ) меронад {{оят}} ва мардумро ба таъом додан ба бенаво тарғиб намекунад. {{оят}} Пас вой бар он намозгузороне, {{оят}} ки дар намози худ саҳл ангоранд (дар ғафлатанд), {{оят}} онон, ки риё мекунанд {{оят}} ва аз додани закот саркашӣ мекунанд. |107|1|7 |префикс = Қуръон |тарҷума = Оятӣ }} == Тафсир == {{Дар нақша}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{Исламист||}} {{Сураҳо|107|Сураи Қурайш|Ал Кавсар}} {{Quran-stub}} snbeo7jb8hxlo597vso56uyz5r0vasi Модул:Wikidata/config 828 149686 1493477 1493256 2026-11-10T13:52:18Z Zosya95 54344 Ботили нусхаи [[Special:Diff/1493256|1493256]] аз тарафи [[Special:Contributions/VASHGIRD|VASHGIRD]] ([[User talk:VASHGIRD|Баҳс]]) 1493477 Scribunto text/plain -- Property configuration for Wikidata module return { global = { separator = ',&#32;', conjunction = '&#32;ва&#32;', }, presets = { ['catonly'] = { datatype = 'wikibase-item', conjunction = '', invisible = true, ['value-module'] = 'Wikidata', ['value-function'] = 'extractCategory', references = '', category = 'P910', }, ['country'] = { ['claim-module'] = 'Wikidata/Places', ['claim-function'] = 'formatCountryClaimWithFlag', before = '<ul><li>', separator = '</li><li>', conjunction = '</li><li>', after = '</li></ul>', }, ['from-to'] = { ['property-module'] = 'Wikidata/date', ['property-function'] = 'formatDateIntervalProperty', }, ['link'] = { ['value-module'] = 'Wikidata/link', ['value-function'] = 'fromModule', }, ['list'] = { before = '<ul><li>', separator = '</li><li>', conjunction = '</li><li>', after = '</li></ul>', }, ['name'] = { monolingualLangTemplate = 'lang', separator = '<br>', conjunction = '<br>', }, ['place'] = { ['claim-module'] = 'Wikidata/Places', ['claim-function'] = 'formatPlaceWithQualifiers', before = '<ul><li>', separator = '</li><li>', conjunction = '</li><li>', after = '</li></ul>', }, ['quantity (date)'] = { before = '<ul><li>', separator = '</li><li>', conjunction = '</li><li>', after = '</li></ul>', qualifier = 'P585', }, }, datatypes = { commonsMedia = { limit = 1, references = false, size = '274x400px', separator = '<br>', conjunction = '<br>', somevalue = '', ['value-module'] = 'Wikidata/media', ['value-function'] = 'formatCommonsMediaValue', }, ['external-id'] = { references = false, }, ['globe-coordinate'] = { limit = 1, references = false, }, url = { separator = '<br>', conjunction = '<br>', references = false, ['value-module'] = 'Wikidata/url', ['value-function'] = 'formatUrlValue', }, quantity = { siConversion = true } }, properties = { P6 = { datatype = 'wikibase-item', }, P17 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'country', }, P18 = { datatype = 'commonsMedia', fixdouble = true, }, P19 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'place', separator = ',</li><li>', conjunction = ' ё </li><li>', }, P20 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'place', separator = ',</li><li>', conjunction = ' ё </li><li>', }, P22 = { datatype = 'wikibase-item', conjunction = ' ё ' }, P25 = { datatype = 'wikibase-item', conjunction = ' ё ' }, P26 = { datatype = 'wikibase-item', }, P27 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'country', }, P31 = { datatype = 'wikibase-item', references = false, }, P37 = { datatype = 'wikibase-item', }, P39 = { ['claim-module'] = 'Wikidata/positions', ['claim-function'] = 'formatPositionClaim', separator = '', conjunction = '', allowTables = true, }, P40 = { datatype = 'wikibase-item', }, P41 = { datatype = 'commonsMedia', size = '150x200px', }, P53 = { datatype = 'wikibase-item', category = 'P910', }, P54 = { category = 'P6112', }, P57 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', }, P58 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', }, P59 = { datatype = 'wikibase-item', category = 'P910', references = false, }, P69 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', category = 'P3876', qualifier = 'P582', }, P94 = { datatype = 'commonsMedia', size = '100x200px', }, P86 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', }, P101 = { datatype = 'wikibase-item', }, P102 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', qualifier = 'P582', category = 'P6365', }, P103 = { datatype = 'wikibase-item', }, P106 = { datatype = 'wikibase-item', ['claim-module'] = 'Wikidata/item', ['claim-function'] = 'formatEntityWithGenderClaim', conjunction = ',&#32;', }, P108 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', category = 'P4195', }, P109 = { datatype = 'commonsMedia', size = '150x150px', }, P117 = { datatype = 'commonsMedia', size = '290x300px', }, P119 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'place', thisLocationOnly = 'true', }, P131 = { datatype = 'wikibase-item', }, P140 = { datatype = 'wikibase-item', }, P154 = { size = '220x80px', }, P159 = { preset = 'place', }, P161 = { preset = 'list', }, P162 = { preset = 'list', }, P163 = { datatype = 'wikibase-item', }, P166 = { datatype = 'wikibase-item', ['property-module'] = 'Wikidata/Medals', ['property-function'] = 'formatProperty', ['value-module'] = 'Wikidata/Medals', ['value-function'] = 'formatValue', before = '<div style="text-align:justify">', after = '</div>', separator = '&#32;', conjunction = '&#32;', references = false, allowTables = true, }, P190 = { datatype = 'wikibase-item', }, P212 = { preset = 'link', }, P225 = { preset = 'list', ['claim-module'] = 'Wikidata/Biology', ['claim-function'] = 'formatTaxonNameClaim', }, P237 = { datatype = 'wikibase-item', }, P241 = { datatype = 'wikibase-item', }, P242 = { datatype = 'commonsMedia', size = '300x300px', }, P247 = { formatter = 'https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=$1', }, P267 = { preset = 'link', }, P276 = { preset = 'place', }, P281 = { datatype = 'string', }, P286 = { preset = 'list', }, P296 = { formatter = 'http://osm.sbin.ru/esr/esr:$1', }, P301 = { rawArticle = true, }, P344 = { preset = 'list', }, P345 = { preset = 'link', }, P348 = { preset = 'list', ['property-module'] = 'Wikidata/Software', ['property-function'] = 'formatVersionProperty', }, P361 = { datatype = 'wikibase-item', }, P373 = { datatype = 'string', ['value-module'] = 'Wikidata/media', ['value-function'] = 'formatCommonsCategory', limit = 1, }, P374 = { datatype = 'external-id', }, P395 = { datatype = 'string', }, P407 = { datatype = 'wikibase-item', }, P410 = { datatype = 'wikibase-item', }, P412 = { datatype = 'wikibase-item', category = 'P910', }, P413 = { datatype = 'wikibase-item', ['claim-module'] = 'Wikidata/item', ['claim-function'] = 'formatEntityWithGenderClaim', conjunction = ',&#32;', category = 'P910', }, P414 = { ['claim-module'] = 'Wikidata/item', ['claim-function'] = 'applyDefaultTemplate', }, P421 = { datatype = 'wikibase-item', }, P473 = { datatype = 'string', }, P495 = { preset = 'country', }, P505 = { preset = 'list', }, P512 = { datatype = 'wikibase-item', ['property-module'] = 'Wikidata/P512', ['property-function'] = 'formatAcademicDegree', }, P527 = { preset = 'list', }, P528 = { references = false, qualifier = 'P972', }, P551 = { preset = 'place', }, P569 = { datatype = 'time', ['claim-module'] = 'Wikidata/date', ['claim-function'] = 'formatDateOfBirthClaim', }, P570 = { datatype = 'time', ['claim-module'] = 'Wikidata/date', ['claim-function'] = 'formatDateOfDeathClaim', }, P571 = { datatype = 'time', }, P576 = { datatype = 'time', }, P598 = { datatype = 'wikibase-item', }, P607 = { datatype = 'wikibase-item', preset = 'list', }, P625 = { datatype = 'globe-coordinate', }, P669 = { qualifier = 'P670', }, P685 = { formatter = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=$1', }, P721 = { preset = 'link', }, P764 = { preset = 'link', }, P803 = { datatype = 'wikibase-item', }, P856 = { datatype = 'url', }, P881 = { novalue = 'нет', category = 'P910', }, P884 = { preset = 'link', }, P915 = { category = 'P1740', }, P957 = { preset = 'link', }, P972 = { preset = 'catonly', }, P1077 = { preset = 'link', }, P1082 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator' }, P1098 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', }, P1120 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator' }, P1128 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator' }, P1174 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', }, P1195 = { ['value-module'] = 'Wikidata/Software', ['value-function'] = 'formatExtension', conjunction = ' ё ', }, P1215 = { datatype = 'quantity', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatVisualMagnitude' }, P1246 = { preset = 'link', }, P1249 = { datatype = 'time', }, P1376 = { datatype = 'wikibase-item', }, P1402 = { preset = 'link', }, P1448 = { datatype = 'monolingualtext', preset = 'name', }, P1458 = { datatype = 'quantity', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatColorIndex' }, P1464 = { datatype = 'wikibase-item', }, P1476 = { preset = 'name', }, P1477 = { datatype = 'monolingualtext', preset = 'name', }, P1532 = { preset = 'country', rank = '[rank:normal, rank:preferred]', }, P1543 = { datatype = 'commonsMedia', }, P1559 = { datatype = 'monolingualtext', preset = 'name', }, P1603 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator' }, P1621 = { size = '300x300px', }, P1692 = { preset = 'link', }, P1705 = { datatype = 'monolingualtext', preset = 'name', }, P1753 = { rowArticle = true, }, P1809 = { preset = 'list', }, P2031 = { preset = 'from-to', to = 'P2032', within = 'P570', }, P2043 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', }, P2044 = { datatype = 'quantity', }, P2046 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', siConversion = false, }, P2047 = { siConversion = false, }, P2048 = { conjunction = '&#32;ё&#32;', }, P2060 = { siConversion = false, }, P2097 = { siConversion = false, }, P2120 = { siConversion = false, }, P2137 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P2139 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P2146 = { siConversion = false, }, P2214 = { siConversion = false }, P2226 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P2257 = { siConversion = false }, P2295 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P2324 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан' }, P2403 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P2583 = { siConversion = false, }, P2597 = { preset = 'catonly', }, P2650 = { datatype = 'wikibase-item', }, P2896 = { siConversion = false, }, P2910 = { size = '100x80px', }, P3083 = { formatter = 'http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=$1', }, P3086 = { siConversion = false, }, P3362 = { preset = 'quantity (date)', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator', countByThousands = true, }, P4614 = { category = 'P1200', }, P5348 = { siConversion = false, }, P6257 = { ['value-module'] = 'Wikidata/number', ['value-function'] = 'formatRA', }, P6258 = { ['value-module'] = 'Wikidata/number', ['value-function'] = 'formatDMS', }, P6259 = { ['references'] = false, }, P7584 = { siConversion = false, }, P8010 = { datatype = 'quantity', preset = 'quantity (date)', unit = 'тан', ['property-module'] = 'Wikidata/number', ['property-function'] = 'formatPropertyWithMostRecentClaimAndIndicator' }, }, categories = {}, errors = { ['property-param-not-provided'] = 'Не дан параметр свойства', ['entity-not-found'] = 'Сущность не найдена.', ['unknown-claim-type'] = 'Неизвестный тип заявления.', ['unknown-snak-type'] = 'Неизвестный тип снэка.', ['unknown-datavalue-type'] = 'Неизвестный тип значения данных.', ['unknown-entity-type'] = 'Неизвестный тип сущности.', ['unknown-property-module'] = 'Вы должны установить и property-module, и property-function.', ['unknown-claim-module'] = 'Вы должны установить и claim-module, и claim-function.', ['unknown-value-module'] = 'Вы должны установить и value-module, и value-function.', ['property-module-not-found'] = 'Модуль для отображения свойства не найден', ['property-function-not-found'] = 'Функция для отображения свойства не найдена', ['claim-module-not-found'] = 'Модуль для отображения утверждения не найден.', ['claim-function-not-found'] = 'Функция для отображения утверждения не найдена.', ['value-module-not-found'] = 'Модуль для отображения значения не найден.', ['value-function-not-found'] = 'Функция для отображения значения не найдена.', }, i18n = { somevalue = "''номаълум''", novalue = '', -- Обстоятельства источника Q5727902 = 'тақрибан ', Q18122778 = '<span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help;" title="тахминан">тахм.</span> ', Q30230067 = 'эҳтимолан ', Q52834024 = '<span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help;" title="камтар аз">&lt;</span> ', Q54418095 = '<span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help;" title="бештар аз">&gt;</span> ', thousandPowers = {'', ' ҳаз.', ' млн', ' млрд', ' трлн'}, }, deprecatedSources = { Q36578 = true, -- Gemeinsame Normdatei Q63056 = true, -- Find a Grave Q1798125 = true, -- LIBRIS Q15222191 = true, -- BNF Q15241312 = true, -- Freebase Q29861311 = true, -- SNAC Q86999151 = true, -- WeChangEd Q523660 = true, -- International Music Score Library Project by https://tg.wikipedia.org/?diff=107090748 }, }; fo5n8qaf6em9dqg9rgko05brgcuimku Пулиси дарёӣ: Департаменти вижа 0 290944 1493515 1491524 2026-11-11T03:31:37Z Stephan1000000 28486 512 1493515 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=512|num_seasons=24}} «'''NCIS'''» ({{Lang-en|NCIS}}) — як силсилаи телевизиони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки аз ҷониби [[CBS]] пахш мешавад. Нахустнамоиши ин сериал 23 сентябри соли 2003 буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} l7ormldw0ljjfw81m6zg8s0cwerqqwm 1493521 1493515 2026-11-11T06:36:36Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Zolfeqar Fatihzadeh moved page [[NCIS]] to [[Пулиси дарёӣ: Департаменти вижа]]: Misspelled title 1493515 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=512|num_seasons=24}} «'''NCIS'''» ({{Lang-en|NCIS}}) — як силсилаи телевизиони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки аз ҷониби [[CBS]] пахш мешавад. Нахустнамоиши ин сериал 23 сентябри соли 2003 буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} l7ormldw0ljjfw81m6zg8s0cwerqqwm 1493523 1493521 2026-11-11T06:37:13Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 викисозӣ, вироишоти сабкӣ 1493523 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |сайт= |num_episodes=512|num_seasons=24}} Пулиси дарёӣ: Департаменти вижа, «'''NCIS'''» ({{Lang-en|NCIS}}) — як силсилаи телевизиони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|амрикоӣ]] мебошад, ки аз ҷониби [[CBS]] пахш мешавад. Нахустнамоиши ин сериал 23 сентябри соли 2003 буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ ИМА]] {{ПБ}} 55wi3plomzzqvox4bm0e8bo5exqer1g Муҳаббат Сатторӣ 0 302121 1493519 1488166 2026-11-11T05:37:31Z VASHGIRD 8035 1493519 wikitext text/x-wiki {{Синамогар}} '''Муҳаббат Сатторӣ''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[ҳунарпешаи театр]] ва [[коргардони филм]]. Аълочии кинематографияи Тоҷикистон. == Зиндагинома == Муҳаббат Сатторӣ 1 январи соли 1967 дар ноҳияи Фархор ба дунё омадаааст. Соли 1988 Донишкадаи давлатии санъати ба номи М. Турсунзодаро хатм карда, дар Театри давлатии академӣ-драмавии ба номи Лоҳутӣ ҳунар озмуда, дар чандин намоишнома нақши хурду калон бозидааст<ref>Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.</ref>. Ӯ яке аз коргардонҳои «[[Тоҷикфилм]]» ва директори ширкати филмбардории «Суҳайл-Синамо» мебошад. == Филмҳо == === Коргардонӣ === * 2007 — «Пайванди шикаста» * 2008 — «Падруду пайғом» * 2009 — «Афсонаи хоб» * 2011 — «Заррандуд» * 2014 — «[[Як ҷаҳон аз ману ту (филм)|Як ҷаҳон аз ману ту]]» * 2016 — «Маро бубахш» (соли 2016) * 2019 — «Кохи нур» * 2019 — «90 соли кинои тоҷик» * 2019 — «Рақси зиндагӣ» === Таҳиякунандагӣ === * 2017 — «Бархез модар» == Даргузашт == Муҳаббат Сатторӣ 24 августи соли 2023 дар синни 56-солагӣ дар Душанбе аз олам чашм пӯшид<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2023/08/24/tar%d2%93ibgari-far%d2%b3angi-mill%d3%a3-bud-darguzashti-korgardoni-to%d2%b7ik-mu%d2%b3abbat-sattor%d3%a3/|title=“Тарғибгари фарҳанги миллӣ буд”. Даргузашти коргардони тоҷик Муҳаббат Сатторӣ|website=asiaplus.news|date=2023-08-24|publisher=ASIA-Plus|accessdate=2024-01-04}}</ref>. == Ҷоизаҳо == Аълочии фарҳанги Тоҷикистон, Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон ва Аълочии кинематографияи Тоҷикистон буда, ҳамчунин Корманди шоистаи Тоҷикистон аст.<ref>{{Cite web|url=http://javonon.tj/news/culture/durakhshi-sitorai-noayen-dar-samoi-sinamo/|title=ДУРАХШИ “СИТОРАИ НОАЁН” ДАР САМОИ СИНАМО|website=javonon.tj|accessdate=2022-11-09|archivedate=2022-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220602011626/http://javonon.tj/news/culture/durakhshi-sitorai-noayen-dar-samoi-sinamo/}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Душанбе]] [[Гурӯҳ:Занон-коргардонҳои синамои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои филми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Коргардонҳои киностудияи “Тоҷикфилм”]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои Тоҷикистон]] kbgayfhm9jafdq95qncpjv89gbu0bmr Ибни Сирин 0 323292 1493505 1425376 2026-11-10T21:38:04Z Тохи наботов 165693 /* */ 1493505 wikitext text/x-wiki == Зиндагинома == Падарашро [[Холид ибни Валид]] дар [[Айнуттамр]], наздикии шаҳри Анбори Ироқ асир гирифт, модараш канизи Абубакри Сиддиқ буд. Анас ибни Молик Ибни Сиринро аз Холид харид ва баъди пардохти маблағи муқаррар озодаш кард. Ибни Сирин муосири [[Ҳасани Басрӣ]] ва аз ҷумлаи тобеин буд; бо 30 тан саҳоба, аз ҷумла, [[Зайд ибн Собит]], [[Абуҳурайра]], [[Абдуллоҳ ибни Зубайр]], [[Ҳузайфа ибни Ямон]] вохӯрда, аз онҳо ҳадис ривоят кардааст. Ҳадисҳои ривояткардаи ӯ муътамад ба шумор мераванд. Муҳаддисоне чун Шаъбӣ, Авзоӣ, Осими Аҳвал, Молик ибни Динор дар ривояти ҳадис ба ӯ истинод кардаанд. Ба қавли Табарӣ, Ибни Сирин фақеҳ, олим, аҳли вараъ, адиб ва бисёр хушгуфтору садуқ (ростгӯ) буда, аҳли илму фазл бар ин гувоҳӣ додаанд ва ӯ ҳуҷҷат аст. == Китоби «Таъбиру-р-руъё» == Ибни Сирин китобе нанавишта, балки шогирдонаш аз вай баъзе чизҳоро нақл кардаанд, аммо баъдан осори фаровонеро дар бораи хобгузорӣ ба Ибни Сирин нисбат додаанд. Китоби «Таъбиру-р-руъё» («Таъбири хоб»)-и мансуб ба Ибни Сирин миёни мардум хеле маъруф буда, ба форсӣ низ тарҷума шудааст, аммо муаллифи онро Абдулмалик ибни Муҳаммад Харгӯшии Нишопурӣ, маъруф ба Абусаъди Воиз (фавт 1017) гуфтаанд. Абулфазл Ҳубайш ибни Иброҳими Тифлисӣ (фавт 1232) яке аз манбаъҳои китоби «Комилу-т-таъбир»-и худро «Китоби тақсим»-и Ибни Сирин гуфта, дар таъбири теъдоди зиёди хобҳо ба қавли ӯ истинод кардааст. Аз ҷумла, Тифлисӣ суханони Ибни Сиринро дар бораи роҳу равиши таъбир меорад: «Муаббир бояд ки ному миқдор ва мартабату мазҳаб, сират ва ақлу фаҳми соил (пурсанда) маълум кунад ва вақти дидани хоб, ки дар рӯз дид ё дар шаб, маълум кунад ва нигоҳ кунад, ки соил дар вақти суол чӣ ҳаракат мекунад ва хоб бар чӣ насақ (тартиб) мегузорад ва фасли моҳи порсӣ ва рӯзи моҳи тозӣ бидонад, он гоҳ он чӣ ба савоб наздиктар бошад, таъвил кунад». Ибни Сирин дар хобгузорӣ ва таъбири хоб масал шудааст: {{иқтибоси академикӣ|<poem> Хоби нӯшини бадандеши ту чандон аст, К-ибнисирини қазо дам назанад дар таъвил. </poem>|сарчашма=Анварӣ}} Аз суханони ӯст: «Дар ҳаққи бародарат ситам варзидаӣ, агар бадтарин чизе, ки аз ӯ медонӣ, бигӯӣ ва хубиҳояшро пинҳон дорӣ». «Агар он ки сухан мегӯяд, медонист суханаш алайҳи ӯ навишта хоҳад шуд, кам сухан мегуфт». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ибни Сирин|7|муаллиф=С. Маҳмадуллоҳ}} {{ПБ}} bwfcsk22fgro4mf40syvlg9eztme0ow 1493520 1493505 2026-11-11T05:39:33Z VASHGIRD 8035 Вироиши [[Special:Contributions/Тохи наботов|Тохи наботов]] ([[User talk:Тохи наботов|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд 1425376 wikitext text/x-wiki {{Шахс/Ислом}} '''Аббакр Муҳаммад ибни Сирини Басрӣ''' ({{lang-ar|أبو بكر محمد بن سيرين البصري}}; {{ВД-Дебоча}}) — ровии ҳадис, [[муфассир]] ва таъбиргари хоб. == Зиндагинома == Падарашро [[Холид ибни Валид]] дар [[Айнуттамр]], наздикии шаҳри Анбори Ироқ асир гирифт, модараш канизи Абубакри Сиддиқ буд. Анас ибни Молик Ибни Сиринро аз Холид харид ва баъди пардохти маблағи муқаррар озодаш кард. Ибни Сирин муосири [[Ҳасани Басрӣ]] ва аз ҷумлаи тобеин буд; бо 30 тан саҳоба, аз ҷумла, [[Зайд ибн Собит]], [[Абуҳурайра]], [[Абдуллоҳ ибни Зубайр]], [[Ҳузайфа ибни Ямон]] вохӯрда, аз онҳо ҳадис ривоят кардааст. Ҳадисҳои ривояткардаи ӯ муътамад ба шумор мераванд. Муҳаддисоне чун Шаъбӣ, Авзоӣ, Осими Аҳвал, Молик ибни Динор дар ривояти ҳадис ба ӯ истинод кардаанд. Ба қавли Табарӣ, Ибни Сирин фақеҳ, олим, аҳли вараъ, адиб ва бисёр хушгуфтору садуқ (ростгӯ) буда, аҳли илму фазл бар ин гувоҳӣ додаанд ва ӯ ҳуҷҷат аст. == Китоби «Таъбиру-р-руъё» == Ибни Сирин китобе нанавишта, балки шогирдонаш аз вай баъзе чизҳоро нақл кардаанд, аммо баъдан осори фаровонеро дар бораи хобгузорӣ ба Ибни Сирин нисбат додаанд. Китоби «Таъбиру-р-руъё» («Таъбири хоб»)-и мансуб ба Ибни Сирин миёни мардум хеле маъруф буда, ба форсӣ низ тарҷума шудааст, аммо муаллифи онро Абдулмалик ибни Муҳаммад Харгӯшии Нишопурӣ, маъруф ба Абусаъди Воиз (фавт 1017) гуфтаанд. Абулфазл Ҳубайш ибни Иброҳими Тифлисӣ (фавт 1232) яке аз манбаъҳои китоби «Комилу-т-таъбир»-и худро «Китоби тақсим»-и Ибни Сирин гуфта, дар таъбири теъдоди зиёди хобҳо ба қавли ӯ истинод кардааст. Аз ҷумла, Тифлисӣ суханони Ибни Сиринро дар бораи роҳу равиши таъбир меорад: «Муаббир бояд ки ному миқдор ва мартабату мазҳаб, сират ва ақлу фаҳми соил (пурсанда) маълум кунад ва вақти дидани хоб, ки дар рӯз дид ё дар шаб, маълум кунад ва нигоҳ кунад, ки соил дар вақти суол чӣ ҳаракат мекунад ва хоб бар чӣ насақ (тартиб) мегузорад ва фасли моҳи порсӣ ва рӯзи моҳи тозӣ бидонад, он гоҳ он чӣ ба савоб наздиктар бошад, таъвил кунад». Ибни Сирин дар хобгузорӣ ва таъбири хоб масал шудааст: {{иқтибоси академикӣ|<poem> Хоби нӯшини бадандеши ту чандон аст, К-ибнисирини қазо дам назанад дар таъвил. </poem>|сарчашма=Анварӣ}} Аз суханони ӯст: «Дар ҳаққи бародарат ситам варзидаӣ, агар бадтарин чизе, ки аз ӯ медонӣ, бигӯӣ ва хубиҳояшро пинҳон дорӣ». «Агар он ки сухан мегӯяд, медонист суханаш алайҳи ӯ навишта хоҳад шуд, кам сухан мегуфт». == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ибни Сирин|7|муаллиф=С. Маҳмадуллоҳ}} {{ПБ}} 1ho54fusicawxupsw6plqhd3zu04wwz Баҳси корбар:Zosya95 3 330344 1493506 1493342 2026-11-10T22:20:51Z ~2026-59677-62 165690 /* Ҳазфи нодуруст! */ Посух додан 1493506 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) ::Ҳангоми як шаблонро ба ҳазф гузоштани шумо садҳо мақолае ки ба ин шаблон пайван доранд, вайрон мешаванд. Лутфан дар ҳоли ҳозир ба шаблонҳои мавҷуд кор нагиред, то ки сохтори мақолаҳои дуруст кор кунад, баъдан ҳамаи шаблонҳоро навсозӣ мекунем, ки ҳеч мақолае халалдор намешавад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:09, 21 октябри 2026 (UTC) :::Салом! Пешниҳод кардани шаблон барои ҳазф худ аз худ боиси вайрон шудани мақолаҳо намешавад. Агар шаблон дуруст бошаду пеш аз ҳазфи он ҳамаи пайвандҳо ва вобастагиҳояш ба шаблонҳои мувофиқ гузаронида шуда бошанд, ҳазфи он набояд ба сохтори мақолаҳо таъсир расонад. :::Ман пеш аз пешниҳоди ҳазф шаблонҳои вобастаро санҷида, пайвандҳои онҳоро иваз кардам. Агар ягон мақола ё шаблон ҳанӯз аз онҳо вобаста бошаду пас аз вироиши ман вайрон шуда бошанд, лутфан нишон диҳед, то ислоҳ кунам. Аммо нигоҳ доштани шаблонҳои кӯҳна ё нолозим ба нофаҳмию корбурди маълумоти кӯҳна оварда мерасонад, зеро ҳадафи ин тағйирот навсозӣ ва ба низом даровардани сохтори таксономӣ аз рӯи систематикаи муосир мебошад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 04:07, 21 октябри 2026 (UTC) :::Ман Саид Аброр Нурӣ паёбари Ҷумҳурии Тоҷикистон батӣ аблаҳиро гӯям тоҷикӣ навишта кун ту Фаизабодӣ аблаҳиро жанр навишта накунад амо ё тоҷикӣ ро навишта кун Ман дода мешавад [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/~2026-59677-62|~2026-59677-62]] ([[Баҳси корбар:~2026-59677-62|talk]]) 22:20, 10 ноябри 2026 (UTC) 79gc69b8qn6i0jv3339lxe89fr7hup6 1493518 1493506 2026-11-11T05:35:38Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 мусавварсозӣ, викисозӣ 1493518 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) == Ҳазфи нодуруст! == Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди <code>Шаблон:Irideae</code>) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC) :Салом Дӯстмурод Саид, :Ман пеш аз он ки онро барои ҳазф пешниҳод кардан, 1 саҳифае, ки онро истифода мебурд ба дигар шаблон пайваст карда будам. Сабаби ба ҳазф гузоштанам ин буд, ки Irideae ин триба аст, яъне яке аз шохаҳои ноасоси таксономӣ ва чун дар тоҷикӣ ин номгузорӣ нашудааст, ман авлоди Савсан (Iris)-ро бо оилаи Савсаниҳо (Iridaceae) пайвастам. Ҳамин сабаб барои Шаблон:Irideae. Раҳмат [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 14:59, 20 октябри 2026 (UTC) :Ин шаблонро низ барои ҳазф гузоштам, чун аз рӯи систематикаи муосир, Шаблон:Liliopsida ба Шаблон:Monocots номаш иваз карда шудааст. Ҳамаи (5) шаблонҳояшро низ иваз кардам, то мақолаҳо вайрон нашаванд. Раҳмат! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 19:12, 20 октябри 2026 (UTC) ::Ҳангоми як шаблонро ба ҳазф гузоштани шумо садҳо мақолае ки ба ин шаблон пайван доранд, вайрон мешаванд. Лутфан дар ҳоли ҳозир ба шаблонҳои мавҷуд кор нагиред, то ки сохтори мақолаҳои дуруст кор кунад, баъдан ҳамаи шаблонҳоро навсозӣ мекунем, ки ҳеч мақолае халалдор намешавад. [[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 03:09, 21 октябри 2026 (UTC) :::Салом! Пешниҳод кардани шаблон барои ҳазф худ аз худ боиси вайрон шудани мақолаҳо намешавад. Агар шаблон дуруст бошаду пеш аз ҳазфи он ҳамаи пайвандҳо ва вобастагиҳояш ба шаблонҳои мувофиқ гузаронида шуда бошанд, ҳазфи он набояд ба сохтори мақолаҳо таъсир расонад. :::Ман пеш аз пешниҳоди ҳазф шаблонҳои вобастаро санҷида, пайвандҳои онҳоро иваз кардам. Агар ягон мақола ё шаблон ҳанӯз аз онҳо вобаста бошаду пас аз вироиши ман вайрон шуда бошанд, лутфан нишон диҳед, то ислоҳ кунам. Аммо нигоҳ доштани шаблонҳои кӯҳна ё нолозим ба нофаҳмию корбурди маълумоти кӯҳна оварда мерасонад, зеро ҳадафи ин тағйирот навсозӣ ва ба низом даровардани сохтори таксономӣ аз рӯи систематикаи муосир мебошад. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 04:07, 21 октябри 2026 (UTC) 9bq8j9ojax3lp19focy1h0csqg1x1ol Абдураҳмон Аламшозода 0 334864 1493537 1493416 2026-11-11T11:34:01Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолияти корӣ */ 1493537 wikitext text/x-wiki {{Давлатмард |ном = Абдураҳмон Аламшозода |номи аслӣ = Аламшозода Абдураҳмон Аламшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |вазифа = Муовини якуми [[Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |аввалдавр = декабри 2013 |анҷоми мансаб = |президент = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |таърихи таваллуд = 17.11.1970 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|ҶШС Тоҷикистон}} |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |рутба = [[Генерал-полковник]]и милитсия |ҷоизаҳо = ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015), ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012), ордени «Шараф» дараҷаи II (2022), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2023) }} '''Абдураҳмон Аламшозода''' (''Бузмаков Абдураҳмон Аламшоевич''; зод. [[17 ноябр]]и [[1970]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — арбоби низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи тоҷик, генерал-полковники милитсия (2025). Муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз декабри 2013). == Зиндагинома == Абдураҳмон Аламшозода 17 ноябри соли 1970 ба дунё омадааст. Маълумоташ олии ҳуқуқшиносӣ мебошад. [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ва факултети № 1-и [[Академияи Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]ро барои ҳайати роҳбарикунанда хатм намудааст. == Фаъолияти корӣ == Хизматро дар мақомоти корҳои дохилӣ соли 1993 оғоз карда, дар вазифаҳои гуногуни ҳайати миёнаи роҳбарикунанда ҳамчун корманди оперативӣ, сардори Шуъбаи кофтукови ҷиноятӣ, муовини сардор ва сардори Шуъбаи Вазорати корҳои дохилӣ, муовини сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилии вилояти Хатлон оид ба гурӯҳи ноҳияҳои минтақаи Кӯлоб, сардори Раёсати кофтукови ҷиноятии ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон, сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар вилояти Хатлон то 2012, сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар шаҳри Душанбе<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/46|title=Таъиноти кадрӣ|author=|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2012-01-16|lang=|accessdate=2026-11-11}}</ref> (2012—2013) кор кардааст. Аз декабри соли 2013 муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон<ref name="mvd">{{Cite web|url=https://www.mvd.tj/208-alamshozoda-abduramon-alamsho-muovini-jakumi-vaziri-koroi-dohilii-umurii-toikiston.html|title=Аламшозода Абдураҳмон Аламшо – муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон|publisher=Сомонаи расмии ВКД ҶТ|date=2024-07-03|accessdate=2026-11-10|lang=tg}}</ref> таъйин шуда, ҳамзамон дар солҳои 2018<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/16809|title=Таъиноти кадрӣ|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2018-09-18|lang=|accessdate=2026-11-10}}</ref>—2020 сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшонро низ бар уҳда дошт<ref name="mvd" />. 26 августи соли 2025 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ӯ рутбаи олии махсуси генерал-полковники милитсия дода шуд<ref name="mvd" />. ==Орденуҷоизаҳо == * Ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012); * Ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015); * Ордени «Шараф» дараҷаи II (2022); * [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (2023)<ref name="mvd" />. == Осор == * Абдураҳмон Аламшозода. Аз Тоҷикистон то ҷаҳон. — Душанбе : Адиб, 2026. — 504 с. — ISBN 978-99975-2-532-1 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Генералҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кормандони мақомоти корҳои дохилии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Спитамен]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] 3a1q7ypnvgqk46ur4dhpzcbtx4d1gat 1493540 1493537 2026-11-11T11:36:23Z VASHGIRD 8035 1493540 wikitext text/x-wiki {{Давлатмард |ном = Абдураҳмон Аламшозода |номи аслӣ = Аламшозода Абдураҳмон Аламшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |вазифа = Муовини якуми [[Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |аввалдавр = декабри 2013 |анҷоми мансаб = |президент = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |таърихи таваллуд = 17.11.1970 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|ҶШС Тоҷикистон}} |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |рутба = [[Генерал-полковник]]и милитсия |ҷоизаҳо = ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015), ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012), ордени «Шараф» дараҷаи II (2022), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2023) }} '''Абдураҳмон Аламшозода''' (''Бузмаков Абдураҳмон Аламшоевич''; зод. [[17 ноябр]]и [[1970]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — арбоби низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи тоҷик, генерал-полковники милитсия (2025). Муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз декабри 2013). == Зиндагинома == Абдураҳмон Аламшозода 17 ноябри соли 1970 ба дунё омадааст. Маълумоташ олии ҳуқуқшиносӣ мебошад. [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ва факултети № 1-и [[Академияи Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]ро барои ҳайати роҳбарикунанда хатм намудааст. == Фаъолияти корӣ == Хизматро дар мақомоти корҳои дохилӣ соли 1993 оғоз карда, дар вазифаҳои гуногуни ҳайати миёнаи роҳбарикунанда ҳамчун корманди оперативӣ, сардори Шуъбаи кофтукови ҷиноятӣ, муовини сардор ва сардори Шуъбаи Вазорати корҳои дохилӣ, муовини сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилии вилояти Хатлон оид ба гурӯҳи ноҳияҳои минтақаи Кӯлоб, сардори Раёсати кофтукови ҷиноятии ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон, сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар вилояти Хатлон то 2012, сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар шаҳри Душанбе (2012—2013) кор кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/46|title=Таъиноти кадрӣ|author=|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2012-01-16|lang=|accessdate=2026-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/5532|title=Таъиноти кадрӣ дар Вазорати корҳои дохилӣ|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2013-12-03|lang=|accessdate=2026-11-11}}</ref>. Аз декабри соли 2013 муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон<ref name="mvd">{{Cite web|url=https://www.mvd.tj/208-alamshozoda-abduramon-alamsho-muovini-jakumi-vaziri-koroi-dohilii-umurii-toikiston.html|title=Аламшозода Абдураҳмон Аламшо – муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон|publisher=Сомонаи расмии ВКД ҶТ|date=2024-07-03|accessdate=2026-11-10|lang=tg}}</ref> таъйин шуда, ҳамзамон дар солҳои 2018<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/16809|title=Таъиноти кадрӣ|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2018-09-18|lang=|accessdate=2026-11-10}}</ref>—2020 сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшонро низ бар уҳда дошт<ref name="mvd" />. 26 августи соли 2025 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ӯ рутбаи олии махсуси генерал-полковники милитсия дода шуд<ref name="mvd" />. ==Орденуҷоизаҳо == * Ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012); * Ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015); * Ордени «Шараф» дараҷаи II (2022); * [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (2023)<ref name="mvd" />. == Осор == * Абдураҳмон Аламшозода. Аз Тоҷикистон то ҷаҳон. — Душанбе : Адиб, 2026. — 504 с. — ISBN 978-99975-2-532-1 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Генералҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кормандони мақомоти корҳои дохилии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Спитамен]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] r2bgizyb23aezxuuisp9wnpf59k1656 1493541 1493540 2026-11-11T11:38:12Z VASHGIRD 8035 /* Фаъолияти корӣ */ 1493541 wikitext text/x-wiki {{Давлатмард |ном = Абдураҳмон Аламшозода |номи аслӣ = Аламшозода Абдураҳмон Аламшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |вазифа = Муовини якуми [[Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |аввалдавр = декабри 2013 |анҷоми мансаб = |президент = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |таърихи таваллуд = 17.11.1970 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|ҶШС Тоҷикистон}} |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]], [[Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон]] |рутба = [[Генерал-полковник]]и милитсия |ҷоизаҳо = ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015), ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012), ордени «Шараф» дараҷаи II (2022), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2023) }} '''Абдураҳмон Аламшозода''' (''Бузмаков Абдураҳмон Аламшоевич''; зод. [[17 ноябр]]и [[1970]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — арбоби низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи тоҷик, генерал-полковники милитсия (2025). Муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз декабри 2013). == Зиндагинома == Абдураҳмон Аламшозода 17 ноябри соли 1970 ба дунё омадааст. Маълумоташ олии ҳуқуқшиносӣ мебошад. [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] ва факултети № 1-и [[Академияи Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]ро барои ҳайати роҳбарикунанда хатм намудааст. == Фаъолияти корӣ == Хизматро дар мақомоти корҳои дохилӣ соли 1993 оғоз карда, дар вазифаҳои гуногуни ҳайати миёнаи роҳбарикунанда ҳамчун корманди оперативӣ, сардори Шуъбаи кофтукови ҷиноятӣ, муовини сардор ва сардори Шуъбаи Вазорати корҳои дохилӣ, муовини сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилии вилояти Хатлон оид ба гурӯҳи ноҳияҳои минтақаи Кӯлоб, сардори Раёсати кофтукови ҷиноятии ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон (2009), сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар вилояти Хатлон (2009—2012), сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар шаҳри Душанбе (2012—2013) кор кардааст<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/46|title=Таъиноти кадрӣ|author=|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2012-01-16|lang=|accessdate=2026-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/5532|title=Таъиноти кадрӣ дар Вазорати корҳои дохилӣ|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2013-12-03|lang=|accessdate=2026-11-11}}</ref>. Аз декабри соли 2013 муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон<ref name="mvd">{{Cite web|url=https://www.mvd.tj/208-alamshozoda-abduramon-alamsho-muovini-jakumi-vaziri-koroi-dohilii-umurii-toikiston.html|title=Аламшозода Абдураҳмон Аламшо – муовини якуми Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон|publisher=Сомонаи расмии ВКД ҶТ|date=2024-07-03|accessdate=2026-11-10|lang=tg}}</ref> таъйин шуда, ҳамзамон дар солҳои 2018<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/16809|title=Таъиноти кадрӣ|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2018-09-18|lang=|accessdate=2026-11-10}}</ref>—2020 сардори Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшонро низ бар уҳда дошт<ref name="mvd" />. 26 августи соли 2025 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ӯ рутбаи олии махсуси генерал-полковники милитсия дода шуд<ref name="mvd" />. ==Орденуҷоизаҳо == * Ордени «Спитамен» дараҷаи II (2012); * Ордени «Спитамен» дараҷаи I (2015); * Ордени «Шараф» дараҷаи II (2022); * [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] (2023)<ref name="mvd" />. == Осор == * Абдураҳмон Аламшозода. Аз Тоҷикистон то ҷаҳон. — Душанбе : Адиб, 2026. — 504 с. — ISBN 978-99975-2-532-1 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Генералҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кормандони мақомоти корҳои дохилии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Спитамен]] [[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] s1sroloro0bod56nfal0dqfq8l3ao8r Ипекакуана 0 334879 1493481 1493463 2026-11-10T14:23:25Z Zosya95 54344 1493481 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Рустаниҳо | image file = Cephaelis acuminata5.jpg | image descr = | parent = Carapichea | rang = Намуд | latin = Carapichea ipecacuanha | author = ([[Brot.]]) [[L.Andersson]], 2002 | wikispecies = Carapichea ipecacuanha | grin = 102972 }} '''Ипекакуана''' ({{lang-la|Carapichea ipecacuanha}}) — [[Нимбутта|нимбуттаест]] аз оилаи [[Гиёҳ|рустаниҳо]]. == Тавсиф == Пояаш 15–40 (гоҳо то 60) см, чорқирра, баргаш байзашкл ё дарозрӯя. Гулаш сафед, найчашакл, хӯшагулаш нимкурашакл. Самараш хурди сердила. Намудҳои худрӯи он дар ҷангалҳои Бразилия вомехӯранд. Онро чун рустании шифобахш дар минтақаҳои тропикии Осиё парвариш мекунанд. Решаи Ипекакуана (бахусус, пӯстлохи он) алкалоидҳои эмитен ва сефаэлин дорад. Ипекакуана давои балғамрон, қайовар ва амёбакуш буда, дар тиб ба шакли қиём, нақеъ ва шира истифода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипекакуана|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] nmlyda7d08sfi7ky8hirciqbv962ptd Лаълҷубаи Мирзоҳасан 0 334881 1493487 2026-11-10T18:02:16Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Адиб | ном = Лаълҷубаи Мирзоҳасан | номи аслӣ = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 10.11.1951 | зодгоҳ = деҳаи Тӯсиён, {{зодгоҳ|ноҳияи Роштқалъа}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалл... 1493487 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Лаълҷубаи Мирзоҳасан | номи аслӣ = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 10.11.1951 | зодгоҳ = деҳаи Тӯсиён, {{зодгоҳ|ноҳияи Роштқалъа}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | маҳалли дафн = | шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | таҳсилот = [[Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко]] (1973) | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}} | солҳои фаъолият = | жанр = [[шеър]] | забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] | мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода (2015), Шоири халқии Тоҷикистон (2023) }} '''Лаълҷубаи Мирзоҳасан''' (зод. [[10 ноябр]]и [[1951]], деҳаи Тӯсиён, [[ноҳияи Роштқалъа]], [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[шоир]], номзади илмҳои филология, [[дотсент]], [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз 1997). == Зиндагинома == Лаълҷубаи Мирзоҳасан 10 ноябри соли 1951 дар деҳаи Тӯсиёни ноҳияи Роштқалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 1973 шуъбаи филологияи тоҷики факултаи таъриху филологияи Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро хатм намуда, дар мактабҳои ноҳияҳои Ишкошиму Шуғнон ба ҳайси омӯзгор фаъолият кардааст. == Фаъолияти корӣ ва илмӣ == Соли 2011 котиби масъули бахши Бадахшони Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон таъйин гардидааст. Ҳамзамон, ба ҳайси номзади илмҳои филология, дотсент ва мудири кафедраи адабиёти тоҷики [[Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи Моёншо Назаршоев]] фаъолият мекунад. Ба беш аз 16 маҷмӯаи ашъори шоирони вилоят сарсухан навишта, муҳарририи онҳоро бар уҳда доштааст ва яке аз мураттибони «Тазкираи адибони Бадахшон» (2005) мебошад. == Осор == * «Рӯзи баҳор» (1989); * «Ҷилои шишаи шабнам» (1995); * «Суруди дарё» (2005); * «Накҳати субҳ» (2011). == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи адабии ба номи Мирзо Турсунзода (2015); * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон]] anbubefljdb39c46nach7n1nilx0idb 1493488 1493487 2026-11-10T18:03:32Z VASHGIRD 8035 1493488 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Лаълҷубаи Мирзоҳасан | номи аслӣ = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 10.11.1951 | зодгоҳ = деҳаи Тӯсиён, {{зодгоҳ|ноҳияи Роштқалъа}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | маҳалли дафн = | шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | таҳсилот = [[Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко]] (1973) | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}} | солҳои фаъолият = | жанр = [[шеър]] | забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] | мукофоту ҷоизаҳо = Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода (2015), Шоири халқии Тоҷикистон (2023) }} '''Лаълҷубаи Мирзоҳасан''' (зод. [[10 ноябр]]и [[1951]], деҳаи Тӯсиён, [[ноҳияи Роштқалъа]], [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[шоир]], номзади илмҳои филология, [[дотсент]], [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз 1997). == Зиндагинома == Лаълҷубаи Мирзоҳасан 10 ноябри соли 1951 дар деҳаи Тӯсиёни ноҳияи Роштқалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба дунё омадааст. Соли 1973 шуъбаи филологияи тоҷики факултаи таъриху филологияи Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро хатм намуда, дар мактабҳои ноҳияҳои Ишкошиму Шуғнон ба ҳайси омӯзгор фаъолият кардааст. == Фаъолияти корӣ ва илмӣ == Соли 2011 котиби масъули бахши Бадахшони Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон таъйин гардидааст. Ҳамзамон, ба ҳайси номзади илмҳои филология, дотсент ва мудири кафедраи адабиёти тоҷики [[Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи Моёншо Назаршоев]] фаъолият мекунад. Ба беш аз 16 маҷмӯаи ашъори шоирони вилоят сарсухан навишта, муҳарририи онҳоро бар уҳда доштааст ва яке аз мураттибони «Тазкираи адибони Бадахшон» (2005) мебошад<ref>{{Cite web|url=https://navisandagan.tj/tj/%d0%bc%d0%b8%d1%80%d0%b7%d0%be%d2%b3%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d0%bb%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d2%b7%d1%83%d0%b1%d0%b0/|title=Мирзоҳасан Лаълҷуба|date=2022-01-13|publisher=Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон|lang=|accessdate=2026-11-10}}</ref>. == Осор == * «Рӯзи баҳор» (1989); * «Ҷилои шишаи шабнам» (1995); * «Суруди дарё» (2005); * «Накҳати субҳ» (2011). == Ҷоизаҳо == * Ҷоизаи адабии ба номи Мирзо Турсунзода (2015); * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дорандагони Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон]] i3fqemg5wgmmn2jgzmjifvvgyps0ekr 1493490 1493488 2026-11-10T18:10:47Z VASHGIRD 8035 1493490 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Лаълҷубаи Мирзоҳасан | номи аслӣ = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 10.11.1951 | зодгоҳ = деҳаи Тӯсиён, {{зодгоҳ|ноҳияи Роштқалъа}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | маҳалли дафн = | шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | таҳсилот = [[Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко]] (1973) | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}} | солҳои фаъолият = 1968 — то ҳол | жанр = [[шеър]], [[назм]] | забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони шуғнонӣ|шуғнонӣ]] | мукофоту ҷоизаҳо = [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023)<br>[[Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон]]<br>[[Аълочии маорифи халқи СССР]] (1990)<br>Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода (2015) }} '''Лаълҷубаи Мирзоҳасан''' (зод. [[10 ноябр]]и [[1951]], деҳаи Тӯсиён, [[ноҳияи Роштқалъа]], [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[шоир]], номзади илмҳои филология, [[дотсент]], [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023), Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон, Аълочии маорифи халқи СССР (1990). Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз соли 1997). == Зиндагинома == Лаълҷубаи Мирзоҳасан 10 ноябри соли 1951 дар деҳаи Тӯсиёни ноҳияи Роштқалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Падараш Мирзоҳасан муаллим ва мудири мактаб ва модараш Қиммат омӯзгори забону адабиёт ва китобдор буданд. Номи ӯро ба хотири амаки марҳумаш Лаълҷуба гузоштаанд. Нахустин шеърашро дар синфи ҳафтум навишта, бо ташвиқи муаллими адабиёташ ба эҷод машғул шуд. Соли 1973 шуъбаи филологияи тоҷики факултаи таъриху филологияи Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро хатм намуд. == Фаъолияти корӣ ва илмӣ == Пас аз хатми донишкада дар мактабҳои ноҳияҳои Ишкошиму Шуғнон ба ҳайси омӯзгори забон ва адабиёти тоҷик фаъолият кард: * Соли 1990 дар озмуни «Муаллими сол» дар шаҳри Маскав сазовори ҷоиза ва нишони «Аълочии маорифи халқи СССР» гардида, сипас унвони фахрии «Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон»-ро соҳиб шуд. * Аз соли 1992 омӯзгор, номзади илмҳои филология, дотсент ва мудири кафедраи адабиёти тоҷики [[Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи Моёншо Назаршоев]] мебошад. * Солҳои 2011 — майи 2026 котиби масъули шуъбаи бадахшонии [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] буд. == Фаъолияти эҷодӣ == Лаълҷубаи Мирзоҳасан шоири дузабона (зуллисонайн) буда, бештари осорашро ба забони тоҷикӣ ва силсилаи шеърҳову асарҳо барои кӯдаконро ба [[забони шуғнонӣ]] эҷод кардааст. Яке аз мураттибони «Тазкираи адибони Бадахшон» (2005) буда, ба беш аз 16 маҷмӯаи ашъори шоирони вилоят сарсухан навишта ва муҳарририи онҳоро бар уҳда доштааст. == Осор == * «Рӯзи баҳор» (1989); * «Ҷилои шишаи шабнам» (1995); * «Суруди дарё» (2005); * «Накҳати субҳ» (2011); * «Дар шишаи шабнам» (2026). == Ҷоизаҳо ва ифтихорот == * [[Аълочии маорифи халқи СССР]] (1990); * [[Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон]]; * Ҷоизаи адабии ба номи Мирзо Турсунзода (2015); * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашмаҳо == * [https://navisandagan.tj/tj/%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%BE%D2%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BB%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D2%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0/ Мирзоҳасан Лаълҷуба] — Сомонаи расмии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон. * [https://asiaplus.news/tg/2026/11/10/laljubai-mirzohasan-behtarin-sheramro-pagoh-meguyam/ Лаълҷубаи Мирзоҳасан: “Беҳтарин шеърамро пагоҳ мегӯям!”] — Азия-Плюс, 10 ноябри 2026. [[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи маорифи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аълочиёни маорифи халқи СССР]] [[Гурӯҳ:Дорандагони Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи давлатии Хоруғ]] 8d3biim8ilzsqcvrmovjzwet6sy5fbg 1493491 1493490 2026-11-10T18:11:57Z VASHGIRD 8035 1493491 wikitext text/x-wiki {{Адиб | ном = Лаълҷубаи Мирзоҳасан | номи аслӣ = | тасвир = | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 10.11.1951 | зодгоҳ = деҳаи Тӯсиён, {{зодгоҳ|ноҳияи Роштқалъа}}, [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | маҳалли дафн = | шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} | таҳсилот = [[Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко]] (1973) | навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}} | солҳои фаъолият = 1968 — то ҳол | жанр = [[шеър]], [[назм]] | забони осор = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони шуғнонӣ|шуғнонӣ]] | мукофоту ҷоизаҳо = [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023)<br>[[Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон]]<br>[[Аълочии маорифи халқи СССР]] (1990)<br>Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода (2015) }} '''Лаълҷубаи Мирзоҳасан''' (зод. [[10 ноябр]]и [[1951]], деҳаи Тӯсиён, [[ноҳияи Роштқалъа]], [[ВМКБ]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[шоир]], номзади илмҳои филология, [[дотсент]], [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023), Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон, Аълочии маорифи халқи СССР (1990). Узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (аз 1997). == Зиндагинома == Лаълҷубаи Мирзоҳасан 10 ноябри соли 1951 дар деҳаи Тӯсиёни ноҳияи Роштқалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Падараш Мирзоҳасан муаллим ва мудири мактаб ва модараш Қиммат омӯзгори забону адабиёт ва китобдор буданд. Номи ӯро ба хотири амаки марҳумаш Лаълҷуба гузоштаанд. Нахустин шеърашро дар синфи ҳафтум навишта, бо ташвиқи муаллими адабиёташ ба эҷод машғул шуд. Соли 1973 шуъбаи филологияи тоҷики факултаи таъриху филологияи Донишкадаи давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро хатм намуд. == Фаъолияти корӣ ва илмӣ == Пас аз хатми донишкада дар мактабҳои ноҳияҳои Ишкошиму Шуғнон ба ҳайси омӯзгори забон ва адабиёти тоҷик фаъолият кард. Аз соли 1992 омӯзгор, номзади илмҳои филология, дотсент ва мудири кафедраи адабиёти тоҷики [[Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи Моёншо Назаршоев]] мебошад. Солҳои 2011—2026 котиби масъули шуъбаи бадахшонии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон буд. == Фаъолияти эҷодӣ == Лаълҷубаи Мирзоҳасан шоири дузабона (зуллисонайн) буда, бештари осорашро ба забони тоҷикӣ ва силсилаи шеърҳову асарҳо барои кӯдаконро ба [[забони шуғнонӣ]] эҷод кардааст. Яке аз мураттибони «Тазкираи адибони Бадахшон» (2005) буда, ба беш аз 16 маҷмӯаи ашъори шоирони вилоят сарсухан навишта ва муҳарририи онҳоро бар уҳда доштааст. == Осор == * «Рӯзи баҳор» (1989); * «Ҷилои шишаи шабнам» (1995); * «Суруди дарё» (2005); * «Накҳати субҳ» (2011); * «Дар шишаи шабнам» (2026). == Ҷоизаҳо ва ифтихорот == * [[Аълочии маорифи халқи СССР]] (1990); * [[Корманди шоистаи маорифи Тоҷикистон]]; * Ҷоизаи адабии ба номи Мирзо Турсунзода (2015); * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2023). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашмаҳо == * [https://navisandagan.tj/tj/%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%BE%D2%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BB%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D2%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0/ Мирзоҳасан Лаълҷуба] — Сомонаи расмии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон. * [https://asiaplus.news/tg/2026/11/10/laljubai-mirzohasan-behtarin-sheramro-pagoh-meguyam/ Лаълҷубаи Мирзоҳасан: “Беҳтарин шеърамро пагоҳ мегӯям!”] — Азия-Плюс, 10 ноябри 2026. [[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кормандони шоистаи маорифи Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аълочиёни маорифи халқи СССР]] [[Гурӯҳ:Дорандагони Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Омӯзгорони Донишгоҳи давлатии Хоруғ]] t76vavxpgfk4nm67v7rb45kvrcfncjf NCIS 0 334888 1493522 2026-11-11T06:36:36Z Zolfeqar Fatihzadeh 30846 Zolfeqar Fatihzadeh moved page [[NCIS]] to [[Пулиси дарёӣ: Департаменти вижа]]: Misspelled title 1493522 wikitext text/x-wiki #равона [[Пулиси дарёӣ: Департаменти вижа]] iolcl0syn07ve514yv5f7p73fi917lm Ғори Амир Темур 0 334889 1493525 2026-11-11T09:06:03Z Умар Ганиев 164088 Саҳифаи нав: '''Ғори Амир Темур''' — номи якчанд ғори асри санг, ки дар минтақаҳои гуногуни Осиёи Миёна кашф шудаанд. Машҳуртарини онҳо дар кӯҳи оҳаксангии Қаротеппа, дар марзи вилоятҳои Самарқанд ва Қашқадарё воқеъ гардида, тавассути экспедитсияҳои бостоншиносии Ӯзбеки... 1493525 wikitext text/x-wiki '''Ғори Амир Темур''' — номи якчанд ғори асри санг, ки дар минтақаҳои гуногуни Осиёи Миёна кашф шудаанд. Машҳуртарини онҳо дар кӯҳи оҳаксангии Қаротеппа, дар марзи вилоятҳои Самарқанд ва Қашқадарё воқеъ гардида, тавассути экспедитсияҳои бостоншиносии Ӯзбекистон таҳқиқ шудаанд. == Иқтисод == Баландии даромадгоҳи ғор аз С. Б. 1824 м, дарозии роҳравҳо 109 м ва дарозии умумии ғор 350 м аст. Ғор аз се қабат иборат буда, якчанд толор, роҳравҳои зеризаминӣ ва чоҳҳои амудӣ дорад. Ғори дигар дар наздикии деҳаи Юқормаҷойи вилояти Сурхондарё (дуртар аз ғори Тешиктош) воқеъ аст. Дар хандақи дарозиаш 7 м се қабати маскунӣ (палеолити миёна, неолит ва аҳди мусте) ошкор гардиданд. Дар ин ғор ҳафриёт накардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Амир Темур|5|муаллиф= }} {{Тоҷикистон-нопурра}} 2lkp1aw6mfd13bg28wp9xo0ujuo7b88 1493526 1493525 2026-11-11T09:07:06Z Умар Ганиев 164088 1493526 wikitext text/x-wiki '''Ғори Амир Темур''' — номи якчанд ғори асри санг, ки дар минтақаҳои гуногуни [[Осиёи Миёна]] кашф шудаанд. Машҳуртарини онҳо дар кӯҳи оҳаксангии Қаротеппа, дар марзи вилоятҳои [[Самарқанд]] ва Қашқадарё воқеъ гардида, тавассути экспедитсияҳои бостоншиносии [[Ӯзбекистон]] таҳқиқ шудаанд. == Иқтисод == Баландии даромадгоҳи ғор аз С. Б. 1824 м, дарозии роҳравҳо 109 м ва дарозии умумии ғор 350 м аст. Ғор аз се қабат иборат буда, якчанд толор, роҳравҳои зеризаминӣ ва чоҳҳои амудӣ дорад. Ғори дигар дар наздикии деҳаи Юқормаҷойи вилояти Сурхондарё (дуртар аз ғори Тешиктош) воқеъ аст. Дар хандақи дарозиаш 7 м се қабати маскунӣ (палеолити миёна, неолит ва аҳди мусте) ошкор гардиданд. Дар ин ғор ҳафриёт накардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Амир Темур|5|муаллиф= }} {{Тоҷикистон-нопурра}} susdtkh6m15slsv6qjykhzf6yymq2kd 1493527 1493526 2026-11-11T09:08:34Z Умар Ганиев 164088 1493527 wikitext text/x-wiki '''Ғори Амир Темур''' — номи якчанд ғори асри санг, ки дар минтақаҳои гуногуни [[Осиёи Миёна]] кашф шудаанд. Машҳуртарини онҳо дар кӯҳи оҳаксангии Қаротеппа, дар марзи вилоятҳои [[Самарқанд]] ва Қашқадарё воқеъ гардида, тавассути экспедитсияҳои бостоншиносии [[Ӯзбекистон]] таҳқиқ шудаанд. == Иқтисод == Баландии даромадгоҳи ғор аз С. Б. 1824 м, дарозии роҳравҳо 109 м ва дарозии умумии ғор 350 м аст. Ғор аз се қабат иборат буда, якчанд толор, роҳравҳои зеризаминӣ ва чоҳҳои амудӣ дорад. Ғори дигар дар наздикии деҳаи Юқормаҷойи вилояти Сурхондарё (дуртар аз ғори Тешиктош) воқеъ аст. Дар хандақи дарозиаш 7 м се қабати маскунӣ (палеолити миёна, неолит ва аҳди мусте) ошкор гардиданд. Дар ин ғор ҳафриёт накардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Амир Темур|5|муаллиф=Ранов В. А., Несмеянов С. А. Палеолит и стратиграфия антропогена Средней Азии. Д., 1973. В. А. Ранов. }} {{Тоҷикистон-нопурра}} fdozvcpif1f6ie7jo7ftkvexx1t1vm3 Ғори Амонқӯтан 0 334890 1493528 2026-11-11T09:16:17Z Умар Ганиев 164088 Саҳифаи нав: '''Ғори Амонқӯтан''' — бошишгоҳи аҳди мусте дар 2 км-ии деҳаи Амонқӯтани ноҳияи Ургути вилояти Самарқанд. Аз ҷониби бостоншинос Д. Н. Лев таҳқиқ гардида (1947–57), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Амонқӯтан бошишгоҳи шикорчиён буд. == Иқтисод == Зимни ҳафриёти Ғори Амо... 1493528 wikitext text/x-wiki '''Ғори Амонқӯтан''' — бошишгоҳи аҳди мусте дар 2 км-ии деҳаи Амонқӯтани ноҳияи Ургути вилояти Самарқанд. Аз ҷониби бостоншинос Д. Н. Лев таҳқиқ гардида (1947–57), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Амонқӯтан бошишгоҳи шикорчиён буд. == Иқтисод == Зимни ҳафриёти Ғори Амонқӯтан зиёда аз 150 олати сангӣ (белча, кордҳои дурушти теғадор, тарошанда, буранда, аслиҳаи найзамонанд), устухонҳои муфлон, архар, хирси малла, гавазн, кафтор, ҷайра ва ғайраҳо. ёфт шудаанд. Сайди асосии бошандагони Ғори Амонқӯтан муфлон буд. Дар муқоиса бо Ғори Тешиктош устухонҳои архар дар Ғори Амонқӯтан камтар ёфт шудаанд. Устухонҳои ҳайвонот ба дарозӣ кафонда шуда, дар онҳо изи олати шикор дида мешавад. {{иқтибоси академикӣ|<poem> </poem>|сарчашма=}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Амонқӯтан|5|муаллиф = Лев Д. Н. Древний палеолит в Аман-кутане (Предварительное сообщение) // Труды Узбекского государственного Университета. №39, 1949; История таджикского народа. Т.1. Д., 1998. }} {{Тоҷикистон-нопурра}} 4csja8lvcj5wn4x9hjhdxbkpz1deczl 1493529 1493528 2026-11-11T09:18:27Z Умар Ганиев 164088 1493529 wikitext text/x-wiki '''Ғори Амонқӯтан''' — бошишгоҳи аҳди мусте дар 2 км-ии деҳаи Амонқӯтани ноҳияи Ургути вилояти [[Самарқанд]]. Аз ҷониби бостоншинос Д. Н. Лев таҳқиқ гардида (1947–57), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Амонқӯтан бошишгоҳи шикорчиён буд. == Иқтисод == Зимни ҳафриёти Ғори Амонқӯтан зиёда аз 150 олати сангӣ (белча, кордҳои дурушти теғадор, тарошанда, буранда, аслиҳаи найзамонанд), устухонҳои муфлон, архар, хирси малла, гавазн, кафтор, ҷайра ва ғайраҳо. ёфт шудаанд. Сайди асосии бошандагони Ғори Амонқӯтан муфлон буд. Дар муқоиса бо Ғори Тешиктош устухонҳои архар дар Ғори Амонқӯтан камтар ёфт шудаанд. Устухонҳои ҳайвонот ба дарозӣ кафонда шуда, дар онҳо изи олати шикор дида мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Амонқӯтан|5|муаллиф = Лев Д. Н. Древний палеолит в Аман-кутане (Предварительное сообщение) // Труды Узбекского государственного Университета. №39, 1949; История таджикского народа. Т.1. Д., 1998. }} {{Тоҷикистон-нопурра}} qu4rj6scsi6z24k2pwvlihuhxr68ae5 Ғори Камарбанд 0 334891 1493530 2026-11-11T09:25:11Z Умар Ганиев 164088 Саҳифаи нав: '''Ғори Камарбанд''' — бошишгоҳи аҳди палеолит ва мезолит дар наздикии деҳаи Турҷини шаҳристони Бушаҳри устони Мозандарони Эрон. == Иқтисод == Бошишгоҳ аз ҷониби бостоншиноси амрикоӣ Карлтон Стивенс Кун (1904–81) таҳқиқ шуда (1949–51), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори К... 1493530 wikitext text/x-wiki '''Ғори Камарбанд''' — бошишгоҳи аҳди палеолит ва мезолит дар наздикии деҳаи Турҷини шаҳристони Бушаҳри устони Мозандарони Эрон. == Иқтисод == Бошишгоҳ аз ҷониби бостоншиноси амрикоӣ Карлтон Стивенс Кун (1904–81) таҳқиқ шуда (1949–51), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Камарбанд. бошишгоҳи шикорчиён буд. Олоти кории бошандагони Ғори Мачай. аз санг ва устухони ҳайвоноти ваҳшӣ сохта шуда буданд. Зимни ҳафриёт аз Ғори Мачай. олоти шикории сангӣ, устухонҳои бузи кӯҳӣ, гӯсфанд, оҳу ва ҷасади одамӣ ёфт гардид. Ҷасади духтари дувоздаҳсолаи аз Ғори Камарбанд. ёфтшуда қадимтарин бозёфти скелети комили инсони қадим дар Эрон аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Камарбанд|5|муаллиф= }} {{ПБ}} f32qr81b33xu2w8ho4cxezyojmokqna 1493531 1493530 2026-11-11T09:28:27Z Умар Ганиев 164088 1493531 wikitext text/x-wiki '''Ғори Камарбанд''' — бошишгоҳи аҳди палеолит ва мезолит дар наздикии деҳаи Турҷини шаҳристони Бушаҳри устони Мозандарони [[Эрон]]. == Иқтисод == Бошишгоҳ аз ҷониби бостоншиноси амрикоӣ Карлтон Стивенс Кун (1904–81) таҳқиқ шуда (1949–51), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Камарбанд. бошишгоҳи шикорчиён буд. Олоти кории бошандагони Ғори Мачай. аз санг ва устухони ҳайвоноти ваҳшӣ сохта шуда буданд. Зимни ҳафриёт аз Ғори Мачай. олоти шикории сангӣ, устухонҳои бузи [[Кӯҳ|кӯҳӣ]], гӯсфанд, оҳу ва ҷасади одамӣ ёфт гардид. Ҷасади духтари дувоздаҳсолаи аз Ғори Камарбанд. ёфтшуда қадимтарин бозёфти скелети комили инсони қадим дар [[Эрон]] аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Камарбанд|5|муаллиф= }} {{ПБ}} aopb30hnpb86kxkszm4ui1mzoly7rjv 1493532 1493531 2026-11-11T09:31:17Z Умар Ганиев 164088 1493532 wikitext text/x-wiki '''Ғори Камарбанд''' — бошишгоҳи аҳди палеолит ва мезолит дар наздикии деҳаи Турҷини шаҳристони Бушаҳри устони Мозандарони [[Эрон]]. == Иқтисод == Бошишгоҳ аз ҷониби бостоншиноси амрикоӣ Карлтон Стивенс Кун (1904–81) таҳқиқ шуда (1949–51), ду қабати маскунӣ дорад. Ғори Камарбанд. бошишгоҳи шикорчиён буд. Олоти кории бошандагони Ғори Мачай. аз санг ва устухони ҳайвоноти ваҳшӣ сохта шуда буданд. Зимни ҳафриёт аз Ғори Мачай. олоти шикории сангӣ, устухонҳои бузи [[Кӯҳ|кӯҳӣ]], гӯсфанд, оҳу ва ҷасади одамӣ ёфт гардид. Ҷасади духтари дувоздаҳсолаи аз Ғори Камарбанд. ёфтшуда қадимтарин бозёфти скелети комили инсони қадим дар [[Эрон]] аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Камарбанд|5|муаллиф= }} mnu4ably361v6y3avo3snm5m18aw4vi Ғори Кударо 0 334892 1493533 2026-11-11T09:38:00Z Умар Ганиев 164088 Саҳифаи нав: '''Ғори Кударо''' — силсилаи бошишгоҳҳои одамони қадим дар соҳили рости д. Ҷоҷори (ҳавзаи д. Рион) кӯҳи Часавалихохи Осетияи Ҷанубӣ. Ғори Кударо. соли 1957 кашф шуда, аз ҷониби бостоншинос В. П. Любин таҳқиқ гардид (1956–61). == Иқтисод == Миёни силсилаи бошишгоҳҳо (1, 2, 3,... 1493533 wikitext text/x-wiki '''Ғори Кударо''' — силсилаи бошишгоҳҳои одамони қадим дар соҳили рости д. Ҷоҷори (ҳавзаи д. Рион) кӯҳи Часавалихохи Осетияи Ҷанубӣ. Ғори Кударо. соли 1957 кашф шуда, аз ҷониби бостоншинос В. П. Любин таҳқиқ гардид (1956–61). == Иқтисод == Миёни силсилаи бошишгоҳҳо (1, 2, 3, 4, 5) машҳуртаринашон Ғори Кударо. – I буда, 51 м паҳно ва се роҳрав дорад: шарқӣ (8 м), ҷанубӣ (11м) ва шимолу ғарбӣ (25 м). Зимни ҳафриёти бостоншиносӣ дар Ғори Кударо.– I се қабати маскунӣ таҳқиқ гардид: ашелӣ, мустеӣ ва энеолити боло. Бошишгоҳи Ғори Кударо.– I-ро ба одамони гурӯҳи Ҳомоэректус нисбат медиҳанд. Таснифи бозёфтҳо: устухонпораи ҳайвоноти аҳди плейстосен (31 ширхор, 16 хоянда, 31 паранда, 1 моҳӣ, 4 болдаст); олоти сангии шикорӣ: теғасанги дастӣ, санги чоккунӣ, чоппер, чоппинг ва. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ғори Кударо|5|муаллиф=Любин В. П., Барышников Г. Ф., Черняховский Г. А., Селиванова Н. Б., Левковская Г. М. Пещера Кударо I (опыт комплексного исследования)// Советская археология. №3, 1985; Любин В. П., Беляева Е. В. Стоянка Homo Erectus в пещере Кударо I: (Центральный Кавказ). СПб., 2004. }} 1em3uokn19fqyjemqzmzrj3scpn5fnv Ипохондрия 0 334893 1493534 2026-11-11T10:49:26Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Ипохондрия''' ({{lang-gr|hypochondria}} – зери қабурға; юнониёни қадим ин қисми баданро манбаъ ва ҷои паҳншавии беморӣ меҳисобиданд), тoca, ҳолати рӯҳие, ки ҳангоми маҷзубият (шизофрения), психопатия ва бемориҳои дигари ба онҳо монанд пайдо мешавад; худбеморангорӣ. == Се... 1493534 wikitext text/x-wiki '''Ипохондрия''' ({{lang-gr|hypochondria}} – зери қабурға; юнониёни қадим ин қисми баданро манбаъ ва ҷои паҳншавии беморӣ меҳисобиданд), тoca, ҳолати рӯҳие, ки ҳангоми маҷзубият (шизофрения), психопатия ва бемориҳои дигари ба онҳо монанд пайдо мешавад; худбеморангорӣ. == Сенетсопатия == Бемори гирифтори Ипохондрия аз саломатии худ ба тарсу ваҳм афтода, ҳамзамон, хешро гирифтори бемориҳои дигар низ мепиндорад. Чунин ҳолатро сенетсопатия меноманд. Дар мавриди Ипохондрия сенетсопатия ихтилоли мағзисарии эҳсосоти куллӣ буда, ба ҷисм интиқол меёбад. Фикру ақидаҳои бемор оид ба гирифтор буданаш ба касалии вазнини беилоҷ ё «шармандагӣ» (мисли сӯзок, сифилис, СПИД) дар аввал ба ҳақиқат наздик бошанд ҳам, баъзан мумкин аст аз воқеият дур гарданд (масалан, гӯё «узвҳои дарунӣ пӯсидаанд», «дар шикам чизе намондааст» ва ғайра). Ин гуна ҳолат «ҳазёни инкор» ном дорад. Ипохондрия дар зинаҳои аввали рушди равонпизишкии илмӣ бемории мустақили рӯҳӣ маҳсуб мешуд. Кӯшишҳои ба бемории ҷудогона нисбат додани он дар асри XX идома ёфт (соматофренияи В. М. Бехтеров, соли 1928; Ипохондрияи асили равоншиноси олмонӣ М. Рейхардт, 1923 ва ғайра). Дар равонпизишкии муосир Ипохондрия алоим (синдром)-и савдозадагиест, ки дар заминаи бемориҳои рӯҳии гуногуни дарунзод (эндогенӣ) ва берунзод (экзогенӣ) падид меояд (аз қабили психози савдоию афсурдарӯҳӣ, маҷзубият ё шизофрения, психозҳои таназзулӣ, асаббемориҳо ва ғайра). Он дар таснифи байналмилалии бемориҳо дарҷ ёфтааст. Бо мақсади раҳоӣ аз Ипохондрия бемории аслиро муолиҷа мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипохондрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Синдромҳо аз рӯи алифбо]] 3nseiuxkbir7k1kz223uz03tw4k22ua 1493535 1493534 2026-11-11T11:19:14Z Rabboni Hakimzoda 123692 1493535 wikitext text/x-wiki '''Ипохондрия''' ({{lang-gr|hypochondria}} – зери қабурға; юнониёни қадим ин қисми баданро манбаъ ва ҷои паҳншавии беморӣ меҳисобиданд), тoca, ҳолати рӯҳие, ки ҳангоми маҷзубият (шизофрения), психопатия ва бемориҳои дигари ба онҳо монанд пайдо мешавад; худбеморангорӣ. == Сенетсопатия == Бемори гирифтори Ипохондрия аз саломатии худ ба тарсу ваҳм афтода, ҳамзамон, хешро гирифтори бемориҳои дигар низ мепиндорад. Чунин ҳолатро сенетсопатия меноманд. Дар мавриди Ипохондрия сенетсопатия ихтилоли мағзисарии эҳсосоти куллӣ буда, ба ҷисм интиқол меёбад. Фикру ақидаҳои бемор оид ба гирифтор буданаш ба касалии вазнини беилоҷ ё «шармандагӣ» (мисли [[сӯзок]], [[сифилис]], [[БПНМ|СПИД]]) дар аввал ба ҳақиқат наздик бошанд ҳам, баъзан мумкин аст аз воқеият дур гарданд (масалан, гӯё «узвҳои дарунӣ пӯсидаанд», «дар шикам чизе намондааст» ва ғайра). Ин гуна ҳолат «ҳазёни инкор» ном дорад. Ипохондрия дар зинаҳои аввали рушди равонпизишкии илмӣ бемории мустақили рӯҳӣ маҳсуб мешуд. Кӯшишҳои ба бемории ҷудогона нисбат додани он дар асри XX идома ёфт (соматофренияи В. М. Бехтеров, соли 1928; Ипохондрияи асили равоншиноси олмонӣ М. Рейхардт, 1923 ва ғайра). Дар равонпизишкии муосир Ипохондрия алоим (синдром)-и савдозадагиест, ки дар заминаи бемориҳои рӯҳии гуногуни дарунзод (эндогенӣ) ва берунзод (экзогенӣ) падид меояд (аз қабили психози савдоию афсурдарӯҳӣ, маҷзубият ё шизофрения, психозҳои таназзулӣ, асаббемориҳо ва ғайра). Он дар таснифи байналмилалии бемориҳо дарҷ ёфтааст. Бо мақсади раҳоӣ аз Ипохондрия бемории аслиро муолиҷа мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипохондрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Синдромҳо аз рӯи алифбо]] ldivzs483640yvc7r1o9bcfrh7ag0zv 1493536 1493535 2026-11-11T11:26:59Z Rabboni Hakimzoda 123692 1493536 wikitext text/x-wiki '''Ипохондрия''' ({{lang-gr|hypochondria}} – зери қабурға; юнониёни қадим ин қисми баданро манбаъ ва ҷои паҳншавии беморӣ меҳисобиданд) — тoca, ҳолати рӯҳие, ки ҳангоми маҷзубият (шизофрения), психопатия ва бемориҳои дигари ба онҳо монанд пайдо мешавад; худбеморангорӣ. == Сенетсопатия == Бемори гирифтори Ипохондрия аз саломатии худ ба тарсу ваҳм афтода, ҳамзамон, хешро гирифтори бемориҳои дигар низ мепиндорад. Чунин ҳолатро сенетсопатия меноманд. Дар мавриди Ипохондрия сенетсопатия ихтилоли мағзисарии эҳсосоти куллӣ буда, ба ҷисм интиқол меёбад. Фикру ақидаҳои бемор оид ба гирифтор буданаш ба касалии вазнини беилоҷ ё «шармандагӣ» (мисли [[сӯзок]], [[сифилис]], [[БПНМ|СПИД]]) дар аввал ба ҳақиқат наздик бошанд ҳам, баъзан мумкин аст аз воқеият дур гарданд (масалан, гӯё «узвҳои дарунӣ пӯсидаанд», «дар шикам чизе намондааст» ва ғайра). Ин гуна ҳолат «ҳазёни инкор» ном дорад. Ипохондрия дар зинаҳои аввали рушди равонпизишкии илмӣ бемории мустақили рӯҳӣ маҳсуб мешуд. Кӯшишҳои ба бемории ҷудогона нисбат додани он дар асри XX идома ёфт (соматофренияи В. М. Бехтеров, соли 1928; Ипохондрияи асили равоншиноси олмонӣ М. Рейхардт, 1923 ва ғайра). Дар равонпизишкии муосир Ипохондрия алоим (синдром)-и савдозадагиест, ки дар заминаи бемориҳои рӯҳии гуногуни дарунзод (эндогенӣ) ва берунзод (экзогенӣ) падид меояд (аз қабили психози савдоию афсурдарӯҳӣ, маҷзубият ё шизофрения, психозҳои таназзулӣ, асаббемориҳо ва ғайра). Он дар таснифи байналмилалии бемориҳо дарҷ ёфтааст. Бо мақсади раҳоӣ аз Ипохондрия бемории аслиро муолиҷа мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипохондрия|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Синдромҳо аз рӯи алифбо]] msgw6l6lad7yednoysr1fcvh68bxwqi Бузмаков Абдураҳмон Аламшоевич 0 334894 1493538 2026-11-11T11:34:35Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Абдураҳмон Аламшозода]] 1493538 wikitext text/x-wiki #равона [[Абдураҳмон Аламшозода]] ddmcp2os9sccf586uwk1p2q7llwu0q9 Абдураҳмон Бузмаков 0 334895 1493539 2026-11-11T11:34:38Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Абдураҳмон Аламшозода]] 1493539 wikitext text/x-wiki #равона [[Абдураҳмон Аламшозода]] ddmcp2os9sccf586uwk1p2q7llwu0q9 Иприт 0 334896 1493542 2026-11-11T11:45:00Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: {{Моддаи кимиёӣ}} '''Иприт''', '''гази хардал''' — 2,2 дихлоридэтилсулфид S (CH<sub>2</sub> CH<sub>2</sub> Cl)<sub>2</sub>, моддаи заҳрноке, ки бештар таъсири пӯстгаро ва мутатсияовар дорад (ферментҳои мубодилаи [[Карбогидратҳо|карбоҳидратҳоро]] нест, КДН ва КРН-ро вайрон мекунад). == Тарк... 1493542 wikitext text/x-wiki {{Моддаи кимиёӣ}} '''Иприт''', '''гази хардал''' — 2,2 дихлоридэтилсулфид S (CH<sub>2</sub> CH<sub>2</sub> Cl)<sub>2</sub>, моддаи заҳрноке, ки бештар таъсири пӯстгаро ва мутатсияовар дорад (ферментҳои мубодилаи [[Карбогидратҳо|карбоҳидратҳоро]] нест, КДН ва КРН-ро вайрон мекунад). == Таркиб == Ҳамин гуна таъсироти [[Физиология|физиологиро]] гурӯҳи [[Модда (химия)|моддаҳои]] таркибашон иборат аз RN (CH<sub>2</sub> CH<sub>2</sub> Cl)<sub>2</sub> низ доранд; дар ин ҷо R–CH<sub>3</sub>, C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>, CH<sub>2,</sub> CH<sub>2</sub>Cl Ипритҳои нитрогендор номида мешаванд. Ипритро бори нахуст моҳи июли [[соли 1917]] Олмон ҳамчун моддаи заҳролудсоз дар давраи Ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар ш. Ипри Белгия истифода кардааст. Вояи ҳадди миёнаи барои инсон марговари бухори он, ки тӯли 1 дақиқа ба роҳи нафас ворид мешавад, 1,5 мг/дм<sup>3</sup> мебошад; вояи ҳадди миёнаи пӯстгузару марговар –50–70 мг/кг, вояи ҳадди ақалли пӯстфарсо 0,05–0,1 мг/см<sup>2</sup> аст. == Моеъ == Моеи равғании беранг (намунаҳои технологии он аз зард то дорчинии тира буда, бӯи хардал ё сир мекунанд); ҳарорати ҷӯшишаш 217 <sup>0</sup>С, зичиаш 1274 кг/м<sup>3</sup>, зудбухориаш 0,6 мг/дм<sup>3</sup> (20 <sup>0</sup>С). Дар ҳалкунандаҳои органикӣ хуб, дар об бад ҳал мешавад. Иприт таъсири алкилонӣ дошта, дар маҳлули обӣ оҳиста ҳидролиз ва зери таъсири H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, KMnO<sub>4</sub>, ҳипохлоритҳои филизҳои ишқорӣ зуд оксид мешавад. Ба муқобили Иприт подзаҳри хосса вуҷуд надорад. Баҳри муҳофизат аз Иприт либосҳои махсус ва ниқоби зиддичанг пӯшидан зарур аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иприт|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:химия]] s17k74vbgluyny1vr7ymt277tmkon31 Ипсилон-зарраҳо 0 334897 1493543 2026-11-11T11:58:12Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Ипсилон-Зарраҳо''' (ипсилоний; ишораташ Υ) — номи гурӯҳи мезонҳои вазнини спинашон 1, ки массаашон то 9,4 ГэВ/с<sup>2</sup> буда, хосиятҳояшон ба хосиятҳои мезонҳои малоҳати ниҳонидошта шабеҳанд. == Таърих == Аввалин ва сабуктарин Ипсилон-зарраҳоро бо массаи 9,459 ГэВ/... 1493543 wikitext text/x-wiki '''Ипсилон-Зарраҳо''' (ипсилоний; ишораташ Υ) — номи гурӯҳи мезонҳои вазнини спинашон 1, ки массаашон то 9,4 ГэВ/с<sup>2</sup> буда, хосиятҳояшон ба хосиятҳои мезонҳои малоҳати ниҳонидошта шабеҳанд. == Таърих == Аввалин ва сабуктарин Ипсилон-зарраҳоро бо массаи 9,459 ГэВ/с<sup>2</sup> [[соли 1977]] гурӯҳи физикони амрикоӣ бо роҳбарии Л. Ледерман дар суръатфизои озмоишгоҳи Ферми (ИМА) ҳангоми таҳлили таъсири мутақобили протонҳои сареъ (бо энергияи тақр. 400 ГэВ) бо ҳадафҳо аз унсурҳои вазнин ва Ипсилон-зарраҳоҳои боқимонда дар таҷҳизоти нурҳои электронию позитронии мутақобил кашф шуда буданд. Ҳамагӣ чаҳор Ипсилон-зарраҳо бо массаҳои 10,018 ГэВ/с<sup>2</sup>, 10,350 ГэВ/с<sup>2</sup> ва 10,573 ГэВ/с<sup>2</sup> маълуманд. Мувофиқи амсила (модел)-и кваркӣ Ипсилон-зарраҳо ҳамчун ҳолати алоқамандии кварк-антикварки аз с-кварки малеҳи вазнин вазнинтар муоина карда мешавад. Кварки мазкурро бо ҳарфи ''b'' (аз англ. beauty – зебо ё bottom – қисми поёнӣ) ё ϓ = (''b'') ва антикваркро чун ''b''~ ишора мекунанд. Заряди электриаш – (1/3) е. Ипсилон-зарраҳоҳо ба гурӯҳи зарраҳои воқеан хунсо (нейтралӣ, яъне зарра ва антизаррааш айнан яксон) мансубанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипсилон-зарраҳо|8|муаллиф=Я. Ш. Самарқандӣ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 5vf03t3zh53xffhamhollt7e2bwusiq 1493544 1493543 2026-11-11T11:58:43Z Rabboni Hakimzoda 123692 1493544 wikitext text/x-wiki '''Ипсилон-Зарраҳо''' (ипсилоний; ишораташ Υ) — номи гурӯҳи мезонҳои вазнини спинашон 1, ки массаашон то 9,4 ГэВ/с<sup>2</sup> буда, хосиятҳояшон ба хосиятҳои мезонҳои малоҳати ниҳонидошта шабеҳанд. == Таърих == Аввалин ва сабуктарин Ипсилон-зарраҳоро бо массаи 9,459 ГэВ/с<sup>2</sup> [[соли 1977]] гурӯҳи физикони амрикоӣ бо роҳбарии Л. Ледерман дар суръатфизои озмоишгоҳи Ферми (ИМА) ҳангоми таҳлили таъсири мутақобили протонҳои сареъ (бо энергияи тақр. 400 ГэВ) бо ҳадафҳо аз унсурҳои вазнин ва Ипсилон-зарраҳоҳои боқимонда дар таҷҳизоти нурҳои электронию позитронии мутақобил кашф шуда буданд. Ҳамагӣ чаҳор Ипсилон-зарраҳо бо массаҳои 10,018 ГэВ/с<sup>2</sup>, 10,350 ГэВ/с<sup>2</sup> ва 10,573 ГэВ/с<sup>2</sup> маълуманд. Мувофиқи амсила (модел)-и кваркӣ Ипсилон-зарраҳо ҳамчун ҳолати алоқамандии кварк-антикварки аз с-кварки малеҳи вазнин вазнинтар муоина карда мешавад. Кварки мазкурро бо ҳарфи ''b'' ({{lang-en|beauty}} – зебо ё bottom – қисми поёнӣ) ё ϓ = (''b'') ва антикваркро чун ''b''~ ишора мекунанд. Заряди электриаш – (1/3) е. Ипсилон-зарраҳоҳо ба гурӯҳи зарраҳои воқеан хунсо (нейтралӣ, яъне зарра ва антизаррааш айнан яксон) мансубанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Ипсилон-зарраҳо|8|муаллиф=Я. Ш. Самарқандӣ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] gnmu7zzwyjmv1fpybonspd3urrj7cv1