Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3120 2206663 2159401 2026-05-08T09:05:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206663 wikitext text/x-wiki :''Nakakarga ang Pablo dito. Para sa ibang gamit, tingnan ang [[Pablo (paglilinaw)]].'' {{Infobox saint | name=Pablo ang Apostol | birth_date=ca. 5 CE<ref>[http://www.pbs.org/empires/peterandpaul/footsteps/footsteps_1_1.html Peter and Paul . In the Footsteps of Paul . Tarsus . 1]. PBS. Retrieved 2010-11-19.</ref> | death_date={{circa}} 67 CE<ref name="Harris, p. 411">Harris, p. 411</ref><ref>{{Bibleref2|Acts|9:11–12|9|Acts 9:11}} "Saul ng Tarso"</ref> | feast_day=Enero 25 (The Conversion of Paul)<br />Pebrero 10 (Feast of Saint Paul's Shipwreck in [[Malta]])<br />Hunyo 29 ([[Feast of Saints Peter and Paul]])<br />Nobyembre 18 (Feast of the dedication of the [[basilica]]s of Saints Peter and Paul) | venerated_in=Karamihan ng kasalukyang mga denonominasyon ng [[Kristiyanismo]] | image=Saint_Paul_Ananias_Sight_Restored.jpg | caption = [[Ananias of Damascus]] restores<br />Saint Paul's sight.<br />A 1631 painting by [[Pietro Cortona]]. | birth_place= in [[Tarso]] in [[Cilicia]]<ref>{{Bibleref2|Acts|22:3}}</ref><br/>(south-central Turkey) | death_place= probably in [[Rome]]<ref name="Harris, p. 411"/> | titles=Apostle to the Gentiles | canonized_by=[[Pre-congregation|Pre-Congregation]] | attributes=[[Sword]] | patronage= Mga misyon; Mga teologo; Mga [[hentil]] | major_shrine=[[Basilica of Saint Paul Outside the Walls]] }} Si '''Apostol Pablo''' o '''Pablo ng Tarso''' ([[Wikang Ebreo|Ebreo]]: '''פאולוס מתרסוס''', Pa’ulus miTarsus) ([[5 CE]]–[[67 CE]]) ayon sa ilang aklat ng [[Bagong Tipan]] ay isang [[apostol]] ni [[Hesus]]. Ang mga sulat na tradisyonal na itinuturo sa kanya ng mga Kristiyano na tinatawag na mga [[sulat ni Pablo]] ay bumubuo ng malaking bahagi ng [[Bagong Tipan]]. Gayunpaman, ang marami sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga modernong skolar na hindi autentiko o peke na ipinangalan lang kay Pablo. Ang mga [[sulat ni Pablo]] na nakapasok sa [[kanon]] na Katoliko ay tinatanggap ng maraming mga Kristiyano ngayon ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano. Ang mga [[ebionita]] ay tumakwil sa mga [[sulat ni Pablo]] at tumuring kay Pablo na isang ''impostor na apostol''. Ang ''[[Kristiyanismong Paulino]]'' ay isang terminong ginagamit ng mga skolar mula pa noong ika-20 siglo upang tukuyin ang isang anyo ng Kristiyanismo na nauugnay sa mga paniniwala at doktrinang itinaguyod ni Pablo sa [[sulat ni Pablo|kanyang mga sinasabing sulat]]. Ang mga skolar ay nagmungkahi ng iba't ibang mga hibla ng pananaw sa loob ng [[Kristiyanismo|Sinaunang Kristiyanismo]] sa mga simulang siglo nito. Ang mga katuruan ni Pablo ay nakita ng marami na iba at sumasalungat sa mga katuruan ni [[Hesus]] na nakatala sa mga kanonikal na ebanghelyo gayundin sa [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at iba pang mga epistula ng Bagong Tipan gaya ng [[Sulat ni Santiago]]. Ang mga tagapagtaguyod ng anyong Paulino ng Kristiyanismo ay kinabiblangan ni [[Marcion ng Sinope]] na nag-angking si Pablo ang tanging apostol na tamang nakaunawa ng mensahe ng kaligtasan ni Hesus. Salungat dito ang mga pangkat ng Kristiyanismo na tumakwil kay Pablo at sa kanyang mga sulat at katuruan na kinabibilangan ng mga [[Hudyong-Kristiyano]] gaya ng mga [[Ebionita]] at [[Nazareno]] dahil sa kanyang paglihis sa Hudaismo at [[Konseho ng Herusalem|mga katuruan ng ibang mga apostol]]. Kanilang itinuring si Pablo na isang natalikod at impostor na apostol. Ayon sa mga skolar gaya nina [[Hyam Maccoby]] (1987), [[Robert Eisenman]], [[James Tabor]], [[Hugh Schonfield]] (1961) at marami pang iba, ang mga [[Ebionita]] ay mas matapat sa mga autentikong mga katuruan ni Hesus at bumubuo ng mga nananaig na mananampalataya ng Herusalem sa mga simulang siglo ng Kristiyanismo bago ang kanilang unti-unting [[marhinalisasyon]] ng mga tagasunod ni Pablo.<ref name="Maccoby 1987">{{Cite book| author = [[Hyam Maccoby]]| title = The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity| pages = 172–183.| publisher = HarperCollins | year = 1987 | isbn = 0-06-250585-8}}, [http://ebionite.tripod.com/mac15.htm an abridgement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120091327/http://ebionite.tripod.com/mac15.htm |date=2018-11-20 }}</ref><ref name="Schoeps 1969">{{Cite book| author = Hans-Joachim Schoeps| title = Jewish Christianity: Factional Disputes in the Early Church. Translation Douglas R. A. Hare| url = https://archive.org/details/jewishchristiani0000scho| publisher = Fortress Press| year = 1969}}</ref><ref name="Tabor 2006">{{Cite book| author = [[James Tabor]] | title = The Jesus Dynasty: A New Historical Investigation of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity| url = https://archive.org/details/jesusdynastyhidd00tabo | publisher = Simon & Schuster | year = 2006| isbn = 0-7432-8723-1}}</ref><ref name="Tabor, authentic followers">Tabor (2006), p. 286, 289-291.</ref><ref name="Eisenman p. 5–6 1997">{{Cite book| author = [[Robert Eisenman]]| title = James the Brother of Jesus: The Key to Unlocking the Secrets of Early Christianity and the Dead Sea Scrolls | url = https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise| pages = [https://archive.org/details/jamesbrotherofje0000eise/page/5 5]–6.| publisher = Viking | year = 1997 | isbn = 1-84293-026-5}}</ref><ref>Howard Bream's review of H. J. Schoeps, ''Theologie und Geschichte des Judenchristentums'' (1949), in: ''The Journal of Religion'' (1952), p. 58: "In the development of Christianity itself, he [Schoeps] believes that they [the Ebionites] were in many respects closer to the teachings of Jesus than were the Gentiles. This is true particularly where the Ebionites differed from normative Judaism, as in rejecting animal sacrifice and in deleting certain passages from Scripture with the claim that they were interpolations."</ref> ==Tāłámbühåÿ== [[Talaksan:PaulusTarsus LKANRW.jpg|thumb|right|Komposito ng mukha ni Pablo na ginawa ng mga eksperto ng kapulisan ng estado ng NRW, Alemanya.]] [[Talaksan:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb|right|Isang dibuho hinggil sa pagbabagong-loob ni San Pablo noong patungo siya sa Damasco. Ipininta ng tagapintang si [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (1573–1610) - mas kilala bilang [[Caravaggio]] lamang - ang obrang ito. Sumiklab lamang ang liwanag na mula sa kalangitan sa loob ng isip ni Saul - na naging Pablo. Sa larawang ito na walang panlikod na palamuti o tanawin sapagkat nasa loob lamang ng isang silid o pook sa isang bahay. Tila naghihintay lamang ang kasamang katulong at ang kabayo na muling balikan ng ulirat at bumangong muli si Pablo, para makapagpatuloy sila sa kanilang paglalakbay.<ref name=Biblia2/>]] Ang mga sanggunian sa buhay ni Pablo ang [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at mga [[sulat ni Pablo]]. Ang ''Mga Gawa'' ay nagsasalaysay ng kuwento ng panahong apostoliko ng sinaunang simbahang Kristiyano na may partikular na pagbibigay diin sa pangangaral ng 12 apostol at ni Pablo. Ang mga kalaunang kabanata ay nagsasalaysay ng pagkaakay ni Pablo sa Kristiyanismo, kanyang pangangaral at sa huli ay ang pagdakip at pagkakabilanggo at paglalakbay sa Roma. Ayon sa mga skolar, ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay hindi maituturing na isang napaka-maasahang historyan. Ayon sa mga skolar, ang ''Mga Gawa ng mga Apostol'' ay naglalarawan kay Pablo nang iba sa paglalarawan ni Pablo sa kanyang mga epistula na parehong sa paktuwal at teolohikal.<ref>"Acts presents a picture of Paul that differs from his own description of himself in many of his letters, both factually and theologically." biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]</ref> Ang ''Mga Gawa'' ay iba sa mga sulat ni Pablo sa mga mahahalagang isyu gaya ng kautusan ni Moises, pagka-apostol ni Pablo at kanyang relasyon [[Konseho ng Herusalem|sa simbahan sa Herusalem]].<ref>"That an actual companion of Paul writing about his mission journeys could be in so much disagreement with Paul (whose theology is evidenced in his letters) about fundamental issues such as the Law, his apostleship, and his relationship to the Jerusalem church is hardly conceivable." biblical literature (2010). In Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 25 Nobyembre 2010, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature/73440/The-Acts-of-the-Apostles?anchor=ref598122 Encyclopædia Britannica Online]</ref> Ang isa pang isyu na sumisira sa kredibilidad ng may akda ng ''Mga Gawa'' ang [[plagiarismo]] nito ng iba't ibang mga sanggunian. ===Talambuhay ayon sa Bagong Tipan=== Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:25-29}} at {{bibleverse|Mga|Gawa|16:37}}, si Pablo ay isang mamamayang Romano sa kapanganakan gaya ng kanyang ama. Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].<ref name="Montague, George T. 1966">Montague, George T. ''The Living Thought Of St. Paul''. Milwaukee: Bruce Publishing Co. 1966. AISN: B0006CRKIC</ref> Ang kanyang pamilya ay may kasaysayan ng kabanalang pang-[[relihiyon]] ({{bibleverse|2|Timoteo|1:3}}. Maliwanag na ang kanyang pamilya ay nauugnay sa mga tradisyon ng [[fariseo]] ({{bibleverse||Filipos|3:5-6}}). Ang kanyang ama ay isang fariseo ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:6}}). Ayon sa {{bibleverse||Filipos|3:5}}, siya ay mula sa lipi ni Benjamin, isang Hebreo ng mga Hebreo at isang fariseo. Sa kanyang kabataan, ipinadala si Pablo sa Herusalem upang tumanggap ng edukasyon sa eskwela ni Gamaliel ({{bibleverse|Mga|Gawa|22:3}}). Gayunpaman, ang mga pagtatangka ni Pablo na mangatwiran sa istilong [[rabbi]]niko halimbawa sa {{bibleverse||Roma|7:1-6}} ay naghahayag ng kanyang kawalang kaalaman sa lohikang rabbiniko. Ang ilan sa kanyang mga kamag-anak ay tumira sa Herusalem dahil kalaunan, ang isa sa mga anak ng kanyang kapatid na babae ay nagligtas ng kanyang buhay doon ({{bibleverse|Mga|Gawa|23:16}}). Wala nang iba pa pang alam sa kanyang buhay hanggang sa sumali siya sa pagkamartir ni Esteban ({{bibleverse|Mga|Gawa|7:58-60,22:20}}). Si Saul ay natutong gumawa ng mga tolda ({{bibleverse|Mga|Gawa|18:1-3}}) na kalaunan ang naging paraan ng pagsuporta sa kanyang sarili habang nangangaral. ===Mga posibleng impluwensiyang pagano=== Siya ay nagmula sa isang taos pusong pamilyang Hudyo sa siyudad ng [[Tarso]].<ref name="Montague, George T. 1966"/> Ayon sa mga skolar, ang Tarso ang pinakamaimpluwensiyang siyudad sa [[Asya menor]] sa panahon ni [[Dakilang Alejandro]].<ref>Wright, G. Ernest , ''Great People Of The Bible And How They Lived'', (Pleasantville, New York: The Reader’s Digest Association, Inc., 1974. ASIN: B000OEOKL2</ref> Ang [[Stoisismo]] ang nananaig na [[pilosopiya]] doon. Mabigat na sumasalim sa pilosopiyang Stoiko ang mga [[sulat ni Pablo]] upang tulungan ang mga bagong akay na [[hentil]] na maunawaan ang salita ng diyos.<ref>Kee, Howard and Franklin W. Young, ''Understanding The New Testament'', Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, pg 208. {{ISBN|978-0139365911}}</ref> Ang mga [[sulat ni Pablo|liham ni Pablo]] na ayon sa mga skolar ay orihinal na isinulat sa [[wikang Griyego]] ay may pagkakatulad at posibleng hinango o kinopya mula sa mga [[pilosopiyang Griyego]] na [[Stoiko]] (halimbawa sa Filipos 4:2-9, Col 3:1-17, 1 Thes 4:1-12, Gawa 17:24-29), [[Socrates]] (halimbawa sa 1 Corinto 8:2, 12:4,14-17,25, 13:12), [[Aristoteles]] (Gal 5:23), [[Platonismo]] (halimbawa sa Roma 7:22-23,8:6, Filipos 1:21,3:19, {{bibleverse||Colosas|1:18}}, {{bibleverse||Efeso|1:22}}, {{bibleverse|1|Corinto|12:14}}, 1 Cor 9:24, 13:12, {{bibleverse|2|Corinto|4:16-5:10}})<ref>Ayon kay [[Plato]]:"Una at pagkatapos ay mga diyos na gumagaya sa sperikal na hugis ng uniberso na nakasara sa dalawang mga makadiyos na kurso sa isang sperikal na katawan na, ating ngayong teterminuhang ulo na pinakamakadiyos na bahagi natin at ang panginoon ng lahat na nasa atin; dito, ang mga diyos kapag kanilang pinagsama ang katawan ay nagbigay sa ibang mga kasapi na maging mga lingkod."</ref> at [[Cynisismo|Cyniko]] (halimbawa sa Roma 6:16-18,7:14)<ref>Ayon kay [[Heraclitus]]: Ang kasamaan lamang ang umaalipin, ang birtud ay nagpapalaya</ref> gayundin sa [[mga misteryong Greko-Romano|mga misteryong relihiyon]]. Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay nagpapakita ng kanyang kahusayan sa isang edukadong istilong Griyego gayundin sa kanyang pagbanggit ng ilang mga manunulat na [[Helenestiko]]. Halimbawa nito ang pagsipi ni Pablo sa isang taga-Creta sa {{bibleverse||Tito|1:12-13}}, "''Isa sa kanila, ito ay [[Epimenides|sarili nilang propeta]], ang nagsabi: Ang mga taga-[[Creta]] ay laging sinungaling, asal masamang hayop at matatakaw na [[batugan]]''. Isinaad ni Pablo na ''ang sinabing ito patungkol sa kanila ay totoo'' ({{bibleverse||Tito|1:13}}) na humahantong sa isang [[kontradiksiyon]]. ===Paggamit ni Pablo ng bersiyong Septuagint=== Mabigat na sumipi si Pablo ng mga talata ng Lumang Tipan sa saling Griyego ng Lumang Tipan na [[Septuagint]]. Ang [[Septuagint]] ay itinatakwil ng mga Hudyo dahil sa mga korupsiyon nito ng Hebreo. ===Talambuhay ayon sa mga Ebionita=== Ayon sa Kristiyanong si [[Epiphanius]], isinaad ng mga Hudyong-Kristiyanong [[Ebionita]] (na tumakwil kay Pablo at tumuring sa kanyang isang natalikod na [[apostol]]) na "''kanilang inihayag na siya (Pablo) ay Griyego...Siya ay tumungo sa Heruslaem, kanilang sinasabi, at gumugol ng ilang panahon doon, siya ay sinunggaban ng kasigasigan na pakasalan ang anak na babae ng [[Saserdote]]. Sa kadahilanang ito ay naging isa siyang akay (sa Hudaismo) at nagpatuli. Pagkatapos ay nang mabigo niyang makuha ang babae ay napoot at sumulat nang laban sa pagtutuli at laban sa [[Sabbath]] at Batas (ng Hudyo)''"<ref>Epiphanius, Panarion, 30.16.6-9</ref> ===Pangitain ni Pablo ni Hesus=== Bago ang kanyang pagkaakay sa [[Kristiyanismo]], kanyang inamin na kanyang inusig ang "iglesia ng Diyos" ({{bibleverse||Galacia|1:13-14}}, {{bibleverse||Filipos|3:6}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|8:1-3}}). Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:1-31}}, {{cquote|Siya ay pumunta sa pinakapunong-saserdote at humingi siya ng mga sulat para sa mga sinagoga ng Damasco. Sa ganoon, ang sinumang masumpungang niyang nasa Daan, maging mga lalaki o mga babae ay madala niyang nakagapos patungo sa Jerusalem. Sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. sa kaniyang paglalakbay, nang malapit na siya sa Damasco, biglang nagliwanag sa palibot niya ang isang ilaw mula sa langit na tulad sa kidlat. Siya ay nadapa sa lupa at nakarinig siya ng isang tinig na nagsasabi sa kaniya: Saulo, Saulo, bakit mo ako pinag-uusig? Sinabi niya: Sino ka ba Panginoon? Sinabi ng Panginoon: Ako si Hesus na iyong pinag-uusig. Mahirap sa iyo ang sumikad sa mga pantaboy na patpat. Nanginginig at nagtatakang sinabi niya: Panginoon, ano ang ibig mong gawin ko? Sinabi ng Panginoon sa kaniya: Tumindig ka at pumunta sa lungsod at sasabihin sa iyo kung ano ang dapat mong gawin. Ang mga taong kasama niya sa paglalakbay ay nakatayo na hindi makapagsalita. Narinig nila ang tinig ngunit wala silang nakikitang sinuman. Tumayo si Saulo at ng siya ay dumilat, wala siyang nakitang sinuman.}} Ang pangitaing ito ay kinopya sa [[Ang Bacchae]] na tinatayang 500 taong mas nauna sa ''Mga Gawa''. Sa Bacchae, si [[Dionysus]] na isang inusig na diyos ay nagsabi sa kanyang taga-usig na si Pentheus: "''Iyong binalewala ang aking mga salita ng pagbababala...at sumikad sa mga pantaboy na patpat''. Sa ''Mga Gawa'', pinanatili ang plural na anyo ng Griyegong kentra sa Bacchae samantalang pinanatili ang metro ng Bacchae na wala sa lugar sa ''Mga Gawa''. Ang isa pang problema ay pagkatapos ng pagbato kay Esteban, sinalaysay ng may akda ng Mga Gawa na natanggap ni Pablo mula sa [[Dakilang Saserdote]] ang mga liham ng mga sinagoga sa Damasco na nagbibigay kapangyarihan sa kanyang dakpin ang sinumang matagpuan na kabilang sa Daan at dadalhin sila sa Herusalem. Ayon kay Helms, ang Dakilang Saserdote sa Herusalem ay walang kapangyarihan na magpadakip ng mga Hudyo sa mga estadong dayuhan at ibalik ang mga ito sa Palestina. Ayon kay Wells, "naging palaisipan sa sa mga komentador sa suhestiyong ito na ang dakilang saserdote ay may kapangyarihang magpadakip sa isang siyudad na Romano mga 200 milya ang layo kung ang hurisdiksiyon ng kahit [[sanhedrin]] ay hindi lumagpas sa Judea". Ang ikalawang paghahayag ng pagkaakay ni Pablo ay sa isang talumpati na kanyang binigay nang siya ay dakpin sa Herusalem. Ang deskripsiyon ng kanyang pagkaakay ay may mga pagkakaiba sa Mga Gawa 9. Halimbawa, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:7}}, hindi nakita ng mga kasama ni Pablo kung sino ang kanyang kinakausap ngunit narinig ang tinig. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|22:9}}, nakita ng mga kasama ni Pablo ang liwanag ngunit hindi narinig ang tinig. Ang ikatlong pagtalakay ng pagkaakay ni Pablo ay nangyari sa harap ni haring Agrippa sa pagtatanggol sa kanyang sarili laban sa mga akusasyon ng [[antinomianismo]]. Ito ay mas maikli sa Gawa 9 at 22 at hindi naglalaman ng salaysay tungkol kay Ananias. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|26:17}}, sa daan tungo sa Damasco nang sabihin mismo ni Hesus ang papel ng pangangaral na gagawin ni Pablo sa mga [[hentil]]. Ayon naman sa Gawa 22, si Ananias sa Damasco at hindi si Hesus ang nagsabi ng lahat ng mga bagay na iuutos ni Hesus na gagawin ni Pablo. Ayon sa Gawa 22:17-21, si Pablo ay tumungo sa Damasco at pagkatapos ay bumalik sa Herusalem kung saan ay sinabi sa kanya ni Hesus ang kanyang pangangaral sa mga [[hentil]]. May ilang iminungkahing mga paliwanag sa "pangitain" ni Pablo ni Hesus. Ayon kay D. Landborough sa kanyang papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry]]'',<ref name="Landsborough">D. Landsborough, "St. Paul and Temporal Lobe Epilepsy," ''J Neurol Neurosurg Psychiatry'' 1987; 50; 659–64: [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1032067/pdf/jnnpsyc00553-0001.pdf]</ref> ang karanasan ni Pablo na may maningning na liwanag, kawalan ng postura (si Pablo ay nasubasob), isang mensahe ng malakas na nilalamang panrelihiyon, at kalaunang pagkabulag ay nagmumungkahi ng isang pag-atke ng [[epilepsiya]] ng [[temporal lobe]] ng utak...Ang pagkabulag na sumunod ay maaaring isang [[Postictal state|post-ictal]]."<ref name="Landsborough"/> Maraming mga halimbawa sa kasaysayan ng mga indibidwal na nagkaroon ng masidhing mga mistikal na karanasan na kinikilala ngayon bilang mga sintomas ng sakit sa pag-iisip.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2865009.stm</ref> Ang isang karaniwang ulat mula sa mga indibidwal na may [[schizophrenia]] ay pagkakaroon ng isang uri ng delusyong relihiyoso na kinabibilangan ng paniniwalang sila ay mga [[diyos]] o [[mesiyas]], ang diyos ay nakikipag-usap sa kanila, sila ay nasasapian ng demonyo at iba pa.<ref>{{cite journal|last=Siddle|first=Ronald|author2=Haddock|author3= Gillian|author4= Tarrier|author5= Nicholas|author6= Faragher|author7= E.Brian|title=Religious delusions in patients admitted to hospital with schizophrenia|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|date=1 Marso 2002|volume=37|issue=3|pages=130–138|doi=10.1007/s001270200005|pmid=11990010}}</ref><ref>{{cite journal|last=Mohr|first=Sylvia|author2=Borras|author3= Laurence|author4= Betrisey|author5= Carine|author6= Pierre-Yves|author7= Brandt|author8= Gilliéron|author9= Christiane|author10= Huguelet|author11= Philippe|title=Delusions with Religious Content in Patients with Psychosis: How They Interact with Spiritual Coping|journal=Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes|date=1 Hunyo 2010|volume=73|issue=2|pages=158–172|doi=10.1521/psyc.2010.73.2.158}}</ref><ref>{{cite journal|last=Suhail|first=Kausar|author2=Ghauri, Shabnam|title=Phenomenology of delusions and hallucinations in schizophrenia by religious convictions|journal=Mental Health, Religion & Culture|date=1 Abril 2010|volume=13|issue=3|pages=245–259|doi=10.1080/13674670903313722}}</ref> Ang delusyong relihiyoso ay natagpuan na malakas na nauugnay sa pagiging hindi matatag ng ''temporolimbic'' ng utak.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-5618.2009.00737.x |title=The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) consensus guidelines for the safety monitoring of bipolar disorder treatments |year=2009 |last1=Ng |first1=Felicity |last2=Mammen |first2=Oommen K |last3=Wilting |first3=Ingeborg |last4=Sachs |first4=Gary S |last5=Ferrier |first5=I Nicol |last6=Cassidy |first6=Frederick |last7=Beaulieu |first7=Serge |last8=Yatham |first8=Lakshmi N |last9=Berk |first9=Michael |journal=Bipolar Disorders |volume=11 |issue=6 |pages=559–95 |pmid=19689501}}</ref> Sa isang 2012 papel na inilimbag sa ''[[Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences]]'', iminungkahi na ang karanasan ni Pablo ay maaaring maunawaan bilang isang pagkabulag na sikoheniko. Ito ay nangyari sa kabuuang konteksto ng ibang mga karanasang pandinig at pang-paningin na maaaring sanhi ng [[disorder ng mood]] na nauugnay sa mga sintomas na sikotikong spektrum.<ref>Murray, ED.; Cunningham MG, Price BH. (1). "The role of psychotic disorders in religious history considered". J Neuropsychiatry Clin Neuroscience 24 (4): 410–26. doi:10.1176/appi.neuropsych.11090214. [[pmid:23224447|PMID 23224447]]</ref> ===Pangangaral=== Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:17}}, pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo, siya ay unang tumungo sa [[Arabia]] at hindi sa Herusalem at pagkatapos ay bumalik sa Damascus.<ref>Kirsopp Lake, [http://www.archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up ''The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin''] (London 1911), pp. 320–323.</ref> Ang kanyang pagtungo sa Arabia ay hindi binanggit sa iba pang aklat ng Bagong Tipan. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|1:13-24}}, pagkatapos lamang ng 3 taon mula sa kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo nang siya ay tumungo sa [[Herusalem]]. Sa Herusalem ay kanyang nakatagpo sina [[Santiago]] at nanatili kay [[Pedro]] sa loob ng 15 araw. Ayon naman sa {{bibleverse|Mga|Gawa|9:27}}, agad siyang tumungo sa Herusalem pagkatapos ng kanyang pagkaakay sa Kristiyanismo. Sa {{bibleverse|Mga|Gawa|7:58,8:3}}, ang hindi pa naaakay sa Kristiyanismong si Saul (Pablo) ay aktibong sumali sa pagpatay kay Esteban. Ayon as {{bibleverse2||Galacia|1:22}}, hindi pa siya kilala ng mga iglesiya sa Judea pagkatapos niyang tumungo rito. Kanyang inangkin sa {{bibleverse||Galacia|4:24-25}} na ang [[Bundok Sinai]] ay nasa [[Arabia]]. Inangkin niyang kanyang natanggap ang [[ebanghelyo]] hindi mula sa apostol ngunit sa direktang pahayag ni [[Hesus]] ({{Bibleverse||Galacia|1:11-12}}). Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:1-10}}, pagkatapos ng 14 taon ng kanyang pagkaakay ay tumungo siyang muli sa Herusalem. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|11:25-26}}, si [[Bernabe]] ay pumunta sa Tarso upang hanapin si Saulo at nang siya ay matagpuan niya ay dinala siya ni Bernabe sa [[Antioquia]]. Nang magkagutom sa [[Hudea]], sina Pablo at Bernabe ay naglakbay sa Herusalem upang ihatid ang suportang pang salapi mula sa pamayanang Kristiyano ng Antioquia. ===Unang paglalakbay ng pangangaral=== Ang may akda ng [[Mga Gawa ng mga Apostol]] ay nagsalaysay ng mga paglalakbay ni Pablo sa tatlong magkakahiwalay na mga paglalakbay. Ang {{bibleverse|Mga|Gawa|13-14}} ay simulang pinangunahan ni Bernabe at dinala si Pablo mula sa Antioquia tungo sa [[Cyprus]] at pagkatapos ay sa katimugang [[Asya menor]] (Anatolia) at pabalik sa Antioquia. Sa Cyprus ay sinuway at binulag ni Pablo si [[Elymas]] na mahikero ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:8-12}} na tumuligsa sa kanyang mga katuturan. Mula sa puntong ito, si Pablo ay inilarawan bilang pinuno ng pangkat. Sila ay naglayag tungo sa Perga sa Pamphylia. Sila ay iniwanan ni Juan Marcos at bumalik sa Herusalem. Sina Pablo at Bernabe ay tumungo sa Pisidian Antioquia. Sa tuwing [[Sabbath]] ay pumupunta sila sa [[sinagoga]] ng mga Hudyo. Siya ay inanyayahan ng mga pinunong Hudyo upang magsalita sa kanila. Isinalaysay ni pablo ang kasaysayan ng mga [[Israelita]] mula sa Ehipto tungo kay [[David]]. Kanyang ipinakilala si [[Hesus]] bilang inapo ni David na dinala sa [[Israel]] ng [[Diyos]]. Kanyang isinaad na ang kanyang pangkat ay dumating sa bayan upang dalhin ang mensahe ng kaligtasan. Kanyang isinalaysay ang kuwento ng kamatayan ni Hesus at resureksiyon. Kanyang sinipi ang saling Griyego ng Tanakh na [[Septuagint]] upang ihayag na si Hesus ang ipinangakong [[Kristo]] na nagdala sa kanila ng kapatawan ng kanilang mga kasalanan. Sina pablo ay inanyayahan ng mga Hudyo at mga ''natatakot sa diyos'' na mga [[hentil]] ay karagdagan pang magsalita sa susunod na Sabbath. Sa panahong ito, ang halos buong siyudad ay nagtipon. Ito ay sumiphayo sa mga maimpluwensiya '' (influential)'' na Hudyo na nagsalita laban sa kanila. Ginamit ni Pablo ang okasyong ito upang ihayag ang pagbabago sa kanyang pangangaral na mula nito ay tungo sa mga [[hentil]] ({{bibleverse|Mga|Gawa|13:13-48}}. Ang [[Antioquia]] ay nagsilbing isang pangunahing sentrong Kristiyano sa pangangaral ni Pablo ng ebanghelyo. ===Ikalawang paglalakbay ng pangangaral=== Si Pablo ay lumisan para sa kanyang ikalawang paglalakbay ng pangangaral mula sa Herusalem pagkatapos ng pagpupulong ng [[Konseho ng Herusalem]] kung saan pinagdebatihan ang tungkol sa kautusan ni [[Moises]]. Sa kanilang paglalakbay sa saklaw ng dagat [[Mediteraneo]], sina Pablo ay huminto sa Antioquia kung saan ay nagkaroon ng isang alitan tungkol sa pagkuha kay Juan Marcos sa kanilang mga paglalakbay. Ayon sa Mga Gawa, iniwan sila ni Juan Marcos sa nakaraang paglalakbay at umuwi sa Herusalem. Sa hindi pagkalutas ng alitan sa pagitan ni Pablo at Bernabe, nagpasya silang maghiwalay. Kinuha ni Bernabe si Juan Marcos bilang kasama samantalang si Silas ay sumama kay Pablo. Sa simula ay dinalaw nina Pablo at Silas ang Tarso, Derbe at Listra. Sa Listra, kanilang nakatagpo si Timoteo at nagpasyang kunin siya kasama nila. Ang Salita ng Diyos ay patuloy na lumago. Sa Filipos, ang ilang mga tao ay hindi naging masaya sa ginawang pagpapalaya ni Pablo sa babae na inaalihan ng masamang espiritu na nagbigay sa babae ng kapangyarihan makapanghula. Sinabi ng babae na ang pangkat ni Pablo ay mga alipin ng Diyos. |Mga|Gawa|16:16-24. Nang makita ng mga panginoon ng babae na wala na silang mapagkakikitaan dahil sa ginawa ni Pablo, hinuli nila sina Pablo at ipinakulong sila sa bilangguan. Pagkatapos ng isang malakas na lindol,''nauga ang mga patibayan ng bilangguan at kaagad ay nabuksan ang lahat ng mga pinto at nakalas ang mga gapos ng bawat isa''. Ang salaysay ng milagrosong pagtakas mula sa bilangguan ay matatagpuan rin sa maraming sinaunang panitikang Griyego na mas naunang isinulat sa [[Mga Gawa ng mga Apostol|Mga Gawa]] kabilang [[Ang Bacchae]].<ref>The Acts of the Apostles, Luke Timothy Johnson, Daniel J. Harrington, p. 217</ref> Ayon sa Bacchae, natagpuan ng mga inusig na tagasunod ng Diyos na si [[Dionysus]] na "''ang gapos ng kanilang mga hita ay nakalas...na hindi nahipo ng kamay ng tao, ang mga pinto ay umuga ng maluwang na nagbukas sa kanilang sarili''". Sina Pablo at Silas ay patuloy na naglakbay na tumungo sa Berea at pagkatapos ay sa [[Athens]] kung saan ay nangaral siya sa mga Judio at sa mga may takot sa diyos na mga Griyego sa sinagoga at sa mga intelektuwal sa Areopagus. Sa Corinto, kanyang nakatagpo sina Aquila at Priscilla na naging mga mananamapalataya at tumulong kay Pablo sa kanyang mga pangangaral. Ang mag-asawang ito ay sumunod kay Pablo at kanyang mga kasama sa [[Efeso]] at nanatili roon upang magpasimula pangangaral ng mga Salita ng Diyos. Sila ay naglayag sa [[Cesarea]] upang batiin ang mga kapatid sa pananampalataya na naroon at naglakbay pahilaga sa Antioquia kung saan sila nanatili ng isang taon bago muling lumisan para sa kanilang ikatlong paglalakbay ng pangangaral. ===Ikatlong paglalakbay ng pangangaral=== Sinimulan ni Pablo ang kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral sa pamamagitan ng paglalakabay sa buong rehiyon ng Galacia at Phrygia upang palaksin, turuan at sawayin ang mga mananamplataya. Pagkatapos ay tumungo siya sa Efeso at nanatili roon sa halos tatlong taon. Siya ay isinalaysay na nagsagawa ng mga [[milagro]], [[faith healing|nagpagaling ng mga tao]] at [[eksorsismo|nagpalayas ng mga demonyo]].<ref>"Paul, St." Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Nilisan niya ang Efeso pagkatapos ng isang pag-atake mula sa isang platero na humantong sa isang kaguluhang pabor kay [[Artemis]] na kinasasangkutan ng buong siyudad.<ref name="ODCC self">"Paul, St" Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> Sa kanyang pananatili sa Efeso, siya ay sumulat ng apat na mga liham sa Corinto<ref name="McRay 2007 54">{{cite book|last=McRay|first=John|title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI|isbn=0-8010-3239-3|pages=54}}</ref> na ang dalawa ay nawawala. Ang mga ito 1) isang liham na tinukoy sa {{bibleverse|1|Corinto|5:9}}, 2) [[1 Corinto]], 3) liham na tinukoy sa {{bibleverse|2|Corinto|2:3-4}} at 4) [[2 Corinto]]. Si Pablo ay dumaan sa Macedonia tungo sa Achaea at nagpatuloy sa Syria ngunit binago ang kanyang mga plano at naglakbay pabalik sa Macedonia dahil ang mga Hudyo ay nagbalak ng masama sa kanya. Sa panahong ito, pinagpapalagay na malamang dumalaw si Pablo sa Corinto sa loob ng tatlong buwan.<ref name="ODCC self"/> Kanya ring dinalaw ang [[Illyricum (Roman province)|Illyricum]]. Dinalaw ni Pablo at kanyang mga kasama ang ibang mga siyudad sa kanilang paglalakbay pabalik sa Herusalem gaya ng Philippi, Troas, Miletus, [[Rhodes]], at [[Tyre, Lebanon|Tyre]]. Tinapos ni Pablo ang kanyang paglalakbay sa isang paghinto sa [[Caesarea]] kung saan siya at kanyang mga kasama ay nanatili kay Felipe ang Ebanghelista bago dumating sa Herusalem.<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-third-journey-map.html Biblestudy.org]</ref> Pagkatapos niyang dumating sa Herusalem sa wakas ng kanyang ikatlong paglalakbay ng pangangaral, siya ay nasangkot sa isang malalang pakikipag-alitan sa ilang mga Hudyong Asyano (malamang na [[Romanong Asya]]). Ang alitang ito ay kalaunang humantong sa kanyang pagkadakip at pagkabilanggo sa Caesarea sa loob ng tinatayang isang taon at kalahati. Sa huli, sina Pablo at ang kanyang mga kasama ay naglayag sa Roma kung saan si Pablo ay nilitis para sa kanyang inaakusang mga krimen. Ayon sa ''[[Mga Gawa]]'', si Pablo ay nangaral sa Roma sa loob ng dalawang taon mula sa kanyang inuupahang tahanan habang hinihintay ang kanyang [[paglilitis]]. Hindi isinaad sa Bagong Tipan kung anong nangyari pagkatapos ng panahong ito ngunit ang ilang mga kalaunang sanggunian ay nag-aangkin na si Pablo ay pinalaya ni Emperador [[Nero]] at nagpatuloy na mangaral sa Roma. Posible ring naglakbay si Pablo sa ibang mga bansa gaya ng [[Espanya]] (batay sa {{bibleverse||Roma|15:23-28}}) at Britanya. Ayon kina [[Crisostomo]],<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I/Volume XIII/On Timothy, Titus, and Philemon/On 2 Timothy/2 Timothy 4:9-13|Chrysostom on 2 Tim.4:20]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series I Volume XIII)</ref> [[Cirilo]]<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume VII/S. Cyril/Lecture 17|Cyril on Paul and gifts of the Holy Ghost]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II Volume VII, Lecture 17, para.26)</ref> at [[Pragmentong Muratorian]], si Pablo ay naglakbay sa Espanya. Ang kapitulo 29&nbsp;ng Mga Gawa ng Sonnini Manuscript ngunit hindi kasama sa kanon ng Bagong Tipan ay nagdedetalye ng paglalakbay ni Pablo sa Britanya kung saan ay nangaral siya sa isang lipi ng mga Israelita sa Bundok Ludgate sa lugar ngayon ng [[Katedral ni San Pablo]]. ===Konseho ng Herusalem=== {{main|Konseho ng Herusalem}} Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:1-2}}, nagkaroon ng mahalagang pagpupulong sa pagitan ni Pablo at ng mga Pinuno ng [[Simbahan ng Herusalem]]. Ang pagpupulong na ito ay pinaniniwalaan ng mga skolar na ang parehong pangyayaring binanggit sa {{bibleverse||Galacia|2:1}}.<ref name="ODCC self"/> Ang mahalagang tanong na tinalakay sa pagpupulong na ito ay kung ang mga akay na [[hentil]] ay kailangang magpatuli. Ayon sa mga skolar, ang salaysay ng pagpupulong sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] ay sumasalungat sa salaysay ng [[Mga Gawa]]. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, si Pablo ay tumungong muli sa Herusalem pagkatapos ng 14 taon dahil sa isang pahayag na kanyang natanggap samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:2}}, sina Pablo at kanyang mga kasama ay isinugo sa Herusalem ng mga kalalakihan. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:2}}, itinanghal ni Pablo ang ebanghelyo na kanyang ipinangaral sa mga hentil sa isang pribadong pakikipagpulong sa mga pinuno ng Simbahan ng Herusalem samantalang ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:4}} ay kanyang iniulat ang lahat sa mga Simbahan, sa mga apostol at mga nakakatanda. Ayon sa {{bibleverse||Galacia|2:3-5}}, sa Herusalem, si Tito na kasama ni Pablo ay hindi napilit ng mga Hudyong-Kristiyano ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:5}}) sa Simbahan ng Herusalem na magpatuli nang malaman ng mga ito na si Tito ay hindi tuli. Inakusahan ni Pablo ang mga nasa Simbahan ng Herusalem na mga espiya na "hindi tunay" na kapatid na pumasok ng palihim at inangking siya ay hindi nagpailalim sa kanilang kagustuhan na magpatuli si Tito kahit sa isang sandali. Salungat dito, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:6}}, si [[Santiago ang Makatarungan]] na pinuno ng Simbahan ng Herusalem at hindi si Pablo ang nagpasya na huwag magpatuli ang mga hentil. Gayunpaman, pinagpasyahan ni Santiago na ang mga hentil ay kailangan pa ring sumunod sa ilang mga kautusan ni Moises gaya ng pag-iwas sa [[idolatriya]] (diyos-diyosan), pangangalunya, dugo at mga binigting hayop ({{bibleverse|Mga|Gawa|15:19-25}}). Ang pagsunod sa mga kautusang ito ni Moises ay hindi binanggit sa Galacia at sa halip ay isinaad na ang tanging hiniling ng Simbahan ng Herusalem kay Pablo ay alalahanin ang mga mahihirap. Inangkin ni Pablo sa Galacia 2:7 na nakilala ng mga Pinuno ng Simbahan ng Herusalem na ang pangangaral sa mga hentil ay ipinagkaloob sa kanya at ang pangangaral sa mga Hudyo ay sa mga pinuno ng Herusalem. Walang binanggit sa Mga Gawa ng pagkilala ng pangangaral ni Pablo sa mga hentil ngunit sa halip ay inangkin sa {{bibleverse|Mga|Gawa|15:7}} na si Pedro ang pinili ng diyos upang mangaral sa mga hentil. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|16:3-5}}, tinuli ni Pablo ang kanyang kasamang si Timoteo alang-alang sa mga Hudyo sapagkat nalalaman ng lahat na ang kaniyang ama ay isang Griyego. Sa pagtahak nina Pablo at Timoteo sa mga lungsod, kanilang ibinigay sa mga ito ang mga batas na pinagpasiyahan ng mga apostol at ng mga matanda sa Herusalem na kanilang dapat sundin. Gayunpaman, ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|21:20-21}}, tinuturuan ni Pablo ang lahat ng mga Hudyo, na nasa mga hentil ng pagtalikod kay Moises na sinabi ni Pablo na huwag tuliin ang kanilang mga anak, ni mamuhay ng ayon sa mga kaugalian ng mga Hudyo. Ang pasya ni Santiago ng pagbabawal sa mga hentil ng dugo, binigting hayop at sa diyos-diyosan ay sinalungat ni Pablo sa {{bibleverse|1|Corinto|10:25}} at {{bibleverse|1|Corinto|8:4-8}}. ===Insidente sa Antioquia=== Sa kabila ng kasunduang nakamit sa [[Konseho ng Herusalem]], isinalaysay sa Galacia kung paanong kalaunang kinompronta at kinondena ni Pablo si Pedro sa harap ng mga tao sa isang alitang tinatawag ng mga skolar na "Insidente sa Antioquia". Ito ay dahil sa pagtanggi ni Pedro na makisalo sa hapagkainan sa mga Kristiyanong hentil sa Antioch dahil ang mga ito ay hindi striktong sumusunod sa mga kautusang Hudyo. Ayon sa {{bibleverse2||Galacia|2:14}}, "''Subalit nakita kong hindi sila lumalakad ng matuwid ayon sa katotohanan ng ebanghelyo. Dahil dito, sinabi ko kay Pedro sa harap ng lahat: Ikaw na isang Judio ay namumuhay nang tulad ng mga Gentil at hindi tulad ng mga Judio, bakit mo pinipilit ang mga Gentil na sumunod sa mga kautusan ng Hudyo?''"<ref>http://www.biblestudytools.com/lexicons/greek/nas/ioudaizo.html</ref>. Ang huling kinalabasan ng insidenteng ito ay nanatiling hindi matiyak ayon sa mga skolar. == Tinik sa laman ni Pablo == Mayroong bagay na tinuturing na "tinik sa laman" si Pablo na isinugo ni [[Satanas]] at nauukol sa "tukso sa kanyang laman". Ayon sa [[2 Corinto]] 12:7-9, "''7 At nang ako'y huwag magpalalo ng labis dahil sa kadakilaan ng mga pahayag, ay binigyan ako ng isang tinik sa laman, ng isang sugo ni Satanas, upang ako'y tampalin, nang ako'y huwag magpalalo ng labis. Tungkol dito'y makaitlo akong nanalangin sa Panginoon, upang ilayo ito sa akin. At siya'y nagsabi sa akin, Ang aking biyaya ay sapat na sa iyo: sapagka't ang aking kapangyarihan ay nagiging sakdal sa kahinaan. Kaya't bagkus akong magmamapuri na may malaking galak sa aking kahinaan upang manahan nawa sa akin ang kapangyarihan ni Cristo.''" Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Galacia]] 4:13-14,"''Datapuwa't nalalaman ninyo na dahil sa sakit ng laman, ay ipinangaral ko sa inyo ang evangelio nang pasimula:At yaong sa inyo'y isang tukso sa aking laman ay hindi ninyo inalipusta, ni itinakuwil man; kundi ako'y tinanggap ninyong tulad sa isang anghel ng Dios, tulad kay [[Kristo]] [[Hesus]].''" Ayon sa [[Sulat sa mga taga-Roma]] 7:14-20,"'' Sapagka't nalalaman natin na ang kautusa'y sa espiritu: nguni't ako'y sa laman, na ipinagbili sa ilalim ng kasalanan.Sapagka't ang ginagawa ko'y hindi ko nalalaman: sapagka't ang hindi ko ibig, ang ginagawa ko; datapuwa't ang kinapopootan ko, yaon ang ginagawa ko. Nguni't kung ang hindi ko ibig, ang siyang ginagawa ko, ay sumasangayon ako na mabuti ang kautusan.Kaya ngayo'y hindi ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin.Sapagka't nalalaman ko na sa akin, sa makatuwid ay sa aking laman, ay hindi tumitira ang anomang bagay na mabuti: sapagka't ang pagnanasa ay nasa akin, datapuwa't ang paggawa ng mabuti ay wala. Sapagka't ang mabuti na aking ibig, ay hindi ko ginagawa: nguni't ang masama na hindi ko ibig, ay siya kong ginagawa. Datapuwa't kung ang hindi ko ibig, ang siya kong ginagawa, ay hindi na ako ang gumagawa nito, kundi ang kasalanang tumitira sa akin. Kaya nga nasumpungan ko ang isang kautusan na, kung ibig kong gumawa ng mabuti, ang masama ay nasa akin.''" Ito ay tila nauukol sa mga sangkap ayon sa Roma 7:23,"''Datapuwa't nakikita ko ang ibang kautusan sa mga miyembro(melesin) ko na nakikipagbaka laban sa kautusan ng aking pagiisip, at dinadala akong bihag sa ilalim ng kautusan ng kasalanan sa mga miyembro(melesin) ko.''" Iminungkahi ng Amerikanong Obispong si [[John Shelby Spong]] na ang ito ay ang pagiging [[homoseksuwal]] ni Pablo.<ref>Rescuing the Bible from Fundamentalism, John Shelby Spong</ref> Ayon kay Obispo Spong, ito ay batay sa pagiging walang asawa ni Pablo at galit sa mga babae. == Mga sulat ni Pablo == {{pangunahin|Mga sulat ni Pablo}} Ang mga [[sulat ni Pablo]] ay naglalaman ng mga katuruan at kautusan ni Pablo sa mga iglesiang Kristiyano sa mga iba't ibang lugar gayundin ng mga payo sa mga ilang indibidwal. Ang mga ito ang naging isang pangunahing sanggunian ng mga kaalaman hinggil sa sinaunang Simbahang Kristiyano at kalaunang isinama sa [[kanon]] ng Bagong Tipan ng Bibliya. Ang ilan sa mga [[sulat ni Pablo]] ay pinaniniwalaan ng mga skolar ng Bagong Tipan na peke na ipinangalan lamang kay Pablo dahil sa mga salungatan sa mga pananaw sa mga sulat na ito. Sa 14 [[sulat ni Pablo]] sa [[kanon]] ng [[Bagong Tipan]] na ipinangalan ay Pablo, ang pito sa mga sulat ay pinaniniwalang ng karamihan ng mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo: *[[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica]] (ca. 51 CE) *[[Sulat sa mga taga-Filipos]] (ca. 52-54 CE) *[[Sulat kay Filemon]] (ca. 52-54 CE) *[[1 Corinto]] (ca. 53-54 CE) *[[Sulat sa mga taga-Galacia]] (ca. 55 CE) *[[2 Corinto]] (ca. 55-56 CE) *[[Sulat sa mga taga-Roma]] (ca. 55-58 CE) Ang iba pa ay peke at ipinangalan lang kay Pablo. ==Mga katuruan== ===Hinggil sa pagsunod sa batas na Hudyo=== Maraming beses na binanggit na pinagtibay at sinunod ni Apostol Pablo ang "kautusan" ni Moises gaya ng {{bibleverse||Roma|2:12–16}}, {{bibleverse||Roma|3:31}}, {{bibleverse||Roma|7:12}}, {{bibleverse||Roma|8:7–8}},{{bibleverse||Galacia|5:3}}. Isinaad sa {{bibleverse|Mga|Gawa|24:14}}, {{bibleverse|Mga|Gawa|25:8}} na si Pablo ay sumasampalataya at sumusunod sa batas ng Hudyo. Gayunpaman, ilang beses ring binanggit sa mga [[sulat ni Pablo]] ang kanyang pagpapawalang bisa sa kautusan ni Moises ({{bibleverse||Roma|10:4}}, {{bibleverse||Roma|6:14,7:1-7}}, {{bibleverse||Galacia|3:1-5,23-25,4:21-25}}, {{bibleverse|2|Corinto|3:6-17}} at iba pa) at pagkokondena sa mga nagmamasid at nagtuturo ng pagmamasid ng kautusan ni Moises (hal. {{bibleverse||Galacia|2:1-4,11-14}}). Ang isyu ng tunay na pananaw ni Pablo hinggil sa batas ng Hudyo ay patuloy na pinagdedebatihan pa rin ng mga skolar hanggang sa kasalukuyan. Ayon sa Galacia 2:11-14, sinuway ni Pablo si [[Pedro]] ng harapan sa mukha dahil sa pamimilit ni Pedro sa mga Hentil na sumunod sa mga batas ng Hudyo. Ayon naman sa 1 Corinto 9:20-22,"''At sa mga Hudyo ako'y nagaring tulad sa Hudyo, upang mahikayat ko ang mga Hudyo; sa mga nasa ilalim ng kautusan ay gaya ng nasa ilalim ng kautusan, bagaman wala ako sa ilalim ng kautusan upang mahikayat ang mga nasa ilalim ng kautusan;Sa mga walang kautusan, ay tulad sa walang kautusan, bagama't hindi ako walang kautusan sa Dios, kundi nasa ilalim ng kautusan ni Kristo, upang mahikayat ko ang mga walang kautusan. Sa mga mahihina ako'y nagaring mahina, upang mahikayat ko ang mahihina: sa lahat ng mga bagay ay nakibagay ako sa lahat ng mga tao, upang sa lahat ng mga paraan ay mailigtas ko ang ilan.''" ===Tungkol sa pagtutuli=== Ayon sa Galacia 5:2-4,"''Narito, akong si Pablo ay nagsasabi sa inyo, na, kung inyong tinatanggap ang pagtutuli, ay wala kayong mapapakinabang na anoman kay Cristo. Oo, pinatotohanan kong muli sa bawa't taong tumatanggap ng pagtutuli, na siya'y may kautangang tumupad ng buong kautusan. Kayo'y hiwalay kay Cristo, kayong nangagiibig na ariing-ganap ng kautusan; nangahulog kayo mula sa biyaya.''"Ayon sa Galacia 2:3, "''Datapuwa't maging si Tito man na kasama ko, bagama't Griego, ay hindi napilit na patuli.''" Ayon naman sa Galacia 6:15,"'' Sapagka't ang pagtutuli ay walang anoman, kahit man ang di-pagtutuli, kundi ang bagong nilalang.''" Ayon sa [[Aklat ng mga Gawa]] 16:3, tinuli ni Pablo si [[Timoteo]]. ===Pang-aalipin=== Sa Bagong Tipan, pinahintulan ni Pablo ang pagsasanay ng [[pang-aalipin]]. Inutos ni Pablo sa mga Kristiyanong alipin na maging matapat sa kanilang mga panginoon na Kristiyano. (Efeso 6:5-9, I Timoteo 6:1-3). Sa halip na kondenahin ang pang-aalipin kay Onesimus na nakilala ni Apostol Pablo ay ibinalik ito ni Pablo sa panginoon nitong isa ring Kristiyano na si Filemon. ===Kababaihan=== Inutos ni Pablo na dapat manahimik ang mga babae sa loob ng Iglesia at hindi dapat magturo sa mga lalake (I Cor 14:34-45, 1 Tim 2:11-12). Sa kabilang dako, pinuri ni Pablo ang mga babaeng manggagawa sa iglesia (Fil. 4:3, Rom 16:1-3). Inutos ni Pablo na ang mga asawang babae ay dapat buong magpapasakop sa kanilang mga asawa (Efeso 5:22-24, Col 3:18-19). Inutos rin ni Pablo sa mga babae na huwag magsuot ng mga alahas na ginto o perlas, huwag magtrintas ng buhok o huwag magsuot ng mamahaling damit (1 Tim 2:9). Inutos rin niya na mabuti sa lalake na huwag humipo sa babae(Roma 7:2). ===Pag-aasawa=== Tungkol sa pag-aasawa, isinaad ni Pablo sa Roma 7:1-2:"''At tungkol sa mga bagay na isinulat ninyo sa akin: Mabuti sa lalake ay huwag humipo sa babae.Datapuwa't, dahil sa mga pakikiapid, ang bawa't lalake ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa, at bawa't babae ay magkaroon ng kaniyang sariling asawa.''" Ayon sa Roma 7:7-9,"''7 Kaya't ibig ko sana, na ang lahat ng tao ay maging gaya ko. Nguni't ang bawa't tao'y mayroong kanikaniyang kaloob na mula sa Dios, ang isa'y ayon sa paraang ito, at ang iba'y ayon sa paraan yaon.Datapuwa't sinasabi ko sa mga walang asawa, at sa mga babaing bao, Mabuti sa kanila kung sila'y magsipanatiling gayon sa makatuwid baga'y gaya ko. Nguni't kung sila'y hindi makapagpigil, ay magsipagasawa: sapagka't magaling ang magasawa kay sa mangagningas ang pita.''" ===Paghatol sa mga homosekswal ng kulturang Griyego at Romano=== Si Apostol Pablo ay isang taong may masidhing galit sa kultura ng mga [[homosekswal]] sa [[Roma]] at [[Gresya]] ayon sa: Roma 1:26–27, 1 Corinthians 6:9–10, at sa 1 Timothy 1:9–10 at kanyang isinaad na ang mga taong ito gumagawa nito ay dapat mamatay(Roma 1:32)Si Apostol Pablo ay maaaring isang nagpipigil na [[homosexual]] dahil ayon sa isang pag-aaral, ang mga taong homophobiko ay mga taong homosexual. <ref>https://www.scientificamerican.com/article/homophobes-might-be-hidden-homosexuals/</ref> ===Paghatol=== Ayon kay Pablo sa Roma 2:1,"'' Dahil dito'y wala kang madadahilan, Oh tao, sino ka man na humahatol: sapagka't sa iyong paghatol sa iba, ay ang iyong sarili ang hinahatulan mo; sapagka't ikaw na humahatol ay gumagawa ka ng gayon ding mga bagay.''". Ayon sa Roma 14:13-14,"''Huwag na nga tayong mangaghatulan pa sa isa't isa: kundi bagkus ihatol ninyo ito, na ang sinoman ay huwag maglagay ng katitisuran sa daan ng kaniyang kapatid o kadahilanan ng ikararapa.Nalalaman ko, at naniniwala akong lubos kay Hesus na Panginoon, na walang anomang bagay na marumi sa kaniyang sarili: maliban na doon sa nagaakala na ang anomang bagay ay marumi, sa kaniya'y marumi ito.''" ===Pagbabalik ni Hesus sa kanyang kabuhayan=== Naniniwala si Pablo na si Hesus ay darating sa kanyang kapanahunan ayon sa [[1 Tesalonica]] 4:15, " Pagkatapos nito, tayo na nanatiling buháy ay titipunin sa ulap at isasama sa mga binuhay upang salubungin ang Panginoon sa himpapawid. Pagkatapos noon ay makakapiling na natin ang Panginoon magpakailanman." Nang namatay si Pablo nang hindi dumating ang Panginoon, lumitaw ang [[2 Tesalonica]] na nagsasabing Kapitulo 2 :1 kapatid, tungkol naman sa pagbabalik ng ating Panginoong Jesu-Cristo at sa pagtitipon sa atin upang makapiling niya, nakikiusap kami sa inyo 2 na huwag agad magugulo ang inyong isipan o mababahala kung mabalitaan ninyong dumating na ang Araw ng Panginoon. Huwag kayong maniniwala kahit sabihin pa nilang iyon ay pangangaral o pahayag, o isinulat namin. 3 Huwag kayong magpapadaya kaninuman sa anumang paraan. Hindi darating ang Araw ng Panginoon hangga't di pa nagaganap ang huling paghihimagsik laban sa Diyos at ang paglitaw ng Suwail[a] na itinakda sa kapahamakan.[b] 4 Itataas niya ang kanyang sarili at kakalabanin ang lahat ng kinikilalang diyos at sinasamba ng mga tao. Uupo siya sa Templo ng Diyos at magpapakilalang siya ang Diyos." Kaya ito ay pinagduduhan ng maraming mga iskolar ng [[Bibliya]] na isinulat ni Pablo at maaaring peke na ipinangalan lang kay Pablo dahil pumalpak si Pablo sa kanyang naging hula. Ang [[2 Tesalonica]] ay isinulat bago mawasak ang [[Ikalawang Templo sa Herusalem]] noong 70 CE. ==Pagka-apostol== Si Pablo ay nag-angking isang apostol ng mga hentil ({{bibleverse||Roma|11:13}}) ngunit hindi lahat ng mga Kristiyano ay tumanggap sa kanyang pagka-apostol halimbawa sa Efeso ({{bibleverse|Mga|Gawa|19:8-9}}, {{bibleverse||Efeso|1:1}}, {{bibleverse||Pahayag|2:1-2,1:4,11}}, {{bibleverse|2|Timoteo|1:15}}). Sa karagdagan, ayon mismo sa {{bibleverse|2|Corinto|11:13}}, maraming mga nagpapanggap na apostol noong kanyang panahon. Ayon sa {{bibleverse||Mateo|19:28}}, {{bibleverse2||Pahayag|21:14}}, ang bilang ng mga mga apostol na kinikilala sa siyudad na Herusalem na bumabang mula sa langit ay 12 lamang. Sa {{bibleverse||Mateo|10:1-4}} at {{bibleverse||Marcos|3:13-19}}, hindi kasama si Pablo sa 12 apostol. Ayon sa {{bibleverse|Mga|Gawa|1:20-23,26}}, si Mattias ay piniling kapalit ni [[Hudas]] bilang ika-12 apostol dahil ang batayan ng '''pagkaapostol''' ay nakasama siya ng 11 apostol ''sa buong panahon na ang Panginoong Jesus ay pumaparoon at pumaparitong kasama natin. Kailangang nakasama natin siya mula sa pagbabawtismo ni Juan hanggang sa araw na siya ay dinala paitaas mula sa atin.'' == Kapistahan at pagdiriwang == Ipinagdiriwang ng [[Simbahang Katoliko]] ang kapistahan ni San Pablo tuwing Hunyo 29. Inaalala rin ng Simbahang Katoliko ang kaarawan ng kaniyang paninibagong-loob - ang '''Araw ni San Pablo''' tuwing Enero 25. Kaugnay ng Araw ni San Pablo, may isang matandang paniniwala na mahuhulaan sa araw na ito kung ano ang magiging kalagayan ng panahon para sa buong isang taon. Ganito ang sinasabi sa isang lathalaing pinamagatang ''The Shepherd's Almanack'' (Ang Almanak<ref name=Gabby>{{cite-Gabby|Almanac}}</ref> ng Pastol, isang uri ng aklat na nagbibigay sa bumabasa ng maraming talaan at kabatiran) noong 1676: na kapag may araw sa Araw ni San Pablo, mangangahulugang magiging mabuti ang taon; kung umulan, magkakaroon ng hindi nakikisama, may katabangan, o pangit na taya ng panahon; kapag maambon o mamasamasa ang paligid, magkakaroon ng mga pangangailangan ang tao; sasapitin naman ang labindalawang buwan ng paghangin at kamatayan ang pagkulog.<ref name=NBK/> Ipinagdiwang din ang '''Taong Paulino''' (''Pauline Year'' sa Ingles) o '''Ang Taon ni San Pablo''' mula 28 Hunyo 2008 hanggang 29 Hunyo 2009. Ipinahayag at itinakda ito ni [[Papa Benedicto XVI]] sa Basilica ni San Pablo sa Labas ng mga Pader (''Basilica of St. Paul Outside the Walls'') sa Roma noong 28 Hunyo 2007, sa gabi bago sumapit ang araw ng kapistahan nina [[San Pedro]] at San Pablo, na kapwa mga patron ng Roma.<ref name=CatholicNews>Thavis, John. [http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm ''Pope announces special year dedicated to St. Paul''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202170234/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703717.htm |date=2008-12-02 }}, Catholic News Service (CNS), CatholicNews.com, Hunyo 2007</ref> == Tingnan din == * [[Mga Gawa ng mga Alagad]] == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name=Biblia2>{{cite-Biblia2|'''(a)''' ''Paul, apostle to the Gentiles'', ''The Acts of the Apostles'', pahina 786; at '''(b)''' ''The Conversion of St. Paul'', ''Great Paintings Inspired by the New Testament'', pahina 860}}</ref> <ref name=NBK>{{cite-NBK|'''(a)''' Saint Paul, pahina 99; Holidays, Saint Paul's Day, Enero 25, pahina 159}}</ref> }} {{Mga Alagad ni Hesus}} {{Mga Banal ng Simbahang Katolika}} [[Kategorya:Pablo ang Alagad| ]] axpgkmel1rw4d1a1o7b6lopwbpf67uc 0 9891 2206572 2153949 2026-05-07T14:56:13Z Dxtrymnd 158547 Dinagdagan ng nilalaman at sanggunian 2206572 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:GreaterMiddleEast2.png|400px|thumb|Ang tradisyunal na Gitnang Silangan at [[Kalakhang Gitnang Silangan]] ng G8.]] Ang '''Gitnang Silangan''' ay isang rehiyong [[heograpiyang makasaysayan|makasaysayan]] at [[heograpiyang kultural|pangkultura]] sa [[Aprika-Eurasya]] na tinuturing sa tradisyon bilang ang mga bansa o rehiyon ng [[Timog-kanlurang Asya]] kasama ang [[Ehipto]]. Sa ibang konteksto, kabilang sa rehiyon ang ilang bahagi ng [[Timog Aprika]] at/o [[Gitnang Asya]]. Hindi sinasali sa sa pangkalahatan ang [[Pakistan]] at ang [[Caucasus]] sa rehiyong ito. == Mga katangian == Sa Kanlurang mundo, kadalasang tinuturing ang Gitnang Silangan bilang isang lugar na karamihan ay mga [[Islam]] at [[Arabo]]ng komunidad. Bagaman mayroon ang lugar ng mga kakaibang kultural at etnikong mga grupo, kabilang ang mga [[Arab]], [[Assyria]]n, [[Azeris]], [[Berbers]], [[Chaldean]], [[Druze]], [[Griyego]], [[Hudyo]], [[Kurdi]], [[Maronita]], [[Persa]] ''(Persian)'' at [[Turko]]. Kabilang sa mga pangunahing mga wika sa grupo ang: [[Wikang Arabo|Arabo]], Asiryo (kilala din bilang [[Wikang Arameo|Arameo]] at [[Wikang Siryano|Siryano]]), [[Wikang Hebreo|Hebreo]], [[Wikang Persa|Persa ''(Persian)'']], [[Wikang Kurdi|Kurdi]], at [[Wikang Turko|Turko]]. Karamihan sa mga kahulugan ng "Gitnang Silangan" — pareho sa aklat reperesya at karaniwang gamit — ang mga rehiyon sa 'mga bansa sa [[Timog-kanlurang Asya]], mula sa [[Iran]] ([[Persiya]]) hanggang sa [[Ehipto]]'. Kadalasang sinasama ang Ehipto, kasama ang kanyang [[Tangway ng Sinai]], sa 'Gitnang Silangan', bagaman nasa [[Hilagang Aprika]] ang karamihan ng bansa. Ang mga bansang walang kaugnayan sa [[Asya]] katulad ng [[Libya]], [[Tunisia]] at [[Moroko]], ay tinatawag na sa kadalasan bilang mga bansang Hilagang Aprika — salungat sa Gitnang Silangan (Iran hanggang Ehipto-Asya) — ng mga internasyunal na midya. Isa sa malaganap na kahulugan ng "Gitnang Silangan" ang ginagamit ng industriyang ''airline'', na pinapanatili ng [[International Air Transport Association|IATA]] ''standards organization''. Kabilang sa kahulugan na ito — noon pang 2006 — ang [[Bahrain]], Ehipto, Iran, [[Irak]], [[Israel]], [[Jordan]], [[Kuwait]], [[Lebanon]], [[Mga teritoryong Palestino]], [[Oman]], [[Qatar]], [[Saudi Arabia]], [[Sudan]], [[Siryanong Arabong Republika]], [[United Arab Emirates]], at [[Yemen]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iata.org/ps/services/cargois/middle_east.htm |access-date=2006-03-30 |archive-date=2006-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060421000608/http://www.iata.org/ps/services/cargois/middle_east.htm |url-status=dead }}</ref> Ginagamit ang kahulugan na ito sa internasyual na pamasahe sa eroplano at pagtuos ng buwis para sa mga pasahero at kargamento. Sinasabing parating nasa sitwasyong magulo ang rehiyon bunga ng sunod-sunod na mga hidwaan at digmaan ng mga bansa rito, bagama't sa pananaw ni Domar Alviar, ang pagturing ng "magulo" ay nangangahulugan din ng tungkulin ng mga tao na pahalagahan ang pagpapanagot at hindi para iwasan ang gulo sa pamamagitan ng pagsasawalang-kibo.<ref>{{Cite news|title=Moving beyond the 'magulo' narrative in the Middle East|url=https://opinion.inquirer.net/191506/moving-beyond-the-magulo-narrative-in-the-middle-east|page=A9|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=May 6, 2026|accessdate=May 7, 2026|first=Domar|last=Alviar}}</ref> ==Tingnan din== *[[Sinaunang Malapit na Silangan]] *[[Timog-Kanlurang Asya]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga rehiyon ng Asya]] [[Kategorya:Gitnang Silangan|*Gitnang Silangan]] {{stub|Heograpiya}} nx6pv8u7078gwvlmt0267kq1fstp6xd 0 18565 2206674 1191495 2026-05-08T10:24:19Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Naruto#Mga tauhan]] 2206674 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Naruto#Mga tauhan]] cqa61ee6a1yzwda3p8dvq1kbj3h7xal 0 18702 2206665 2084051 2026-05-08T09:34:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206665 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Batas pangmilitar}} [[File:DunmoresProclamation.jpg|thumb|upright|Ang ''Proklamasyon ni Dunmore'' noong Nobyembre 14, 1775 na nagdeklara ng Batas-militar sa [[Kolonya ng Virginia]], ilang buwan matapos sumiklab ang [[Himagsikang Amerikano]]]] Ang '''batas militar''' ay kakaibang kapangyarihan ng [[estado]] na karaniwang ipinatutupad nang panandalian ng isang pamahalaan kapag hindi na nito maayos magampananan ang pamamahala gamit ang sibilyan nitong kapangyarihan (e.g. pagpapanatili ng kaayusan at katiwasayan, o magbigay ng mga unang serbisyo). Sa isang ganap na batas militar, ang pinakamataas na opisyal ng militar ang namumuno, o naitatalaga bilang tagapamahala o [[puno ng pamahalaan]], kasabay ng pagbuwag o pagtanggal ng lahat ng kapangyarihan ng mga sangay ng pamahalaan mula [[tagapagpaganap]], [[tagapagbatas]], hanggang [[panghukuman]].<ref name="Sidlinger">{{cite web | title=Martial Law | url=http://sidlinger.tripod.com/ml.html | publisher=Sidlinger | accessdate=2010-12-23 }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Maaaring ipatupad ng pamahalaan ang batas militar upang manaig ang kanilang kapangyarihan sa sambayanan. Ang ilang insidente ng pagpapatupad ng batas militar ay nangyayari matapos ang isang [[kudeta]] (gaya sa [[Thailand]] noong 2006 at 2014); kapag may banta ng malawakang protesta laban sa pamahalaan ([[Tsina]] sa [[Tiananmen Square]] noong 1989); upang supilin ang oposisyong politikal ([[Poland]] noong 1981); sugpuin ang napipintong pag-aalsa ([[Canada]], ''October Crisis'' noong 1970). Nagdedeklara rin ng batas militar tuwing may matinding sakuna; ngunit, ang ilang bansa ay gumagamit ng ibang legal na konstruksiyon, gaya ng ''[[estado ng kagipitan]]. Ayon kay Franzane Abella gamit ang Chomskyan method para mag preserba ng mga taktika at estratehiya para sa pag-unlad gamit ang pagdidisiplina sa mga katawan ng gobyerno at iba. Magagamit din dito ang '''game-theoretical political-cum-economic analysis''' para malaman kung ang desisyon na nagawa ay epektibo gamit rin ang'' common knowledge para masasabi na ang resulta at ang kagamitan ng batas militar ay epektibo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.princeton.edu/~nmccarty/Political_Game_Theory%20.pdf |access-date=2018-02-26 |archive-date=2016-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108230422/http://www.princeton.edu/~nmccarty/Political_Game_Theory%20.pdf |url-status=dead }}</ref> Nagpapatupad din ng batas militar tuwing may mga hidwaan gaya ng pananakop, kung saan ang kawalan ng pamahalaang sibilyan ay nagdudulot ng pagkabalisa ng populasyon. Ang ilang halimbawa ng ganitong pamamahalang militar ay noong rekonstruksiyon pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Alemanya]] at [[Hapon]], pati na rin noong rekonstruksiyon sa timog Estados Unidos pagkatapos ng [[Digmaang Sibil Amerikano]]. Malimit na may kaakibat na pagpapatupad ng [[curfew]], pagsuspindi ng [[batas sibil]], [[karapatang sibil]], [[habeas corpus]], at pagsasailalim o pagpapalawig ng hukumang militar o katarungang militar sa mga sibilyan. Ang mga sibilyang hindi tatalima sa batas militar ay maaaring litisin sa isang hukumang militar. ==Sa Pilipinas== Napasailalim sa batas militar ang [[Pilipinas]] mula 1972 hanggang 1981 sa ilalim ng pamumuno ni [[Ferdinand Marcos]], sa pamamagitan ng [[Proklamasyon Blg. 1081]] na nilagdaan noong Setyembre 21, 1972.<ref>{{Cite web |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1972/09/21/proclamation-no-1081/ |title=Proclamation No. 1081, s. 1972, Philippine Official Gazette |access-date=2019-09-01 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160601/https://www.officialgazette.gov.ph/1972/09/21/proclamation-no-1081/ |url-status=dead }}</ref> Ang opisyal na dahilan sa likod ng pagpapahayag ng batas militar ay upang mapigil ang lumalalang kaguluhan ng mga mamayanan, ang banta ng pagkuha ng kontrol na mula sa komunista, at ang isang pagtatangka sa buhay ng kanyang dating kalihim ng tanggulang pambansa na si [[Juan Ponce Enrile]] sa [[Mandaluyong]]. Unang malugod nang tinanggap ang batas military ngunit naging kinasusuyaan ito kalaunan dahil sa mga pang-aabuso ng militar sa karapatang-pantao. Kasama ang paghina ng ekonomiya, ang mga salik na ito ay nag-udyok ng pagtutol sa ilang mga sektor (tulad ng urbanong ''middle class'') na naging malinaw sa pagpaslang ng nakulong [[Senado ng Pilipinas|senador]] ng oposiyon na si [[Benigno Aquino, Jr.]] noong 1983, at malawakang pandaraya sa [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 1986|dagliang halalan noong 1986]]. Kalaunan, ang mga ito ay nagbunga ng sa [[rebolusyong EDSA ng 1986]] na nagpatalsik kay Marcos at nagtulak sa kanya na lumikas sa [[Hawaii]], kung saang namatay siya noong 1989. Iniluklok ang kanyang katunggali sa pagkapangulo at balo ni Aquino na si [[Corazon Aquino|Corazon]] bilang kanyang kapalit. Noong Mayo 23, 2017, idineklara ni [[Rodrigo Duterte]] ang batas militar sa [[Mindanao]], sa pamamagitan ng [[Proklamasyon Blg. 216]], dahil sa [[Krisis sa Marawi|pagsalakay]] ng [[Pangkat ng Maute]] sa [[Marawi]], kabiserang lungsod ng [[Lanao del Sur]]. Ipinahayag ito sa isang pagpupulong sa [[Moscow]] ni Kalihim [[Ernesto Abella]],<ref name="news.abs-cbn.com">{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/23/17/duterte-declares-martial-law-in-mindanao|title=Duterte declares Martial Law in Mindanao|first=ABS-CBN|last=News|publisher=}}</ref> at mananatili ito hanggang sa Disyembre 31, 2018. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{authority control}} [[Kaurian:Batas militar]] 2h5kttwtcrfnar65qpou0vcnaphcdrn 0 22422 2206679 1909053 2026-05-08T11:01:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206679 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Del Gallego | sealfile = | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Camarines Sur]] na nagpapakita sa lokasyon ng Del Gallego. | region = [[Kabikulan]] (Rehiyong V) | province = [[Camarines Sur]] | districts = Unang Distrito ng Camarines Sur | barangays = 32 | class = Ika-4 na Klase | mayor = | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 20456 | population_density_km2 = | }} Ang '''Bayan ng Del Gallego''' ay isang ika-4 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Camarines Sur]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Mga Barangay== Ang Bayan ng Del Gallego ay nahahati sa 32 na mga [[barangay]]. <table border=0><tr> <td valign=top> * Bagong Silang * Bucal * Cabasag * Comadaycaday * Domagondong * Kinalangan * Comadogcadog * Mabini * Magais I * Magais II * Mansalaya </td><td valign=top> * Nagkalit * Palaspas * Pamplona * Pasay * Pinagdapian * Pinugusan * Zone I Fatima (Pob.) * Zone II San Antonio (Pob.) * Poblacion Zone III * Sabang * Salvacion </td><td valign=top> * San Juan * San Pablo * Santa Rita I * Santa Rita II * Peñafrancia (Sinagawsawan) * Sinuknipan I * Sinuknipan II * Sugsugin * Tabion * Tomagoktok </td></tr></table> ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Mga Larawan== <gallery> Del Gallego Tabion Hills.jpg|thumb|Burol nin Tabion Sea at Del Gallego.jpg|thumb|Kadagatan sa Del Gallego Sunsets at Sirena Beach Del Gallego Camarines Sur.jpg|thumb|Sirena Beach River at Del Gallego , Camarines Sur.jpg|thumb|Sarong salog sa Del Gallego , Camarines Sur Sabang River, Del Gallego, Camarines Sur.jpg|Salog nin Sabang </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas== *[http://www.libmanan.com Diocese of Libmanan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105032648/http://www.libmanan.com/ |date=2014-01-05 }} *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Camarines Sur}} [[Kategorya:Mga bayan ng Camarines Sur‎]] {{stub}} hpj98guoifqfnk67kkj1yccgd2emwby 0 22436 2206678 1191487 2026-05-08T10:24:39Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Naruto#Mga tauhan]] 2206678 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Naruto#Mga tauhan]] cqa61ee6a1yzwda3p8dvq1kbj3h7xal 0 23441 2206670 1908974 2026-05-08T10:17:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Cataingan | sealfile = | caption = Mapa ng [[Masbate]] na nagpapakita sa lokasyon ng Cataingan. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = | barangays = 36 | class = Ika-2 Klase | mayor = | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 46593 | website = | founded = }} Ang '''Bayan ng Cataingan''' ay isang ika-2 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Masbate]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Ang Kasaysayan== Ang pook ng bayang ito ay naging bahagi ng pastulan ni Don Jose Muñoz, isang kastila na naninirahan sa Manila. Ang kanyang administrador ay gumawa ng maraming koral na naging kulungan ng mga Baka sa gabi. Dahil dito nagkalat ang dumi ng baka. Tinawag ito ng mga tao na “tai”. Dahil sa pangit na salitang ito, minabuti nilang palitan ang “Katainhan” sa Cataingan. Ang Cataingan ay dating bahagi ng palanas at sa pamumuno ni Alejandro Yanson ito ay naging munisipyo noong hulyo 7, 1885. ==Mga Barangay== Ang bayan ng Cataingan ay nahahati sa 36 na mga [[barangay]]. <table border=0><tr> <td valign=top> * Abaca * Aguada * Badiang * Bagumbayan * Cadulawan * Cagbatang * Chimenea * Concepcion * Curvada * Divisoria * Domorog * Estampar </td><td valign=top> * Gahit * Libtong * Liong * Maanahao * Madamba * Malobago * Matayum * Matubinao * Mintac * Nadawisan * Osmeña * Pawican </td><td valign=top> * Pitogo * Poblacion * Quezon * San Isidro * San Jose * San Pedro * San Rafael * Santa Teresita * Santo Niño * Tagboan * Tuybo * Villa Pogado </td></tr></table> ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *http://abante-cataingan.tripod.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725021311/http://abante-cataingan.tripod.com/ |date=2008-07-25 }} *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *http://elgu2.ncc.gov.ph/cataingan/index.php?cat1=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102936/http://elgu2.ncc.gov.ph/cataingan/index.php?cat1=1 |date=2007-09-29 }} {{Masbate}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] n18be9tgffuv1oedrs93ic4swod3pvg 0 24332 2206671 1191483 2026-05-08T10:24:04Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Naruto#Mga tauhan]] 2206671 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Naruto#Mga tauhan]] cqa61ee6a1yzwda3p8dvq1kbj3h7xal 0 51933 2206582 1437028 2026-05-07T16:27:33Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2206582 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Kishisaburo Nomura'''<ref name=Karnow>{{cite-Karnow|Kishisaburo Nomura}}</ref> ay isang [[embahador]] ng [[Hapon (bansa)|Hapon]] sa [[Washington, DC]], [[Estados Unidos]], noong [[1941]]. Sinubukan niyang makipag-usap kay [[Cordell Hull]], Sekretaryo ng Estado sa ilalim ni pangulong [[Franklin Delano Roosevelt]], para mapigilan ang pagkakaroon ng digmaan sa pagitan ng Estados Unidos at bansang [[Hapon (bansa)|Hapon]]. == Sanggunian == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nomura, Kishisaburo}} [[Kategorya:Mga politiko ng Hapon]] {{stub}} iz4eycm12x3zjsn65k27p5alr9mgpbc 0 98740 2206656 2206263 2026-05-08T08:37:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206656 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] n8aeiamdfrl34d8bgor02gy5541uy59 0 108247 2206592 1985738 2026-05-07T23:37:48Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2206592 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata |caption = Si Oscar Wilde. }} Si '''Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde''' (16 Oktubre 1854 – 30 Nobyembre 1900) ay isang [[Irlanda|Irlandes]] na [[mandudula]], [[makata]], at [[may-akda]] ng maraming bilang na [[maiikling mga kuwento]] at isang [[kathambuhay]]. Kilala dahil sa kanyang matalas na pag-iisip at pang-unawa, naging isa siya sa pinakamatagumpay na mga manunulat ng mga [[dula]] ng huling bahagi ng [[panahong Biktoryana]] sa [[Londres]], at isa sa pinakadakilang mga "taong sikat" ng kanyang kapanahunan. Ilan sa kanyang mga dula ang patuloy pa ring itinatanghal, partikular na ang ''[[The Importance of Being Earnest]]''. Kilala rin siya sa isang Gothic na nobela na isinulat niya, ang ''The Picture of Dorian Gray''.<ref>{{Cite web |last=Dublin |first=Trinity College |title=Oscar Wilde - Trinity Oscar Wilde Centre {{!}} Trinity College Dublin |url=https://www.tcd.ie/owc/history/oscar-wilde/ |access-date=2026-05-07 |website=www.tcd.ie |language=en}}</ref> Bilang resulta ng isang malawakang sinubaybayang mga [[paglilitis]], nagdusa si Wilde ng isang nakakaantig na pagbagsak at nabilanggo sa loob ng dalawang mga tao upang gumawa ng mabibigat na mga gawain, pagkaraang mahatulan ng pagkakaroon ng pakikipag-ugnayang [[homoseksuwal]], na inilarawan bilang "sukdulang kalaswaan" sa piling ng ibang mga lalaki. Pagkaraang mapawalan mula sa kulungan, naglakbay siya papunta sa [[Dieppe, Seine-Maritime|Dieppe]] sa pamamagitan ng pagsakay sa pang-gabing [[ferry|barkong pangtawid]] at hindi na muling nagbalik pa sa Irlanda o sa Britanya. {{BD|1854|1900|Wilde, Oscar}} [[Kategorya:Mga Irlandes]] [[Kategorya:Mga makata]] [[Kategorya:Mga nobelista]] [[Kategorya:Mga mandudula]] [[Kategorya:Mga manunulat]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa United Kingdom]] {{stub|Talambuhay|Panitikan|Irlanda}} evksosuwsarhk5tt29uza7x4chenns8 0 121674 2206669 2050967 2026-05-08T10:01:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206669 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Buryatia}} {{Infobox Russian federal subject2 |en_name=Republic of Buryatia |ru_name=Республика Бурятия |loc_name1=Буряад Улас |loc_lang1=Buryat |image_map=Map of Russia - Buryat Republic (2008-03).svg |coordinates={{coord|53|48|N|109|20|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of Arms of Buryatia.svg |coa_caption=[[Coat of arms of the Republic of Buryatia]] |image_flag=Flag of Buryatia.svg |flag_caption=[[Flag of the Republic of Buryatia]] |anthem=[[Pambansang Awit ng Republika ng Buryatia]]<br><center>[[File:Буряад Уласай түрын дуулал.ogg]]</center> |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=Republic |political_status_link=Republics of Russia |federal_district=[[Siberian Federal District|Siberian]] |economic_region=[[East Siberian economic region|Silangang Siberia]] |adm_ctr_type=Kabisera |adm_ctr_name=[[Ulan-Ude]] |adm_ctr_ref |official_lang_list=[[Wikang Buryat|Buryat]] |official_lang_ref=<ref name="Languages">Constitution, Article&nbsp;67</ref> |pop_2010census=972700 |pop_2010census_rank=Ika-54 |urban_pop_2010census=58.4% |rural_pop_2010census=41.6% |pop_2010census_ref=<ref name="PopCensus2010">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> |pop_2002census=981238 |pop_2002census_rank=Ika-56 |urban_pop_2002census=59.6% |rural_pop_2002census=40.4% |pop_2002census_ref=<ref name="PopCensus">{{ru-pop-ref|2002Census}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest |pop_latest_date |pop_latest_ref |area_km2=351300 |area_km2_rank=Ika-15 |area_km2_ref |established_date=May&nbsp;30, 1923 |established_date_ref |license_plates=03 |ISO=RU-BU |gov_as_of=Marso 2011 |leader_title=[[Pangulo ng Republika ng Buryatia|Pangulo]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Constitution, Article&nbsp;5.3</ref> |leader_name=[[Vyacheslav Nagovitsyn]] |leader_name_ref=<ref name="President">Official website of the President of the Republic of Buryatia. [http://president.buryatia.ru/eng/biografy/ Biography of Vyacheslav Vladimirovich Nagovitsyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091129021451/http://president.buryatia.ru/eng/biografy/ |date=2009-11-29 }}</ref> |legislature=[[People's Khural of the Republic of Buryatia|People's Khural]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |basic_law_type=Constitution |basic_law_title=[[Constitution of the Republic of Buryatia]] |website=http://egov-buryatia.ru/ |website_ref |date=Agosto 2011 }} [[File:Buryatia02.png|right|thumb|250px]] Ang '''Buryatia''' ({{lang-ru|Республика Бурятия, Respublika Buryatiya}}; {{lang-bxr|Буряад Улас, Buryaad Ulas}}), ay isang republika sa bansang [[Rusya]]. == Tignan Din == *[[Music of Buryatia]] == Talababa == {{Reflist}} == Pinagkuhanan == *{{Cite Russian law |ru_entity=Верховный Совет Республики Бурятия |ru_date=22 февраля 1994 г. |ru_title=Республика Бурятия. Конституция |ru_amendment_type=Закона |ru_amendment_number=332-IV |ru_amendment_date=7 июля 2008 г |en_entity=Supreme Council of the Republic of Buryatia |en_date=February 22, 1994 |en_title=Republic of Buryatia. Constitution |en_amendment_type=Law |en_amendment_number=332-IV |en_amendment_date=July 7, 2008 }} == Malayuang pagbabasa == *{{Cite journal |last=Leisse |first=Olaf |author2=Utta-Kristin Leisse |date=Setyembre 2007 |title=A Siberian Challenge: Dealing with Multiethnicity in the Republic of Buryatia |url=https://archive.org/details/sim_nationalities-papers_2007-09_35_4/page/773 |journal=[[Nationalities Papers]] |volume=35 |issue=4 |pages=773–788 |doi=10.1080/00905990701475178 }} == Mga kawing panlabas == {{Commons category|Buryatia}} *{{in lang|en}} [http://egov-buryatia.ru:8081 Official website of the Republic of Buryatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204033734/http://egov-buryatia.ru:8081/ |date=2004-12-04 }} *{{in lang|ru}} [http://gov.buryatia.ru:8080 Official website of the Republic of Buryatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040216024317/http://gov.buryatia.ru:8080/ |date=2004-02-16 }} *[http://gov.buryatia.ru:8082 Official website of the Republic of Buryatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804011638/http://gov.buryatia.ru:8082/ |date=2004-08-04 }} (in Buryat) *{{in lang|ru}} [http://buryatia.org Buryatia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926214655/http://buryatia.org/ |date=2011-09-26 }}, site about life in the Republic of Buryatia {{Subdivisions of Russia}} {{authority control}} [[Kategorya:Buryatia|*]] [[Kategorya:Mga republika ng Rusya‎]] 18wm9xkageq61felv0o9wbl6znscic7 0 188658 2206680 2204745 2026-05-08T11:15:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206680 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Backing sheep at sheepdog competition.jpg|right|250px|thumb|Ang mga [[aso]] at [[tupa]] ay kabilang sa mga unang hayop na dinomestika ng tao.]] [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right | 250px | kanan: [[teosinte]], kanan: [[mais]], gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] Ang '''domestikasyon''' ay isang proseso kung saan ang isang [[populasyon]] ng mga [[hayop]] o [[halaman]] ay nabago sa lebel na [[gene|henetiko]] sa isang proseso ng seleksiyon upang palakasin ang mga katangian na magiging kapakinabangan sa mga tao. Ang domestikasyon ay iba sa '''pagpapaamo''' sa dahilang sa domestikasyon, ang pagbabago sa ekspresyong [[penotipo]] at [[henotipo]] ng hayop ay nangyayari samantalang ang pagpapaamo ay simpleng proseso kung saan ang mga hayop ay nasanay sa presensiya ng tao. Sa [[Konbensiyon ng Dibersidad na Biolohiko]], ang isang domestikadong espesye ay inilalarawan bilang "''isang epesye na ang prosesong [[ebolusyon]]aryo ay naimpluwensiyahan ng mga tao upang matagpo ang mga pangangailangan nito''".<ref>See Article 2 (Use of Terms) of the [[Convention on Biological Diversity]]</ref> Kaya ang naglalarawang katangian ng domestikasyon ay ang ''[[artipisyal na seleksiyon]]'' nito ng mga tao. Nadala ng mga tao ang mga populasyong hayop na ito sa ilalim ng kontrol at pangangalaga nito sa malawak na mga dahilan: upang mag prodyus ng [[pagkain]] o mahahalagang mga [[komoditad]] (gaya ng [[lana]], [[bulak]], [[silk]]), para tumulong sa iba't ibang mga uri ng paggawa (gaya ng pagiging sasakyan, proteksiyon at para sa digmaan), pagsasaliksik siyentipiko o simpleng bilang kasama o bilang palamuti. Sa paglipas ng libo libong mga taon, ang maraming mga domestikadong espesye ay naging buong hindi katulad ng mga natural na ninuno nito. Ang tenga ng mais ay dosenang mga beses na ngayon ng sukat ng mga ligaw na ninuno nitong [[teosinte]]. Ang isang parehong pagbabago ay nagbago sa ligaw na mga strawberry at domestikadong strawberry. == Kasaysayan == Inilarawan ni [[Charles Darwin]] kung paanong ang proseso ng domestikasyon ay kinasasangkutan ng parehong mga elementong may kamalayan at metodikal. Ang rutinang mga interaksiyon ng mga tao sa mga hayop at halaman ay lumilikha ng mga presyur na [[seleksiyon]] (pagpili) na nagsasanhi sa [[pang-aangkop]] (adaptation) habang ang espesye ay nagbabago sa presensiya ng tao, paggamit o kultibasyon. Ang sinasadyang [[selektibong pagpaparami]] (selective breeding) ay ginagamit rin upang lumikha ng ninanais na pagbabago na kadalasan ay pagkatapos ng simulang domestikasyon. Ang mga pwersang ito, walang kamalayang [[natural na seleksiyon]] at metodikal na pagpaparaming selektibo ay maaaring parehong gumampan ng mga papel sa mga proseso ng domestikasyon sa buong kasaysayan.<ref name="diamond">{{cite book |last=Diamond|first= Jared|authorlink=Jared Diamond| year=1999|title=[[Guns, Germs, and Steel]]|publisher= New York: Norton Press|isbn= 0-393-31755-2}}</ref> Ang parehong ito ay inilarawan mula sa perpsektibo ng tao bilang mga proseso ng [[seleksiyong artipisyal]]. Ang domestikasyon ng [[trigo]] ay nagbibigay ng isang halimbawa. Ang mga ligaw o lagalag na trigo ay nahuhulog sa lupa upang muling binhian ang sarili nito kapag hinog na ngunit ang mga domestikadong trigo ay nanatili sa tangkay para sa mas madaling pag-aani. May ebidensiya na ang mahalagang pagbabagong ito ay nangyari sanhi ng isang [[randomang mutasyon]] malapit sa pagsisimula ng [[kultibasyon ng halaman|kultibasyon]] ng trigo. Ang trigo na may [[mutasyon]]g ito ay inaani at nagiging buto para sa susunod na panananim. Kaya sa hindi pagkakatanto, ang mga sinaunang magsasaka ay pumili para sa mutasyong ito na kundi ay mamamatay. Ang resulta ay ang domestikadong trigo na umaasa sa mga magsasaka para sa sarili nitong reproduksiyon at pagkalat.<ref>Zohary, D. & Hopf, M. (2000). ''Domestication of Plants in the Old World'' Oxford: Oxford Univ. Press.</ref> Ang mutasyon ang hindi tanging paraan kung saan ang [[artipisyal na seleksiyon]] at [[natural na seleksiyon]] ay gumagana. Inilarawan ni Darwin kung paanong ang mga natural na bariasyon sa mga indbidwal na halaman at hayop ay sumusuporta rin sa seleksiyon ng mga bagong katangian. Ipinagpalagay na ang mas maamong aberahange mga [[lobo]] na may kaunting takot sa mga tao ay pumili ng sarili nito bilang mga domestikong aso sa loob ng maraming mga henerasyon. Nagawa ng mga lobong ito na yumabong sa pamamagitan ng pagsunod sa mga tao upang maghanap ng pagkain malapit sa mga apuyan at basurahan ng mga tao. Kalaunan, ang isang [[simbiyotiko]]ng relasyon ay umunlad sa pagitan ng mga tao at mga proto-asong ito. Ang mga aso ay kumakain , mga itinapong pagkain at natagpuan ng mga tao na ang aso ay makapagbababala sa mga ito sa papalapit na panganib, tumulong sa pangangaso, magsilbing mga alagang hayop<ref>''[https://reviewner.com/nutra-thrive-reviews/ Taking Care of Dog's Immunity.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502065236/https://reviewner.com/nutra-thrive-reviews/ |date=2019-05-02 }} Reviewner.'' Hinango noong 02 ng Mayo 2019.</ref> , magbigay ng init o magdagdag sa suplay ng pagkain ng mga ito. Habang nagpapatuloy ang relasyong ito, ang tao ay kalaunang nagpanatili ng mga [[pinagmulan ng domestikadong aso|nagpaamo sa sariling mga lobo]] at nagparami ng mga ito sa mga uri ng hayop na umiiral sa modernong panahon. Sa mga kamakailang panahon, ang selektibong pagpaparami ay mahusay na nagpapaliwanag kung paano ang nagpapatuloy na mga proseso ng domestikasyon ay kadalasang gumagana. Ang ilang mga mahusay na alam na ebidensiya ng kapangyarihan ng selektibong pagpaparami ay nagmula sa eksperimento ng siyentipikong Ruso na [[Dmitri K. Belyaev]] noong mga 1950. Ang kanyang pangkat ay gumugol ng maraming mga taon sa pagpaparami ng mga [[silver fox]] (''Vulpes vulpes'') at pumili lamang ng mga indibidwal na nagpakita ng kaunting takot sa mga tao. Kalaunan, pinili lamang ng pangkat ni Belyaev ang mga fox na nagpakita ng pinaka-positibong tugon sa mga tao. Siya ay nagkamit ng isang populasyon ng mga kulay gray na fox na ang pag-aasal at hitsura ay malaking nabago. Ang mga napiling ito ay hindi na nagpapakita ng anumang takot sa mga tao at karaniwang nagwawagayway ng mga buntot nito at dumidila sa mga tagapag-alang tao upang magpakita ng pagmamahal sa mga ito. Ang mga fox na ito ay may mas hindi matigas na mga tenga, nakaikot na mga buntot at ibang mga katangiang karaniwang matatagpuan sa mga aso.<ref name="Trut1999">{{cite journal |author=Lyudmila N. Trut |year=1999 |title=Early Canid Domestication: The Farm-Fox Experiment |journal=American Scientist |volume=87 |issue=March–April |pages=160–169 |publisher=Sigma Xi, The Scientific Research Society |url=http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf |format=PDF |accessdate=2011-06-25 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215131052/http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf |url-status=dead }}</ref> Sa kabila ng tagumpay ng eksperimentong ito, lumilitaw na ang selektibong pagpaparami ay hindi palaging nagkakamit ng domestikasyon. Ang mga pagtatangka na idomestika ang maraming mga uri ng ligaw na mga hayop ay naging hindi matagumpay. Ang halimbawa nito ang [[zebra]]. Bagaman ang apat na espesye ng zebra ay maaaring makipagtalik sa at bahagi ng parehong [[henus]] sa mga [[kabayo]] at [[asno]], ang mga pagtatangka sa domestikasyon ng mga ito ay nabigo.<ref>Clutton-Brock, J. (1981) ''Domesticated Animals from Early Times''. Austin: Univ. Texas Press.</ref> Ang mga paktor gaya ng temperamento, istrakturang panlipunan at kakayahan na dumami o magtalik sa pagkakabihag ng mga hayop na ito ay gumagampan ng isang papel sa pagtukoy kung ang isang espesye ay matagumpay na madodomestika.<ref name="diamond" /> Sa kasaysayan ng tao hanggang sa ngayon, ang tanging ilang mga espesye ng malalaking mga hayop ay nadomestika. === Mga hayop === [[Talaksan:Cows in green field - nullamunjie olive grove03.jpg|300px|right|thumb|Ang bakang Hereford na dinomestika para sa karne nito.]] Ayon sa [[ebolusyon|biologong ebolusyonaryong]] si [[Jared Diamond]], ang espesye ng hayop ay dapat magtagpo sa anim na kriterya upang maisaalang alang para sa domestikayon.<ref>{{cite book|last=Diamond|first=Jared|title=Guns, Germs, and Steel|url=https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam|year=1998|publisher=Vintage|isbn=978-0-09-930278-0|pages=[https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam/page/169 169]–174}}</ref> Ang mga ito ang: mababagong [[diyeta]], kakayahan na maparami o mapagtalik sa pagkakabihag nito, kaaya-ayang disposisyon, temperamento at mababagong herarkiyang panlipunan nito. ==== Talaan ng mga dinomestikang hayop ng mga tao ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; height:100px;" |- ! style="width: 12em;" | Espesye at subespesye !! Ligaw na ninuno nito !! Petsa !! Lokasyon ng pinagmulan !! Layunin !! Larawan !! Digri at uri ng domestikasyon !! Saklaw sa kaparangan vs pagkakabihag |- |valign="center"|[[Aso]] (''Canis lupus familiaris'') |[[Lobong gray]] (''Canis lupus'') |sa pagitan ng 30,000 BC at 15,000 BC<ref name="DienekesAnthropology">[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian biothes name="Worldfirst">[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World's first dog lived 31,700 years ago, ate big]</ref> | style="text-align:center;"|[[Eurasya]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, mga alagang hayop, palabas, pangangaso, drapto, pagsasaliksik, mga relihiyon, pag-aaway, pagpapatakbo, transportasyon, paggawa, rescuing, pag-gabay, pagseserbisyo, pagkakawan, pagga-guwardiya, pagpapastol, kontrol ng peste |[[Talaksan:Pembroke Welsh Corgi 600.jpg|130px]] |maamo; malaking mga pagbabagong pisikal at pag-aasal |Labis na karaniwan sa pagkakabihag, ang mga kamag-anak nitong ligaw ay higit na hindi karaniwan |- |valign="center"| [[Domestikadong Tupa]] (''Ovis aries'') |[[Mouflon]] (''Ovis orientalis'') |sa pagitan ng 11,000 BC at 9000 BC<ref>{{cite book | author=Krebs, Robert E. & Carolyn A. | title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions & Discoveries of the Ancient World | url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb | location=Westport, CT | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=0-313-31342-3}}</ref><ref name="storey">{{cite book |title=Storey's Guide to Raising Sheep |url=https://archive.org/details/storeysguidetora0000simm_u9e9 |last=Simmons |first=Paula |author2=Carol Ekarius |year=2001 |publisher=Storey Publishing LLC |location=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-262-2 }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Timogkanlurang Asya]] | style="text-align:center;"|hibla, karne, gatas, katad, pelt, vellum, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon, pagsasaliksik, pagga-guwardiya, pag-aaway, palamuti |[[Talaksan:Pair of Icelandic Sheep.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikong baboy]] (''Sus scrofa domesticus'') |[[Wild boar]] (''Sus scrofa'') |9000 BC<ref>{{cite journal |author=Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L |title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression |journal=Genetics |volume=154 |issue=4 |pages=1785–91 |year=2000 |month=April |pmid=10747069 |pmc=1461048 |url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10747069}}</ref> | style="text-align:center;"|[[Malapit na Silangan]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, katad, pagsasaliksik, palabas, pagpapatakbo, pag-aaway, paggawa, mga alagang hayop |[[Talaksan:Sow with piglet.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikong kambing]] (''Capra aegagrus hircus'') |[[Kambing na ligaw]] (''Capra aegagrus'') |8000 BC<ref>Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date=2012-02-04 }} (Physiologic changes and evolution of goats into a Domestikado animal), April 2000.</ref> | style="text-align:center;"|[[Iran]] | style="text-align:center;"|gatas, karne, hibla, paggawa, balat, buhok, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon, pag-aaway, paglilinis, mga alagang hayop |[[Talaksan:Capra, Crete 4.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Baka]] (''Bos primigenius taurus'') |[[Aurochs]] (''Bos primigenius'') ([[ekstinto]]) |8000 BC<ref>{{Cite web |title=Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Ehipto. |url=http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |access-date=2012-09-25 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |url-status=dead }}</ref><ref>Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html |date=2009-06-26 }}, {{in lang|fr}}.</ref> | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] and [[North Africa]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, paggawa, pag-aararo, drapto, vellum, dugo, transportasyon, pertilisasyon ng lupa, pag-aaway, palabas, mga alagang hayop, mga relihiyon | [[Talaksan:Cow female black white.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal |Karaniwan sa pagkakabihag, ang mga ligaw na kamag-anak nito ay [[ekstinto]] |- |valign="center"|[[Zebu]] (''Bos primigenius indicus'') |[[Aurochs]] (''Bos primigenius'') ([[ekstinto]]) |8000 BC | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, paggawa, pag-aararo, drapto, vellum, dugo, transportasyon, pertilisasyon ng lupa, pag-aaway, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon |[[Talaksan:Bos taurus indicus.jpg|130px]] | Domestikado |Ang mga ligaw na ninuno nito ay [[ekstinto]] |- |valign="center"| [[Pusa]] (''Felis catus'') |[[Pusang ligaw]] (''Felis silvestris'') |7500 BC<ref>''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html]'', domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.</ref><ref>{{cite web | title = Oldest Known Pet Cat? 95DOGGIES00-Year-Old Burial Found on Cyprus | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html | accessmga alagang hayopa = 2007-03-06 |mga alagang hayopa=2004-04-08 | publisher = National Geographic News}}</ref><ref>{{cite news |first=Hazel |last=Muir |title=Ancient remains could be oldest pet cat |url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |publisher=[[New Scientist]] |mga alagang hayopa=2004-04-08 |accessmga alagang hayopa=2007-11-23 }}</ref><ref>{{cite news |first=Marsha |last=Walton |title=Ancient burial looks like human and pet cat |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |publisher=CNN |mga alagang hayopa=9 Abril 2004 |accessmga alagang hayopa=2007-11-23 |access-date=2012-09-26 |archive-date=2007-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Malapit na Silangan]] | style="text-align:center;"|kontrol ng peste, mga alagang hayop, palabas, pelt, karne, pagsasaliksik |[[Talaksan:Neighbours Siamese.jpg|130px]] | maamo, Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Manok]] (''Gallus gallus domesticus'') |[[Red Junglefowl]] (''Gallus gallus'') |6000 BC<ref>{{cite journal |doi=10.1079/WPS19890012 |author=West B., Zhou B-X. |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=World’s Poultry Science Journal |volume=45 |issue=3 |pages=205–18 |year=1989 |format=PDF |url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archivedate=2004-07-29 |access-date=2012-09-25 |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Indian subcontinent|India]] and [[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"| karne, mga itlog, mga balahibo, katad, palabas, pagpapatakbo, palamuti, pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:Gallus gallus male Kaziranga 1.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Guinea pig]] (''Cavia porcellus'') |[[Montane Guinea Pig]] (''Cavia tschudii'') |5000 BC<ref>{{Cite web |url=http://cavyhistory.tripod.com/ |title=''History of the Guinea Pig'' (Cavia porcellus) ''in South America, a summary of the current state of knowledge'' |access-date=2012-09-25 |archive-date=2011-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009161651/http://cavyhistory.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, pagsasaliksik |[[Talaksan:Caviaklein.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Asno]] (''Equus africanus asinus'') |[[Aprikanong ligaw na asno]] (''Equus africanus'') |5000 BC<ref>{{cite journal |author=Beja-Pereira, Albano, ''et al.'' |title=African Origins of the Domestic Donkey |journal=Science |volume=304 |issue=1781 |mga alagang hayopa=18 Hunyo 2004 |doi=10.1126/science.1096008 |laysummary=[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ''New Scientist''] |pmid=15205528}}</ref><ref>Roger Blench, {{PDFlink|''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa]''|235&nbsp;KB}}</ref> | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, pag-aararo, drapto, mount, karne, gatas, mga alagang hayop, pagpapatakbo, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Donkey 1 arp 750px.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikadong pato]] (''Anas platyrhynchos domesticus'') |[[Patong Mallard]] (''Anas platyrhnchos'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, taba, foie gras, mga balahibo and down, dugo, mga itlog, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, palamuti |[[Talaksan:Taiwanese duck farm.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikong buffalo|Tubig buffalo]] (''Bubalus bubalis'') |[[Wild water buffalo]] (''Bubalus arnee'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[India]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, karne, palabas, pagpapatakbo, gatas |[[Talaksan:BUFFALO159.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Kabayo]] (''Equus ferus caballus'') |[[Kabayong ligaw]] (''Equus ferus'') |4000 BC<ref>[http://www.imh.org/imh/kyhpl1b.html The Domestication of the Horse]; see also [[Domestication of the horse]]</ref> | style="text-align:center;"|[[Eurasyan Steppes]] | style="text-align:center;"|karne, transportasyon, paggawa, pag-gabay, pagseserbisyo, pangangaso, execution, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, gatas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Nokota Horses cropped.jpg|130px]] | Domestikado | Karaniwan sa pagkakabihag, labis na bihira sa kaparangan |- |valign="center"| [[silkworm|Domestikado Silkmoth]] (''Bombyx mori'') |[[Bombyx mandarina|Wild Silkmoth]] (''Bombyx mandarina'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|silk, pagkain, mga alagang hayop, karne |[[Talaksan:Silkworms3000px.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikong kalapati]] (''Columba livia domestica'') |[[Batong kalapati]] (''Columba livia'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Mediterranean Basin]] | style="text-align:center;"|palabas, mga kasal, messenger, karne, pagpapatakbo, mga alagang hayop |[[Talaksan:Australian saddleback tumbler.jpg|130px]] | [[Artipisyal na seleksiyon|Artipisyal na pinili]] sa maraming mga uri kabilang ang mga karneng breed, pagpapatakbo/mensaherong mga bred at mga fancy plummage | |- |valign="center"|[[Domestikong gansa]] (''Anser anser domesticus'') |[[Greylag Goose]] (''Anser anser'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, taba, foie gras, mga balahibo and down, mga itlog, palabas, pagga-guwardiya, mga alagang hayop |[[Talaksan:Neugierige Hausgans.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Llama]] (''Lama glama'') |[[Guanaco]] (''Lama guanicoe'') |2400 BC<ref name="wichita1">D.L Johnson and B.K. Swartz, Jr. ''[http://soar.wichita.edu/dspace/bitstream/10057/1824/1/LAJ+2B21_p42-54.pdf Evidence for Pre-Columbian Animal Domestication in the New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110013505/https://soar.wichita.edu/dspace/bitstream/10057/1824/1/LAJ+2B21_p42-54.pdf |date=2020-01-10 }}''</ref> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, drapto, mount, karne, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga alagang hayop, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Pack llamas posing near Muir Trail.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Alpaca]] (''Vicugna pacos'') |[[Vicuña]] (''Vicugna vicugna'') |2400 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, hibla, karne, palabas, mga alagang hayop, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Corazon Full.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikadong guineafowl]] (''Numida meleagris'') |[[Helmeted Guineafowl]] (''Numida melegris'') |2400 BC<ref>{{Cite web |title=Guinea Fowl |url=http://www.thecozynest.com/guinea_fowl.htm |access-date=2012-10-11 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623052252/http://www.thecozynest.com/guinea_fowl.htm |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, kontrol ng peste, palabas, alarming, mga alagang hayop |[[Talaksan:Numida meleagris Ngorongoro Conservation Area 1.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Ferret]] (''Mustela putorius furo'') |[[Europaan polecat]] (''Mustela putorius'') |1500 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|pangangaso, kontrol ng peste, palabas, pagpapatakbo, mga alagang hayop |[[Talaksan:Ferret 2008.png|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Ringneck dove]] (''Streptopelia risoria'') |[[African Collared Dove]] (''streptopelia roseogrisea'') |500 BC | style="text-align:center;"|[[North Africa]] | style="text-align:center;"|palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Feral Barbary Dove.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Bali cattle]] (''Bos javanicus domestica'') |[[Banteng]] (''Bos javanicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Timogsilangang Asya]], [[Java]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, palabas, pagpapatakbo, paggawa, pag-aararo, drapto | | Domestikado | |- |valign="center"|[[Gayal]] (''Bos frontalis'') |[[Gaur]] (''Bos gaurus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Bos gaurus (Gayal) male.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikado turkey]] (''Meleagris gallopavo'') |[[Wild Turkey]] (''Meleagris gallopavo'') |180<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|karne, mga balahibo, mga itlog, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Bronzepute 04.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Goldfish]] (''Carassius auratus auratus'') | [[PRusyan carp]] (''Carassius gibelio'') |300–400 | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, palamuti |[[Talaksan:Gullfiskur.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestic rabbit]] (''Oryctolagus cuniculus'') |[[Europaan Rabbit]] (''Oryctolagus cuniculus'') |600<ref>{{Cite web |url=http://www.albc-usa.org/news/sept1a_05.html |title=Interesting Rabbit Domestication History |access-date=2012-10-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061915/http://www.albc-usa.org/news/sept1a_05.html |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, hibla, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, pagsasaliksik |[[Talaksan:EnglishSpotRabbitChocolate1(cropped).jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestic Canary]] (''Serinus canaria domestica'') |[[Atlantic Canary]] (''Serinus canaria'') |15th century | style="text-align:center;"|[[Canary Islands]], [[Europa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, palabas, mining, pag-aaway |[[Talaksan:Zwei Kanarienvögel.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Kalabaw]] (''Bubalus bubalis carabenesis'') |[[Wild water buffalo]] (''Bubalus arnee'') |17th century | style="text-align:center;"|[[Pilipinas]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, karne, gatas, palabas, pagpapatakbo |[[Talaksan:Carabao.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Siamese na nag-aaway na isda]] (''Betta splendens'') |Unknown species of the genus [[Betta]] |19th century | style="text-align:center;"|[[Thailand]] | style="text-align:center;"|pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:HM Orange M Sarawut.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Koi]] (''Cyprinus carpio haematopterus'') |[[Common carp]] (''Cyprinus carpio'') |1820s | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|palamuti, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Six koi.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikadong silver fox]] (''Vulpes vulpes'') |[[Red fox]] (''Vulpes vulpes'') |1950s | style="text-align:center;"|[[Unyong Sobyet]], [[Rusya]] | style="text-align:center;"|pelt, pagsasaliksik, mga alagang hayop |[[Talaksan:Silberfuchs 08.jpg|130px]] | maamo, Ilang mga pagbabagong pisikal | Maliit na domestikong populasyon, ang mga ligaw na kamag-anak nito ay katamtamang karaniwang |- |valign="center"|[[Domestikado hedgehog]] (''Atelerix albiventris'') |[[Four-toed Hedgehog]] (''Atelerix albiventris'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Sentral na Aprika]] at [[Silanganing Aprika]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Baxter flower.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Society Finch]] (''Lonchura striata domestica'') |[[White-rumped Munia]] (''Lonchura striata'') | mga alagang hayop uncertain | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Rbruni.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Yak]] (''Bos grunniens'') | [[Wild Yak]] (''Bos mutus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Tibet]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, paggawa, pag-aararo, mount, pagpapatakbo, pag-aaway, karne, hibla |[[Talaksan:Bos grunniens - Syracuse Zoo.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Fancy rat]] and [[Lab rat]] |[[Brown rat]] (''Rattus norvegicus'') |1800s | style="text-align:center;"|[[UK]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, palabas |[[Talaksan:Ratte-Vache.jpeg|130px]] | Domestikado | Karaniwan sa pagkakabihag at sa kaparangan |- |valign="center"|[[Dromedary#Domestication|Domestikado Dromedary Camel]] (''Camelus dromedarius'') |Wild Dromedary Camel (''Camelus dromedarius'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Arabia]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, pangangaso, pag-aararo, drapto, mount, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, pag-aaway, gatas, karne |[[Talaksan:Camelus dromedarius at Tierpark Berlin (1).JPG|130px]] | Domestikado | Moderately Karaniwan sa pagkakabihag, maliit na lagalag na populasyon, ang mga tunay na ligaw na dromedaryo ay maaaring [[ekstinto]] |- |valign="center"|[[Bactrian camel|Domestikadong Kamelyong Bactrian]] (''Camelus bactrianus'') | [[Ligaw na Kamelyong Bactrian]] (''Camelus bactrianus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Sentral na Asya]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, paggawa, pangangaso, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, karne, hair |[[Talaksan:Chameau de bactriane.JPG|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | Katamtamang karaniwan sa pagkakabihag, kritikal na nanganganib sa kaparangan |- |valign="center"|[[Guppy]] (''Poecilia reticulata'' some strains)<ref>name="Guideon, et. al." {{cite journal|last=Guideon|first=Khoo|author2=Kok Fang Lim, Damien K. Y., Fan Chen, Woon Kiong Chan, Tit Meng Lim, Violet P. E. Fang|title=Genetic Diversity within and Among Feral Populations and Domestikado Strains of the Guppy (Poecilia reticulata) in Singapore|journal=Marine Biotechnology|year=2002|volume=4|issue=4|pages=367-378|doi=10.1007/s10126-002-0007-z|url=https://springerlink3.metapress.com/content/cg01hmdybtb8kmjl/resource-secured/?target=fulltext.pdf&sid=4mp2w541s41s4gkiqhs1dq0x&sh=www.springerlink.com|accessmga alagang hayopa=3 Oktubre 2012}}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Guppy (''Poecilia reticulata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Barbados]], [[Brazil]], [[Guyana]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Guppy coppia gialla.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Fancy mouse]] |[[House mouse]] (''Mus musculus'') |1100 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, pagpapatakbo, pagkain |[[Talaksan:Minimouse.jpg|130px]] | maamo, malaking mga pagbabagong pisikal | Karaniwan sa pagkakabihag at sa kaparangan |} === Semidomestikado, rutinang nabibihag-bred, o ang estado ng domestikasyon ay hindi malinaw === May mga hayop na malawak na ginamit o inalagaan bilang mga hayop ng mga tao ngunit hindi malaking nabago mula sa mga uring ligaw na hayop. Ang karamihan ng mga hayop sa tablang ito ay kahit papaano medyo nabago mula sa mga ninuno nitong ligaw sa pamamagitan ng malawak na pakikipag-ugnayan nito sa mga tao. Ang marami ay hindi maaaring palayain sa kaparangan o sa isang paraan ay nakasalalay sa mga tao. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; height:100px;" |- ! style="width: 12em;" |Espesye at subespesye !! Ligaw(wild) na ninuno nito !! Petsa!! Lokasyon ng pinagmulan !! Layunin !! Larawan !! Digri at uri ng domestikasyon !! Saklaw sa kaparangan vs pagkakabihag |- |valign="center"|[[Western honey bee]] (''Apis mellifera'') | Western honey bee (''Apis mellifera'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] at [[Aprika]] | style="text-align:center;"|pulot, wax, polinasyonon |[[Talaksan:Bee-apis.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Italian bee]] (''Apis mellifera ligustica'') | Italian bee (''Apis mellifera ligustica'') |1880s | style="text-align:center;"|[[Italya]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Honeybee-27527-1.jpg|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Europaan dark bee]] (''Apis mellifera mellifera'') | Europaan dark bee (''Apis mellifera mellifera'') |mga modernong panahon | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Abeille-bee-profil.JPG|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Carniolan honey bee]] (''Apis mellifera carnica'') | Carniolan honey bee (''Apis mellifera carnica'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Slovenia]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Apis mellifera carnica worker hive entrance 3.jpg|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Indian Peafowl]] (''Pavo cristatus'') | Indian Peafowl (''Pavo cristatus'') |500 BC | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|palabas, mga balahibo, karne, landscaping, palamuti, mga alagang hayop, garden bird |[[Talaksan:Indian Peahens I IMG 9647.jpg|130px]] | Nasa/maamo in capticity | |- |valign="center"|[[Budgerigar]] (''Melopsittacus undulatus'') | Budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |1850s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Melopsittacus undulatus -Zoo Atlanta-8a.jpg|130px]] |Plumage changes, some breeds are physically larger | |- |valign="center"|[[Corn snake]] (''Pantherophis gutttatus'') | Corn snake (''Pantherophis guttatus'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Kornnatter.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Java Sparrow]] (''Padda oryzivora'') | Java Sparrow (''Padda oryzivora'') |[[Ming Dynasty]] | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Buberel Lonchura oryzivora 3.jpg|130px]] | Maaaring i-domestika and mga non-wild coloration pied at fancy colored Javas mula sa mahabang Asyanong captivity lines | |- |valign="center"|[[Cockatiel]] (''Nymphicus hollandicus'') | Cockatiel (''Nymphicus hollandicus'') |1870s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Nymphicus hollandicus -garden-8.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[American mink]] (''Neovison vison'') | American mink (''Neovison vison'') |19th century | style="text-align:center;"|[[North America]] | style="text-align:center;"|fur, mga alagang hayop, ratting |[[Talaksan:American mink geograph.co.uk 2083077.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Asian elephant]] (''Elephas maximus'') | Asian elephant (''Elephas maximus'') |2000 BC | style="text-align:center;"|[[Indus Valley Civilization]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, transportasyon, mount, pangangaso, palabas, pagpapatakbo, pag-aaway, execution, ceremonies, mga kasal |[[Talaksan:Asian Elephant and Baby.JPG|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Indian elephant]] (''Elephas maximus indicus'') | Indian elephant (''Elephas maximus indicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|paggawa, ceremonies, mga kasal, mga relihiyon, mount, transportasyon |[[Talaksan:IndianElephant.jpg|130px]] | Semi-domestikado | |- |valign="center"|[[Addax]] (''Addax nasomaculatus'') | Addax (''Addax nasomaculatus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, horns, katad, skin |[[Talaksan:Addax nasomaculatus closeup.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | Maliit na bihag na populasyon ngunit nanganganib sa kaparangan |- |valign="center"|[[Scimitar oryx]] (''Oyrx dammah'') | Scimitar oryx (''Oyrx dammah'') |2320-2150 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, hides, mga relihiyon, ceremonies, horns |[[Talaksan:Scimitar oryx1.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | Maliit na bihag na populasyon ngunit halos [[ekstinto]] sa kaparangan |- |valign="center"|[[Muscovy Duck]] (''Cairina moschata'') | Muscovy Duck (''Cairina moschata'') |700–600 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, taba, mga balahibo, mga itlog, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:MuscovyDuck.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Cochineal]] (''Dactylopius coccus'') | Cochineal (''Dactylopius coccus'') |700–500 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Chile]], [[Mexico]] | style="text-align:center;"|dye |[[Talaksan:Dactylopius coccus (Barlovento) 04 ies.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"| [[Duboulay's rainbowfish|Crimsonspotted Rainbowfish]] (''Melanotaenia duboulayi'') | Crimsonspotted Rainbowfish (''Melanotaenia duboulayi'') |1920s | style="text-align:center;"|[[Eastern Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, kontrol ng peste |[[Talaksan:M duboulayi.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Long-tailed Chinchilla]] (''Chinchilla lanigera'') | Long-tailed Chinchilla (''Chinchilla lanigera'') |1930s | style="text-align:center;"|[[Andes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, fur, pagsasaliksik |[[Talaksan:Chinchilla lanigera1.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Short-tailed Chinchilla]] (''Chinchilla chinchilla'') | Short-tailed Chinchilla (''Chinchilla chinchilla'') |1930s | style="text-align:center;"|[[Andes]] | style="text-align:center;"|fur |[[Talaksan:Chinchilla brevicaudata.jpg|130px]] | Raised sa pagkakabihag | |- |valign="center"| [[Daphnia magna|Water flea]] (''Daphnia magna'') | Water flea (''Daphnia magna'') |1930s | style="text-align:center;"|[[North America]], [[Eurasya]], [[Africa]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik |[[Talaksan:Daphnia magna-female adult.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Zebra Finch]] (''Taeniopygia guttata'') | Zebra Finch (''Taeniopygia guttata'') |20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Zebra finch arp.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Axolotl]] (''Ambystoma mexicanum'') | Axolotl |20th century | style="text-align:center;"|[[Mexico]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik, mga alagang hayop |[[Talaksan:Ambystoma mexicanum at Vancouver Aquarium.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Australian Green Tree Frog]] (''Litoria caerulea'') | Australian Green Tree Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Magnificent tree frog (Litoria splendida) crop.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Argentine Horned Frog]] (''Ceratophrys ornata'') | Argentine Horned Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Argentina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Argentine Horned Frog (Ceratophrys ornata)1.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[Cranwell's horned frog]] (''Ceratophrys cranwelli'') | Cranwell's Horned Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Argentina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Cranwell's horned frog.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Mopani worm]] (''Gonimbrasia belina'') | Mopani worm (''Gonimbrasia belina'') | 1950s | style="text-align:center;"|[[Katimugang Aprika]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Mopane Worm by Arne Larsen.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Common eland]] (''Taurotragus oryx'') | Common eland (''Taurotragus oryx'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Zimbabwe]], [[Timog Aprika]], [[Kenya]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, horns |[[Talaksan:Common eland mara.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Diamond Dove]] (''Geopelia cuneata'') | Diamond Dove (''Geopelia cuneata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Geopelia cuneata03.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Muskox]] (''Ovibos moschatus'') | Muskox (''Ovibos moschatus'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|wool, karne, gatas |[[Talaksan:Ovibos moschatus qtl3.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Grey-banded kingsnake]] (''Lampropeltis alterna'') | Grey-banded kingsnake (''Lampropeltis alterna'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Texas]], [[New Mexico]], [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Lampropeltis alterna.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Central Bearded Dragon]] (''Pogona vitticeps'') | Central Bearded Dragon (''Pogona vitticeps'') | 1970s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Bartagame (fcm).jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Sugar glider]] (''Petaurus breviceps'') | Sugar glider (''Petaurus breviceps'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Petaurus breviceps.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Indian gray mongoose]] (''Herpestes edwardsii'') | Indian gray mongoose (''Herpestes edwardsii'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|pag-aaway, kontrol ng peste, mga alagang hayop |[[Talaksan:Herpestes edwardsii at Hyderaba.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Capybara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris'') | Capybara (''Hydrochoerus hydrochaeris'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, balat, mga alagang hayop |[[Talaksan:Capybara Hattiesburg Zoo (70909b-42) 2560x1600.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Indian Palm Squirrel]] (''Funambulus palmarum'') | Indian Palm Squirrel (''Funambulus palmarum'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Indian Palm Squirrel Bangalore 2009.jpg|130px]] | madaling mapaamo | |- |valign="center"|[[Lawson's Dragon]] (''Pogona henrylawsoni'') | Lawson's Dragon (''Pogona henrylawsoni'') |1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Pogona henrylawsoni.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Buff-tailed bumblebee]] (''Bombus terrestris'') | Buff-tailed bumblebee (''Bombus terrestris'') |1980s | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|wax, pollination | | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Golden Pheasant]] (''Chrysolophus pictus'') | Golden Pheasant (''Chrysolophus pictus'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, palamuti, garden bird |[[Talaksan:Male Golden Pheasant DC.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign"center"|[[Sika deer]] (''Cervus nippon'') | Sika deer (''Cervus nippon'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Hapon]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, antlers |[[Talaksan:Sikahjort.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Mandarin Duck]] (''Aix galericulata'') | Mandarin Duck (''Aix galericulata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, taba, palamuti |[[Talaksan:Aix galericulata - Zürich - Hafen Riesbach 2011-01-14 15-58-32.JPG|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Ehiptoian mongoose]] (''Herpestes ichneumon'') | Ehiptoian mongoose (''Herpestes ichneumon'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|kontrol ng peste, mga alagang hayop | | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Asiatic honey bee]] (''Apis cerana'') | Asiatic honey bee (''Apis cerana'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[South]] and [[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Asiatic-honey-bee.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Haponese Cormorant]] (''Phalacrocorax capillatus'') | Haponese Cormorant (''Phalacrocorax capillatus'') |960 AD | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|fishing |[[Talaksan:丹氏鸕鷀 展翅.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Great Cormorant]] (''Phalacrocorax carbo'') | Great Cormorant (''Phalacrocorax carbo'') |960 AD | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|fishing |[[Talaksan:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|130px]] | maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Haponese Quail]] (''Coturnix japonica'') | Haponese Quail (''Coturnix japonica'') |1100–1900 | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga alagang hayop | | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Common carp]] (''Cyprinus carpio'') | Common carp (''Cyprinus carpio'') |1200–1500 | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:LakePowellCarp5437.jpg|130px]] | Maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[House cricket]] (''Acheta domestica'') | House cricket (''Acheta domestica'') |12th century | style="text-align:center;"|[[Southwestern Asia]], [[Tsina]], [[Hapon]] | style="text-align:center;"|karne, pagkain, pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:Acheta domestica male.png|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Europaan mink]] (''Mustela lutreola'') | Europaan mink (''Mustela lutreola'') |1800s | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|fur |[[Talaksan:Mink1.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[King Quail]] (''Coturnix chinensis'') | King Quail (''Coturnix chinensis'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Asya]], [[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Grey Francolin]] (''Francolinus pondicerianus'') | Grey Francolin (''Francolinus pondicerianus'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]], [[Pakistan]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop, pag-aaway |[[Talaksan:Grey Francolin RWD2.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Lowland Paca]] (''Cuniculus paca'') | Lowland Paca (''Cuniculus paca'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Argentina]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Cuniculus paca.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Steppe Lemming]] (''Lagurus lagurus'') | Steppe Lemming (''Lagurus lagururs'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Steppes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Lagurus lagurus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Degu]] (''Octodon degus'') | Degu (''Octodon degus'') |1990s | style="text-align:center;"|[[Chile]]an [[Andes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Octodon degus -Heidelberg Zoo, Germany-8a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Mongolian gerbil]] (''Meriones unguiculatus'') | Mongolian gerbil (''Meriones unguiculatus'') |1990s | style="text-align:center;"|[[Mongolia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Golden Agouti Male 4-1-05.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Crucian carp]] (''Carassius carassius'') | Crucian carp (''Carassius carassius'') | 2000s | style="text-align:center;"|[[England]], [[Rusya]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Carassius carassius Prague Vltava 2.jpg|130px]] | | |- |valign="center"| [[Apis cerana indica|Indian honey bee]] (''Apis cerana indica'') | Indian honey bee (''Apis cerana indica'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Apiscerana.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Reindeer#Reindeer husbandry|Semi-Domestikado Reindeer]] | Reindeer (''Rangifer tarandus'') | 3000 BC | style="text-align:center;"|[[Asia]]n [[subarctic]]. | style="text-align:center;"|karne, gatas, transportasyon, paggawa, drapto, mount, hides, pagpapatakbo, katad, antlers |[[Talaksan:Caribou using antlers.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[White Cockatoo]] (''Cacatua alba'') | White Cockatoo (''Cacatua alba'') |[[Tang Dynasty]] | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Cacatua alba -pet-8a.jpg|130px]] | | |- |valign"center"|[[Fallow Deer]] (''Dama dama'') | Fallow Deer (''Dama dama'') | 1000 BC | style="text-align:center;"|[[Mediterranean Basin]] | style="text-align:center;"|karne, hides, antlers |[[Talaksan:Fallow deer in field.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign"center"| [[Hirudo medicinalis|Europaan medicinal leech]] (''Hirudo medicinalis'') | Europaan medicinal leech (''Hirudo medicinalis'') |800 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|dugoletting, surgery |[[Talaksan:Svømmende blodigle.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[Rose-ringed Parakeet]] (''Psittacula krameri'') | Rose-ringed Parakeet (''Psittacula krameri'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Africa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, talking bird |[[Talaksan:Rose-ringed Parakeet I IMG 9797.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Roman Snail]] (''Helix pomatia'') | Roman Snail (''Helix pomatia'') |100 AD | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Helix pomatia 89a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Stingless bee]] (''Melipona beecheii'') | Stingless bee (''Melipona beecheii'') | 180 AD | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Amazon Basin]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Irapuã - REFON.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Mute Swan]] (''Cygnus olor'') | Mute Swan (''Cygnus olor'') | 1000-1500 | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne, landscaping, mga balahibo, garden bird |[[Talaksan:CygneVaires.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Ostrich]] (''Struthio camelus'') | Ostrich (''Struthio camelus'') | 19th century | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil, mount, pagpapatakbo |[[Talaksan:Ostriches cape point cropped.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Common fruit fly]] (''Drosophila melanogaster'') | Common fruit fly (''Drosophila melanogaster'') |1910s | style="text-align:center;"|[[Australia]], [[Timog Aprika]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik, pagkain |[[Talaksan:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Yellow-collared Lovebird]] (''Agapornis personatus'') | Yellow-collared Lovebird (''Agapornis personatus'') |1920s | style="text-align:center;"|[[Tanzania]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Agapornis personatus -Serengeti, Tanzania-8.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Fischer's Lovebird]] (''Agapornis fischeri'') | Fischer's Lovebird (''Agapornis fischeri'') |1920s | style="text-align:center;"| East-Central [[Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop | | | |- |valign="center"|[[Turquoise Parrot]] (''Neophema pulchella'') | Turquoise Parrot (''Neophema pulchella'') |20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Neophema pulchella -Rainbow Jungle -Australia-8a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[African clawed frog]] (''Xenopus laevis'') | African clawed frog (''Xenopus laevis'') |1950s | style="text-align:center;"|[[Timog Aprika]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Xenopus laevis 1.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Sea-Monkey]] (''Artemia salina x nyos'') |[[Brine shrimp]] (''Artemia salina'') | 1950s | style="text-align:center;"|[[Lake Urmia]], [[Iran]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:SeaMonkiesInAquarium.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[American bison]] (''Bison bison'') | American bison (''Bison bison'') | 20th century | style="text-align:center;"|[[North America]] | style="text-align:center;"|karne, katad, hides |[[Talaksan:Tatanka.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Ball python]] (''Python regius'') | Ball python (''Python regius'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Ball python lucy.JPG|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Eclectus Parrot]] (''Eclectus roratus'') | Eclectus Parrot (''Eclectus roratus'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]], [[Indonesia]], [[New Guinea]], [[Solomon Islands]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Eclectus roratus-20030511.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Salmon-crested Cockatoo]] (''Cacatua moluccensis'') | Salmon-crested Cockatoo (''Cacatua moluccensis'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Maluku Islands]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Cacatua moluccensis - closeup of head.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Greater Rhea]] (''Rhea americana'') | Greater Rhea (''Rhea americana'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil | | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Emu]] (''Dromaius novaehollandiae'') | Emu (''Dromaius novaehollandiae'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil |[[Talaksan:Emu-wild.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Pale Gerbil]] (''Gerbillus perpallidus'') | Pale Gerbil (''Gerbillus perpallidus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Perpallidus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Persian jird]] (''Meriones persicus'') | Persian jird (''Meriones persicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Iran]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Meriones persicus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Fat-tailed Gerbil]] (''Pachyuromys duprasi'') | Fat-tailed Gerbil (''Pachyuromys duprasi'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]], [[Libya]], [[Tunisia]], [[Algeria]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Pachyuromys-duprasi PeterMaas.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Green Iguana]] (''Iguana iguana'') | Green Iguana (''Iguana iguana'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, karne, katad |[[Talaksan:St Thomas Marriott Iguana 9 cropped.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Black Spiny-tailed Iguana]] (''Ctenosaura similis'') | Black Spiny-tailed Iguana (''Ctenosaura similis'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Central America]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, karne |[[Talaksan:CtenosauraSimilis.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Leopard gecko]] (''Eublepharis macularius'') | Leopard gecko (''Eublepharis macularius'') | 20th century | style="text-align:center;"|[[Pakistan]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop | | katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Green Tree Python]] (''Morelia viridis'') | Green Tree Python (''Morelia viridis'') | mid 1990s | style="text-align:center;"|[[New Guinea]], [[Indonesia]], [[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Morelia-viridis.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Western Rosella]] (''Platycercus icterotis'') | Western Rosella (''Platycercus icterotis'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Southwest Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Platycercus icterotis1.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Red-tailed Black Cockatoo]] (''Calyptorhynchus banksii'') | Red-tailed Black Cockatoo (''Calyptorhynchus banksii'') | late 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Red tailed Black Cockatoo in flight.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Gouldian Finch]] (''Erythrura gouldiae'') | Gouldian Finch (''Erythrura gouldiae'') | late 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Male adult Gouldian Finch.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Rusty-spotted cat]] (''Prionailurus rubiginosus'') | Rusty-spotted cat (''Prionailurus rubiginosus'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]], [[Sri Lanka]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Rostkatze Zoo Berlin.JPG|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Star Finch]] (''Neochmia ruficauda'') | Star Finch (''Neochmia ruficauda'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Neochmia ruficauda (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Eurasyan Siskin]] (''Carduelis spinus'') | Eurasyan Siskin (''Carduelis spinus'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, singing |[[Talaksan:Carduelis spinus male.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Crested Gecko]] (''Rhacodactylus ciliatus'') | Crested Gecko (''Rhacodactylus ciliatus'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[New Caledonia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Gekkoninae Rhacodactylus ciliatus tete.png|130px]] | Captive bred | Medyo Karaniwan sa pagkakabihag, halos [[ekstinto]] sa kaparangan |- |valign="center"|[[Common kusimanse]] (''Crossarchus obscurus'') | Common kusimanse (''Crossarchus obscurus'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[West Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Cusimanse.jpg|130px]] | Nabihag na bred | |- |valign="center"|[[Kissing gourami]] (''Helostoma temminckii'') |[[Kissing gourami]] (''Helostoma temminckii'') |Hindi alam | style="text-align:center;"|[[Thailand]], [[Indonesia]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Kissfish.jpg|130px]] | Domestikado | |} === Mga halaman === [[Talaksan:Feature2originmap600.png|right|thumb|400px|Ang mapang ito ay nagpapakita ng mga lugar ng domestikasyon ng ilang halimbawa ng mga pananim. Ang mga lugar kung saan ang pananim ay simulang dinomestika ay tinatawag na mga sentro ng pinagmulan.]] Gaya ng mga hayop, ang mga halaman ay dinomestika rin ng mga tao para sa kapakanibangan ng mga ito. Ang mga dinomestikang halamang ito mula sa mga ligaw na ninuno nito ay kinabibilangan ng [[saging]], [[mansanas]], [[ubas]] at marami pang iba. Ang mga pinakaunang mga pagtatangkang pantao sa pagdodomestika ng halaman ay nangyari sa Timog-Kanluraning Asya. May sinaunang ebidensiya para sa may kamalayang kultibasyon at pagpili ng pag-aasal ng mga halaman sa bago ang [[Neolitiko]]ng mga pangkat sa Syria. Ang mga butil ng [[rye]] na may mga dometikong katangian ay narekober mula sa mga kontekstong [[epi-Paleolitiko]](mga 11,050 bago ang kasalukuyan) sa [[Abu Hereyra]] sa [[Syria]]<ref>{{cite journal |author= Hillman G, Hedges R, Moore A, Colledge S, Pettitt P |title=New evidence of Lateglacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=11 |issue=4 |pages=383–393 |year=2001 |doi=10.1191/095968301678302823 |url=http://hol.sagepub.com/cgi/content/abstract/11/4/383}}</ref> ngunit ito ay lumilitaw na isang lokalisadong phenomenon na nagresulta mula sa kultibasyon ng mga tayo ng ligaw na rye kesa sa depinitibong hakbang tungo sa domestikasyon. Noong 10,000 BCE, ang halamang [[bottle gourd]] (''Lagenaria siceraria'') na ginamit bilang isang lalagyan bago ang pagdating ng teknolohiyang [[seramiko]] ay lumilitaw na dinomestika. Ang domestikadong bottle gourd ay umabot sa mga Amerika mula sa Asya noong 8000 BCE na pinakamalamang na sanhi ng migrasyon ng mga tao mula sa Asya tungo sa Amerika.<ref>{{cite journal |author=Erickson DL, Smith BD, Clarke AC, Sandweiss DH, Tuross N |title=An Asian origin for a 10,000-year-old domesticated plant in the Americas |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=102 |issue=51 |pages=18315–20 |year=2005 |month=December |pmid=16352716 |pmc=1311910 |doi=10.1073/pnas.0509279102 |url=http://www.pnas.org/content/102/51/18315.full }}</ref> Ang mga pananim na [[cereal]] ay unang dinomestika noong 9000 BCE sa [[Matabang Gasuklay]] sa Gitnang Silangan. Ang unang mga domestikadong pananim ay pangkalatahang mga taunan na may mga malalaking buto o mga prutas. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga [[pulse]] gaya ng mga [[gisantes]](pea) at mga butil gaya ng [[trigo]]. Ang Gitnang Silangan ay lalong angkop sa mga espesyeng ito. Ang tuyong tag-init ay kaaya-aya sa [[ebolusyon]] ng mga may malalaking butong taunang halaman at ang iba't ibang mga matataas na lugar ay tumungo sa malaking iba ibang uri ng espesye. Habang ang domestikasyon ay nangyayari, ang mga tao ay nagsimulang lumipat mula sa pagiging lipunang mangangaso-tagatipon tungo sa isang nailagay na pamayanang agrikultural. Ang patuloy na domestikasyon ay unti-unti na isang proseso ng pagsubok at pagkakamali na nangyayari nang pahinto hinto. Sa paglipas ng mga panahon, mga [[perennial]] at mga maliliit na mga puno ay nagsimulang idomestika kabilang ang mga [[mansanas]] at [[olibo]]. Ang ilang mga halaman ay hindi nadomestika hanggang kamakailan lamang gaya ng [[maning macadamia]] at [[pecan]]. Sa ibang mga bahagi ng daigdig, ang iba't ibang mga espesye ng halaman ay dinomestika. Sa mga Amerika, ang [[kalabasa]], [[mais]] at [[sitaw]](bean) at marahil ay [[kamoteng kahoy]] ay bumubuo ng diyeta dito. Sa Silangang Asya, ang [[millet]], [[bigas]] at [[soya]] ang pinakamahalagang mga pananim. Ang mga domestikadong espesye ng halaman ay kadalasang nag-iiba mula sa mga ligaw na kamag-anak nito sa mga mahuhulaang paraan. Ang mga pagkakaibang ito ay tinatawag na sindromang domestikasyon at kinabibilangan <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/lec08/pb143l08.htm |access-date=2012-09-26 |archive-date=2010-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212111911/http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/lec08/pb143l08.htm |url-status=dead }}</ref> mas mataas na mga rate ng [[herminasyon]], mas mahuhulaan at sabay sabay na herminasyon, tumaas na sukat ng mga organong reproduktibo nito, isang kagawian para sa mga hinog na buto na manatili sa halaman kesa matanggal at mahulog sa lupa, nabawasang mga pagtatanggol na pisikal at kemikal at pagbabago sa paglalaang biomasa. == Mga mikrorganismo == Kabilang sa mga dinomestikang mikroorganismo para sa pagkain ng tao ang: [[kabute]], [[lebadura]]([[paghuhurno]], paggawa ng [[alak]] at pagluluto), mga [[amag]](para sa paggawa ng [[keso]], tempeh, Quorn, Pu-erh at ilang mga sausage, [[bakterya]](para sa keso, yogurt, kephir, buttermilk, maasim na krema at kombucha tea). Ang mga dinomestikang mikroorganismo para sa medisina at agham ang mga [[virus]](para sa mga [[bakuna]] at pagsasaliksik), [[bakterya]](para sa paggawa ng mga [[droga]]) at mga amag(para sa paggawa ng mga [[antibiotiko]]). == Tignan din == * [[Natural na seleksiyon]] * [[Artipisyal na seleksiyon]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng agrikultura]] [[Kategorya:Mga domestikadong hayop]] 331inhfkeyqyzywv4s0ih33kyuo1rn3 0 208726 2206606 2083938 2026-05-08T01:47:20Z Jojit fb 38 ni-redirect na lamang sa kaugnay na artikulo dahil walang sapat na impornasyon sa matagal na panahon 2206606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pransiya]] 223v62mh4houl5kd5n2a9ejaa0jkgdd 0 218698 2206591 1878807 2026-05-07T23:32:58Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2206591 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name =Charles Perrault | image =ChPerrault.jpg | caption =Detalye ng larawan ni Charles Perrault, na ipininta ni [[Philippe Lallemand]], 1672. | birth_date = {{birth date|1628|1|12|df=y}} | birth_place = [[Paris]], Pransiya | death_date = {{death date and age|1703|5|16|1628|1|13|df=y}} | death_place = Paris, Pransiya | occupation = }} Si '''Charles Perrault''' (12 Enero 1628 &ndash; 16 Mayo 1703) ay isang [[Pransiya|Pranses]] na may-akda at kasapi sa [[Académie française]]. Siya ang naglatag ng mga haligi o pundasyon para sa isang bagong henerong pampanitikan na kung tawagin ay mga [[kuwentong bibit]]. Ang kaniyang mga akda ay hinango mula sa dati nang umiiral na mga [[kuwentong-bayan]]. Ang pinakakilala sa kaniyang mga kuwento ay kinabibilangan ng ''Le Petit Chaperon rouge'' (''[[Little Red Riding Hood]]''), ''Cendrillon'' (''[[Cinderella]]''), ''Le Chat Botté'' (''[[Puss in Boots]]'') at ''La Barbe bleue'' (''[[Bluebeard]]'').<ref>[http://www.biblioweb.org/-PERRAULT-Charles-.html Biography, Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114161001/http://www.biblioweb.org/-PERRAULT-Charles-.html |date=2006-01-14 }} (nasa wikang Pranses)</ref> Siya din ang sumulat ng koleksyon ng kwento na tinatawag sa Ingles na ''Tales of Mother Goose''<ref>{{Cite web |title=Charles Perrault {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-05-07 |website=EBSCO |language=en}}</ref>. Marami sa mga salaysay ni Perrault ang muling isinulat ng [[Magkapatid na Grimm]], at nagpatuloy na inililimbag at ginawang [[opera]], [[ballet]] (katulad ng ''[[The Sleeping Beauty (ballet)|The Sleeping Beauty]]'') ni [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky|Tchaikovsky]], teatro, at pelikula (Disney). Si Perrault ay isang maimpluwensiyang tao sa pangyayaring pampanitikan noong ika-17 daantaon sa Pransiya, at naging pinuno ng pangkat na Moderno noong panahon ng [[Quarrel of the Ancients and the Moderns|Pag-aalitan ng mga Sinauna at ng mga Moderno]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{BD|1628|1703|Perrault, Charles}} [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Pransiya]] {{stub|Talambuhay|Pransiya|Panitikan}} ccqiwyxafptwjmk3kuta2bwtm2bzz56 0 222793 2206614 2205423 2026-05-08T03:19:03Z AsianStuff03 125864 Walang laman ang seksyon 2206614 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = Venevisión | logo = Venevisi%C3%B3n2007.svg | logo_size = 175px | logo_caption = Logo used since 2006 | type = [[Free-to-air]] [[television network]] | country = Venezuela | headquarters = Caracas | language = [[Wikang Espanyol|Espanyol]] | picture_format = [[HDTV]] 1080i<br>(downscaled to [[480i]] for the SD feed) | owner = [[Cisneros Media]]<br>([[Grupo Cisneros]]) | key_people = Jonathan Blum (president of Cisneros Media)<br>Andrés Badra (vice president and general manager of Venevisión Media) | founded = {{start date and age|1961|3|1}} | founder = [[Diego Cisneros]] | replaced = [[TeleVisa]] (1953-1960) | former_names = Corporación Venezolana de Televisión (1961-1966) | website = {{url|www.venevision.com|www.venevision.com}} | terr_serv_1 = [[Very high frequency|Analog VHF]] | terr_chan_1 = Channel 4 (Caracas and other states, listings may vary) | terr_serv_2 = [[Digital terrestrial television|Digital UHF]] | terr_chan_2 = Channel 23.4 }} Ang '''Venevisión''' ({{IPA|es|beneβiˈsjon}}) ay isang Venezuelan [[free-to-air]] na channel sa telebisyon at isa sa pinakamalaking network ng telebisyon sa [[Venezuela]], na pag-aari ng [[Cisneros Media]] division ng [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Ito ay itinatag noong 1961 ni [[Diego Cisneros]]. <ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=May 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Isa ito sa mga pangunahing producer ng telenovela sa mundo, kasama ang [[TelevisaUnivision]], [[TV Azteca]], [[Telemundo]], [[TV Globo]], [[Caracol Televisión]], [[RCN Televisión]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]] at [[Channel 3 HD (Thailand)|Channel 3]]. <ref name="cisneros-nyt" /> ==Logos== <gallery> Logotipo de Venevisi%C3%B3n_(1966-1970).png|1966-1970 Venevisi%C3%B3n2007.svg|1970-present (with variations created over the decades) </gallery> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} {{Telebisyon sa Venezuela}} [[Kategorya:Venezuela]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] rzgyjnc2nwrrscj38owj07gsvuj3i66 2206615 2206614 2026-05-08T03:19:33Z AsianStuff03 125864 /* Mga Sanggunian */ Hindi suportadong padron 2206615 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = Venevisión | logo = Venevisi%C3%B3n2007.svg | logo_size = 175px | logo_caption = Logo used since 2006 | type = [[Free-to-air]] [[television network]] | country = Venezuela | headquarters = Caracas | language = [[Wikang Espanyol|Espanyol]] | picture_format = [[HDTV]] 1080i<br>(downscaled to [[480i]] for the SD feed) | owner = [[Cisneros Media]]<br>([[Grupo Cisneros]]) | key_people = Jonathan Blum (president of Cisneros Media)<br>Andrés Badra (vice president and general manager of Venevisión Media) | founded = {{start date and age|1961|3|1}} | founder = [[Diego Cisneros]] | replaced = [[TeleVisa]] (1953-1960) | former_names = Corporación Venezolana de Televisión (1961-1966) | website = {{url|www.venevision.com|www.venevision.com}} | terr_serv_1 = [[Very high frequency|Analog VHF]] | terr_chan_1 = Channel 4 (Caracas and other states, listings may vary) | terr_serv_2 = [[Digital terrestrial television|Digital UHF]] | terr_chan_2 = Channel 23.4 }} Ang '''Venevisión''' ({{IPA|es|beneβiˈsjon}}) ay isang Venezuelan [[free-to-air]] na channel sa telebisyon at isa sa pinakamalaking network ng telebisyon sa [[Venezuela]], na pag-aari ng [[Cisneros Media]] division ng [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Ito ay itinatag noong 1961 ni [[Diego Cisneros]]. <ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=May 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Isa ito sa mga pangunahing producer ng telenovela sa mundo, kasama ang [[TelevisaUnivision]], [[TV Azteca]], [[Telemundo]], [[TV Globo]], [[Caracol Televisión]], [[RCN Televisión]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]] at [[Channel 3 HD (Thailand)|Channel 3]]. <ref name="cisneros-nyt" /> ==Logos== <gallery> Logotipo de Venevisi%C3%B3n_(1966-1970).png|1966-1970 Venevisi%C3%B3n2007.svg|1970-present (with variations created over the decades) </gallery> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Venezuela]] [[Kategorya:Mga network pantelebisyon]] dp1r5oqgeyeraui7tab4d73caqrbnhu 0 229657 2206668 1905945 2026-05-08T10:00:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206668 wikitext text/x-wiki {{walang-sanggunian}} {{Infobox Mountain | name = Bundok Scopus | photo = Skopusberg mit Universitaet.jpg | caption = | elevation = 826 metro | location = [[Herusalem]] | range = | prominence = | coordinates = {{Coord|31|47|33|N|35|14|39|E|region:IL_type:mountain|display=title}} | first ascent = | easiest route = }} Ang '''Bundok Scopus''' ([[Hebreo]]: הר הצופים '''Har HaTsofim''') ay isang [[bundok]] sa [[Jerusalem]]. Matatagpuan ito sa hilagang-silangan ng [[Lumang Lungsod]]. Nasa taas na 826 metro (2,710 talampakan) ito. == Galerya == <gallery> File:HebrewU-MtScopus.JPG|[[Pamantasang Ebreo ng Herusalem]] File:Jerusalem war cemetery 2.JPG|[[Jerusalem British War Cemetery]] File:Har Hatsofim IMG 7790.jpg|[[Nitso ng Nicanor]] File:Hadassa 1.JPG|[[Ospital Hadassah]] File:הגן הבוטני הלאומי ע"ש מונטגיו למפורט - הר הצופים.jpg|[[National Botanic Garden ng Israel]] File:Bezalel.jpg|[[Bezalel Academy of Art and Design]] </gallery> == Mga panlabas na link == {{Commons cat|Mount Scopus}} *[http://www.jerusalemshots.com/cat_en17.html Bundok Scopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119093042/http://www.jerusalemshots.com/cat_en17.html |date=2012-01-19 }} [[Kategorya:Mga bundok ng Jerusalem]] [[Kategorya:Israel]] 2rron4sphygsea4s2afz2fmijelwkae 0 243461 2206607 1756584 2026-05-08T01:50:14Z Jojit fb 38 Ikinakarga sa [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] 2206607 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] a266u0sqwe698d7mgm0gnt2napghxrv 0 252446 2206588 1800330 2026-05-07T19:00:05Z RaveDog 23371 better audio quality 2206588 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Bavarian |nativename=<small> ([[:de:Boarisch|Bairisch o Boarisch]]) </small> |region= [[Austria]], [[Bavaria]], at [[Timog Tyrol]] |speakers={{Sigfig|14,089,000|2}}<!--not more precise than to the nearest million--> |date=2015 |ref=e18 |familycolor=Indo-European |fam2=[[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] |fam3=Kanrulang Hermaniko |fam4=[[Irminones]] |fam5=Mataas na Aleman |fam6=[[Mga wikang mas mataas na German]] |iso3=bar |glotto=bava1246 |glottoname=Bavarian proper |glottorefname=Bavarian |glotto2=baye1239 |glottoname2=Bayerisch |map=Bairisches Mundartgebiet.PNG |mapcaption=Location map of Bavarian }} Ang wikang '''Bavaro''' (o '''Austro-Bavaro'''; Ingles: '''Bavarian'''; Austro-Bavarian: ''{{lang|bar|[[:bar:Boarisch|Boarisch]]}}'' {{IPA-all|ˈbɔɑrɪʃ|}}; {{lang-de|[[:de:Bairisch|Bairisch]]}} {{IPA-de|ˈbaɪ̯ʀɪʃ||De-Bairisch.ogg|}}; {{lang-hu|[[:hu:Bajor nyelv|bajor]]}}), ay isang malaking grupo ng baryanteng Mataas na Aleman na sinasalita sa timog-silangang lugar ng mga mananalita ng [[wikang Aleman]], na karamihan nito ay sa [[Bavaria]] and [[Austria]]. {{Stub|Wika}} [[Kategorya:Wikang Aleman|Bavaro]] pb2rjw4uri0yes9itlffqs04ldi17bi 0 259214 2206564 2171660 2026-05-07T13:45:10Z Heeheemalu 100045 /* Taiwan (ROC) */ 2206564 wikitext text/x-wiki Ito ay isang talaan ng mga pangunahing lungsod sa Silangang Asya. Para sa layunin ng artikulong ito, kakatawan ang [[Silangang Asya]] sa, {|class=wikitable !Pangalan!!Pangunahing lathalain!!rowspan=4| !!Pangalan!!Pangunahing lathalain |- |{{CHN}} (PRC)||[[Talaan ng mga lungsod sa Tsina]]||{{PRK}} (DPRK)||[[Talaan ng mga lungsod sa Hilagang Korea]] |- |{{JPN}}||[[Talaan ng mga lungsod sa Hapon]]||{{KOR}} (ROK)||[[Talaan ng mga lungsod sa Timog Korea]] |- |{{MNG}}||[[Talaan ng mga lungsod sa Mongolia]]||{{TWN}} (ROC)||[[Talaan ng mga lungsod sa Taiwan]] |} ==Tsina (PRC)== ===Tsina (Kalupaan)=== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Tsino!![[Pinyin]]!!Lalawigan!!Populasyong<br>urbano {{small|(2010)}}!!Populasyong<br>administratibo {{small|(2010)}} |- |align="left"| [[Shanghai]] |align="left"| [[Talaksan:Pudong Shanghai November 2017 HDR panorama.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|上海}}</span> |align="left"| Shànghǎi |align="left"| {{small|''Munisipalidad''}} | 22,315,426 | 23,019,148 |- |align="left"| [[Beijing]] |align="left"| [[Talaksan:Beijing skyline from northeast 4th ring road (cropped).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|北京}}</span> |align="left"| Běijīng |align="left"| {{small|''Munisipalidad''}} | 18,827,000 | 19,612,368 |- |align="left"| [[Tianjin]] |align="left"| [[Talaksan:Tianjin Skyline 2009 Sep 11 by Nangua 1.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|天津}}</span> |align="left"| Tiānjīn |align="left"| {{small|''Munisipalidad''}} | 11,090,314 | 12,937,954 |- |align="left"| [[Guangzhou]] |align="left"| [[Talaksan:Guangzhou skyline.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|广州}}</span> |align="left"| Guǎngzhōu |align="left"| [[Guangdong]] | 11,070,654 | 12,700,800 |- |align="left"| [[Shenzhen]] |align="left"| [[Talaksan:Shenzhen night street.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|深圳}}</span> |align="left"| Shēnzhèn |align="left"| [[Guangdong]] | 10,357,938 | 10,357,938 |- |align="left"| [[Dongguan]] |align="left"| [[Talaksan:Dongguan -04.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|东莞}}</span> |align="left"| Dōngguǎn |align="left"| [[Guangdong]] | 8,220,937 | 8,220,937 |- |align="left"| [[Chengdu]] |align="left"| [[Talaksan:Chunxilu.jpeg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|成都}}</span> |align="left"| Chéngdū |align="left"| [[Sichuan]] | 7,123,697 | 14,047,625 |- |align="left"| [[Nanjing]] |align="left"| [[Talaksan:南京全景.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|南京}}</span> |align="left"| Nánjīng |align="left"| [[Jiangsu]] | 6,852,984 | 8,004,680 |- |align="left"| [[Wuhan]] |align="left"| [[Talaksan:WuhanSkyline.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|武汉}}</span> |align="left"| Wǔhàn |align="left"| [[Hubei]] | 6,434,373 | 9,785,392 |- |align="left"| [[Shenyang]] |align="left"| [[Talaksan:ShenyangAtNight.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|沈阳}}</span> |align="left"| Shěnyáng |align="left"| [[Liaoning]] | 5,743,718 | 8,106,171 |- |align="left"| [[Hangzhou]] |align="left"| [[Talaksan:Hangzhou CBD.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|杭州}}</span> |align="left"| Hángzhōu |align="left"| [[Zhejiang]] | 5,695,313 | 8,700,400 |- |align="left"| [[Chongqing]] |align="left"| [[Talaksan:A View of Chongqing Central Business District.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|重庆}}</span> |align="left"| Chóngqìng |align="left"| {{small|''Munisipalidad''}} | 5,402,721 | 28,846,170 |- |align="left"| [[Suzhou]] |align="left"| [[Talaksan:Suzhou from Beisi Pagoda.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|苏州}}</span> |align="left"| Sūzhōu |align="left"| [[Jiangsu]] | 5,349,000 | 10,465,994 |- |align="left"| [[Harbin]] |align="left"| [[Talaksan:Harbinblue.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|哈尔滨}}</span> |align="left"| Hārbīn |align="left"| [[Heilongjiang]] | 5,282,083 | 10,635,971 |- |align="left"| [[Jinan]] |align="left"| [[Talaksan:Jinanfromqianfoshan.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|济南}}</span> |align="left"| Jǐnán |align="left"| [[Shandong]] | 3,922,180 | 6,814,000 |- |align="left"| [[Xi'an]] |align="left"| [[Talaksan:1 xian china wild goose pagoda view.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|西安}}</span> |align="left"| Xī'ān |align="left"| [[Shaanxi]] | 3,890,098 | 8,467,837 |- |align="left"| [[Wuxi]] |align="left"| [[Talaksan:Wuxi-bird-view.PNG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|无锡}}</span> |align="left"| Wúxí |align="left"| [[Jiangsu]] | 3,542,319 | 6,372,624 |- |align="left"| [[Hefei]] |align="left"| [[Talaksan:Hefeiskyline.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|合肥}}</span> |align="left"| Héféi |align="left"| [[Anhui]] | 3,352,076 | 5,702,466 |- |align="left"| [[Changchun]] |align="left"| [[Talaksan:长春20171029.png|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|长春}}</span> |align="left"| Chángchūn |align="left"| [[Jilin]] | 3,341,700 | 7,677,089 |- |align="left"| [[Changzhou]] |align="left"| [[Talaksan:Changzhou 4.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|常州}}</span> |align="left"| Chángzhōu |align="left"| [[Jiangsu]] | 3,290,548 | 4,591,972 |- |align="left"| [[Dalian]] |align="left"| [[Talaksan:DalianSkyline.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|大连}}</span> |align="left"| Dàlián |align="left"| [[Liaoning]] | 3,266,905 | 6,690,432 |- |align="left"| [[Taiyuan]] |align="left"| [[Talaksan:太原市中心.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|太原}}</span> |align="left"| Tàiyuán |align="left"| [[Shanxi]] | 3,212,500 | 4,201,591 |- |align="left"| [[Kunming]] |align="left"| [[Talaksan:Kunming night.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|昆明}}</span> |align="left"| Kūnmíng |align="left"| [[Yunnan]] | 3,184,580 | 6,432,212 |- |align="left"| [[Zhengzhou]] |align="left"| [[Talaksan:Zhengzhou east district at night.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|郑州}}</span> |align="left"| Zhèngzhōu |align="left"| [[Henan]] | 3,132,000 | 8,626,505 |- |align="left"| [[Changsha]] |align="left"| [[Talaksan:The Huángxīng Lù Commercial Pedestrian Street in Changsha.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|长沙}}</span> |align="left"| Chángshā |align="left"| [[Hunan]] | 3,093,980 | 7,044,118 |- |align="left"| [[Ningbo]] |align="left"| [[Talaksan:Ningbo Tianyi Square.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|宁波}}</span> |align="left"| Níngbō |align="left"| [[Zhejiang]] | 3,089,180 | 7,605,700 |- |align="left"| [[Qingdao]] |align="left"| [[Talaksan:青岛湾夜景.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|青岛}}</span> |align="left"| Qīngdǎo |align="left"| [[Shandong]] | 3,063,492 | 8,715,100 |- |align="left"| [[Zibo]] |align="left"| [[Talaksan:Liuquan Square.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|淄博}}</span> |align="left"| Zībó |align="left"| [[Shandong]] | 3,002,181 | 4,530,600 |- |align="left"| [[Fuzhou]] |align="left"| [[Talaksan:FuzhouCity (1).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|福州}}</span> |align="left"| Fúzhōu |align="left"| [[Fujian]] | 2,921,763 | 7,115,370 |- |align="left"| [[Nanning]] |align="left"| [[Talaksan:Nanning, Tower view.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hans|南宁}}</span> |align="left"| Nánníng |align="left"| [[Guangxi]] | 2,875,220 | 6,661,600 |} ===Tsina (Hong Kong at Macau)=== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Tsino!![[Yale romanization of Cantonese|Yale]]!![[Pinyin]]!!Populasyon<br>{{small|(2010)}} |- |align="left"| [[Hong Kong]] |align="left"| [[Talaksan:Hong Kong Night Skyline non-HDR.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|香港}}</span> |align="left"| Hēunggóng |align="left"| Xiānggǎng | 7,055,071 |- |align="left"| [[Macau]] |align="left"| [[Talaksan:Macau viewed from Macau Museum - 20100923.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|澳門}}</span> |align="left"| Oumùhn |align="left"| Àomén | 541,200 |} ==Hapon== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Hapones!!Prepektura!!Populasyon {{small|(2010)}} |- |align="left"| [[Natatanging mga purok ng Tokyo]] |align="left"| [[Talaksan:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|東京特別区}}</span> |align="left"| [[Tokyo]] | 8,949,447 |- |align="left"| [[Yokohama]] |align="left"| [[Talaksan:Minato Mirai 21 Mid View.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|横浜}}</span> |align="left"| [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]] | 3,689,603 |- |align="left"| [[Osaka]] |align="left"| [[Talaksan:Umeda Sky Building - panoramic view.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|大阪}}</span> |align="left"| [[Osaka Prefecture|Osaka]] | 2,666,371 |- |align="left"| [[Nagoya]] |align="left"| [[Talaksan:View from Nagoya TV Tower (south).JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|名古屋}}</span> |align="left"| [[Aichi Prefecture|Aichi]] | 2,263,907 |- |align="left"| [[Sapporo]] |align="left"| [[Talaksan:Sapporo station syuuhenn.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|札幌}}</span> |align="left"| [[Hokkaido]] | 1,914,434 |- |align="left"| [[Kobe]] |align="left"| [[Talaksan:Downtown of Kobe during twilight.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|神戸}}</span> |align="left"| [[Hyōgo Prefecture|Hyōgo]] | 1,544,873 |- |align="left"| [[Kyoto]] |align="left"| [[Talaksan:Kyoto01.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|京都}}</span> |align="left"| [[Kyoto Prefecture|Kyoto]] | 1,474,473 |- |align="left"| [[Fukuoka]] |align="left"| [[Talaksan:Fukuoka Viewed From Minamiku Observation Deck.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|福岡}}</span> |align="left"| [[Fukuoka Prefecture|Fukuoka]] | 1,463,826 |- |align="left"| [[Kawasaki, Kanagawa|Kawasaki]] |align="left"| [[Talaksan:Tonen Chemical Kombinat, Kawasaki.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|川崎}}</span> |align="left"| [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]] | 1,425,678 |- |align="left"| [[Lungsod ng Saitama|Saitama]] |align="left"| [[Talaksan:Japanese Saitama Shintoshin west building.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|さいたま}}</span> |align="left"| [[Saitama Prefecture|Saitama]] | 1,222,910 |- |align="left"| [[Hiroshima]] |align="left"| [[Talaksan:HiroshimaNight.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|広島}}</span> |align="left"| [[Hiroshima Prefecture|Hiroshima]] | 1,174,209 |- |align="left"| [[Sendai]] |align="left"| [[Talaksan:Sendainight.png|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|仙台}}</span> |align="left"| [[Miyagi Prefecture|Miyagi]] | 1,045,903 |- |align="left"| [[Kitakyushu]] |align="left"| [[Talaksan:Wakato Bridge KitaKyushu Japan.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|北九州}}</span> |align="left"| [[Fukuoka Prefecture|Fukuoka]] | 977,288 |- |align="left"| [[Lungsod ng Chiba|Chiba]] |align="left"| [[Talaksan:Chiba Makuhari Oka1.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|千葉}}</span> |align="left"| [[Chiba Prefecture|Chiba]] | 962,130 |- |align="left"| [[Sakai, Osaka|Sakai]] |align="left"| [[Talaksan:SakaiCityHall 2024 10.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|堺}}</span> |align="left"| [[Osaka Prefecture|Osaka]] | 842,134 |- |align="left"| [[Lungsod ng Niigata|Niigata]] |align="left"| [[Talaksan:Niigata City.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|新潟}}</span> |align="left"| [[Niigata Prefecture|Niigata]] | 812,192 |- |align="left"| [[Hamamatsu]] |align="left"| [[Talaksan:Hamamatsu from above.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|浜松}}</span> |align="left"| [[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]] | 800,912 |- |align="left"| [[Kumamoto]] |align="left"| [[Talaksan:Kumamoto Castle 36n3200.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|熊本}}</span> |align="left"| [[Kumamoto Prefecture|Kumamoto]] | 734,294 |- |align="left"| [[Sagamihara]] |align="left"| [[Talaksan:Hashimoto, Sagamihara.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|相模原}}</span> |align="left"| [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]] | 717,561 |- |align="left"| [[Shizuoka]] |align="left"| [[Talaksan:Mount Fuji from Nihondaira.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ja|静岡}}</span> |align="left"| [[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]] | 716,328 |} ==Mongolia== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Mongol!![[Iskriptong Mongol]]!!Lalawigan!!Populasyon {{small|(2008)}} |- |align="left"| [[Ulan Bator]] |align="left"| [[Talaksan:Улан-батор2012.JPG|200px]] |align="left"| {{lang|mn|Улаанбаатар}} |align="left"| {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}} |align="left"| {{small|''Municipality''}} | 1,008,738 |- |align="left"| [[Erdenet]] |align="left"| [[Talaksan:Erdenet 02.jpg|200px]] |align="left"| {{lang|mn|Эрдэнэт}} |align="left"| {{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠦ}} |align="left"| [[Orkhon Province|Orkhon]] | 86,866 |- |align="left"| [[Darkhan (lungsod)|Darkhan]] |align="left"| [[Talaksan:Darkhan.jpg|200px]] |align="left"| {{lang|mn|Дархан}} |align="left"| {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ}} |align="left"| [[Darkhan-Uul Province|Darkhan-Uul]] | 74,300 |- |align="left"| [[Choibalsan (city)|Choibalsan]] |align="left"| [[Talaksan:Kerulen.jpg|200px]] |align="left"| {{lang|mn|Чойбалсан}} |align="left"| {{MongolUnicode|ᠴᠣᠶᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ}} |align="left"| [[Dornod Province|Dornod]] | 38,150 |- |align="left"| [[Mörön (lungsod)|Mörön]] |align="left"| [[Talaksan:MörönStatue.jpg|200px]] |align="left"| {{lang|mn|Мөрөн}} |align="left"| {{MongolUnicode|ᠮᠥᠷᠡᠨ}} |align="left"| [[Khövsgöl Province|Khövsgöl]] | 36,082 |} ==Hilagang Korea (DPRK)== {|class="wikitable sortable" |- !Lungsod!!Retrato!!Koreano!![[Hancha]]!!Lalawigan!!Populasyon<br>{{small|(2008)}} |- | [[Pyongyang]] | [[Talaksan:Вид на Пхеньян ночью.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|평양}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|平壤}}</span> | {{small|''Direct-administered city''}} | 3,255,288 |- | [[Hamhung]] | [[Talaksan:Hamhung North Korea.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|함흥}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|咸興}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Hamgyong|Timog Hamgyong]] | 768,551 |- | [[Chongjin]] | [[Talaksan:Chongjin.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|청진}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|清津}}</span> | [[Lalawigan ng Hilagang Hamgyong|Hilagang Hamgyong]] | 667,929 |- | [[Nampo]] | [[Talaksan:Nampocity.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|남포}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|南浦}}</span> | {{small|''Special city''}} | 366,341 |- | [[Wonsan]] | [[Talaksan:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|원산}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|元山}}</span> | [[Lalawigan ng Kangwon (Hilagang Korea)|Kangwon]] | 363,127 |- | [[Sinuiju]] | [[Talaksan:Sinuiju main square & Kim Il Sung statue.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|신의주}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|新義州}}</span> | [[Lalawigan ng Hilagang Pyongan|Hilagang Pyongan]] | 359,341 |- | [[Tanchon]] | [[File:No image available 600 x 450.svg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|단천}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|端川}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Hamgyong|Timog Hamgyong]] | 345,876 |- | [[Kaechon]] | [[File:No image available 600 x 450.svg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|개천}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|价川}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog Pyongan]] | 319,554 |- | [[Kaesong]] | [[Talaksan:Kaesong.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|개성}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|開城}}</span> | {{small|''Special-level city''}} | 308,440 |- | [[Sariwon]] | [[Talaksan:Sariwon (5063726588).jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|사리원}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|沙里院}}</span> | [[Lalawigan ng Hilagang Hwanghae|Hilagang Hwanghae]] | 307,764 |- | [[Sunchon]] | [[File:No image available 600 x 450.svg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|순천}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|順川}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog Pyongan]] | 297,317 |- | [[Pyongsong]] | [[Talaksan:Pyongsong-Street-2014.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|평성}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|平城}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog Pyongan]] | 284,386 |- | [[Haeju]] | [[Talaksan:Haeju, North Korea.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|해주}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|海州}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Hwanghae|Timog Hwanghae]] | 273,300 |- | [[Kanggye]] | | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|강계}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|江界}}</span> | [[Lalawigan ng Chagang|Chagang]] | 251,971 |- | [[Anju, Hilagang Korea|Anju]] | [[Talaksan:Anjucity.jpg|200px]] | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|안주}}</span> | <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|安州}}</span> | [[Lalawigan ng Timog Pyongan|Timog Pyongan]] | 240,117 |} ==Timog Korea (ROK)== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Koreano!![[Hanja]]!!Lalawigan!!Populasyon<br>{{small|(2010)}} |- |align="left"| [[Seoul]] |align="left"| [[Talaksan:Yoon Dongju 19 (7869936998).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|서울}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|서울}}</span> |align="left"| {{small|''Special city''}} | 9,794,304 |- |align="left"| [[Busan]] |align="left"| [[Talaksan:Busan harbour.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|부산}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|釜山}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 3,414,950 |- |align="left"| [[Incheon]] |align="left"| [[Talaksan:Songdo International Business District 24.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|인천}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|仁川}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 2,662,509 |- |align="left"| [[Daegu]] |align="left"| [[Talaksan:대구광역시 Daegu.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|대구}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|大邱}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 2,446,418 |- |align="left"| [[Daejeon]] |align="left"| [[Talaksan:Daejeon southern cityscape from Gyejoksan.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|대전}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|大田}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 1,501,859 |- |align="left"| [[Gwangju]] |align="left"| [[Talaksan:Gwangju city - view apts.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|광주}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|光州}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 1,469,293 |- |align="left"| [[Ulsan]] |align="left"| |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|울산}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|蔚山}}</span> |align="left"| {{small|''Metropolitan city''}} | 1,082,567 |- |align="left"| [[Suwon]] |align="left"| [[Talaksan:Suwon by night.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|수원}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|水原}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 1,071,913 |- |align="left"| [[Changwon]] |align="left"| [[Talaksan:Changwon-View from Daeamsan.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|창원}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|昌原}}</span> |align="left"| [[South Gyeongsang Province|South Gyeongsang]] | 1,058,021 |- |align="left"| [[Seongnam]] |align="left"| [[Talaksan:Asian Dust in Seongnam.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|성남}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|城南}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 949,964 |- |align="left"| [[Goyang]] |align="left"| [[Talaksan:ILSAN,GOYANGCITY.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|고양}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|高陽}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 905,076 |- |align="left"| [[Yongin]] |align="left"| [[Talaksan:Yong-in city hall (3).JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|용인}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|龍仁}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 856,765 |- |align="left"| [[Bucheon]] |align="left"| [[Talaksan:Sangdong2025.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|부천}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|富川}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 853,039 |- |align="left"| [[Ansan]] |align="left"| [[Talaksan:Ansan Canal, South Korea.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|안산}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|安山}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 728,775 |- |align="left"| [[Cheongju]] |align="left"| [[Talaksan:Cheongju Bridge.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|청주}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|淸州}}</span> |align="left"| [[North Chungcheong Province|North Chungcheong]] | 666,924 |- |align="left"| [[Jeonju]] |align="left"| [[Talaksan:Jeonju, South Korea - June 2016 (3).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|전주}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|全州}}</span> |align="left"| [[North Jeolla Province|North Jeolla]] | 649,728 |- |align="left"| [[Anyang, Gyeonggi|Anyang]] |align="left"| [[Talaksan:Anyang city.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|안양}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|安養}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 602,122 |- |align="left"| [[Cheonan]] |align="left"| [[Talaksan:Cheonan landscape.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|천안}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|天安}}</span> |align="left"| [[South Chungcheong Province|South Chungcheong]] | 574,623 |- |align="left"| [[Namyangju]] |align="left"| [[Talaksan:Bus Lane Namyangju.JPG|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|남양주}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|南楊州}}</span> |align="left"| [[Gyeonggi Province|Gyeonggi]] | 529,898 |- |align="left"| [[Pohang]] |align="left"| [[Talaksan:Pohang skyline.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|포항}}</span> |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|ko|浦項}}</span> |align="left"| [[North Gyeongsang Province|North Gyeongsang]] | 511,390 |} ==Taiwan (ROC)== {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- !Lungsod!!Retrato!!Tsino!![[Pinyin]]!!Kondado!!Populasyon {{small|(2010)}} |- |align="left"| [[New Taipei]] |align="left"| [[Talaksan:Skyline of Sanchong, New Taipei 2024.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|新北}}</span> |align="left"| Xīnběi |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 3,903,745 |- |align="left"| [[Kaohsiung]] |align="left"| [[Talaksan:Kaohsiung Skyline 2020.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|高雄}}</span> |align="left"| Gāoxióng |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 2,772,461 |- |align="left"| [[Taichung]] |align="left"| [[Talaksan:Taichung skyline.png|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|臺中}}</span> |align="left"| Táizhōng |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 2,655,456 |- |align="left"| [[Taipei]] |align="left"| [[Talaksan:Taipei Skyline 2022.06.29.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|臺北}}</span> |align="left"| Táiběi |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 2,635,766 |- |align="left"| [[Taoyuan City|Taoyuan]] |align="left"| [[Talaksan:中悦 HLA.悦.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|桃園}}</span> |align="left"| Táoyuán |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 2,056,273 |- |align="left"| [[Tainan]] |align="left"| [[Talaksan:Downtown_Tainan(2012).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|臺南}}</span> |align="left"| Táinán |align="left"| {{small|''Natatanging munisipalidad''}} | 1,874,724 |- |align="left"| [[Hsinchu]] |align="left"| [[Talaksan:A Hsinchu street.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|新竹}}</span> |align="left"| Xīnzhú |align="left"| {{small|''Panlalawigang lungsod''}} | 417,335 |- |align="left"| [[Keelung]] |align="left"| [[Talaksan:獅球嶺眺望基隆港2017c.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|基隆}}</span> |align="left"| Jīlóng |align="left"| {{small|''Panlalawigang lungsod''}} | 381,770 |- |align="left"| [[Chiayi City|Chiayi]] |align="left"| [[Talaksan:嘉義市區夜景鳥瞰.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|嘉義}}</span> |align="left"| Jiāyì |align="left"| {{small|''Panlalawigang lungsod''}} | 272,128 |- |align="left"| [[Changhua City|Changhua]] |align="left"| [[Talaksan:Downtown Zhanghua 彰化市區 - panoramio (1).jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|彰化}}</span> |align="left"| Zhānghuà |align="left"| [[Changhua County|Changhua]] | 236,447 |- |align="left"| [[Pingtung City|Pingtung]] |align="left"| [[Talaksan:Pingtung city.jpg|200px]] |align="left"| <span style="font-size:125%;">{{lang|zh-Hant|屏東}}</span> |align="left"| Píngdōng |align="left"| [[Pingtung County|Pingtung]] | 210,275 |} ==Talababa at sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga talaan ng mga lungsod sa Asya|Silangang Asya, Talaan ng mga lungsod]] 4hxk8huflmzk2lxsmqdbi08fwgdli1h 0 280622 2206677 1640437 2026-05-08T10:24:34Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] 2206677 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 281586 2206666 1814914 2026-05-08T09:40:05Z Julius Santos III 139725 2206666 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = AT&T | logo = AT&T logo 2016.svg | logo_caption = Logo used since 2016 | image = AT&THQDallas.jpg | image_caption = [[Whitacre Tower]], AT&T's corporate headquarters sa [[Dallas]] | former_names = Southwestern Bell Corporation (1983–1995)<br>SBC Communications Inc. (1995–2005) | type = [[Public]] | traded_as = {{Unbulleted list|{{NYSE|T}}|[[S&P 100]] component|[[S&P 500]] component}} | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|US00206R1023}} | industry = Telecommunications | predecessor = {{ubl|[[AT&T Corporation]]|[[BellSouth]]|[[Ameritech]]|[[Pacific Telesis]]|[[Southwestern Bell]]|[[Lumen Technologies]] (outside Copper and Enterprise}} | foundation = {{start date and age|1983|10|5}} (Southwestern Bell) {{start date and age|2005|11|18}} (AT&T Inc.) | hq_location = [[Whitacre Tower]], Dallas, Texas, United States | area_served = U.S. and Mexico (consumer services)<br>Worldwide (business and IoT services) | key_people = {{ubl|[[John Stankey]] (CEO & Chairman)|Jeremy Legg (CTO)|Jeff McElfresh (COO)}} | products = {{ubl|[[Fixed telephony]]|[[Mobile telephony]]|[[Broadband]]|[[Internet television]]|[[IoT]]}} | brands = {{ubl|[[AT&T Mobility]]|[[AT&T Internet]]|[[Cricket Wireless]]}} | revenue = {{Increase}} US$125.65 billion (2025) | operating_income = {{increase}} US$24.16 billion (2025) | net_income = {{increase}} US$23.39 billion (2025) | assets = {{increase}} US$420.2 billion (2025) | equity = {{increase}} US$127.1 billion (2025) | num_employees = 133,030 (2025) | divisions = [[AT&T Communications]]<br>[[AT&T Latin America]] | subsid = [[Cricket Wireless]] | website = {{url|about.att.com}} }} Ang '''AT&T''' ay isang kompanyang pangtelekomunikasyon sa [[Estados Unidos]]. Ito ang pinakamalaking kumpanyang pangtelekomunikasyon sa mundo, ang pangalawang pinakamalaking provider ng mga serbisyo ng mobile na telepono at ang pinakamalaking provider ng mga ''fixed telephone service'' sa Estados Unidos sa pamamagitan ng AT&T Communications. Mula pa noong Hunyo 14, 2018, ito rin ang ''parent company'' ng ''mass [[media conglomerate]]'' na [[WarnerMedia]], ginagawa nitong pinakamalaking ''media'' at ''entertainment company'' sa mundo sa mga tuntunin ng kita. == Mga kawing panlabas == * {{Official website|http://www.att.com/}} [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Telekomunikasyon]] dzajjh4yvz943adpy2h11ftqux6hyph 2206667 2206666 2026-05-08T09:50:12Z Julius Santos III 139725 /* */ 2206667 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = AT&T | logo = AT&T logo 2016.svg | logo_caption = Logo used since 2016 | image = AT&THQDallas.jpg | image_caption = [[Whitacre Tower]], AT&T's corporate headquarters sa [[Dallas]] | former_names = Southwestern Bell Corporation (1983–1995)<br>SBC Communications Inc. (1995–2005) | type = [[Public]] | traded_as = {{Unbulleted list|{{NYSE|T}}|[[S&P 100]] component|[[S&P 500]] component}} | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|US00206R1023}} | industry = Telecommunications | predecessor = {{ubl|[[AT&T Corporation]]|[[BellSouth]]|[[Ameritech]]|[[Pacific Telesis]]|[[Southwestern Bell]]|[[Lumen Technologies]] (outside Copper and Enterprise}} | foundation = {{start date and age|1983|10|5}} (Southwestern Bell) {{start date and age|2005|11|18}} (AT&T Inc.) | hq_location = [[Whitacre Tower]], Dallas, Texas, United States | area_served = U.S. and Mexico (consumer services)<br>Worldwide (business and IoT services) | key_people = {{ubl|[[John Stankey]] (CEO & Chairman)|Jeremy Legg (CTO)|Jeff McElfresh (COO)}} | products = {{ubl|[[Fixed telephony]]|[[Mobile telephony]]|[[Broadband]]|[[Internet television]]|[[IoT]]}} | brands = {{ubl|[[AT&T Mobility]]|[[AT&T Internet]]|[[Cricket Wireless]]}} | revenue = {{Increase}} US$125.65 billion (2025) | operating_income = {{increase}} US$24.16 billion (2025) | net_income = {{increase}} US$23.39 billion (2025) | assets = {{increase}} US$420.2 billion (2025) | equity = {{increase}} US$127.1 billion (2025) | num_employees = 133,030 (2025) | divisions = [[AT&T Communications]]<br>[[AT&T Latin America]] | subsid = [[Cricket Wireless]] | module = {{infobox network service provider|child=yes|asn=7018}} | website = {{url|about.att.com}} | footnotes = Financials {{as of|2024|12|31|df=US|pre=fiscal year ended|lc=y}}.<br />References:<ref name="prelims">{{Cite web |title=Financial and Operational Schedules & Non-GAAP Reconciliatons |url=https://investors.att.com/~/media/Files/A/ATT-IR-V2/financial-reports/quarterly-earnings/2024/4Q24/4Q24_ATT_Financial_and_Operational_Schedules_and_Non_GAAP_Reconciliations.pdf |date=January 27, 2025 |publisher=AT&T Inc. |access-date=January 27, 2025 |archive-date=January 27, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127170816/https://investors.att.com/~/media/Files/A/ATT-IR-V2/financial-reports/quarterly-earnings/2024/4Q24/4Q24_ATT_Financial_and_Operational_Schedules_and_Non_GAAP_Reconciliations.pdf |url-status=live}}</ref> }} Ang '''AT&T''' ay isang kompanyang pangtelekomunikasyon sa [[Estados Unidos]]. Ito ang pinakamalaking kumpanyang pangtelekomunikasyon sa mundo, ang pangalawang pinakamalaking provider ng mga serbisyo ng mobile na telepono at ang pinakamalaking provider ng mga ''fixed telephone service'' sa Estados Unidos sa pamamagitan ng AT&T Communications. Mula pa noong Hunyo 14, 2018, ito rin ang ''parent company'' ng ''mass [[media conglomerate]]'' na [[WarnerMedia]], ginagawa nitong pinakamalaking ''media'' at ''entertainment company'' sa mundo sa mga tuntunin ng kita. == Mga kawing panlabas == * {{Official website|http://www.att.com/}} [[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Telekomunikasyon]] e4c1riu7sgaeiqhvfqwiymw2l2yuihl 0 282222 2206676 1653640 2026-05-08T10:24:29Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pambansang Daang-bakal ng Pilipinas]] 2206676 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pambansang Daang-bakal ng Pilipinas]] 912eb42mre7qwhj63z4k3lcbt7vgkdg 0 283179 2206612 2206555 2026-05-08T03:04:27Z AsianStuff03 125864 /* */ Unsupported infobox parameter 2206612 wikitext text/x-wiki {{About||the Korean radio and television network which uses the same acronym|Munhwa Broadcasting Corporation}} {{refimprove|date=August 2018}} {{Infobox company | name = MBC Media Group | logo = MBC Media Group logo.svg | image_size = 250px | image_caption = MBC Building | trade_name = MBC Media Group | type = [[:en:Public company|Publiko]] | industry = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]] | traded_as = {{pse|MBC}} | foundation = {{start date|1946|6|12}}<ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref> | hq_location = MMG Building, Star City, V. Sotto St., CCP Complex, Roxas Boulevard | hq_location_city = [[Pasay]], [[Metro Manila]] | hq_location_country = Philippines | founder = [[Federico Elizalde]]<br>[[Joaquín Miguel Elizalde]]<br>[[Manolo Elizalde]]<br>[[Manuel Elizalde]] | key_people = Fred J. Elizalde, [[Chairman]] and [[Chief Executive Officer|CEO]]<br>Ruperto Nicdao Jr., [[President (corporate title)|President]]<br>Juan Manuel Elizalde, Vice-President for Operations | revenue = {{increase}}[[Philippine Peso|PHP]]1.13 billion <small>([[Fiscal year|FY]] 2015)</small><ref name=financial>{{cite web|url = http://edge.pse.com.ph/companyPage/financial_reports_view.do?cmpy_id=117|title = PSE Edge - Manila Broadcasting Company - Financial reports|accessdate = 19 December 2016|publisher = [[Philippine Stock Exchange]]}}</ref> | former_name = Metropolitan Broadcasting Company (1946–1972) <br> Manila Broadcasting Company (1972-2024) | net_income = {{increase}}PHP148.40 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | operating_income = {{increase}}PHP213.21 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | num_employees = 124 <small>(FY 2015)</small><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|accessdate=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> | assets = {{increase}}PHP1.27 billion <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | equity = {{increase}}PHP890.98 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | parent = FJE Group of Companies | owner = Elizalde Holdings Corporation (34.7%)<br/>Elizalde Land, Inc. (21.6%)<br/>Other (17.4%)<br/>Public stock (26.3%) | subsid = [[#Subsidiaries|see list]] | homepage = {{url|mbcmediagroup.com}} }} Ang '''Manila Broadcasting Company''', kilala din bilang '''MBC Media Group''', ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa Pilipinas. Itinatag noong 1946, ang MBC ay may anim na radio networks, kabilang ang MBC TV, [[DZRH News Television]], [[DZRH]], [[DZMB|Love Radio]], [[DWYS|Yes FM]], [[DWRK|Easy Rock]], [[Radyo Natin]] at [[Aksyon Radyo]].<ref name=Rebranding>{{cite web|title=Rebranding for growth: Elizalde family introduces MBC Media Group|url=https://bilyonaryo.com/2024/02/08/rebranding-for-growth-elizalde-family-introduces-mbc-media-group/business/|access-date=February 10, 2024|publisher=Bilyonaryo}}</ref><ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|access-date=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> Ang kasalukuyang presidente ng MBC Media Group ay si Ruperto Nicdao Jr. [[File:Manila Broadcasting Company logo.png|thumb|right|Dating logo ng Manila Broadcasting Company (2002-2024).]] ==Kasaysayan== {{empty section}} ==Assets== ===Divisions=== {{main|Talaan ng mga himpilan ng MBC Media Group}} ==DZRH News Television== {{Main|DZRH News Television}} ===Subsidiaries and Affiliates=== * Cebu Broadcasting Company * [[Pacific Broadcasting System]] * Philippine Broadcasting Corporation * [[Operation Tulong]] - MBC's corporate social responsibility program. * Elizalde Hotels and Resorts <nowiki>*</nowiki>Defunct ==Partnerships and affiliations== * [[Bitstop Network Services]] * [[Cultural Center of the Philippines]] * ACS Manufacturing Corporation ==External links== *[http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/ Media Ownership Monitor Philippines - Media Companies: A Duopoly Rules] by VERA Files and [[Reporters Without Borders]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{MBC Media Group}} {{Media companies listed in PSE}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:MBC Media Group]] [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] 44qmhz6nz6ote07g1sk7o1szsvza23n 2206623 2206612 2026-05-08T03:42:09Z AsianStuff03 125864 /* Mga kawing panlabas */ Tagalog 2206623 wikitext text/x-wiki {{About||the Korean radio and television network which uses the same acronym|Munhwa Broadcasting Corporation}} {{refimprove|date=August 2018}} {{Infobox company | name = MBC Media Group | logo = MBC Media Group logo.svg | image_size = 250px | image_caption = MBC Building | trade_name = MBC Media Group | type = [[:en:Public company|Publiko]] | industry = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]] | traded_as = {{pse|MBC}} | foundation = {{start date|1946|6|12}}<ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref> | hq_location = MMG Building, Star City, V. Sotto St., CCP Complex, Roxas Boulevard | hq_location_city = [[Pasay]], [[Metro Manila]] | hq_location_country = Philippines | founder = [[Federico Elizalde]]<br>[[Joaquín Miguel Elizalde]]<br>[[Manolo Elizalde]]<br>[[Manuel Elizalde]] | key_people = Fred J. Elizalde, [[Chairman]] and [[Chief Executive Officer|CEO]]<br>Ruperto Nicdao Jr., [[President (corporate title)|President]]<br>Juan Manuel Elizalde, Vice-President for Operations | revenue = {{increase}}[[Philippine Peso|PHP]]1.13 billion <small>([[Fiscal year|FY]] 2015)</small><ref name=financial>{{cite web|url = http://edge.pse.com.ph/companyPage/financial_reports_view.do?cmpy_id=117|title = PSE Edge - Manila Broadcasting Company - Financial reports|accessdate = 19 December 2016|publisher = [[Philippine Stock Exchange]]}}</ref> | former_name = Metropolitan Broadcasting Company (1946–1972) <br> Manila Broadcasting Company (1972-2024) | net_income = {{increase}}PHP148.40 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | operating_income = {{increase}}PHP213.21 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | num_employees = 124 <small>(FY 2015)</small><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|accessdate=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> | assets = {{increase}}PHP1.27 billion <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | equity = {{increase}}PHP890.98 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | parent = FJE Group of Companies | owner = Elizalde Holdings Corporation (34.7%)<br/>Elizalde Land, Inc. (21.6%)<br/>Other (17.4%)<br/>Public stock (26.3%) | subsid = [[#Subsidiaries|see list]] | homepage = {{url|mbcmediagroup.com}} }} Ang '''Manila Broadcasting Company''', kilala din bilang '''MBC Media Group''', ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa Pilipinas. Itinatag noong 1946, ang MBC ay may anim na radio networks, kabilang ang MBC TV, [[DZRH News Television]], [[DZRH]], [[DZMB|Love Radio]], [[DWYS|Yes FM]], [[DWRK|Easy Rock]], [[Radyo Natin]] at [[Aksyon Radyo]].<ref name=Rebranding>{{cite web|title=Rebranding for growth: Elizalde family introduces MBC Media Group|url=https://bilyonaryo.com/2024/02/08/rebranding-for-growth-elizalde-family-introduces-mbc-media-group/business/|access-date=February 10, 2024|publisher=Bilyonaryo}}</ref><ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|access-date=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> Ang kasalukuyang presidente ng MBC Media Group ay si Ruperto Nicdao Jr. [[File:Manila Broadcasting Company logo.png|thumb|right|Dating logo ng Manila Broadcasting Company (2002-2024).]] ==Kasaysayan== {{empty section}} ==Assets== ===Divisions=== {{main|Talaan ng mga himpilan ng MBC Media Group}} ==DZRH News Television== {{Main|DZRH News Television}} ===Subsidiaries and Affiliates=== * Cebu Broadcasting Company * [[Pacific Broadcasting System]] * Philippine Broadcasting Corporation * [[Operation Tulong]] - MBC's corporate social responsibility program. * Elizalde Hotels and Resorts <nowiki>*</nowiki>Defunct ==Partnerships and affiliations== * [[Bitstop Network Services]] * [[Cultural Center of the Philippines]] * ACS Manufacturing Corporation ==Mga kawing panlabas== *[http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/ Media Ownership Monitor Philippines - Media Companies: A Duopoly Rules] by VERA Files and [[Reporters Without Borders]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{MBC Media Group}} {{Media companies listed in PSE}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:MBC Media Group]] [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] 653pyomw9mn8hqcyxklk3bkfasvgotw 2206624 2206623 2026-05-08T03:43:29Z AsianStuff03 125864 /* Mga kasosyo at kaugnayan */ Tagalog 2206624 wikitext text/x-wiki {{About||the Korean radio and television network which uses the same acronym|Munhwa Broadcasting Corporation}} {{refimprove|date=August 2018}} {{Infobox company | name = MBC Media Group | logo = MBC Media Group logo.svg | image_size = 250px | image_caption = MBC Building | trade_name = MBC Media Group | type = [[:en:Public company|Publiko]] | industry = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]] | traded_as = {{pse|MBC}} | foundation = {{start date|1946|6|12}}<ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref> | hq_location = MMG Building, Star City, V. Sotto St., CCP Complex, Roxas Boulevard | hq_location_city = [[Pasay]], [[Metro Manila]] | hq_location_country = Philippines | founder = [[Federico Elizalde]]<br>[[Joaquín Miguel Elizalde]]<br>[[Manolo Elizalde]]<br>[[Manuel Elizalde]] | key_people = Fred J. Elizalde, [[Chairman]] and [[Chief Executive Officer|CEO]]<br>Ruperto Nicdao Jr., [[President (corporate title)|President]]<br>Juan Manuel Elizalde, Vice-President for Operations | revenue = {{increase}}[[Philippine Peso|PHP]]1.13 billion <small>([[Fiscal year|FY]] 2015)</small><ref name=financial>{{cite web|url = http://edge.pse.com.ph/companyPage/financial_reports_view.do?cmpy_id=117|title = PSE Edge - Manila Broadcasting Company - Financial reports|accessdate = 19 December 2016|publisher = [[Philippine Stock Exchange]]}}</ref> | former_name = Metropolitan Broadcasting Company (1946–1972) <br> Manila Broadcasting Company (1972-2024) | net_income = {{increase}}PHP148.40 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | operating_income = {{increase}}PHP213.21 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | num_employees = 124 <small>(FY 2015)</small><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|accessdate=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> | assets = {{increase}}PHP1.27 billion <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | equity = {{increase}}PHP890.98 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | parent = FJE Group of Companies | owner = Elizalde Holdings Corporation (34.7%)<br/>Elizalde Land, Inc. (21.6%)<br/>Other (17.4%)<br/>Public stock (26.3%) | subsid = [[#Subsidiaries|see list]] | homepage = {{url|mbcmediagroup.com}} }} Ang '''Manila Broadcasting Company''', kilala din bilang '''MBC Media Group''', ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa Pilipinas. Itinatag noong 1946, ang MBC ay may anim na radio networks, kabilang ang MBC TV, [[DZRH News Television]], [[DZRH]], [[DZMB|Love Radio]], [[DWYS|Yes FM]], [[DWRK|Easy Rock]], [[Radyo Natin]] at [[Aksyon Radyo]].<ref name=Rebranding>{{cite web|title=Rebranding for growth: Elizalde family introduces MBC Media Group|url=https://bilyonaryo.com/2024/02/08/rebranding-for-growth-elizalde-family-introduces-mbc-media-group/business/|access-date=February 10, 2024|publisher=Bilyonaryo}}</ref><ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|access-date=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> Ang kasalukuyang presidente ng MBC Media Group ay si Ruperto Nicdao Jr. [[File:Manila Broadcasting Company logo.png|thumb|right|Dating logo ng Manila Broadcasting Company (2002-2024).]] ==Kasaysayan== {{empty section}} ==Assets== ===Divisions=== {{main|Talaan ng mga himpilan ng MBC Media Group}} ==DZRH News Television== {{Main|DZRH News Television}} ===Subsidiaries and Affiliates=== * Cebu Broadcasting Company * [[Pacific Broadcasting System]] * Philippine Broadcasting Corporation * [[Operation Tulong]] - MBC's corporate social responsibility program. * Elizalde Hotels and Resorts <nowiki>*</nowiki>Defunct ==Mga kasosyo at kaugnayan== * [[Bitstop Network Services]] * [[Cultural Center of the Philippines]] * ACS Manufacturing Corporation ==Mga kawing panlabas== *[http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/ Media Ownership Monitor Philippines - Media Companies: A Duopoly Rules] by VERA Files and [[Reporters Without Borders]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{MBC Media Group}} {{Media companies listed in PSE}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:MBC Media Group]] [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] 8bvdgfuoyej1z9stklk7tdvmfanmldb 2206625 2206624 2026-05-08T03:44:13Z AsianStuff03 125864 /* Mga pag-aari */ Tagalog 2206625 wikitext text/x-wiki {{About||the Korean radio and television network which uses the same acronym|Munhwa Broadcasting Corporation}} {{refimprove|date=August 2018}} {{Infobox company | name = MBC Media Group | logo = MBC Media Group logo.svg | image_size = 250px | image_caption = MBC Building | trade_name = MBC Media Group | type = [[:en:Public company|Publiko]] | industry = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]] | traded_as = {{pse|MBC}} | foundation = {{start date|1946|6|12}}<ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref> | hq_location = MMG Building, Star City, V. Sotto St., CCP Complex, Roxas Boulevard | hq_location_city = [[Pasay]], [[Metro Manila]] | hq_location_country = Philippines | founder = [[Federico Elizalde]]<br>[[Joaquín Miguel Elizalde]]<br>[[Manolo Elizalde]]<br>[[Manuel Elizalde]] | key_people = Fred J. Elizalde, [[Chairman]] and [[Chief Executive Officer|CEO]]<br>Ruperto Nicdao Jr., [[President (corporate title)|President]]<br>Juan Manuel Elizalde, Vice-President for Operations | revenue = {{increase}}[[Philippine Peso|PHP]]1.13 billion <small>([[Fiscal year|FY]] 2015)</small><ref name=financial>{{cite web|url = http://edge.pse.com.ph/companyPage/financial_reports_view.do?cmpy_id=117|title = PSE Edge - Manila Broadcasting Company - Financial reports|accessdate = 19 December 2016|publisher = [[Philippine Stock Exchange]]}}</ref> | former_name = Metropolitan Broadcasting Company (1946–1972) <br> Manila Broadcasting Company (1972-2024) | net_income = {{increase}}PHP148.40 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | operating_income = {{increase}}PHP213.21 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | num_employees = 124 <small>(FY 2015)</small><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|accessdate=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> | assets = {{increase}}PHP1.27 billion <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | equity = {{increase}}PHP890.98 million <small>(FY 2015)</small><ref name=financial/> | parent = FJE Group of Companies | owner = Elizalde Holdings Corporation (34.7%)<br/>Elizalde Land, Inc. (21.6%)<br/>Other (17.4%)<br/>Public stock (26.3%) | subsid = [[#Subsidiaries|see list]] | homepage = {{url|mbcmediagroup.com}} }} Ang '''Manila Broadcasting Company''', kilala din bilang '''MBC Media Group''', ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid sa Pilipinas. Itinatag noong 1946, ang MBC ay may anim na radio networks, kabilang ang MBC TV, [[DZRH News Television]], [[DZRH]], [[DZMB|Love Radio]], [[DWYS|Yes FM]], [[DWRK|Easy Rock]], [[Radyo Natin]] at [[Aksyon Radyo]].<ref name=Rebranding>{{cite web|title=Rebranding for growth: Elizalde family introduces MBC Media Group|url=https://bilyonaryo.com/2024/02/08/rebranding-for-growth-elizalde-family-introduces-mbc-media-group/business/|access-date=February 10, 2024|publisher=Bilyonaryo}}</ref><ref>{{cite web | url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=117 | title=Company Information | publisher=[[Philippine Stock Exchange]] }}</ref><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - Manila Broadcasting Company|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/manila-broadcasting-company/|access-date=November 24, 2016|publisher=VERA Files}}</ref> Ang kasalukuyang presidente ng MBC Media Group ay si Ruperto Nicdao Jr. [[File:Manila Broadcasting Company logo.png|thumb|right|Dating logo ng Manila Broadcasting Company (2002-2024).]] ==Kasaysayan== {{empty section}} ==Mga pag-aari== ===Mga dibisyon=== {{main|Talaan ng mga himpilan ng MBC Media Group}} ==DZRH News Television== {{Main|DZRH News Television}} ===Subsidiaries and Affiliates=== * Cebu Broadcasting Company * [[Pacific Broadcasting System]] * Philippine Broadcasting Corporation * [[Operation Tulong]] - MBC's corporate social responsibility program. * Elizalde Hotels and Resorts <nowiki>*</nowiki>Defunct ==Mga kasosyo at kaugnayan== * [[Bitstop Network Services]] * [[Cultural Center of the Philippines]] * ACS Manufacturing Corporation ==Mga kawing panlabas== *[http://philippines.mom-rsf.org/en/owners/companies/ Media Ownership Monitor Philippines - Media Companies: A Duopoly Rules] by VERA Files and [[Reporters Without Borders]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{MBC Media Group}} {{Media companies listed in PSE}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:MBC Media Group]] [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] dmoahu4fntg526j0nllfkxgo13kvrq2 0 291026 2206608 1973481 2026-05-08T01:59:51Z Jojit fb 38 Ikinakarga sa [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] 2206608 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 304053 2206628 2200782 2026-05-08T05:01:25Z Jojit fb 38 Ikinakarga sa [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] 2206628 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]] pwggwzbwy52rsqvr7xu8v9mojjzs7jt 0 308362 2206675 1840014 2026-05-08T10:24:24Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Pabo]] 2206675 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pabo]] 5j5s2mva0fzs4recuz4gg93ztbiopd2 0 309718 2206616 2094411 2026-05-08T03:21:20Z AsianStuff03 125864 /* */ Bold, balarila 2206616 wikitext text/x-wiki Si '''Carmelita "Carm" Little Turtle''' ay isang litratista ng Apache / Tarahumara. Siya ay ipinanganak sa Santa Maria, California, noong Hunyo 4, 1952. Ang kanyang mga ipinipinta ay naka- sepia at may temang patungkol sa mga tungkulin ng kasarian, mga karapatan ng kababaihan at mga ugnayan sa pagitan ng kababaihan at kalalakihan. Kabilang sa mga bida sa kaniyang Little Turtle's photographic tableaux ay ang kanyang asawa, kanyang mga kamag-anak, at ang kanyang sarili bilang mga character sa iba't ibang mga Southwestern landscapes na nagsisilbing backdrops sa dynamics ng interpersonal na relasyon. "Ang iconography sa aking trabaho, ang ibig sabihin ko ay ang mga props at costume, ay isang pribadong simbolismo sa halip na isang ipinataw ng nangingibabaw na kultura. Ang simbolismo at mitolohiya na inilalagay ng nangingibabaw na lipunan sa mga katutubong tao ay hindi hihigit sa isang salve para sa isang magulong kolektibong budhi. Hindi ko kailangan ang ganoong uri ng mitolohiya at simbolismo. Sinusubukan kong ipahiwatig ang isang konseptong walang oras sa aking trabaho na nagpapasigla ng mga damdaming kumakatawan sa nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap. " ==Buhay== Nag-aral si Little Turtle sa Navajo Community College, nagtapos noong 1978. Nag-aral din siya sa University of New Mexico sa Albuquerque, kung saan nag-aral siya ng paglilitrato. Bilang karagdagan, nag-aral siya ng pagkuha ng litrato sa College of the Redwoods, Eureka, California . Nagsimula muna siyang mag-aral upang maging isang nars bago magpasya na maging isang artista. Kilala rin siya sa pagiging parehong tagagawa at litratista kasama ang Shenandoah Films sa Arcata, California mula 1980 hanggang 1983. Ang kanyang unang eksibisyon ay noong 1982 sa Hardwood Foundation sa Taos, New Mexico . Naging bahagi siya ng parehong mga exhibit ng indibidwal at pangkat. Ang kanyang unang pangkat na eksibisyon ay noong 1982 din. May pamagat na Native Americans Now, matatagpuan ito sa California Indian Museum at Cultural Center sa Larkfield-Wikiup, na kilala rin bilang Santa Rosa, California . Marami sa mga eksibisyon na lumahok siya ay batay sa paligid o tungkol sa tema ng Katutubong Amerikano. Ang kanyang trabaho ay nakikita sa maraming mga koleksyon. Kasama rito ang Center for Creative Photography, Heard Museum, Southwest Museum, Southern Plains Indian Museum, at Western Arts American Library. Ginawaran siya ng Western States Arts Federation Fellowship noong 1993. Ininterbyu siya ni Lawrence Abbott sa kanyang libro, I Stand in the Center of the Good: Interviews with Contemporary Native American Artists (1994). Sumulat din si Joan M. Jensen tungkol sa Little Turtle para sa isang kabanata sa Mga Artista ng Babae ni Susan R. Ressler ng American West (2011) at sa kanyang disertasyon sa University of New Mexico, Native American Women Photographers As Storytellers (2000). ==Indibidwal na Mga Eksibisyon== 1982 - [[Harwood Foundation]], Taos, New Mexico{{fact}} 1983 - [[Southwest Museum of the American Indian|Southwest Museum]], Los Angeles, California{{fact}} 1991 - ''Reflections in Time'', American Indian Contemporary Arts, San Francisco, California{{fact}} 1992 - [[Center for Creative Photography]], [[University of Arizona|The University of Arizona]], Tucson, Arizona{{fact}} 2016 - Brandywine Workshop Collection, [[Arizona State University Art Museum]], Tempe, Arizona<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualart.com/Artist/Carmelita-Little-Turtle/C8F4AB4587C4D6BE|title=Carmelita Little Turtle|website=Mutual Art}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Babasahin== * {{cite book|last1=Abbott|first1=Lawrence|title=I Stand in the Center of the Good: Interviews with Contemporary Native American Artists|date=1994|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=978-0803210370|url=https://books.google.com/books?id=IL7JgxKWNUwC&q=I%20Stand%20in%20the%20Center%20of%20the%20Wood&pg=RA3-PT35}} * Hillstrom, Laurie Collier, and Kevin Hillstrom. "Carm, Little Turtle." Contemporary Women Artists. Detroit: St. James, 1999. 405-06. Print. * {{cite book | last = Jensen | first = Joan M. | year = 2000 | title = Native American Women Photographers As Storytellers | publisher = New Mexico State University | location = Las Cruces, NM | oclc = 5254630 | url = https://www.cla.purdue.edu/waaw/jensen/NAW.html | access-date = 2021-03-31 | archive-date = 2019-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190323152244/https://www.cla.purdue.edu/waaw/jensen/NAW.html | url-status = dead }} * {{cite book | last = Ressler | first = Susan R. | year = 2011 | title = Women Artists of the American West | publisher = McFarland & Co. | location = Jefferson, NC |isbn=978-0786464388 | url=https://mcfarlandbooks.com/product/women-artists-of-the-american-west}} * {{cite web | title = Little Turtle, Carmelita at Encyclopedia.com | url=https://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/little-turtle-carmelita-1952 }} * {{cite journal|last1=Farris|first1=Phoebe|title=Contemporary Native American Women Artists: Visual Expressions of Feminism, the Environment, and Identity|journal=Feminist Studies|date=2005|volume=31|issue=1|pages=95–109|doi=10.2307/20459008 |jstor=20459008| url=http://www.feministstudies.org/art_gallery/ArtSpreadPDFs/31-1_art_spread.pdf }} * {{Cite book|last=Farris|first=Phoebe|url=https://archive.org/details/womenartistsofco00farr/page/32|title=Women artists of color : a bio-critical sourcebook to 20th century artists in the Americas|date=1999|publisher=Greenwood Press|isbn=0-313-30374-6|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/womenartistsofco00farr/page/32 32]|oclc=40193578}} 6yxe43xf2rcmaekvl25j7fhqmlugczr 0 309725 2206630 2161537 2026-05-08T05:46:03Z Robertogamerxxx 65040 2206630 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Heaven Peralejo | image = {{#statements:P18}} | caption = | birth_name = Heaven Lyan Salvador Peralejo | birth_date = {{Birth date and age|1999|11|25}} | birth_place = [[Manila|Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipina | occupation = Aktres, mang-aawit, modelo, endorser, impluwensya | relations = {{ubl|[[Paula Peralejo]] (tiyahin)|[[Rica Peralejo]] (tiyahin)}} <!-- Include only if independently notable or particularly relevant --> | years_active = 2009–kasalukuyan | agent = [[Star Magic]] (2017–2023)<br>Viva Artists Agency (2023–kasalukuyan) | education = Southville International School affiliated with Foreign Universities (SISFU) | height = 1.6 m | module = | signature = Heaven Peralejo signature.png }} Si '''Heaven Lyan Salvador Peralejo''' (ipinanganak Nobyembre 25, 1999) ay isang artista mula sa [[Pilipinas]] na nakilala sa pagsali sa palabas na ''[[Pinoy Big Brother|Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' na isang ''[[reality television]]'' noong 2016. Nanalo siya bilang Pinakamahusay na Bagong Babaeng Personalidad sa Telebisyon (''Best New Female TV Personality'') dahil sa paglabas sa episodyo ng ''[[Wansapanataym]]'' na "Jasmin's Flower Power."<ref>{{Cite web |last=Ganal |first=FM |date=2018-10-06 |title=Bagani, Contessa, Asintado, Kambal, Karibal among nominees for 32nd PMPC Star Awards for Television |url=https://www.pep.ph/guide/tv/28599/bagani-contessa-asintado-kambal-karibal-among-nominees-for-32nd-pmpc-star-awards-for-television |access-date=2022-07-06 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Unang lumabas si Heaven sa awdisyon para sa pagligsahan na ''Darna Liit''.<ref>{{Cite web |date=2020-06-28 |title=WATCH: Heaven Peralejo looks back at her first TV appearances |url=https://www.onemusic.ph/news/heaven-peralejo-looks-back-at-her-first-tv-appearances-5544 |access-date=2022-07-06 |website=OneMusic.PH}}</ref> Pagkatapos, lumabas siya para sa patalastas ng ''[[Autism]] Awareness'' (Kamalayan sa Autismo) na unang patalastas na kanyang nilabasan.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=04uv9chVktU THE THINGS I'VE BEEN THROUGH: A LOOK BACK AT MY JOURNEY SO FAR | Heaven Peralejo]. [[YouTube]].</ref> ==Pilmograpiya== === Pelikula === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="3" | 2025 |- | ''Out of Order'' | Atty. Jennifer Templo |- | ''[[Lilim (film)|Lilim]]'' | Issa |- | rowspan="3" | 2024 | ''Fruitcake'' | Diane |- | ''Men Are From QC, Women Are From Alabang'' | Aica Villanueva |- | ''Sunny'' | Young Annie |- | rowspan="2" | 2023 | ''The Ship Show'' | Chia Encarnacion |- | ''The Fisher'' | |- | 2022 | ''[[Nanahimik ang Gabi]]'' | Me-Ann |- | 2021 | ''Happy Times'' | George Santos |- | 2019 | ''Familia Blondina'' | Marikit |- | 2018 | ''[[Mama's Girl (film)|Mama's Girl]]'' | Diwa |- | 2018 | ''Harry and Patty'' | Hershey |- | 2017 | ''Bes and the Beshies'' | Betchay |- | 2015 | ''[[Buy Now, Die Later]]'' | Cesca (kaputol: "Dinig") |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" |2025 || ''[[I Love You Since 1892]]'' || Carmela Isabella / Carmelita Montecarlos |- | ''[[Avenues of the Diamond]]'' | Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | 2024–2025 || ''[[Lumuhod Ka Sa Lupa]]'' || Hope Soldado |- | rowspan="2" |2024 || ''Chasing in the Wild'' || rowspan="2" | Keila |- | ''Da Pers Family'' |- | 2023–2024 || ''Safe Skies, Archer'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan="4"| 2023 || ''[[The Iron Heart (TV series)|The Iron Heart]]'' || Daphne |- | ''[[Linlang (2023 TV series)|Linlang]]'' || Olivia Castillo-Lualhati |- | ''For The Love: Kahit Kailan'' || Jian |- | ''[[The Rain In España]]'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan=2| 2022 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Cake'' || Rowena Nanquil-Gregorio |- | ''[[A Family Affair (TV series)|A Family Affair]]'' || Victoria "Tori" Simbulan |- | 2021 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Medalya'' || Julie Elijay |- | 2021 || ''[[Pinoy Big Brother: Connect]]'': ''The Big Night''|| Kanyang sarili (tagapalabas) |- | 2020–2021 || ''[[Bagong Umaga]]'' || Joanna "Tisay" Magbanua / Joanna Veradona |- | rowspan=4| 2020 || ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- |''[[Bawal na Game Show]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Kutob]]'' || Meann |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Basketball Court'' || Kerstein "Tein" Ramos |- | rowspan=6| 2019 || ''[[Starla]]'' || Tinedyer na Teresa |- | ''S.M.A.C. Pinoy Ito || Host / Tagaganap |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Samantala]]'' || Jillian |- | ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Jacket'' || AJ |- | ''[[Wansapanataym]]: Mr. Cutepido'' || Tina Lopez |- | rowspan=4| 2018 || ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hadlang]]'' || Rose Baylon |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Fireworks'' || Batang Kara |- | ''[[Sana Dalawa ang Puso]]'' || Sitti |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hawig]]'' || Rachel |- | 2017–2018 || ''[[Wansapanataym|Wansapanataym: Jasmin's Flower Powers]]'' || Daisy Miraflores |- | rowspan=3|2017 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Tape Recorder'' || Jackelyn |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Korona'' || Angeline Aguilar |- | ''[[Wansapanataym]]: Annika Pintasera'' || Maxine |- | 2017–present || ''[[ASAP (Philippine TV program)|ASAP]]'' || Kanyang sarili (tagapalabas) |- | rowspan=3| 2016|| ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Karnabal'' || Anak ni Ramon |- | ''[[Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[Home Sweetie Home]]'' || Isay |- | 2009 || ''Darna Liit || Kanyang sarili (paligsahan) |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] oax3n6p2s53otalyss119l0su5y2mac 2206632 2206630 2026-05-08T05:56:02Z Robertogamerxxx 65040 /* Pelikula */ 2206632 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Heaven Peralejo | image = {{#statements:P18}} | caption = | birth_name = Heaven Lyan Salvador Peralejo | birth_date = {{Birth date and age|1999|11|25}} | birth_place = [[Manila|Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipina | occupation = Aktres, mang-aawit, modelo, endorser, impluwensya | relations = {{ubl|[[Paula Peralejo]] (tiyahin)|[[Rica Peralejo]] (tiyahin)}} <!-- Include only if independently notable or particularly relevant --> | years_active = 2009–kasalukuyan | agent = [[Star Magic]] (2017–2023)<br>Viva Artists Agency (2023–kasalukuyan) | education = Southville International School affiliated with Foreign Universities (SISFU) | height = 1.6 m | module = | signature = Heaven Peralejo signature.png }} Si '''Heaven Lyan Salvador Peralejo''' (ipinanganak Nobyembre 25, 1999) ay isang artista mula sa [[Pilipinas]] na nakilala sa pagsali sa palabas na ''[[Pinoy Big Brother|Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' na isang ''[[reality television]]'' noong 2016. Nanalo siya bilang Pinakamahusay na Bagong Babaeng Personalidad sa Telebisyon (''Best New Female TV Personality'') dahil sa paglabas sa episodyo ng ''[[Wansapanataym]]'' na "Jasmin's Flower Powers."<ref>{{Cite web |last=Ganal |first=FM |date=2018-10-06 |title=Bagani, Contessa, Asintado, Kambal, Karibal among nominees for 32nd PMPC Star Awards for Television |url=https://www.pep.ph/guide/tv/28599/bagani-contessa-asintado-kambal-karibal-among-nominees-for-32nd-pmpc-star-awards-for-television |access-date=2022-07-06 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Unang lumabas si Heaven sa awdisyon para sa pagligsahan na ''Darna Liit''.<ref>{{Cite web |date=2020-06-28 |title=WATCH: Heaven Peralejo looks back at her first TV appearances |url=https://www.onemusic.ph/news/heaven-peralejo-looks-back-at-her-first-tv-appearances-5544 |access-date=2022-07-06 |website=OneMusic.PH}}</ref> Pagkatapos, lumabas siya para sa patalastas ng ''[[Autism]] Awareness'' (Kamalayan sa Autismo) na unang patalastas na kanyang nilabasan.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=04uv9chVktU THE THINGS I'VE BEEN THROUGH: A LOOK BACK AT MY JOURNEY SO FAR | Heaven Peralejo]. [[YouTube]].</ref> ==Pilmograpiya== === Pelikula === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="3" | 2025 | ''Out of Order'' | Atty. Jennifer Templo |- | ''[[Lilim (film)|Lilim]]'' | Issa |- | rowspan="3" | 2024 | ''Fruitcake'' | Diane |- | ''Men Are From QC, Women Are From Alabang'' | Aica Villanueva |- | ''Sunny'' | Young Annie |- | rowspan="2" | 2023 | ''The Ship Show'' | Chia Encarnacion |- | ''The Fisher'' | |- | 2022 | ''[[Nanahimik ang Gabi]]'' | Me-Ann |- | 2021 | ''Happy Times'' | George Santos |- | 2019 | ''Familia Blondina'' | Marikit |- | 2018 | ''[[Mama's Girl (film)|Mama's Girl]]'' | Diwa |- | 2018 | ''Harry and Patty'' | Hershey |- | 2017 | ''Bes and the Beshies'' | Betchay |- | 2015 | ''[[Buy Now, Die Later]]'' | Cesca (kaputol: "Dinig") |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" |2025 || ''[[I Love You Since 1892]]'' || Carmela Isabella / Carmelita Montecarlos |- | ''[[Avenues of the Diamond]]'' | Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | 2024–2025 || ''[[Lumuhod Ka Sa Lupa]]'' || Hope Soldado |- | rowspan="2" |2024 || ''Chasing in the Wild'' || rowspan="2" | Keila |- | ''Da Pers Family'' |- | 2023–2024 || ''Safe Skies, Archer'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan="4"| 2023 || ''[[The Iron Heart (TV series)|The Iron Heart]]'' || Daphne |- | ''[[Linlang (2023 TV series)|Linlang]]'' || Olivia Castillo-Lualhati |- | ''For The Love: Kahit Kailan'' || Jian |- | ''[[The Rain In España]]'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan=2| 2022 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Cake'' || Rowena Nanquil-Gregorio |- | ''[[A Family Affair (TV series)|A Family Affair]]'' || Victoria "Tori" Simbulan |- | 2021 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Medalya'' || Julie Elijay |- | 2021 || ''[[Pinoy Big Brother: Connect]]'': ''The Big Night''|| Kanyang sarili (tagapalabas) |- | 2020–2021 || ''[[Bagong Umaga]]'' || Joanna "Tisay" Magbanua / Joanna Veradona |- | rowspan=4| 2020 || ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- |''[[Bawal na Game Show]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Kutob]]'' || Meann |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Basketball Court'' || Kerstein "Tein" Ramos |- | rowspan=6| 2019 || ''[[Starla]]'' || Tinedyer na Teresa |- | ''S.M.A.C. Pinoy Ito || Host / Tagaganap |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Samantala]]'' || Jillian |- | ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Jacket'' || AJ |- | ''[[Wansapanataym]]: Mr. Cutepido'' || Tina Lopez |- | rowspan=5| 2018 || ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hadlang]]'' || Rose Baylon |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Fireworks'' || Batang Kara |- | ''[[Sana Dalawa ang Puso]]'' || Sitti |- | ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' || Valerie |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hawig]]'' || Rachel |- | 2017–2018 || ''[[Wansapanataym|Wansapanataym: Jasmin's Flower Powers]]'' || Daisy Miraflores |- | rowspan=3|2017 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Tape Recorder'' || Jackelyn |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Korona'' || Angeline Aguilar |- | ''[[Wansapanataym]]: Annika Pintasera'' || Maxine |- | 2017–present || ''[[ASAP (Philippine TV program)|ASAP]]'' || Kanyang sarili (tagapalabas) |- | rowspan=4| 2016|| ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Karnabal'' || Anak ni Ramon |- | ''[[Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[On the Wings of Love]]'' || Heaven |- | ''[[Home Sweetie Home]]'' || Isay |- | 2009 || ''Darna Liit || Kanyang sarili (paligsahan) |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 41m5lw98wqtej9qpz914tef2g6w7h7m 2206633 2206632 2026-05-08T05:57:32Z Robertogamerxxx 65040 /* Pilmograpiya */ 2206633 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Heaven Peralejo | image = {{#statements:P18}} | caption = | birth_name = Heaven Lyan Salvador Peralejo | birth_date = {{Birth date and age|1999|11|25}} | birth_place = [[Manila|Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipina | occupation = Aktres, mang-aawit, modelo, endorser, impluwensya | relations = {{ubl|[[Paula Peralejo]] (tiyahin)|[[Rica Peralejo]] (tiyahin)}} <!-- Include only if independently notable or particularly relevant --> | years_active = 2009–kasalukuyan | agent = [[Star Magic]] (2017–2023)<br>Viva Artists Agency (2023–kasalukuyan) | education = Southville International School affiliated with Foreign Universities (SISFU) | height = 1.6 m | module = | signature = Heaven Peralejo signature.png }} Si '''Heaven Lyan Salvador Peralejo''' (ipinanganak Nobyembre 25, 1999) ay isang artista mula sa [[Pilipinas]] na nakilala sa pagsali sa palabas na ''[[Pinoy Big Brother|Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' na isang ''[[reality television]]'' noong 2016. Nanalo siya bilang Pinakamahusay na Bagong Babaeng Personalidad sa Telebisyon (''Best New Female TV Personality'') dahil sa paglabas sa episodyo ng ''[[Wansapanataym]]'' na "Jasmin's Flower Powers."<ref>{{Cite web |last=Ganal |first=FM |date=2018-10-06 |title=Bagani, Contessa, Asintado, Kambal, Karibal among nominees for 32nd PMPC Star Awards for Television |url=https://www.pep.ph/guide/tv/28599/bagani-contessa-asintado-kambal-karibal-among-nominees-for-32nd-pmpc-star-awards-for-television |access-date=2022-07-06 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Unang lumabas si Heaven sa awdisyon para sa pagligsahan na ''Darna Liit''.<ref>{{Cite web |date=2020-06-28 |title=WATCH: Heaven Peralejo looks back at her first TV appearances |url=https://www.onemusic.ph/news/heaven-peralejo-looks-back-at-her-first-tv-appearances-5544 |access-date=2022-07-06 |website=OneMusic.PH}}</ref> Pagkatapos, lumabas siya para sa patalastas ng ''[[Autism]] Awareness'' (Kamalayan sa Autismo) na unang patalastas na kanyang nilabasan.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=04uv9chVktU THE THINGS I'VE BEEN THROUGH: A LOOK BACK AT MY JOURNEY SO FAR | Heaven Peralejo]. [[YouTube]].</ref> ==Pilmograpiya== === Pelikula === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" | 2025 | ''Out of Order'' | Atty. Jennifer Templo |- | ''[[Lilim (film)|Lilim]]'' | Issa |- | rowspan="3" | 2024 | ''Fruitcake'' | Diane |- | ''Men Are From QC, Women Are From Alabang'' | Aica Villanueva |- | ''Sunny'' | Young Annie |- | rowspan="2" | 2023 | ''The Ship Show'' | Chia Encarnacion |- | ''The Fisher'' | |- | 2022 | ''[[Nanahimik ang Gabi]]'' | Me-Ann |- | 2021 | ''Happy Times'' | George Santos |- | 2019 | ''Familia Blondina'' | Marikit |- | 2018 | ''[[Mama's Girl (film)|Mama's Girl]]'' | Diwa |- | 2018 | ''Harry and Patty'' | Hershey |- | 2017 | ''Bes and the Beshies'' | Betchay |- | 2015 | ''[[Buy Now, Die Later]]'' | Cesca (kaputol: "Dinig") |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" |2025 || ''[[I Love You Since 1892]]'' || Carmela Isabella / Carmelita Montecarlos |- | ''[[Avenues of the Diamond]]'' | Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | 2024–2025 || ''[[Lumuhod Ka Sa Lupa]]'' || Hope Soldado |- | rowspan="2" |2024 || ''Chasing in the Wild'' || rowspan="2" | Keila |- | ''Da Pers Family'' |- | 2023–2024 || ''Safe Skies, Archer'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan="4"| 2023 || ''[[The Iron Heart (TV series)|The Iron Heart]]'' || Daphne |- | ''[[Linlang (2023 TV series)|Linlang]]'' || Olivia Castillo-Lualhati |- | ''For The Love: Kahit Kailan'' || Jian |- | ''[[The Rain In España]]'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan=2| 2022 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Cake'' || Rowena Nanquil-Gregorio |- | ''[[A Family Affair (TV series)|A Family Affair]]'' || Victoria "Tori" Simbulan |- | 2021 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Medalya'' || Julie Elijay |- | 2021 || ''[[Pinoy Big Brother: Connect]]'': ''The Big Night''|| Kanyang sarili (tagapalabas) |- | 2020–2021 || ''[[Bagong Umaga]]'' || Joanna "Tisay" Magbanua / Joanna Veradona |- | rowspan=4| 2020 || ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- |''[[Bawal na Game Show]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Kutob]]'' || Meann |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Basketball Court'' || Kerstein "Tein" Ramos |- | rowspan=6| 2019 || ''[[Starla]]'' || Tinedyer na Teresa |- | ''S.M.A.C. Pinoy Ito || Host / Tagaganap |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Samantala]]'' || Jillian |- | ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Jacket'' || AJ |- | ''[[Wansapanataym]]: Mr. Cutepido'' || Tina Lopez |- | rowspan=5| 2018 || ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hadlang]]'' || Rose Baylon |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Fireworks'' || Batang Kara |- | ''[[Sana Dalawa ang Puso]]'' || Sitti |- | ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' || Valerie |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hawig]]'' || Rachel |- | 2017–2018 || ''[[Wansapanataym|Wansapanataym: Jasmin's Flower Powers]]'' || Daisy Miraflores |- | rowspan=3|2017 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Tape Recorder'' || Jackelyn |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Korona'' || Angeline Aguilar |- | ''[[Wansapanataym]]: Annika Pintasera'' || Maxine |- | 2017–2019 || ''[[ASAP (Philippine TV program)|ASAP]]'' || Kanyang sarili (tagapalabas) |- | rowspan=4| 2016|| ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Karnabal'' || Anak ni Ramon |- | ''[[Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[On the Wings of Love]]'' || Heaven |- | ''[[Home Sweetie Home]]'' || Isay |- | 2009 || ''Darna Liit || Kanyang sarili (paligsahan) |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] cxxcezj0qlptmn4fv5l9v82g7mvlycp 2206634 2206633 2026-05-08T05:58:30Z Robertogamerxxx 65040 2206634 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Heaven Peralejo | image = {{#statements:P18}} | caption = | birth_name = Heaven Lyan Salvador Peralejo | birth_date = {{Birth date and age|1999|11|25}} | birth_place = [[Makati]], [[Metro Manila]], [[Pilipinas]] | nationality = Pilipina | occupation = Aktres, mang-aawit, modelo, endorser, impluwensya | relations = {{ubl|[[Paula Peralejo]] (tiyahin)|[[Rica Peralejo]] (tiyahin)}} <!-- Include only if independently notable or particularly relevant --> | years_active = 2009–kasalukuyan | agent = [[Star Magic]] (2017–2023)<br>Viva Artists Agency (2023–kasalukuyan) | education = Southville International School affiliated with Foreign Universities (SISFU) | height = 1.6 m | module = | signature = Heaven Peralejo signature.png }} Si '''Heaven Lyan Salvador Peralejo''' (ipinanganak Nobyembre 25, 1999) ay isang artista mula sa [[Pilipinas]] na nakilala sa pagsali sa palabas na ''[[Pinoy Big Brother|Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' na isang ''[[reality television]]'' noong 2016. Nanalo siya bilang Pinakamahusay na Bagong Babaeng Personalidad sa Telebisyon (''Best New Female TV Personality'') dahil sa paglabas sa episodyo ng ''[[Wansapanataym]]'' na "Jasmin's Flower Powers."<ref>{{Cite web |last=Ganal |first=FM |date=2018-10-06 |title=Bagani, Contessa, Asintado, Kambal, Karibal among nominees for 32nd PMPC Star Awards for Television |url=https://www.pep.ph/guide/tv/28599/bagani-contessa-asintado-kambal-karibal-among-nominees-for-32nd-pmpc-star-awards-for-television |access-date=2022-07-06 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Unang lumabas si Heaven sa awdisyon para sa pagligsahan na ''Darna Liit''.<ref>{{Cite web |date=2020-06-28 |title=WATCH: Heaven Peralejo looks back at her first TV appearances |url=https://www.onemusic.ph/news/heaven-peralejo-looks-back-at-her-first-tv-appearances-5544 |access-date=2022-07-06 |website=OneMusic.PH}}</ref> Pagkatapos, lumabas siya para sa patalastas ng ''[[Autism]] Awareness'' (Kamalayan sa Autismo) na unang patalastas na kanyang nilabasan.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=04uv9chVktU THE THINGS I'VE BEEN THROUGH: A LOOK BACK AT MY JOURNEY SO FAR | Heaven Peralejo]. [[YouTube]].</ref> ==Pilmograpiya== === Pelikula === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" | 2025 | ''Out of Order'' | Atty. Jennifer Templo |- | ''[[Lilim (film)|Lilim]]'' | Issa |- | rowspan="3" | 2024 | ''Fruitcake'' | Diane |- | ''Men Are From QC, Women Are From Alabang'' | Aica Villanueva |- | ''Sunny'' | Young Annie |- | rowspan="2" | 2023 | ''The Ship Show'' | Chia Encarnacion |- | ''The Fisher'' | |- | 2022 | ''[[Nanahimik ang Gabi]]'' | Me-Ann |- | 2021 | ''Happy Times'' | George Santos |- | 2019 | ''Familia Blondina'' | Marikit |- | 2018 | ''[[Mama's Girl (film)|Mama's Girl]]'' | Diwa |- | 2018 | ''Harry and Patty'' | Hershey |- | 2017 | ''Bes and the Beshies'' | Betchay |- | 2015 | ''[[Buy Now, Die Later]]'' | Cesca (kaputol: "Dinig") |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" |- ! Taon !! Pamagat !! Ginampanan |- | rowspan="2" |2025 || ''[[I Love You Since 1892]]'' || Carmela Isabella / Carmelita Montecarlos |- | ''[[Avenues of the Diamond]]'' | Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | 2024–2025 || ''[[Lumuhod Ka Sa Lupa]]'' || Hope Soldado |- | rowspan="2" |2024 || ''Chasing in the Wild'' || rowspan="2" | Keila |- | ''Da Pers Family'' |- | 2023–2024 || ''Safe Skies, Archer'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan="4"| 2023 || ''[[The Iron Heart (TV series)|The Iron Heart]]'' || Daphne |- | ''[[Linlang (2023 TV series)|Linlang]]'' || Olivia Castillo-Lualhati |- | ''For The Love: Kahit Kailan'' || Jian |- | ''[[The Rain In España]]'' || Louisse Natasha "Luna" Valeria |- | rowspan=2| 2022 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Cake'' || Rowena Nanquil-Gregorio |- | ''[[A Family Affair (TV series)|A Family Affair]]'' || Victoria "Tori" Simbulan |- | 2021 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Medalya'' || Julie Elijay |- | 2021 || ''[[Pinoy Big Brother: Connect]]'': ''The Big Night''|| Kanyang sarili (tagapalabas) |- | 2020–2021 || ''[[Bagong Umaga]]'' || Joanna "Tisay" Magbanua / Joanna Veradona |- | rowspan=4| 2020 || ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- |''[[Bawal na Game Show]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Kutob]]'' || Meann |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Basketball Court'' || Kerstein "Tein" Ramos |- | rowspan=6| 2019 || ''[[Starla]]'' || Tinedyer na Teresa |- | ''S.M.A.C. Pinoy Ito || Host / Tagaganap |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Samantala]]'' || Jillian |- | ''[[Pamilya Ko]]'' || Maria Corrine Patricia "Macopa" de Jesus |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Jacket'' || AJ |- | ''[[Wansapanataym]]: Mr. Cutepido'' || Tina Lopez |- | rowspan=5| 2018 || ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hadlang]]'' || Rose Baylon |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Fireworks'' || Batang Kara |- | ''[[Sana Dalawa ang Puso]]'' || Sitti |- | ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' || Valerie |- | ''[[Ipaglaban Mo!|Ipaglaban Mo: Hawig]]'' || Rachel |- | 2017–2018 || ''[[Wansapanataym|Wansapanataym: Jasmin's Flower Powers]]'' || Daisy Miraflores |- | rowspan=3|2017 || ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Tape Recorder'' || Jackelyn |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Korona'' || Angeline Aguilar |- | ''[[Wansapanataym]]: Annika Pintasera'' || Maxine |- | 2017–2019 || ''[[ASAP (Philippine TV program)|ASAP]]'' || Kanyang sarili (tagapalabas) |- | rowspan=4| 2016|| ''[[Maalaala Mo Kaya]]: Karnabal'' || Anak ni Ramon |- | ''[[Pinoy Big Brother: Lucky 7]]'' || Kanyang sarili (paligsahan) |- | ''[[On the Wings of Love]]'' || Heaven |- | ''[[Home Sweetie Home]]'' || Isay |- | 2009 || ''Darna Liit || Kanyang sarili (paligsahan) |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] hha6can2sr73fbfim6j214kqkzmfo8m 0 310559 2206672 1861661 2026-05-08T10:24:09Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Twice]] 2206672 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Twice]] swoq9osjwckl1c58275shk3y7tanazd 0 315630 2206573 2183002 2026-05-07T14:59:02Z Jeremy Manik 161567 2206573 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology-->|type=Hindu|image=|caption=Brahmari na ipinapakitang naglalabas ng isang hukbo ng mga itim na bubuyog laban sa hukbo ng Arunasura.|name=Bhramari|affiliation=[[Devi]]|god_of=Diyosa ng mga Itim na Bubuyog|consort=[[Siva]]}}Si '''Bhramari''' ay isang diyosang Hindu. Siya ay isang pagkakatawang-tao ng diyosa na si [[Adi Shakti]]. Ang ibig sabihin ng Bhramari ay 'ang Diyosa ng mga bubuyog' o 'ang Diyosa ng mga itim na bubuyog. Siya ay nauugnay sa mga bubuyog, trumpeta, at putakte, na kumakapit sa kaniyang katawan. Siya ay karaniwang inilalarawan bilang naglalabas ng mga bubuyog at trumpeta mula sa kaniyang apat na kamay. Ang ikasampung aklat at ikalabintatlong kabanata ng ''[[Devi Bhagavata Purana]]'' ay nagtatala ng detalyadong pakikipagsapalaran ng diyosang si Bhramarr.<ref>{{Cite web|url=http://sacred-texts.com/hin/db/bk10ch13.htm#page_1046|title=The Devi Bhagavatam: The Tenth Book: Chapter 13|website=sacred-texts.com|access-date=2016-03-26}}</ref> Siya rin ay maikling binanggit sa [[Devi Mahatmya]].<ref name="Brown2">{{cite book|author=C. Mackenzie Brown|title=The Triumph of the Goddess: The Canonical Models and Theological Visions of the Devi-Bhagavata Purana|url=https://books.google.com/books?id=N8kpThg4Q5EC&pg=PA277|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-9777-7|pages=277}}</ref> Ang ''Devi Bhagavata Purana'' ay naglalarawan kung paano niya pinatay ang demonyong si [[Arunasura]]. Ang diyosa ay sinasamba bilang Bhramaramba kasama si [[Siva|Pangingoong Siva]] sa [[Templo ng Mallikarjuna, Srisailam]], [[Andhra Pradesh]] na isa sa labindalawang templo ng mga [[Jyothirlingas|Jyothirlinga]] at kilala rin bilang isa sa pangunahing 18 [[Shakti Peeth]] kung saan bumagsak ang leeg ng diyosa at nasa [[kateel]]. == Kuwento == Sa lungsod ng mga demonyo, nanirahan ang isang makapangyarihang demonyo na nagngangalang [[Arunasura]]. Siya ay isang galit na galit sa Diyos-napopoot at isang mapagkunwari, na nais higit sa lahat upang lupigin ang mga Diyos. Pumunta siya sa pampang ng [[Ilog Ganges|Ganges]] sa Himalaya at nagsagawa ng napakahigpit na penitensiya kay [[Brahma]], na naniniwalang siya ang tagapagtanggol ng mga demonyo. Hinawakan niya sa kaniyang katawan ang limang vāyus ng [[Prana]] at nagsimulang magnilay, inuulit ang [[Gayatri Mantra]] at nagsasanay ng disiplina. Sa unang sampung libong taon, nabuhay siya sa pamamagitan ng paglunok lamang ng mga tuyong dahon; para sa pangalawa, nabuhay siya sa pamamagitan ng pag-inom lamang ng mga patak ng tubig; at, para sa pangatlo, nabuhay siya sa pamamagitan ng paglanghap ng hangin nang mag-isa. Sa ikaapat na sampung libong taon, hindi siya kumain ng anuman at sa gayon ay nagsagawa ng kaniyang penitensiya. Pagkaraan ng ikaapat na sampung libong taon, ang kaniyang tiyan ay natuyo, ang kaniyang katawan ay natuyo at ang mga ugat ng kaniyang katawan ay halos nakikita na; tanging hininga ng buhay ang nananatili doon. Sa puntong ito ay isang [[Halo (ikinograpiyang relihiyoso)|halo]] ng liwanag ang lumabas sa kaniyang katawan at nagsimulang sunugin ang buong mundo. Nakapikit, tila nagliliyab sa apoy, na para bang siya mismo ay apoy. Sa pagmamasid sa kaniyang penitensiya at pagpapasya, nakita ni Lord Brahma na nararapat na pagpalain si Arunasur ng proteksiyon mula sa lahat ng dalawa o apat na paa na nilalang. Ang pagpapalang ito ay nagbigay kay Arunasur ng kumpiyansa na tawagan ang lahat ng iba pang mga demonyong naninirahan sa mga rehiyon sa ilalim ng lupa at makipaglaban sa isang huling labanan sa mga Diyos sa itaas. Dumating ang mga demonyo at binati siya bilang kanilang hari. Sa pamamagitan ng kanyang utos, nagpadala sila ng mga mensahero sa Langit upang ipahiwatig ang kanilang layunin. Nang marinig ang balita, nanginginig si [[Indra]] sa takot at agad na sumama sa mga Diyos sa tahanan ni Brahma. Matapos talakayin ang sitwasyon kay Brahma, pumunta sila sa [[Vaikunth]] upang kunin si Vishnu. Doon ay nagsagawa silang lahat ng kumperensiya kung paano patayin ang demonyong naghahangad na pabagsakin sila. == Mga sanggunian == ipa5ewvlt5evdgqu1lx440eu0lfhb62 2206590 2206573 2026-05-07T19:35:23Z Barras 11554 [[w:Help:Reverting|Ibinalik]] ang mga pagbabago ni [[Special:Contributions/Jeremy Manik|Jeremy Manik]] ([[User talk:Jeremy Manik|Usapan]]) patungo sa huling rebisyon ni [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] 2183002 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology-->|type=Hindu|image=|caption=Brahmari na ipinapakitang naglalabas ng isang hukbo ng mga itim na bubuyog laban sa hukbo ng Arunasura.|name=Bhramari|affiliation=[[Devi]]|god_of=Diyosa ng mga Itim na Bubuyog|consort=[[Siva]]}}Si '''Bhramari''' ay isang diyosang Hindu. Siya ay isang pagkakatawang-tao ng diyosa na si [[Adi Shakti]]. Ang ibig sabihin ng Bhramari ay 'ang Diyosa ng mga bubuyog' o 'ang Diyosa ng mga itim na bubuyog. Siya ay nauugnay sa mga bubuyog, trumpeta, at putakte, na kumakapit sa kaniyang katawan. Siya ay karaniwang inilalarawan bilang naglalabas ng mga bubuyog at trumpeta mula sa kaniyang apat na kamay. Ang ikasampung aklat at ikalabintatlong kabanata ng ''[[Devi Bhagavata Purana]]'' ay nagtatala ng detalyadong pakikipagsapalaran ng diyosang si Bhramarr.<ref>{{Cite web|url=http://sacred-texts.com/hin/db/bk10ch13.htm#page_1046|title=The Devi Bhagavatam: The Tenth Book: Chapter 13|website=sacred-texts.com|access-date=2016-03-26}}</ref> Siya rin ay maikling binanggit sa [[Devi Mahatmya]].<ref name="Brown2">{{cite book|author=C. Mackenzie Brown|title=The Triumph of the Goddess: The Canonical Models and Theological Visions of the Devi-Bhagavata Purana|url=https://books.google.com/books?id=N8kpThg4Q5EC&pg=PA277|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-9777-7|pages=277}}</ref> Ang ''Devi Bhagavata Purana'' ay naglalarawan kung paano niya pinatay ang demonyong si [[Arunasura]]. Ang diyosa ay sinasamba bilang Bhramaramba kasama si [[Siva|Pangingoong Siva]] sa [[Templo ng Mallikarjuna, Srisailam]], [[Andhra Pradesh]] na isa sa labindalawang templo ng mga [[Jyothirlingas|Jyothirlinga]] at kilala rin bilang isa sa pangunahing 18 [[Shakti Peeth]] kung saan bumagsak ang leeg ng diyosa at nasa [[kateel]]. == Kuwento == [[Talaksan:Shree_Bhramari_Ganga_Devi_by_AZIMVTH_Ashram.jpg|thumb|Shreae Bhramari Ganga Devi ni AZIMVTH Ashram]] Sa lungsod ng mga demonyo, nanirahan ang isang makapangyarihang demonyo na nagngangalang [[Arunasura]]. Siya ay isang galit na galit sa Diyos-napopoot at isang mapagkunwari, na nais higit sa lahat upang lupigin ang mga Diyos. Pumunta siya sa pampang ng [[Ilog Ganges|Ganges]] sa Himalaya at nagsagawa ng napakahigpit na penitensiya kay [[Brahma]], na naniniwalang siya ang tagapagtanggol ng mga demonyo. Hinawakan niya sa kaniyang katawan ang limang vāyus ng [[Prana]] at nagsimulang magnilay, inuulit ang [[Gayatri Mantra]] at nagsasanay ng disiplina. Sa unang sampung libong taon, nabuhay siya sa pamamagitan ng paglunok lamang ng mga tuyong dahon; para sa pangalawa, nabuhay siya sa pamamagitan ng pag-inom lamang ng mga patak ng tubig; at, para sa pangatlo, nabuhay siya sa pamamagitan ng paglanghap ng hangin nang mag-isa. Sa ikaapat na sampung libong taon, hindi siya kumain ng anuman at sa gayon ay nagsagawa ng kaniyang penitensiya. Pagkaraan ng ikaapat na sampung libong taon, ang kaniyang tiyan ay natuyo, ang kaniyang katawan ay natuyo at ang mga ugat ng kaniyang katawan ay halos nakikita na; tanging hininga ng buhay ang nananatili doon. Sa puntong ito ay isang [[Halo (ikinograpiyang relihiyoso)|halo]] ng liwanag ang lumabas sa kaniyang katawan at nagsimulang sunugin ang buong mundo. Nakapikit, tila nagliliyab sa apoy, na para bang siya mismo ay apoy. Sa pagmamasid sa kaniyang penitensiya at pagpapasya, nakita ni Lord Brahma na nararapat na pagpalain si Arunasur ng proteksiyon mula sa lahat ng dalawa o apat na paa na nilalang. Ang pagpapalang ito ay nagbigay kay Arunasur ng kumpiyansa na tawagan ang lahat ng iba pang mga demonyong naninirahan sa mga rehiyon sa ilalim ng lupa at makipaglaban sa isang huling labanan sa mga Diyos sa itaas. Dumating ang mga demonyo at binati siya bilang kanilang hari. Sa pamamagitan ng kanyang utos, nagpadala sila ng mga mensahero sa Langit upang ipahiwatig ang kanilang layunin. Nang marinig ang balita, nanginginig si [[Indra]] sa takot at agad na sumama sa mga Diyos sa tahanan ni Brahma. Matapos talakayin ang sitwasyon kay Brahma, pumunta sila sa [[Vaikunth]] upang kunin si Vishnu. Doon ay nagsagawa silang lahat ng kumperensiya kung paano patayin ang demonyong naghahangad na pabagsakin sila. == Mga sanggunian == 67z0rvrbl8z4k04h836dcj5s1gkjfvy 0 322600 2206604 2006796 2026-05-08T01:44:01Z Jojit fb 38 2206604 wikitext text/x-wiki Ginagamit ang pangalang '''Marquez''' bilang isang apelyido. Ilan sa kilalang mga taong taglay ang gayong apelyido ay: *[[Carlito Marquez]], politiko sa Pilipinas *[[Loretta Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Aiza Marquez]], artistang Pilipino *[[Vitto Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Teejay Marquez]], Filipinong aktor, mananayaw, personalidad sa telebisyon at modelo *[[Cresenciano C. Marquez Jr.]], manunulat sa Pilipinas *[[Joey Marquez]], artista at politiko sa Pilipinas *[[Winwyn Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Melanie Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Damba Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Karel Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Empoy Marquez]], artista at komedyante sa Pilipinas {{surname|Marquez}} {{paglilinaw}} 65xogccsc0d33av35obuqp1i1qkthir 2206605 2206604 2026-05-08T01:44:13Z Jojit fb 38 2206605 wikitext text/x-wiki Ginagamit ang pangalang '''Marquez''' bilang isang apelyido. Ilan sa kilalang mga taong taglay ang gayong apelyido ay: *[[Loretta Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Aiza Marquez]], artistang Pilipino *[[Vitto Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Teejay Marquez]], Filipinong aktor, mananayaw, personalidad sa telebisyon at modelo *[[Cresenciano C. Marquez Jr.]], manunulat sa Pilipinas *[[Joey Marquez]], artista at politiko sa Pilipinas *[[Winwyn Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Melanie Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Damba Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Karel Marquez]], artista sa Pilipinas *[[Empoy Marquez]], artista at komedyante sa Pilipinas {{surname|Marquez}} {{paglilinaw}} fjp48ducgvgwv8p80o6orm644va8u1c 10 323294 2206626 2014538 2026-05-08T03:45:55Z GinawaSaHapon 102500 2206626 wikitext text/x-wiki {{infobox | templatestyles=infobox/mobileviewfix.css | bodystyle =width: 16em; <!-- acts as a minimum; the max is 300px --> | abovestyle =background: #f2f2ce;<!-- yellowish brown --> | headerstyle =background: #ffffe6;<!-- light yellow --> <!-- ABOVE TITLE --> | above ={{{above|}}} <!-- IPA SYMBOL (in big font) --> | header1 ={{#if: {{{ipa symbol|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}}<!-- repeat headerstyle for optional symbols 2, 3, 4--> | header2 = {{#if: {{{ipa symbol2|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol2|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header3 ={{#if: {{{ipa symbol3|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol3|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header4 ={{#if: {{{ipa symbol4|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol4|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header5 ={{#if: {{{ipa symbol5|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol5|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header6 ={{#if: {{{ipa symbol6|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol6|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header7 ={{#if: {{{ipa symbol7|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol7|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} | header8 ={{#if: {{{ipa symbol8|}}}<!-- -->|<span style="font-size: 5em; line-height: 1.2em; vertical-align: super; font-weight: normal;"><!-- -->{{IPA|{{{ipa symbol8|}}}}}<!-- --></span><!-- -->}} <!-- IPA NUMBER --> | label16 =[[Bilang sa IPA]] | data16 ={{{ipa number|}}} <!-- NOTE1 --> | label17 ={{{note1 label|}}}<!-- optional input --> | data17 ={{{note1|}}} <!-- SOUNDFILE --> | header20 ={{#if: {{{soundfile|}}} |Tunog}} | class21={{#if: {{{soundfile|}}}| center }} | data21 ={{#if: {{{soundfile|}}}|[[File:{{{soundfile|}}}|150px|noicon]] <div><small>[[:File:{{{soundfile|}}}|source]]&nbsp;<span style="font-weight:bold;">&middot;</span>&#32;[[:en:Wikipedia:Media help|tulong]]</small></div>}} <!-- ENCODINGS --> | header25 ={{#if:<!-- -->{{{html format|}}}{{{unicode format|}}}{{{x-sampa|}}}<!-- one or more encodings present so header -->|Pag-encode}} | label26 =Entidad {{nobold|1=(desimal)}} | data26 ={{#iferror:{{{check decimals|}}} ||<!-- -->{{#if: {{{html format|}}} | <code>{{{html format|}}}</code>}}<!-- -->}} | label30 =Unicode {{nobold|1=(hex)}} | data30 ={{#if: {{{unicode format|}}} | {{{unicode format|}}} }} | label31 =[[X-SAMPA]] | data31 ={{#if: {{{x-sampa|}}} | <code>{{{x-sampa|}}}</code> }} | label32 =[[Braille ng PPA|Braille]] | data32 ={{#if: {{{braille|}}} | {{Braille cell|type=6|size=25px|{{{braille|}}}|{{{braille2|}}}|{{{braille3|}}}|{{{braille4|}}}}}}} <!-- NOTE2 --> | label35 ={{{note2 label|}}}<!-- optional input --> | data35 ={{{note2|}}} <!-- CHECK DECIMALS error message --> | data37 ={{{check decimals|}}} <!-- IMAGEFILE --> | data51 = {{#if:{{{imagefile|}}}<!-- -->| {{infobox IPA/image box<!-- -->|imagefile ={{{imagefile|}}}<!-- -->|imagestate ={{{imagestate|collapsed}}}<!-- -->|imagesize ={{{imagesize|}}}<!-- -->|imagecaption={{{imagecaption|}}}<!-- -->}}<!-- -->|}}<!-- if...else: no imagefile no show --> }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 08alz6jbxp4pvhyo2gy8j1m9gjse73l 10 323665 2206627 2018033 2026-05-08T03:46:31Z GinawaSaHapon 102500 2206627 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable collapsible {{{imagestate|collapsed}}}" style="width:100%; margin:0; border:0; background: transparent; " ! style="background:#FFFFE6; border:0;" | Larawan |- | class="center" style="background: transparent; border:0;" |<!-- -->{{#if:{{{imagefile|}}}|[[Image:{{{imagefile|}}}|center|{{{imagesize|px}}}]]|{{code|(walang larawan)}}}}<!-- the basic Image box --> {{#if:{{{imagecaption|}}} |<!-- compose full tablerow (use {{!}} not pipe) --> {{!}}- {{!}} style{{=}}"background: transparent; border:0;" {{!}} {{{imagecaption|}}} }}<!-- end tablerow with image caption --> |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ngb7fv41s7l5a5p0hhsvbqrm6a3nt9h 0 323729 2206609 2111360 2026-05-08T02:30:08Z AsianStuff03 125864 /* */ Bold 2206609 wikitext text/x-wiki Si '''Ruth Elynia S. Mabanglo''' (ipinanganak noong ika-30 ng Marso, 1949) ay isang manunula, manunulat, mamamahayag at retiradong propesor sa Unibersidad ng Hawaii sa Manoa. <ref>{{Cite web |last=Villarica |first=Anna Victoria M. |date=2015-02-08 |title=Ruth Mabanglo: Filipino Love From Six Thousand Miles Away |url=https://theculturetrip.com/asia/philippines/articles/ruth-mabanglo-filipino-love-from-six-thousand-miles-away/ |access-date=2023-05-12 |website=Culture Trip |language=en |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512020210/https://theculturetrip.com/asia/philippines/articles/ruth-mabanglo-filipino-love-from-six-thousand-miles-away/ |url-status=dead }}</ref> Nakamit niya ang kanyang Ph.D. sa Filipino Language and Literature mula sa Manuel L. Quezon University noong 1985, ang kanyang M.A. sa Edukasyon mula sa Philippine Normal University noong 1980, at ang kanyang Bachelor of Arts sa Filipino mula sa University of the East noong 1969.<ref>{{Cite web |date=2007-02-07 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Education Attainment |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeEducationAttainment.htm |access-date=2023-05-12 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207035301/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeEducationAttainment.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Naging profesora din si Mabanglo sa University of the East, Manual L Quezon University, Philippine Normal College at De La Salle University. Bilang isang tanyag na manunulat, si Ruth Elynia Mabanglo ay nakilala sa kanyang malawak na akda na sumasaklaw sa loob ng mahigit tatlong dekada. Ang kanyang mga akda ay kinabibilangan ng iba't ibang anyo tulad ng maikling kwento, tula, at mga dramatikong monologo, na tumatalakay sa mga tema tulad ng isyu ng mga kababaihan, lipunang Pilipino, at ang pagtatagpo ng panitikan at peminismo. Ang mga mahalagang kontribusyon ni Mabanglo sa panitikang Pilipino ay kinikilala sa iba't ibang mga publikasyon, akademikong journal, at mga aklat. Ang kanyang mga akda ay nananatiling makabuluhan sa mga mambabasa, naglalaman ng malalim na pananaw sa mga hamon ng kasalukuyang panahon. Sa pamamagitan ng kanyang husay sa panitikan at mga mapanghamong perspektiba, nananatiling isang kilalang personalidad si Mabanglo sa larangan ng panitikang Pilipino, nagbibigay-inspirasyon sa mga manunulat at nag-iiwan ng malalim na marka sa larangan ng panitikan.<ref>{{Cite web |date=2007-02-07 |title=Ruth Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Review of Works |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeReviewOfWorks.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207033902/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeReviewOfWorks.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> == Mga Pagkilala == Nagkamit si Mabanglo ng samut saring parangal at pagkilala dahil sa kaniyang husay sa pagsulat. <ref name=":0">{{Cite web |last=Mabanglo |first=Ruth Elynia |title=Vitae: Awards, Grants, and Fellowships |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeAwardsGrantsAndFellowships.htm |url-status=dead |access-date= |archive-date=2008-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081027064901/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeAwardsGrantsAndFellowships.htm }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Taon !! Parangal !! Organisasyon/Kaganapan |- | 2006 || Tanging Parangal (Espesyal na Parangal) para sa mga Tagumpay sa Panitikan at Pagtuturo || Ika-434 na Anibersaryo ng Pagkakatatag ng Maynila, Pamahalaang Lungsod ng Maynila, Hunyo 22 |- | 2003 || Pambansang Parangal sa Aklat para sa Tula || MCC <ref>Manila Critics Circle</ref> |- | 2000 || Gawad Balagtas sa Tula || UMP <ref>Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas</ref> |- | 2000 || Parangal ng Pagkilala para sa mga Tagumpay sa Panitikan || UMP |- | 1998 || Ikatlong Gantimpala, Kategoryang Epiko || Republic of the Philippines Centennial Literary Contest |- | 1998 || Unang Gantimpala, Isang Akto na Dula || CCP <ref>Cultural Center of the Philippines </ref> |- | 1998 || Ikatlong Gantimpala, Kategoryang Epiko || TGT - INL <ref>Talaang Ginto sa Tula, INL</ref> |- | 1998 || Karangalang Ibang Mungkahi, Tula || TGT - INL |- | 1996 || Ikalawang Gantimpala, Tula || TGT - KSF <ref>Talaang Ginto sa Tula (Golden List of Poems), Komisyon sa Filipino</ref> |- | 1995 || Bahay-Kalangitan, Carlos Palanca Memorial Awards for Literature || CPMAL <ref>Carlos Palanca Memorial Awards for Literature </ref> |- | 1995 || Unang Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1995 || Bahay-Kalangitan, Carlos Palanca Memorial Awards for Literature || CPMAL |- | 1995 || Unang Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1992 || "Makata ng Taon" || Komisyon sa Filipino |- | 1991 || Pambansang Parangal sa Aklat para sa Tula || Manila Critics Circle |- | 1990 || Unang Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1987 || Unang Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1984 || Ikatlong Gantimpala, Tatlong-Akto na Dula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1983 || Unang Gantimpala, Tatlong-Akto na Dula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1980 || Ikatlong Gantimpala, Isang-Akto na Dula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1979 || Ikatlong Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1978 || Ikalawang Gantimpala, Tula || TGT - INL |- | 1977 || Karangalang Ika-pagkilala, Tula || CCP |- | 1977 || Unang Karangalang Ika-pagkilala, Tula || TGT - INL |- | 1975 || Espesyal na Parangal, Tula || CCP |- | 1975 || Ikalawang Gantimpala, Tula || TGT - INL |- | 1975 || Ikatlong Gantimpala, Isang-Akto na Dula || TGT - INL |- | 1973 || Unang Gantimpala, Isang-Akto na Dula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1973 || Ikatlong Gantimpala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1972 || Karangalang Ika-pagkilala, Tula || TGT - INL |- | 1972 || Karangalang Ika-pagkilala, Tula (Kategoryang Filipino) || CPMAL |- | 1967 || Unang Gantimpala, Maikling Kuwento || Liwayway, Liwayway Publishing Co., Inc. |- |} == Akademikong Tulong Pinansyal == Pinagkatiwalaan si Mabanglo ng maraming organisasyon upang isakatuparin ang ibat-ibang layunin pang akademiko. Bilang pabuya at pakunsuwelo, si Mabanglo ay nakatanggap ng maraming tulong pinansyal. <ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ !Umpisa !Nagtapos !Pinagkaganapan !Nagtiwala !Layunin |- |03-06-2000 |03-11-2000 |San Diego, California |UH-CSEAS <ref>Unibersidad ng Hawaii - Sentro para sa Pag-aaral ng Timog-Silangang Asya</ref> |Pangasiwaan ang taunang pagpupulong ng Konseho ng mga Guro ng mga Wika sa Timog-Silangang Asya. |- |05-11-1999 |05-16-1999 |Boston, Massachusetts |UH-CSEAS |Dumalo sa Pulong ng Pangkat ng Wika ng SEAS-SI <ref>Instituto ng Pananaliksik sa Taglamig ng Timog-Silangang Asya - '''''Southeast Asian Studies Summer Institute'''''</ref> at Taunang Pulong ng COTSEAL <ref>Konseho ng mga Guro ng mga Wika sa Timog-Silangang Asya - '''''Council of Teachers of Southeast Asian Languages'''''</ref> |- |03-06-1998 |03-10-1998 |Washington, D.C. |UH-CSEAS |Dumalo sa Pulong ng Pangkat ng Wika ng SEAS-SI at Taunang Pulong ng COTSEAL |- |08-08-1997 |08-11-1998 |Unibersidad ng Pilipinas |UH-ORC<ref>Tanggapan ng Pananaliksik ng Unibersisdad ng Hawaii</ref> |Dumalo at nagpresenta ng papel sa Ikatlong Pandaigdigang Kongreso ng SANGFIL<ref>SANGFIL ay ang tawag sa "Samahan ng mga Pamantasan at mga Kolehiyo sa Filipino." Ito ay isang organisasyon na naglalayong magpromote at magpatuloy ng pag-aaral at pagpapalaganap ng wikang Filipino sa larangan ng edukasyon. Ang mga miyembro ng SANGFIL ay kinabibilangan ng mga pamantasan, kolehiyo, at iba pang institusyon ng higher education na may interes sa paglinang at pagpapalaganap ng wika at kultura ng Pilipinas.</ref> (Konseho ng mga Pamantasan at mga Kolehiyo sa Filipino) |- |05-01-1997 |08-31-1997 | |Pondo para sa Pagkakaiba-iba at Lupon ng mga Bayarin sa Pamantasan <ref>Diversity Fund at Campus Fee Board ng Unibersidad ng Hawaii</ref> |Direktor ng Proyekto at Tagapaglikha, Katipunan: Ang Sigaw ng Kalayaan, isang buong haba ng dula na tumatalakay sa rebolusyong Pilipino laban sa kolonyalismong Kastila para sa ika-100 taon ng Kalayaan ng Pilipinas. |- |03-11-1997 |03-16-199\ |Kumperensiya ng Association of Asian Studies, Chicago |COSTSEAL |UH Center for Southeast Asian Studies upang dumalo at magpresenta ng papel sa taunang pagpupulong ng Council of Teachers of Southeast Asian Languages (COTSEAL) sa Kumperensiya ng Association of Asian Studies. |- |05-15-1996 |05-18-1996 |Kumperensya ng De La Salle University |UH-ORC |Upang dumalo at magpresenta ng papel sa Kumperensya ng De La Salle University ukol sa "Kasalukuyang mga Tendensya sa Pagtuturo ng Filipino". |- |04-05-1995 |04-07-1995 |Kanon ng Panitikang Timog-Silangang Asya, London |Sentro ng Unibersidad ng Hawaii para sa Pag-aaral ng Timog-Silangang Asya at Eskwelahang Oriental at African ng Unibersidad ng London |Upang lumahok, magpresenta ng papel, at maging tagapagtalakay sa isang seminar-workshop ukol sa Kanon ng Panitikang Timog-Silangang Asya |- |02-17-1995 |02-20-1995 |Unibersidad ng Pilipinas |UH-ORC |Upang dumalo, magbasa ng papel, at maging tagapagtalakay sa ikalawang WIKKA (Women Involved in Creating Cultural Alternatives) Feminist Writers Workshop |- |06-02-1994 |07-16-1994 |Thailand, at Los Banos, Philippines |UH-CSEAS |Upang dumalo at magpresenta ng papel sa SEALS IV Conference, Thailand, at upang magsamahan sa pagtuturo ng Advanced Filipino Abroad Program |- |02-21-1994 |02-23-1994 |Unibersidad ng Estado ng Arizona |UH Facility Travel and Development |Upang lumahok sa isang kumperensiya-workshop ukol sa mga pamamaraan ng pagtuturo at pagganap ng mga wika sa Timog-Silangang Asya. |- |Tagsibol ng 1994 |Taglagas ng 1995 | |National Security Agency |Upang likhain ang 21 Listening Lessons sa Tagalog gamit ang mga tunay na video materials |- |05-05-1992 |06-12-1992 | |Unibersidad ng Hawaii |Upang kolektahin ang mga tunay na audio-visual na materyales para sa mga klase ng Tagalog sa Pilipinas. |- |02/1992 |07/1992 | |Pondo ng EIF ng Sentro para sa Multikultural na Mataas na Edukasyon |Upang gumawa ng pananaliksik ukol sa "Ang Akademikong Katatagan ng mga Estudyanteng Pilipinang Kababaihan sa Unibersidad ng Hawaii |- |1992 | | |Sentro para sa Pag-aaral ng Pilipinas, Unibersidad ng Hawaii |Upang sumailalim sa OPI (Oral Proficiency Interview) Tester Training ng ACTFL<ref>ACTFL - American Council of Teachers of Foreign Languages sa UH Manoa.</ref> |- |05-11-1986 |05-15-1986 |Kanchanaburi, Thailan |Toyota Foundation of Japan, at Foundation for Social Sciences at Textbook Porjects of Thailand |Upang dumalo at magbasa ng papel sa isang Pandaigdigang Workshop sa Pagsasalin |- |05-16-1986 |05-21-1986 | |Asia Foundation |Upang bisitahin ang Dewan Bahasa Dan Pustaka sa Malaysia at ang Regional Language Center sa Singapore |} == Mga Kagamitang Pangkurikulum at Aklat-Turo == Si Mabanglo ay naging mahalagang bahagi sa pagsusulat ng mga kagamitang pangkurikulum at mga aklat-turo para sa mataas na paaralan at kolehiyo. <ref>{{Cite web |date=2007-02-05 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Academic |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeAcademic.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205221401/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeAcademic.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> {| class="wikitable" |+ !Taon !Pamagat !Pahinggil |- | |Bahaghari: Readings in Advanced Filipino |Ito ay isang koleksyon ng mga artikulo sa iba't ibang genre na may mga leksyon sa pag-unawa, gramatika, at iba pang pagpapaunlad ng kasanayan sa wika para sa Advanced Filipino courses. |- |1999 |Ang El Filibusterismo ni Jose Rizal: Isang Interpretasyon |Aklat-turo para sa Panitikang Filipino sa mataas na paaralan. |- |1999 |Ang Noli Me Tangere ni Jose Rizal: Isang Interpretasyon |Aklat-turo para sa Panitikang Filipino sa mataas na paaralan. |- |1990 |Tinig 1 |Isang aklat-turo para sa Wikang Filipino at Panitikan sa Mataas na Paaralan. |- |1990 |Tinig 2 |Isang aklat-turo para sa Wikang Filipino at Panitikan sa Mataas na Paaralan. |- |1990 |Tinig 3 |Isang aklat-turo para sa Wikang Filipino at Panitikan sa Mataas na Paaralan. |- |1986 |Filipino sa Tanging Gami |Isang aklat-turo para sa mga mag-aaral ng Filipino na nagsisipag-aral sa kolehiyo |- |1984 |Pag-aaral sa El Filibusterismo |Isang aklat-turo para sa ika-apat na taon ng mataas na paaralan sa Filipino |- |1983 |Pag-aaral sa Noli Me Tangere |Isang aklat-turo para sa Ikatlong Taon ng Mataas na Paaralan sa Filipino. |- |1983 |Pag-aaral sa Florante at Laura |Aklat-Turo para sa Ikalawang Taon ng Mataas na Paaralan sa Filipino |- |1978 |Panunuring Pampanitikan |Aklat-Turo para sa Pag-aaral ng Panitikan sa Filipino sa Kolehiyo |} == Mga Naisulat na Akademikong Artikulo == Mula taong 1992 hanggang 2002, si Mabanglo ay naapagsulat ng mga akademikong artikulo <ref>{{Cite web |date=2007-02-05 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Creative |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeCreative.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205221413/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeCreative.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Publikasyon / Patungkol |- |2002 |"Mula Mars Ravelo Tungong Frank Rivera: Ang Pantasya Bilang Aliwan at Mapagpalayang Kasangkapan" |Pagsisimula sa aklat na ''Darna, Etc.'' |- |2000 |"Ang mga Klasikong Tula sa Tagalog" |Canon sa Panitikang Timog-Silangang Asya: Panitikan ng Burma, Cambodia, Indonesia, Laos, Malaysia, Pilipinas, Thailand, at Vietnam |- |2000 |"Metaphors ng Protesta: Anti-Kolonyal at Nasyonalistikong Tema bilang Tradisyon sa Tagalog na Tula" |Pag-aaral sa Panitikan, Silangan at Kanluran--Boluntaryo 17, Paglalayag sa mga Isla at Kontinente: Mga Usapin at Labanan sa Kapaligiran ng Karagatan, Mga Piniling Sanaysay |- |1999 |"Pagpapugay sa Kariktan, Indayog at Haraya ng Panulaang Filipino" |Pagsusuri sa aklat ni Alberto Florentino na ''Arimunding-Munding: Mga Awit at Tulang Bayan sa Dantaong Panulaang Tagalog ng mga Makatang Filipino na Di Kilala o Anonimo'' |- |1997 |"Pagpapahusay ng Pagtuturo ng Filipino sa mga Filipino/Di Filipino sa Labas ng Pilipinas" |''Daluyan: Journal ng SWF sa Talakayang Pangwika'' |- |1996 |"Ang Babae sa Wikang Filipino" |''Daloy: Journal ng Filipino Department'' |- |1994 |"Mga Bayani sa Panitikang Bayan ng Pilipinas" |''Filipino Culture: Pagbawi ng Isang Pamana'' |- |1993 |"Ang mga Tauhan na Sisa at Basilio ni Rizal: Mga Simbolo ng Pambansang Pagkakakilanlan" |''The Age of Discovery: Epekto sa Kulturang at Lipunang Pilipino'' |- |1992 |"Wika at Katauhang Babae: Mula Mito Hanggang Panahong Moderno" |''Malay: Dyornal ng Humanidades at Agham Panlipunan'' |} == Publikasyong Pedagohiko == Si Mabanglo at Ramos ay sumulat ng dalawang interactive na materyal sa pag-aaral para sa mga mag-aaral ng Filipino na nasa gitnang at mataas na antas: "'''Makinig at Bumasa: Intermediate-advanced Filipino'''" at "'''Makinig at Bumasa:Tagalog Lessons, 20-web-based interactive listening and reading lessons for Intermediate and Advanced Filipino'''." Ang mga materyal ay binubuo ng mga leksyon sa pagbasa at pakikinig na gumagamit ng pamamaraang schema. Bawat leksyon ay naglalaman ng pagsisimula (mga tala tungkol sa kultura), mga gawain bago makinig/magbasa, isang leksyon (teksto sa pagbasa/pakikinig), at mga gawain pagkatapos makinig/magbasa (mga gawain sa pangkabuuang pang-unawa, mga gawain para sa tiyak na impormasyon, mga gawain sa gramatika, at mga susunod na gawain). <ref>{{Cite web |title=Makinig at bumasa: Intermediate-advanced Filipino {{!}} NFLRC |url=https://nflrc.hawaii.edu/publications/view/xcd01/ |access-date=2023-05-15 |language=en-US}}</ref> == Mga Akdang Salin == {| class="wikitable" |- ! Taon !! Pamagat ng Salin !Original / May Akda |- | Kasalukuyang Ginagawa || "Ermita" |Ermita / F. Sionil Jose |- | 1997 || "Sa Dibdib ng Kagubatan" | |- | 1989 || "Mabuhay Ka, Aking Anak" |Stay Alive, My Son / Pin Yathay |- | 1989 || "Sa Dibdib ng Kagubatan" | |- | 1987 || "Mga Liham ng Isang Prinsesang Javanese" |Letters of a Javanese Princess/ Raden Adjeng Kartini |- | 1986 || "Mga Kababaihan ng Malaysia" |The Women of Malaysia |- | 1986 || "Kung Mangarap Ka Nang Matagal" |If we Dream Too Long, Goh Poh |} == Pahayagang Panunulat == Naging regular na tagapag ambag si Mabanglo sa ibat ibang kolum at artikulo na nalathala sa iba't ibang pahayagan sa loob ng mga taon. Marami sa mga ito ay bahagi ng kanyang regular na kontribusyon sa Hawaii Filipino Chronicle, kabilang ang kolum na "Identidad at Kultura" mula noong Disyembre 1994. Sumasaklaw ang mga artikulo sa iba't ibang mga paksa, tulad ng mga kuwento mula sa iba't ibang rehiyon ng Pilipinas, anekdota tungkol kay Dr. Jose Rizal, mga alamat, mga piyesta, kultura, at iba pang mga isyung panlipunan. Si Ruth Elynia Mabanglo rin ang sumulat para sa iba pang mga pahayagan, kasama ang Abante, kung saan nagkaroon siya ng kolum na "Dilema" mula Enero 1987 hanggang Oktubre 1988. Ang mga isinulat ni Ruth Elynia Mabanglo ay naglalaman ng malawak na sakop ng mga paksa na may kinalaman sa kultura, kasaysayan, at kasalukuyang isyu ng mga Pilipino. Ang mga kontribusyon niya sa mga pahayagan na ito ay nagbigay ng mga kaalaman at pananaw tungkol sa pagkakakilanlan ng mga Pilipino, mga tradisyon, at mga hamon ng lipunan. <ref>{{Cite web |date=2007-02-04 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Journalistic |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeJournalistic.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204044650/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeJournalistic.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> == Pagtatanghal == Si Elynia Mabanglo ay isang kilalang manunulat at aktibista mula sa Pilipinas na may malawak na karanasan sa mga larangan ng panitikan at teatro.<ref name=":1">{{Cite web |date=2007-02-07 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Performances |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaePerformances.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207033610/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaePerformances.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Bilang isang manunulat, aktibo siya sa pagbabasa ng kanyang mga tula at akda sa iba't ibang pagdiriwang tulad ng Araw ng Kalayaan ng Pilipinas at Araw ng Manggagawa. Bukod dito, nagkaroon rin siya ng mga pagkakataon na magbasa at maglunsad ng mga tula sa iba't ibang mga institusyon at mga okasyon. Sa larangan ng teatro, naging bahagi siya ng mga produksyon bilang isang produksyon, direktor, at musikal na tagapag-accompanist. Naglahad rin siya ng mga dulang nagpapakita ng kultura at kasaysayan ng mga Pilipino. Isinulong niya ang pagtatag ng Katipunan Theater Desk, isang grupo ng teatro na naghahangad na maghatid ng mga libreng palabas na naglalayong ipamalas ang mga dula na nagpapahalaga sa kultura ng Pilipinas. Bukod sa kanyang pagkakasangkot sa panitikan at teatro, si Mabanglo ay aktibo rin sa pangkultura at pangteatro na mga gawaing nagpapakita ng pagpapahalaga sa mga tradisyon at kasaysayan ng Pilipinas. Ang kanyang paglahok sa mga aktibidad tulad ng Pasyon o [[Pabasa]], isang tradisyonal na pagtula ng buhay ni Hesus tuwing kuwaresma, ay nagpapakita ng kanyang dedikasyon sa pagpapalaganap ng mga kultura at mga kaugalian ng mga Pilipino. Nagpamalas at nag-presenta si Mabanglo ng ilan sa kanyang mga gawa sa iba't ibang tanyag na lugar at mga venue, kasama ang Philippine Consulate General ng Hawaii, Revolution Books sa Honolulu, University of Hawaii, Asian American Writers Workshop sa New York, University of Wisconsin-Madison, Borders Bookstore sa Hawaii, Caritas Center sa Cologne, Germany, at University of California-Riverside, at iba pa. Ang kanyang mga pagtatanghal ay nagdala sa kanya sa iba't ibang mga lugar, ipinapamalas ang kanyang talento at ibinabahagi ang kanyang mga panitikang gawa sa iba't ibang kultural na konteksto.<ref name=":1" /> Ang mga kontribusyon at karanasang ito ni Elynia Mabanglo sa larangan ng panitikan at teatro ay nagpapakita ng kanyang pagsisikap na makatulong sa pagpapanatili at pagpapalaganap ng mga sining at kultura ng mga Pilipino. Sa pamamagitan ng kanyang mga gawa at paglahok sa mga pangkultura at pangteatro na mga aktibidad, ipinapakita niya ang kahalagahan ng pagpapahalaga sa kasaysayan at kultura ng bansa. == Kumperensya == Si Ruth Elynia S. Mabanglo ay aktibo at maipagmamalaki ang kanyang paglahok sa mga presentasyon, pagtuturo, at pagtatanghal ng kanyang mga gawa sa panitikan. Sa loob ng mga taon, siya ay naging guro at presenter sa iba't ibang prestihiyosong institusyon sa Pilipinas tulad ng Unibersidad ng Ateneo de Manila, Unibersidad ng De La Salle, at Unibersidad ng Pilipinas. Ang kanyang mga presentasyon ay naglalayong ipakita ang mga saloobin at karanasan ng mga Filipina sa pamamagitan ng kanyang mga tula. Maliban sa pagtuturo, naging bahagi rin siya ng mga kumperensya tulad ng Sangwika International Conference on Filipino Language Policy, kung saan siya ay aktibong participant. <ref name=":2">{{Cite web |date=2007-02-07 |title=Ruth E. S. Mabanglo {{!}} Vitae {{!}} Conferences, Academic Training, and Artistic Presentations |url=http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeConferencesAcademicTrainingAndPresentations.htm |access-date=2023-05-15 |website=web.archive.org |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207035813/http://www2.hawaii.edu/~mabanglo/vitaeConferencesAcademicTrainingAndPresentations.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Si Mabanglo ay hindi lamang limitado sa Pilipinas. Nagkaroon rin siya ng mga oportunidad na magbahagi ng kanyang mga gawa sa ibang bansa tulad ng Hapon, kung saan siya ay nagkaroon ng mga imbitasyon upang magpresenta sa mga unibersidad tulad ng Unibersidad ng Osaka Gaddai. Kasama rin siya sa mga kumperensya at aktibidad sa iba't ibang panig ng mundo, tulad ng paglahok niya sa Association for Asian Studies Conference sa Estados Unidos at pagkonsulta sa Filipino Language Movement Consultative Summit sa Unibersidad ng San Diego State.<ref name=":2" /> Bukod sa mga presentasyon at kumperensya, si Mabanglo ay aktibo rin sa lokal na mga gawaing pangwika at panitikan sa Hawaii. Bilang tagapag-organisa at presenter, siya ay naglalayon na palaganapin ang kultura at panitikang Pilipino sa komunidad. Nagbahagi rin siya ng kanyang mga karanasan bilang guro at manunulat sa mga workshop at seminar tulad ng HALT/TESOL Joint Conference at Hawaii Association of Language Teachers Conference. Ang mga aktibidad na ito ay nagpapakita ng kanyang dedikasyon sa pagpapalaganap ng wikang Filipino at kultura sa mga lokal na komunidad kung saan siya aktibo.<ref name=":2" /> == Mga sanggunian at Talababaan == 4yij52gcjuig9wm4ags7t9t139d4p08 0 326180 2206619 2057984 2026-05-08T03:31:33Z AsianStuff03 125864 /* */ Cleanup 2206619 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Disyembre 2023}} {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang ayusin ang baybay, balarila at pagkakasulat. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.|date=Disyembre 2023}} }} {{Infobox person|name=Hazel Dawn|image=Hazel Dawn on The Theatre cover, August 1914 (crop).jpg|caption=Si Dawn noong 1914|imagesize=|birthname=Henrietta Hazel Tout|birth_date={{Birth date|1890|3|23|mf=y}}|birth_place=[[Ogden, Utah|Ogden]], Utah|death_date={{dda|1988|8|23|1890|3|23|mf=y}}|death_place=[[New York City]], New York|othername=The Pink Lady|yearsactive=1914 – 1931|spouse={{marriage| Charles Edward Gruwell | 1927 | 1941 | end= his death }}|children=2}} [[Category:Articles with hCards]] Si '''Hazel Dawn''' ay pinanganak na '''Henrietta Hazel Tout'''; Sya ay isinilang noong Marso 23, 1890 at namatay noong Agosto 28, 1988. Sya ay isang Amerikanang , artista sa entablado, pelikula at telebisyon, Sya rin ay isang [[Biyulin|biyolinista]]. Siya ay ipinanganak sa isang pamilyang [[Mormon]] sa Utah, at nag-aral ng musika sa Europa kung saan ang kanyang ama ay isang misyonero. Sumikat si Dawn sa karakter sa ''The Pink Lady'' ni Ivan Caryll, na nagbukas noong 1911 sa [[Teatro ng Broadway|Broadway]] at tumakbo sa mahigit 300 na pagtatanghal; nakuha nito kay Dawn ang sikat na palayaw. Siya ay gumanap nang husto sa Broadway at nagsimulang magtrabaho sa pelikula noong 1914, na lumabas sa kabuuang 13 tampok na pelikula. Namatay si Dawn sa edad na 98 sa New York City. == Buhay == Si Dawn ay ipinanganak na Henrietta Hazel Tout {{Sfn|Hunter|2013}} sa Ogden, Utah, noong 1890. {{Sfn|Slide|2012}} Pumunta siya sa Wales kasama ang kanyang pamilya sa edad na walong taong gulang nang ang kanyang ama ay naglingkod bilang isang misyonaryong Mormon doon. Nag-aral si Dawn ng violin at pagkanta sa London, Paris, at Munich. {{Sfn|Slide|2012}} Lalo siyang humanga sa pagiging maasikaso ng mga guro niya sa Paris. Ang kanyang kapatid na si Nancy Tout, ay isang mang-aawit sa opera na kumanta kasama ang Opéra-Comique sa Paris. == Karera == === Pagtatanghal sa Entablado === Nakilala niya ang producer na si Ivan Caryll sa isang party sa London. Iminungkahi ni Caryll ang pangalan na Hazel Dawn para sa kanya, dahil ayon sa kanya ang kanyang tunay na apelyido na Tout ay parang "imposible". Nakilala niya ang kompositor na si Paul Rubens, na nag-alok sa kanya na gumanap sa bahagi ng ''[[Dear Little Denmark]]'' sa Prince of Wales Theater noong 1909, kung saan ito ang kanyang unang paglabas sa teatro. Pagkatapos ay nag-bida siya sa ''The Balkan Princess'' noong 1910 bilang si Olga. Nakamit niya ang isang mahusay na tagumpay sa kanyang pagganap sa Edwardian musical comedy ni Ivan Caryll, ''The Pink Lady'' noong 1911. {{Sfn|Slide|2012}} Ang palabas ay nagpatakbo ng kabuuang 316 na pagtatanghal sa Broadway at pagkatapos ay naglibot pa, ito ang nagpasikat kay Dawn. <ref name="vanleer">{{Cite web |last=Van Leer, Twila |date=11 June 1996 |title=Utah Actress Hazel Dawn Lit Up the Stage and Screen |url=https://www.deseret.com/1996/6/11/19247966/utah-actress-hazel-dawn-lit-up-the-stage-and-screen |access-date=22 July 2017 |website=Deseret News}}</ref> Sa produksyon, ipinakilala niya ang "My Beautiful Lady", na kanyang kinanta at tinugtog sa kanyang violin. Pagkatapos ay nakilala siya bilang "The Pink Lady", <ref name="obit">{{Cite news |last=Fraser, C. Gerald |date=31 August 1988 |title=Hazel Dawn, Stage Actress, Is Dead at 98 |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1988/08/31/obituaries/hazel-dawn-stage-actress-is-dead-at-98.html |access-date=24 July 2017}}</ref> at ang Pink Lady cocktail ay maaaring pinangalanan para sa kanya. [[Kategorya:Namatay noong 1988]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1890]] [[Kategorya:CS1: Julian–Gregorian uncertainty]] 6s56oxmk7p2bqwynongd7b3bfqwnpqs 2206620 2206619 2026-05-08T03:32:23Z AsianStuff03 125864 /* Pagtatanghal sa Entablado */ + mga sanggunian 2206620 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Disyembre 2023}} {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang ayusin ang baybay, balarila at pagkakasulat. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.|date=Disyembre 2023}} }} {{Infobox person|name=Hazel Dawn|image=Hazel Dawn on The Theatre cover, August 1914 (crop).jpg|caption=Si Dawn noong 1914|imagesize=|birthname=Henrietta Hazel Tout|birth_date={{Birth date|1890|3|23|mf=y}}|birth_place=[[Ogden, Utah|Ogden]], Utah|death_date={{dda|1988|8|23|1890|3|23|mf=y}}|death_place=[[New York City]], New York|othername=The Pink Lady|yearsactive=1914 – 1931|spouse={{marriage| Charles Edward Gruwell | 1927 | 1941 | end= his death }}|children=2}} [[Category:Articles with hCards]] Si '''Hazel Dawn''' ay pinanganak na '''Henrietta Hazel Tout'''; Sya ay isinilang noong Marso 23, 1890 at namatay noong Agosto 28, 1988. Sya ay isang Amerikanang , artista sa entablado, pelikula at telebisyon, Sya rin ay isang [[Biyulin|biyolinista]]. Siya ay ipinanganak sa isang pamilyang [[Mormon]] sa Utah, at nag-aral ng musika sa Europa kung saan ang kanyang ama ay isang misyonero. Sumikat si Dawn sa karakter sa ''The Pink Lady'' ni Ivan Caryll, na nagbukas noong 1911 sa [[Teatro ng Broadway|Broadway]] at tumakbo sa mahigit 300 na pagtatanghal; nakuha nito kay Dawn ang sikat na palayaw. Siya ay gumanap nang husto sa Broadway at nagsimulang magtrabaho sa pelikula noong 1914, na lumabas sa kabuuang 13 tampok na pelikula. Namatay si Dawn sa edad na 98 sa New York City. == Buhay == Si Dawn ay ipinanganak na Henrietta Hazel Tout {{Sfn|Hunter|2013}} sa Ogden, Utah, noong 1890. {{Sfn|Slide|2012}} Pumunta siya sa Wales kasama ang kanyang pamilya sa edad na walong taong gulang nang ang kanyang ama ay naglingkod bilang isang misyonaryong Mormon doon. Nag-aral si Dawn ng violin at pagkanta sa London, Paris, at Munich. {{Sfn|Slide|2012}} Lalo siyang humanga sa pagiging maasikaso ng mga guro niya sa Paris. Ang kanyang kapatid na si Nancy Tout, ay isang mang-aawit sa opera na kumanta kasama ang Opéra-Comique sa Paris. == Karera == === Pagtatanghal sa Entablado === Nakilala niya ang producer na si Ivan Caryll sa isang party sa London. Iminungkahi ni Caryll ang pangalan na Hazel Dawn para sa kanya, dahil ayon sa kanya ang kanyang tunay na apelyido na Tout ay parang "imposible". Nakilala niya ang kompositor na si Paul Rubens, na nag-alok sa kanya na gumanap sa bahagi ng ''[[Dear Little Denmark]]'' sa Prince of Wales Theater noong 1909, kung saan ito ang kanyang unang paglabas sa teatro. Pagkatapos ay nag-bida siya sa ''The Balkan Princess'' noong 1910 bilang si Olga. Nakamit niya ang isang mahusay na tagumpay sa kanyang pagganap sa Edwardian musical comedy ni Ivan Caryll, ''The Pink Lady'' noong 1911. {{Sfn|Slide|2012}} Ang palabas ay nagpatakbo ng kabuuang 316 na pagtatanghal sa Broadway at pagkatapos ay naglibot pa, ito ang nagpasikat kay Dawn. <ref name="vanleer">{{Cite web |last=Van Leer, Twila |date=11 June 1996 |title=Utah Actress Hazel Dawn Lit Up the Stage and Screen |url=https://www.deseret.com/1996/6/11/19247966/utah-actress-hazel-dawn-lit-up-the-stage-and-screen |access-date=22 July 2017 |website=Deseret News}}</ref> Sa produksyon, ipinakilala niya ang "My Beautiful Lady", na kanyang kinanta at tinugtog sa kanyang violin. Pagkatapos ay nakilala siya bilang "The Pink Lady", <ref name="obit">{{Cite news |last=Fraser, C. Gerald |date=31 August 1988 |title=Hazel Dawn, Stage Actress, Is Dead at 98 |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1988/08/31/obituaries/hazel-dawn-stage-actress-is-dead-at-98.html |access-date=24 July 2017}}</ref> at ang Pink Lady cocktail ay maaaring pinangalanan para sa kanya. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Namatay noong 1988]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1890]] [[Kategorya:CS1: Julian–Gregorian uncertainty]] byq5k2gtv55q56agh74nqvo1zwuf1kj 0 326227 2206621 2058265 2026-05-08T03:39:39Z AsianStuff03 125864 /* Buhay */ Mga sanggunian 2206621 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang ayusin ang baybay, balarila at pagkakasulat. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.|date=Disyembre 2023}} }} {{Infobox person|name=Anna Popplewell|image=Anna Popplewell 2013.jpg|caption=Si Popplewell noong 2013|birth_name=Anna Katherine Popplewell|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1988|12|16}}|birth_place=[[London]], England|education=[[Magdalen College, Oxford]] ([[Bachelor of Arts|BA]])|occupation=Aktres|years_active=1998–kasalukuyan|spouse={{marriage|Sam Caird|2016}}|father=[[Andrew Popplewell]]|mother=|relatives=[[Lulu Popplewell]] (sister)<br /> [[Nigel Popplewell]] (paternal uncle)<br /> [[Oliver Popplewell]] (paternal grandfather)}} [[Category:Articles with hCards]] '''Si Anna Katherine Popplewell''' ay ipinanganak noong Disyembre 16, 1988. Sya ay isang artistang Ingles. Kilala si Popplewell sa pagganap bilang Susan Pevensie sa fantasy film series ''<nowiki><i id="mwEg">na The Chronicles of Narnia</i></nowiki>'' noong 2005 hanggang 2008, na nakapagbigay sa kanya ng maraming pagkilala. Bukod sa kanyang papel s''a The Chronicles of Narnia'', ginampanan din ni Popplewell ang papel na Chyler Silva sa web series na ''Halo 4: Forward Unto Dawn'' noong 2012 na batay sa video game na may parehong pangalan, at nagbida din sya bilang Lady Lola sa makasaysayang romantikong drama serye na pinamagatang ''Reign'' noong 2013 hanggang 2016, na siyang una niyang ginampanan bilang bida na isang serye sa telebisyon. == Buhay == Si Popplewell, ang panganay sa tatlong anak, Sya ay anak ni Lord Justice Sir Andrew Popplewell, isang hukom ng Court of Appeal, at Debra Lomas, isang dermatologist na nag-aral sa Newnham College, Cambridge. Ipinanganak siya sa London. Ang kanyang mga kapatid ay ang aktres na si Lulu Popplewell, na gumanap bilang Daisy sa ''Love Actually'', at Freddie Popplewell, na gumanap bilang Michael Darling sa pelikulang ''Peter Pan''. Ang kanyang lolo sa ama, na si Sir Oliver Popplewell, ay isang dating hukom, at ang kanyang tiyuhin ay dating manlalaro ng kriket na si Nigel Popplewell. Nag-aral siya sa North London Collegiate School at naging senior student noong 2006 hanggang 2007. <ref name="Big6">{{Cite web |date=March 2006 |title=The Big 6 |url=http://www.nlcs.org.uk/uploads/1/NLCSnews_March_06.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080530134924/http://www.nlcs.org.uk/uploads/1/NLCSnews_March_06.pdf |archive-date=30 May 2008 |access-date=22 May 2008 |website=Newsletter |publisher=North London Collegiate School}}</ref> Natanggap siya sa [[Unibersidad ng Oxford|Oxford University]] noong 2007 kung saan nag-aral siya ng Lengwaheng Engles at Literatura sa Magdalen College. <ref>{{Cite web |last=Little |first=Reg |date=27 June 2008 |title=Magdalen's leading lady |url=https://www.oxfordmail.co.uk/news/2361057.magdalens-leading-lady/ |access-date=6 January 2011 |website=Oxford Mail}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Griffiths |first=Sian |date=15 June 2008 |title=The chronicles of Narnia's children |work=[[The Sunday Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-chronicles-of-narnias-children-hfkrb6rwlht |url-access=subscription |access-date=6 January 2011}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1988]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] 32e7m9adb18wp61451xfcjsmuj1ymdk 0 327219 2206681 2206324 2026-05-08T11:39:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206681 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = Coat of arms of Costa Rica |image = Coat of arms of Costa Rica.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]] |year_adopted = 1848 <br> (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes<ref>[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19</ref>) |crest = An ribbon azure bearing the legend "[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]". |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]] |orders = |other_elements = A [[Console (heraldry)|console]] or. |earlier_versions = |use = }} Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.<ref name= "1998ExecDecree">[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&nNorma=43741&nVersion=46098&nTamanoLetra=10&strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&strServidor=\\pgr04&strUnidad=D:&strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}</ref> == Pre-1821 colony of Spanish Empire == Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823. == Sandata ng pederal at estado == Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]]. Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.<ref name="historia">[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}</ref> == Mga armas ng isang malayang estado == Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.<ref name="historia" /> ==Makasaysayang eskudo ng republika== [[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]] Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.<ref name="historia" /> m87trfi0em7ukaj9m76nadz8xtyx7c9 0 329613 2206610 2206284 2026-05-08T02:43:48Z AsianStuff03 125864 /* */ Rm error 2206610 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Temu | logo = [[File:Temu logo.svg|180px]] | logo_size = 150 | type = [[Online shopping]] | industry = [[E-commerce]] | founded = {{start date and age|2022|7}} | founder = [[Colin Huang]] | key_people = | products = | services = Online shopping | revenue = | num_employees = | parent = [[PDD Holdings]]<ref name=forbes /> | website = {{Official URL}} | launch_date = {{start date and age|2022|9}} | headquarters = [[China]] | area_served = {{Collapsible list |Australia<ref name="AuNZ">{{Cite news |date=April 18, 2023 |title=China-backed shopping app that could unseat Kmart, Big W |website=[[News.com.au]] |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |url-status=live |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418050740/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |archive-date=April 18, 2023}}</ref> |Azerbaijan |Belgium |Bulgaria<ref name=EuroCountries/> |Canada<ref>{{Cite news |last1=McLymore |first1=Arriana |last2=Hall |first2=Casey |date=2023-03-10 |title=Shein, Temu in fierce fight over US market for $10 dresses |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065343/https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Croatia |Chile<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Fernando |date=2023-08-30 |title=Temu, la app que compite con Shein y Aliexpress, aterriza en Chile |url=https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |access-date=2024-05-11 |website=La Tercera |archive-date=May 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511220424/https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |url-status=live }}</ref> |Czech Republic |Cyprus |Denmark |Finland |France<ref name="EuroCountries">{{Cite news |last=Qu |first=Tracy |date=2023-04-24 |title=Chinese budget shopping app Temu opens in Europe amid rapid expansion |language=en |website=[[South China Morning Post]] |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065042/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Germany<ref name=EuroCountries/> |Greece |Hungary |Ireland |Israel<ref>{{cite news | url=https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | title=Cheaper than AliExpress: Chinese website TEMU starts shipping to Israel | newspaper=Ynetnews | date=October 3, 2023 | last1=Crystal | first1=Meirav | access-date=October 4, 2023 | archive-date=October 8, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231008060057/https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | url-status=live }}</ref> |Italy<ref name=EuroCountries/> |Japan |Latvia |Lithuania |Malaysia |Mexico |Morocco |Netherlands<ref name=EuroCountries/> |New Zealand<ref name=AuNZ/> |Norway|Poland|Portugal |Philippines |Romania |Slovakia|Slovenia|South Africa|Spain <ref name=EuroCountries/> |Sweden |Switzerland <ref>{{cite news | url=https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | title=Aggressive adverdisting: Temu e new, clever player in online commerce (in German)| newspaper=[[Schweizer Radio und Fernsehen|Swiss Radio and TV]]| date=August 13, 2023 | last1=Joder| first1=Denise| access-date=January 4, 2024 | archive-date=August 15, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230815145056/https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | url-status=live }}</ref> |Turkey |United Arab Emirates |United Kingdom<ref name=EuroCountries/> |United States<ref name="forbes" /> }} }} Ang '''Whaleco Technology Limited''', <ref>{{Cite web |title=Temu {{!}} Privacy Policy |url=https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508220616/https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |archive-date=May 8, 2024 |access-date=2024-05-08 |website=Temu}}</ref> na nakikisosyo bilang '''Temu''' ( {{IPAc-en|ˈ|t|iː|m|uː}} {{Respell|TEE|moo}} ), ay isang online na pamilihan na pinamamahalaan ng Tsinong kompanyang e-commerce na PDD Holdings . <ref name="forbes">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |date=February 17, 2023 |title=What To Know About Temu: New Chinese-Owned Fast Fashion App Draws Comparisons (Good And Bad) To Shein |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |url-status=live |access-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226095656/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |archive-date=February 26, 2023}}</ref> <ref name="CNNMaruf">{{Cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=28 June 2023 |title=Shein sent American influencers to China. Social media users are furious |language=en |publisher=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl |url-status=live |access-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705143816/https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl/ |archive-date=July 5, 2023}}</ref> Nag-aalok ito ng may malaking diskwentong mga produkto para sa konsyumer <ref name="Time">{{Cite magazine|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> na kadalasang ipinapadala sa mga mamimili nang direkta mula sa [[Tsina]] . <ref name="cnbc">{{Cite news |last=Kharpal |first=Arjun |title=China's e-commerce giant Pinduoduo quietly launches US shopping site in Amazon challenge |language=en |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |url-status=live |access-date=September 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917205309/https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |archive-date=September 17, 2022}}</ref> <ref name="USA TODAY">{{Cite web |title=What is Temu? What we know about the e-commerce company with multiple Super Bowl ads |url=https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212221745/https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |archive-date=February 12, 2024 |access-date=2024-02-15 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> Ang modelo ng negosyo ng Temu ay nakabase sa [[Timog Korea]] . Naging tanyag ito sa mga mamimili ngunit nagdulot din ng mga alalahanin sa privacy ng data, sapilitang paggawa, intelektwal na ari-arian, at kalidad ng mga produkto nito sa pamilihan. Ang kumpanya ay nasangkot sa mga legal na alitan sa karibal nitong kapwa kompanya, ang Shein. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanya]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Tsina]] mygm4vq5mbplzyio5lqyd4idw63vkei 2206611 2206610 2026-05-08T02:51:38Z AsianStuff03 125864 /* */ Rv edit by Julius Santos III: Could you provide a source? Temu is currently headquartered at Boston, Massachusetts, however, PDD Holdings, its parent company, is currently headquartered at Dublin, Ireland as of 2023 2206611 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Temu | logo = [[File:Temu logo.svg|180px]] | logo_size = 150 | type = [[Online shopping]] | industry = [[E-commerce]] | founded = {{start date and age|2022|7}} | founder = [[Colin Huang]] | key_people = | products = | services = Online shopping | revenue = | num_employees = | parent = [[PDD Holdings]]<ref name=forbes /> | website = {{Official URL}} | launch_date = {{start date and age|2022|9}} | area_served = {{Collapsible list |Australia<ref name="AuNZ">{{Cite news |date=April 18, 2023 |title=China-backed shopping app that could unseat Kmart, Big W |website=[[News.com.au]] |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |url-status=live |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418050740/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |archive-date=April 18, 2023}}</ref> |Azerbaijan |Belgium |Bulgaria<ref name=EuroCountries/> |Canada<ref>{{Cite news |last1=McLymore |first1=Arriana |last2=Hall |first2=Casey |date=2023-03-10 |title=Shein, Temu in fierce fight over US market for $10 dresses |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065343/https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Croatia |Chile<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Fernando |date=2023-08-30 |title=Temu, la app que compite con Shein y Aliexpress, aterriza en Chile |url=https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |access-date=2024-05-11 |website=La Tercera |archive-date=May 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511220424/https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |url-status=live }}</ref> |Czech Republic |Cyprus |Denmark |Finland |France<ref name="EuroCountries">{{Cite news |last=Qu |first=Tracy |date=2023-04-24 |title=Chinese budget shopping app Temu opens in Europe amid rapid expansion |language=en |website=[[South China Morning Post]] |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065042/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Germany<ref name=EuroCountries/> |Greece |Hungary |Ireland |Israel<ref>{{cite news | url=https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | title=Cheaper than AliExpress: Chinese website TEMU starts shipping to Israel | newspaper=Ynetnews | date=October 3, 2023 | last1=Crystal | first1=Meirav | access-date=October 4, 2023 | archive-date=October 8, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231008060057/https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | url-status=live }}</ref> |Italy<ref name=EuroCountries/> |Japan |Latvia |Lithuania |Malaysia |Mexico |Morocco |Netherlands<ref name=EuroCountries/> |New Zealand<ref name=AuNZ/> |Norway|Poland|Portugal |Philippines |Romania |Slovakia|Slovenia|South Africa|Spain <ref name=EuroCountries/> |Sweden |Switzerland <ref>{{cite news | url=https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | title=Aggressive adverdisting: Temu e new, clever player in online commerce (in German)| newspaper=[[Schweizer Radio und Fernsehen|Swiss Radio and TV]]| date=August 13, 2023 | last1=Joder| first1=Denise| access-date=January 4, 2024 | archive-date=August 15, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230815145056/https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | url-status=live }}</ref> |Turkey |United Arab Emirates |United Kingdom<ref name=EuroCountries/> |United States<ref name="forbes" /> }} }} Ang '''Whaleco Technology Limited''', <ref>{{Cite web |title=Temu {{!}} Privacy Policy |url=https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508220616/https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |archive-date=May 8, 2024 |access-date=2024-05-08 |website=Temu}}</ref> na nakikisosyo bilang '''Temu''' ( {{IPAc-en|ˈ|t|iː|m|uː}} {{Respell|TEE|moo}} ), ay isang online na pamilihan na pinamamahalaan ng Tsinong kompanyang e-commerce na PDD Holdings . <ref name="forbes">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |date=February 17, 2023 |title=What To Know About Temu: New Chinese-Owned Fast Fashion App Draws Comparisons (Good And Bad) To Shein |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |url-status=live |access-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226095656/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |archive-date=February 26, 2023}}</ref> <ref name="CNNMaruf">{{Cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=28 June 2023 |title=Shein sent American influencers to China. Social media users are furious |language=en |publisher=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl |url-status=live |access-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705143816/https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl/ |archive-date=July 5, 2023}}</ref> Nag-aalok ito ng may malaking diskwentong mga produkto para sa konsyumer <ref name="Time">{{Cite magazine|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> na kadalasang ipinapadala sa mga mamimili nang direkta mula sa [[Tsina]] . <ref name="cnbc">{{Cite news |last=Kharpal |first=Arjun |title=China's e-commerce giant Pinduoduo quietly launches US shopping site in Amazon challenge |language=en |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |url-status=live |access-date=September 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917205309/https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |archive-date=September 17, 2022}}</ref> <ref name="USA TODAY">{{Cite web |title=What is Temu? What we know about the e-commerce company with multiple Super Bowl ads |url=https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212221745/https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |archive-date=February 12, 2024 |access-date=2024-02-15 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> Ang modelo ng negosyo ng Temu ay nakabase sa [[Timog Korea]] . Naging tanyag ito sa mga mamimili ngunit nagdulot din ng mga alalahanin sa privacy ng data, sapilitang paggawa, intelektwal na ari-arian, at kalidad ng mga produkto nito sa pamilihan. Ang kumpanya ay nasangkot sa mga legal na alitan sa karibal nitong kapwa kompanya, ang Shein. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanya]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Tsina]] 0civevrizkup52c5v5qqob0trp5i7qm 2206613 2206611 2026-05-08T03:16:30Z AsianStuff03 125864 /* */ Ce, inayos pagkakatagalog 2206613 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Temu | logo = [[File:Temu logo.svg|180px]] | logo_size = 150 | type = [[Online shopping]] | industry = [[E-commerce]] | founded = {{start date and age|2022|7}} | founder = [[Colin Huang]] | key_people = | products = | services = Online shopping | revenue = | num_employees = | parent = [[PDD Holdings]]<ref name=forbes /> | website = {{Official URL}} | launch_date = {{start date and age|2022|9}} | area_served = {{Collapsible list |Australia<ref name="AuNZ">{{Cite news |date=April 18, 2023 |title=China-backed shopping app that could unseat Kmart, Big W |website=[[News.com.au]] |url=https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |url-status=live |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418050740/https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/news-life/chinabacked-shopping-app-that-could-unseat-kmart-big-w/news-story/2d37619c6237afd46895ad004062f6c2 |archive-date=April 18, 2023}}</ref> |Azerbaijan |Belgium |Bulgaria<ref name=EuroCountries/> |Canada<ref>{{Cite news |last1=McLymore |first1=Arriana |last2=Hall |first2=Casey |date=2023-03-10 |title=Shein, Temu in fierce fight over US market for $10 dresses |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065343/https://www.reuters.com/business/retail-consumer/shein-temu-fierce-fight-over-us-market-10-dresses-2023-03-09/ |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Croatia |Chile<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Fernando |date=2023-08-30 |title=Temu, la app que compite con Shein y Aliexpress, aterriza en Chile |url=https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |access-date=2024-05-11 |website=La Tercera |archive-date=May 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511220424/https://www.latercera.com/pulso-pm/noticia/temu-la-app-que-compite-con-shein-y-aliexpress-aterriza-en-chile/HVJ2OGTO2JEPZPXQSEXDYV7O5A/ |url-status=live }}</ref> |Czech Republic |Cyprus |Denmark |Finland |France<ref name="EuroCountries">{{Cite news |last=Qu |first=Tracy |date=2023-04-24 |title=Chinese budget shopping app Temu opens in Europe amid rapid expansion |language=en |website=[[South China Morning Post]] |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |url-status=live |access-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065042/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3218124/pdds-temu-opens-shop-europe-six-new-markets-it-rapidly-expands-take-rivals-shein-bytedance |archive-date=April 25, 2023}}</ref> |Germany<ref name=EuroCountries/> |Greece |Hungary |Ireland |Israel<ref>{{cite news | url=https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | title=Cheaper than AliExpress: Chinese website TEMU starts shipping to Israel | newspaper=Ynetnews | date=October 3, 2023 | last1=Crystal | first1=Meirav | access-date=October 4, 2023 | archive-date=October 8, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231008060057/https://www.ynetnews.com/business/article/bke8clqg6 | url-status=live }}</ref> |Italy<ref name=EuroCountries/> |Japan |Latvia |Lithuania |Malaysia |Mexico |Morocco |Netherlands<ref name=EuroCountries/> |New Zealand<ref name=AuNZ/> |Norway|Poland|Portugal |Philippines |Romania |Slovakia|Slovenia|South Africa|Spain <ref name=EuroCountries/> |Sweden |Switzerland <ref>{{cite news | url=https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | title=Aggressive adverdisting: Temu e new, clever player in online commerce (in German)| newspaper=[[Schweizer Radio und Fernsehen|Swiss Radio and TV]]| date=August 13, 2023 | last1=Joder| first1=Denise| access-date=January 4, 2024 | archive-date=August 15, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230815145056/https://www.srf.ch/news/wirtschaft/aggressive-onlinewerbung-temu-ein-neuer-geschickter-player-im-onlinehandel | url-status=live }}</ref> |Turkey |United Arab Emirates |United Kingdom<ref name=EuroCountries/> |United States<ref name="forbes" /> }} }} Ang '''Whaleco Technology Limited''', <ref>{{Cite web |title=Temu {{!}} Privacy Policy |url=https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508220616/https://www.temu.com/privacy-and-cookie-policy.html |archive-date=May 8, 2024 |access-date=2024-05-08 |website=Temu}}</ref> na nakikisosyo bilang '''Temu''' ( {{IPAc-en|ˈ|t|iː|m|uː}} {{Respell|TEE|moo}} ), ay isang online na pamilihan na pinamamahalaan ng Tsinong kompanyang e-commerce na PDD Holdings.<ref name="forbes">{{Cite news |last=Murray |first=Conor |date=February 17, 2023 |title=What To Know About Temu: New Chinese-Owned Fast Fashion App Draws Comparisons (Good And Bad) To Shein |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |url-status=live |access-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226095656/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2023/02/17/what-to-know-about-temu-new-chinese-owned-fast-fashion-app-draws-comparisons-good-and-bad-to-shein/?sh=351587c23f14 |archive-date=February 26, 2023}}</ref> <ref name="CNNMaruf">{{Cite news |last=Maruf |first=Ramishah |date=28 June 2023 |title=Shein sent American influencers to China. Social media users are furious |language=en |publisher=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl |url-status=live |access-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705143816/https://edition.cnn.com/2023/06/28/business/shein-influencers-brand-trip-china-hnk-intl/ |archive-date=July 5, 2023}}</ref> Nag-aalok ito ng may malaking diskwentong mga produkto para sa konsyumer <ref name="Time">{{Cite magazine|magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> na kadalasang ipinapadala sa mga mamimili nang direkta mula sa [[Tsina]].<ref name="cnbc">{{Cite news |last=Kharpal |first=Arjun |title=China's e-commerce giant Pinduoduo quietly launches US shopping site in Amazon challenge |language=en |publisher=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |url-status=live |access-date=September 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917205309/https://www.cnbc.com/2022/09/02/chinas-e-commerce-giant-pinduoduo-launches-us-shopping-site-temu.html |archive-date=September 17, 2022}}</ref> <ref name="USA TODAY">{{Cite web |title=What is Temu? What we know about the e-commerce company with multiple Super Bowl ads |url=https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212221745/https://www.usatoday.com/story/money/2024/02/12/what-is-temu-super-bowl/72573203007/ |archive-date=February 12, 2024 |access-date=2024-02-15 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> Ang modelo ng negosyo ng Temu ay nakabase sa [[Timog Korea]]. Naging tanyag ito sa mga mamimili ngunit nagdulot din ng mga alalahanin sa pagkapribado ng mga datos, sapilitang paggawa, intelektwal na ari-arian, at kalidad ng mga produkto nito sa pamilihan. Ang kumpanya ay nasangkot sa mga legal na alitan sa karibal nitong kapwa kompanya, ang Shein. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kompanya]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Tsina]] npvkgfs5lsrcevgx9v9a233h80i0q49 0 330146 2206651 2126101 2026-05-08T08:30:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206651 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Adrien-Marie Legendre|birth_date={{birth date|df=yes|1752|9|18}}|birth_place=[[Paris]], France|death_date={{death date and age|df=yes|1833|1|9|1752|9|18}}|death_place=Paris, France|nationality=French|field=Mathematician|work_institution=[[École Militaire]]<br>[[École Normale Supérieure|École Normale]]<br>[[École Polytechnique]]|alma_mater=[[Collège Mazarin]]|doctoral_advisor=<!--there were no PhDs in France before 1808-->|doctoral_students=<!--there were no PhDs in France before 1808-->|known_for=[[Associated Legendre polynomials]]<br>[[Legendre transformation]]<br>[[Legendre polynomial]]s<br>[[Elliptic function]]s<br>Introducing the character [[∂]]<ref>{{cite web|url=http://jeff560.tripod.com/calculus.html|author=Aldrich, John|title=Earliest Uses of Symbols of Calculus|access-date=20 April 2017|archive-date=26 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726201326/http://jeff560.tripod.com/calculus.html|url-status=dead}}</ref>|image=Legendre.jpg|caption=Karikaturang gawa sa watercolor ni Julien-Léopold Boilly, ang natitirang kilalang larawan ni Legendre<ref name="Duren2009">{{cite journal | last=Duren | first=Peter | title=Changing Faces: The Mistaken Portrait of Legendre | journal=[[Notices of the American Mathematical Society|Notices of the AMS]] | volume=56 | issue=11 |date=December 2009 | pages=1440–1443, 1455 | url=https://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf}}</ref>}} Si '''Adrien-Marie Legendre''' ( {{IPAc-en|l|ə|ˈ|ʒ|ɑː|n|d|ər|,_|-|ˈ|ʒ|ɑː|n|d}} ; <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/legendre "Legendre"]. </ref>{{IPA-fr|adʁiɛ̃ maʁi ləʒɑ̃dʁ|lang}}{{IPA-fr|adʁiɛ̃ maʁi ləʒɑ̃dʁ|lang}}; 18 Setyembre 1752 – 9 Enero 1833) ay isang Pranses na matematiko na may maraming kontribusyon sa matematika. Ang mga kilala at mahahalagang konsepto tulad ng [[Legendre polynomial|mga polynomial ni Legendre]] at pagbabagong Legendre ay ipinangalan sa kanya. Kilala rin siya sa kanyang mga kontribusyon sa pamamaraan ng mababang parisukat, at siya ang unang opisyal na naglathala dito, kahit na natuklasan ito ni [[Carl Friedrich Gauss]] bago siya. <ref name=":3">{{Cite journal |last=Plackett |first=R.L. |author-link=R. L. Plackett |date=1972 |title=The discovery of the method of least squares |url=https://hedibert.org/wp-content/uploads/2016/08/plackett1972-thediscoveryofthemethodofleastsquares.pdf |journal=Biometrika |volume=59 |issue=2 |pages=239–251}}</ref> <ref name=":4">{{Cite journal |last=Stigler |first=Stephen M. |date=1981 |title=Gauss and the Invention of Least Squares |journal=The Annals of Statistics |volume=9 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1214/aos/1176345451 |issn=0090-5364 |jstor=2240811 |doi-access=free}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga matematiko]] 71615k6idumcq44g79mbdpmgr6bdiyv 0 337352 2206647 2198311 2026-05-08T08:27:03Z TentingZones1 122212 /* */ 2206647 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Gradignan''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa Timog-Kanluran ng [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]] sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Munisipalidad sa lugar ng atraksyon ng Bordeaux na matatagpuan sa yunit urbano nito sa timog (at kanluran) ng [[Garona]]. Ang mga kalapit na munisipalidad ay [[Canéjan]], [[Léognan]], [[Pessac]], [[Talence]] at [[Villenave-d'Ornon]]. ==Tiponimiya== [[File:Cassini-104-gradignan.png|thumb|Mga pangalan ng lugar at topograpiya ng rehiyon ng Gradignan, sa mapa ng Cassini, 1756.]] Ang pangalan ng bayan ay pinaniniwalaang nagmula sa personal na pangalang [[Gallo-Romano]] na ''Gradinus'' o ''Gradignanus'', o, ayon sa isang hindi gaanong kapani-paniwalang hipotesis, mula sa terminong gravignan, na siyang tumutukoy sa rehiyon ng [[Graves]]. Sa [[Wikang Gascon|Gascon]], ang pangalan ng bayan ay ''Gradinhan''. ==Kasaysayan== Noong [[Gitnang Panahon]], ang bayan ay nagtamasa ng isang tiyak na katanyagan, gaya ng pinatutunayan ng [[priorya ng Cayac]], mga labi ng Castéra, at ang [[Saint-Albe motte]]. Noong 1152, nang ang [[Hari ng Inglatera]] ay naging [[Duke ng Aquitaine]] sa pamamagitan ng kanyang kasal, ang [[Château d'Ornon]], na kilala bilang Le Castéra, na matatagpuan sa parokya ng Gradignan, ay tila ang pangunahing bayan ng [[Comtau ng Ornon]], isang malawak na teritoryo na matatagpuan sa timog ng Ilog Garona. Ang Comtau ng Ornon ay isang teritoryo na direktang pagmamay-ari ng Hari ng Inglatera, na noon ay Duke ng Aquitaine. Ang terminong Gascon na "comtau" ay madalas na isinasalin bilang "comitant" (county), ngunit ito ay isang pagkakamali: ito ay sa katunayan isang comital domain ng Duke ng Aquitaine, na siya ring [[Count ng Bordeaux]], at hindi isang county. Ang mga panginoon ng Ornon ay nagmamay-ari lamang ng isang bahagi ng comtau na ito. Ang Kastilyo ng Ornon ay winasak noong 1405 ng [[Konde ng Armagnac]], isang basalyo ng Hari ng Pransya. Ang panahong medyebal na ito ay kasabay ng mga peregrinasyon patungong [[Santiago de Compostela]]. Sa labas lamang ng Gradignan, sa pangunahing kalsada patungong [[Bayonne]], ang Cayac Priory ay nagbigay ng kanlungan para sa libu-libong peregrino bago magtungo sa malupit na kapatagan, isang "tiwangwang na lupain kung saan ang lahat ay kulang." Simula noong Gitnang Panahon, ang pagkakatulad sa mga reaksyon ay mapapansin sa pagitan ng Bordeaux at Gradignan sa mga pangunahing kaganapang pampulitika, lalo na ang Fronde, at ang mga rebolusyon noong 1789, 1830, at 1848: dahil sa kawalan ng tiwala sa sentralisadong kapangyarihan sa Paris, ang mga kilalang tao at negosyante ay mas nababahala sa kanilang mga interes sa ekonomiya kaysa sa mga pangunahing debate sa politika. Kung tungkol sa mas mapagkumbabang mga tao, ang kanilang tanging inaalala ay ang pagkakaroon ng trabaho at sapat na ikabubuhay. Maraming ugnayan ang nag-uugnay sa Gradignan sa Bordeaux, ang kabisera ng rehiyon ng Gironde. Tradisyonal para sa mga naninirahan sa Gradignan na ibenta ang kanilang gatas at mga gulay sa kalapit na lungsod, pati na rin ang pagpapalaba para sa mga tao ng Bordeaux. Gayundin, maraming mangangalakal ng alak sa Bordeaux ang nagmamay-ari ng mga ubasan sa Gradignan, kaya nagbibigay ng kabuhayan para sa mga manggagawa at mga karpintero. Hanggang noong bandang 1950, ang Gradignan ay isang simpleng nayon na nabubuhay sa mga yamang lupa at ilog nito, ang [[Eau Bourde]]. Matagal nang nahuhuli dahil sa matinding kakulangan ng imprastraktura, ang bayan ay nagsimulang umunlad sa lahat ng direksyon, simula noong 1952 sa ilalim ng pamumuno ni Mayor Bernard Roumégoux: ito ay naging isang bayan na may mahigit 20,000 naninirahan habang pinapanatili ang luntiang katangian nito. Noong 1967, isang detensyon center ang itinayo sa teritoryo ng munisipyo, na may kakayahang tumanggap ng humigit-kumulang 400 bilanggo. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Gradignan (Gironde).svg|thumb|Eskudo de armas ng komyun]] Partido bawat maputla, unang kulay argento ay isang maputlang kulot na asul na may kasamang tatlong escallops na sable, pangalawa ay isang tore na gules na bukas at butas ng parang, may mason na sable, pawang napapalibutan ng isang punong gules na may kasunod na isang leopardo o armado at matamlay na asul. [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] diml7w6jmjbsx4t01z36u43simo3ge1 10 337387 2206601 2204144 2026-05-08T01:25:06Z GinawaSaHapon 102500 2206601 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}<templatestyles src="IPA common/styles.css" /></noinclude><templatestyles src="IPA co-articulated consonants/styles.css" /><div class="nowrap IPA-coarticulated-main {{#if:{{{caption|def}}}||IPA-coarticulated-nocaption}} {{{tableclass|}}}" style="{{{tablestyle|}}}"> <div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Katinig na pailong|Pailong]]</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol"></div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|n͡m}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na labi't harapang bibig|Labi't gilagid]]</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol"></div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɳ͡m}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na labi't dilang pulupot|Labi't dilang pulupot]]</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol"></div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ŋ͡m}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]]</div> </div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Katinig na pasara|Pasara]]</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|t͡p}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|d͡b}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't gilagid</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ʈ͡p}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɖ͡b}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't dilang pulupot</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|k͡p}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɡ͡b}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't ngala-ngala</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|q͡ʡ}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol"></div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na tilao't lalaugan|Tilao't lalaugan]]</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|q͡p}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol"></div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na labi't tilao|Labi't tilao]]</div> </div> </div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Katinig na pasutsot|Pasutsot]]/[[Katinig na palapit|Palapit]]</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɥ̊}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɥ}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Katinig na palapit sa labi't paleta|Labi't paleta]]</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ʍ}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|w}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't ngala-ngala</div> </div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɧ}}</div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol"></div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Tunog sj|Tunog ''sj'']] (iba-iba)</div> </div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Kainig na pagilid|Pagilid]] na palapit</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol"></div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɫ}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">[[Belarisasyon|Belarisadong]] gilagid</div> </div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Paloob ng katinig|Paloob]]</div> <div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɠ̊͜ɓ̥}}</div> <div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|ɠ͡ɓ}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't ngala-ngala</div> <div class="IPA-coarticulated-sect">[[Palabas na katinig|Palabas]]</div> <div class="IPA-coarticulated-symbol"></div><!-- --><div class="IPA-coarticulated-symbol">{{IPA link|t͡pʼ}}</div> <div class="IPA-coarticulated-desc">Labi't gilagid</div> </div> </div> </div> <noinclude>[[Category:IPA chart templates]]</noinclude> d27wgp0eyelb5kdcfn6hglxmwgvjdos 0 337516 2206636 2205642 2026-05-08T07:04:16Z TentingZones1 122212 /* */ 2206636 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Puisseguin |settlement_type = Bayan o komyun |image_skyline = 012 Monbadon ( 33570 ).JPG |image_caption = Kastilyo ng Monbadon, Hunyo 2014 |image_shield = Blason ville fr Puisseguin (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Puisseguin |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Libourne|Libourne]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Jean Michel Pasquon |area_total_km2 = 17.25 |population_as_of = 2023 |population_total = 834 |population_density_km2 = auto |website = https://www.mairie-puisseguin.fr |coordinates = {{coord|44.9244|-0.0719|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 83 }} Ang '''Puisseguin''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa departamento ng [[Gironda]] sa [[Nouvelle-Aquitaine]] sa timog-kanlurang [[Pransiya]]. Ito ay nasa humigit-kumulang 15 km sa silangan ng [[Liborna]]. Noong Oktubre 2015, 43 katao ang namatay sa [[Insidente ng Puisseguin|isang banggaan sa pagitan ng isang bus at isang trak]]. ==Heograpiya== Matatagpuan ang Puisseguin sa [[rehiyon ng Libournais]]. Ang teritoryo ng komyun ay nasa hangganan ng anim na komyun: ang [[Lussac, Gironde|Lussac]] sa hilaga, ang [[Tayac]] sa dulong hilagang-silangan nang mga 250 metro, ang [[Saint-Cibard]] sa silangan, ang [[Saint-Philippe-d'Aiguille]] sa timog-silangan, ang [[Saint-Genès-de-Castillon]] sa timog at ang [[Montagne, Gironda|Montagne]] sa kanluran. ==Transportasyon== Ang mga bus, parehong pang-eskwelahan at hindi pang-eskwelahan, ay humihinto sa Puisseguin, gayundin ang network ng transportasyon ng [[TransGironde]]. ==Pangalan== Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang Occitan na ''puy'', na nangangahulugang "bundok o '''''mont''''' sa Wikang Pranses" at mula kay ''Seguin'', isang tinyente ni Charlemagne.<ref name=Visaq>[http://visites.aquitaine.fr/puisseguin Puisseguin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229171223/http://visites.aquitaine.fr/puisseguin |date=2014-12-29 }} sur le site « Visites en Aquitaine - Région Aquitaine » (CC-[[Licence Creative Commons#Attribution|BY]]-[[Licence Creative Commons#Partage dans les mêmes conditions|SA]]), consulté le 28 décembre 2014.</ref> Sa [[Wikang Occitan|Occitan]], ang bayan ay tinatawag na '''Pèi Seguin''' o '''Puègseguin'''. Ang mga naninirahan dito ay tinatawag na ''Puissegunais''.<ref>Nom des habitants de la commune sur [http://www.habitants.fr/habitants_puisseguin_33342.html habitants.fr]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, consulté le 26 août 2013.</ref> ==Kasaysayan== Si Seguin, ang tinyente ni Charlemagne, ay nanirahan sa lugar noong simula ng ika-9 na siglo at nagsimulang magtayo ng kastilyo. Noong ika-14 na siglo, ang Puisseguin ay isang maliit na kastilyan na nakadepende sa [[Puynormand]] at umabot hanggang Parsac (sa kasalukuyang komyun ng Montagne sa Gironde). Noong Mayo 1341, ang seigneury ng Puynormand, na kinabibilangan ni Puisseguin, ay ipinagkaloob sa [[pamilyang Albret]], kung saan ito nanatili hanggang ika-17 siglo. Pagkatapos ay binili ng pamilyang Fournel ang kastilyan na ito, na, noong 1763, ay naipasa sa pamilyang Rounel de Godeville, na nagpanatili nito hanggang sa Rebolusyong Pranses.<ref name=Visaq/> Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses|Rebolusyon]], ang parokya ng Saint-Pierre de Puisseguin ay bumuo ng komyun ng Puisseguin, at ang parokya ng Saint-Martin de Monbadon ay bumuo ng komyun ng Monbadon. Noong Enero 1, 1989, ang komyun ng Monbadon ay pinagsama sa komyun ng Puisseguin.<ref>[http://gael.gironde.fr/pages/Histo_commune.pdf Historique des communes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124070328/http://gael.gironde.fr/pages/Histo_commune.pdf |date=2013-01-24 }}, p. 42, sur GAEL (Gironde Archives en ligne) des Archives départementales de la Gironde, consulté le 20 août 2013.</ref> Noong Oktubre 23, 2015, [[Insidente sa Puisseguin|naganap doon ang pinakamatinding aksidente]] sa kalsada sa France [[Insidente sa Beaune|simula noong aksidente sa Beaune noong 1982]], na nagresulta sa 43 na pagkamatay. Isang semi-trailer truck at isang bus ang nagbanggaan sa isang kurba sa [[D17 (Pransiya)|departmental road ng D17]].<ref>{{Cite web|title = France coach crash: at least 43 dead after collision with truck|url = https://www.theguardian.com/world/2015/oct/23/at-least-40-dead-after-bus-crash-in-south-of-france-puisseguin|website = the Guardian|accessdate = 2015-10-23|first1 = Angelique Chrisafis in|last1 = Paris|first2 = Jessica Elgot in|last2 = London}}</ref><ref>{{Cite web|title = 43 Dead After Bus Carrying Elderly People Collides With Truck|url = https://www.nbcnews.com/news/world/libourne-crash-42-dead-crash-between-bus-truck-france-n449776|website = NBC News|accessdate = 2015-10-23}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title = At least 43 people have died in a coach crash in France|url = https://www.independent.co.uk/news/world/europe/libourne-france-bus-crash-live-dozens-dead-after-coach-and-lorry-accident-near-bordeaux-a6705276.html|website = The Independent|accessdate = 2015-10-23|language = en}}</ref> ==Mga Paaralan== Ang nayon ay may dalawang paaralan, isang pampubliko: ang Paaralang Jeanne-d'Albret, at isang pribado: ang Paaralang Sacré-Cœur. Sa pagtatapos ng taong panuruan 2022-2023, ang pagsasara ng Paaralang Sacré-Cœur ay napagpasyahan ng mga awtoridad sa edukasyong Katoliko. ==Mga Aktibidad== Nag-aalok ang Puisseguin ng iba't ibang aktibidad: tennis, gymnastics, football, archery, pangangaso, pétanque, at ipinagmamalaki ang maraming asosasyon na nakatuon sa pamana at kalikasan. Nag-oorganisa rin ang isang senior citizens' club ng maraming aktibidad. ==Buhay pang-ekonomiya== Maraming tindahan ang Puisseguin: isang grocery store, isang butcher's shop, isang panaderya, at isang hair salon. Mayroon ding dalawang nursing practice, isang opisina ng doktor, at isang opisina ng notaryo. May pizza maker na dumarating tuwing Miyerkules ng gabi. ==Turismo, lokal na kultura at pamana== Maraming turista ang tinatanggap ng nayon bawat taon. Maraming mga guesthouse at bed and breakfast ang munisipalidad. Bukod pa rito, may hiking trail na paikot-ikot sa mga nakapalibot na nayon. ===Mga pagdiriwang sa nayon=== Bago ang 2020, maraming pagdiriwang ang inihandog ng nayon sa buong taon: * Sa Enero: ang seremonya ng pagbati sa Bagong Taon * Sa Pebrero: ang karnabal ng paaralan * Sa Marso: ang gabi ng Gimboura * Sa Abril: ang palabas sa paaralan ng Sacré-Cœur * Sa Mayo: ang rally ng Saint-Émilionnais * Sa Hunyo: ang wine festival, ang music festival, ang palabas sa paaralan ng Jeanne-d'Albret * Sa Hulyo: Bastille Day at ang mga laro sa pagitan ng mga nayon (ang mga nayon mula sa mga nakapalibot na lugar ay nagkikita at nakikipagkumpitensya sa ibang bayan bawat taon) * Sa Agosto/Setyembre: ang pangangaso at pagdiriwang ng kabayo ===Mga lugar at monumento=== * [[Simbahan ni Saint-Martin sa Monbadon]]. Ang gusali ay itinala bilang isang makasaysayang monumento noong 1925. * [[Simbahan ng Saint-Pierre sa Puisseguin]]. Ang portal ay nakalista bilang isang makasaysayang monumento noong 1914. Dahil sa pagguho ng arko, ang gusali ay nanatiling sarado simula noong Nobyembre 2022. * [[Kastilyo ng Monbadon]]. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Puisseguin (Gironde).svg|thumb|Puisseguin]] Asul, isang bundok na may base argent [puti] na nasa ibabaw ng isang karbunkulo ng labing-anim na panatang gules [itim], sa isang punong gules ay isang gasuklay na sable rin na nasa gilid ng dalawang bituin na may anim na tulis na nakahiwalay na sable [itim] at argent [puti]. ==Tingnan din== ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] 7i4tg2ig54up6kp7mj3wus0anq5jqx8 0 337790 2206617 2203070 2026-05-08T03:26:52Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2206617 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Laura Theresa, Lady Alma-Tadema''' ( {{Nee}} '''Epps''' ; 16 Abril 1852{{Spaced en dash}} (15 Agosto 1909) ay isang pintor na Briton na dalubhasa sa mga eksena ng kababaihan at mga bata sa loob at labas ng bansa. Labingwalong sa kanyang mga ipinintang larawan ang ipinakita sa [[Royal Academy]] . Ang kanyang asawa, si Sir [[Lawrence Alma-Tadema]], ay isa sa mga pinakakilalang [[Victorian painting|pintor noong panahon ng Victoria]] . == Buhay == Anak ni Dr. [[George Napoleon Epps]] (na kapatid ni Dr. [[John Epps]] ), mayroon siyang dalawang kapatid na babae na mga pintor din (nag-aral si Emily sa ilalim [[John Brett (artist)|ni John Brett]], isang [[Pre-Raphaelite]], at [[Ellen Gosse|si Ellen]] sa ilalim [[Ford Madox Brown|ni Ford Madox Brown]] ), habang sina [[Edmund Gosse]] at isang stockbroker na si Rowland Hill, ay kanyang mga bayaw. Sa tahanan ni Madox Brown unang nakilala ni Alma-Tadema si Madox noong Disyembre 1869, noong siya ay 17 taong gulang at si Madox ay 33. (Namatay ang kanyang unang asawa noong Mayo ng taong iyon.) Umibig siya sa unang pagkikita, <ref>Barrow R. J: Lawrence Alma-Tadema, Phaidon Press Inc, 2001; {{ISBN|0-7148-3918-3}}, p. 60.</ref> kaya naman bahagyang ang presensya ni Madox Brown sa London (at bahagyang ang katotohanan na sa Inglatera lamang palaging naibebenta ang kanyang mga gawa) ang nakaimpluwensya sa kanya na lumipat sa Inglatera sa halip na sa ibang lugar nang mapilitang umalis sa kontinente dahil sa pagsiklab ng [[Digmaang Prangko-Pruso|Digmaang Franco-Prussian]] noong Hulyo 1870. Umibig siya sa unang pagkikita, <ref>Barrow R. J: Lawrence Alma-Tadema, Phaidon Press Inc, 2001; {{ISBN|0-7148-3918-3}}, p. 60.</ref> kaya naman bahagyang ang presensya ni Madox Brown sa London (at bahagyang ang katotohanan na sa Inglatera lamang palaging naibebenta ang kanyang mga gawa) ang nakaimpluwensya sa kanya na lumipat sa Inglatera sa halip na sa ibang lugar nang mapilitang umalis sa kontinente dahil sa pagsiklab ng [[Digmaang Prangko-Pruso|Digmaang Franco-Prussian]] noong Hulyo 1870. Pagdating sa London noong unang bahagi ng Setyembre 1870 kasama ang kanyang maliliit na anak na babae at kapatid na si Artje, hindi nag-aksaya ng oras si Alma-Tadema sa pakikipag-ugnayan kay Epps, at napagkasunduan na bibigyan niya ito ng mga leksyon sa pagpipinta. Sa isa sa mga ito, inalok niya ng kasal. Dahil tatlumpu't apat na taong gulang na siya noon at labingwalong taong gulang na si Laura ngayon, noong una ay tutol ang kanyang ama sa ideya. Sa wakas ay sumang-ayon si Dr. Epps sa kondisyon na maghintay sila hanggang sa mas makilala nila ang isa't isa. Nagpakasal sila noong Hulyo 1871 at, kahit na walang anak ang pangalawang kasal na ito, napatunayan din itong pangmatagalan at masaya, kung saan si Laura ang nagsilbing madrasta sa mga anak na babae ng kanyang asawa sa unang kasal nito, [[Laurence Alma-Tadema|sina Laurence]] at [[Anna Alma-Tadema|Anna]] . Ang Paris Salon noong 1873 ang nagbigay kay Alma-Tadema ng kanyang unang tagumpay sa pagpipinta, at noong 1878, sa [[Exposition Universelle (1878)|Paris International Exhibition]], isa siya sa dalawang babaeng Ingles na artistang ipinakita ang kanyang mga gawa. <ref>{{Cite web |title=Lady Laura Alma Tadema (nee Laura Theresa Epps) (1852-1909) |url=http://myweb.tiscali.co.uk/speel/paint/lauratad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723091331/http://myweb.tiscali.co.uk/speel/paint/lauratad.htm |archive-date=2018-07-23 |access-date=2025-09-30 |website=myweb.tiscali.co.uk}}</ref> Kabilang sa iba pa niyang mga lugar ang [[Royal Academy]] (mula 1873), ang [[Grosvenor Gallery]] at iba pa sa London. Ipinakita ni Alma-Tadema ang kanyang mga gawa sa [[Museum of Science and Industry (Chicago)|Palace of Fine Arts]] sa 1893 [[World's Columbian Exposition]] sa Chicago, Illinois. <ref name="Nichols">{{Cite web |last=Nichols |first=K. L. |title=Women's Art at the World's Columbian Fair & Exposition, Chicago 1893 |url=http://arcadiasystems.org/academia/cassatt9.html#alma |access-date=26 July 2018}}</ref> Nagkaroon din siya ng paminsan-minsang trabaho bilang isang ilustrador, lalo na para sa ''[[The English Illustrated Magazine]]'', at kilala bilang isang hostess sa kanilang mga tirahan sa London sa Regents Park at kalaunan ay sa Grove End Road. Namatay si Alma-Tadema noong 15 Agosto 1909; <ref>{{Cite news |date=17 August 1909 |title=Lady Alma-Tadema. |work=[[New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E12F73C5A12738DDDAE0994D0405B898CF1D3 |access-date=2008-08-07}}</ref> isang liham sa pahayagang ''[[The Times|Times]]'' na inilimbag pagkalipas ng dalawang araw ang nagdetalye sa mga pangyayaring humantong sa kanyang pagkamatay: Ginugol ni Lady Alma-Tadema ang mga buwan ng Hunyo at Hulyo sa isang Aleman na lunas, kung saan siya bumalik ilang araw na ang nakalilipas na may napakahinang kalagayan. Pinayuhan siyang umalis agad sa bayan, at pumasok siya sa isang establisyimento sa [[Hindhead]] . Dito biglang naging kritikal ang kanyang karamdaman noong nakaraang Biyernes at siya ay pumanaw nang walang sakit pagkatapos ng maraming oras na pagkawala ng malay noong gabi ng Linggo. <ref name=":0">{{Cite web |date=January 2004 |title=Lady Alma Tadema obituary from ''The Times'', 17th August 1909 |url=http://www.victorianartinbritain.co.uk/obituary/alma-tadema-laura.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070917174408/http://www.victorianartinbritain.co.uk/obituary/alma-tadema-laura.htm |archive-date=2007-09-17 |website=Victorian Art in Britain}}</ref> Isang eksibisyong pang-alaala ng kanyang mga gawa ang ginanap sa [[Fine Art Society]] nang sumunod na taon. ==Sanggunian== <references /> {{stub}} fbqh272cg85edanks1u6lf2mypq0k35 2206618 2206617 2026-05-08T03:28:16Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga pintor mula sa Britanya]] using [[WP:HC|HotCat]] 2206618 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Laura Theresa, Lady Alma-Tadema''' ( {{Nee}} '''Epps''' ; 16 Abril 1852{{Spaced en dash}} (15 Agosto 1909) ay isang pintor na Briton na dalubhasa sa mga eksena ng kababaihan at mga bata sa loob at labas ng bansa. Labingwalong sa kanyang mga ipinintang larawan ang ipinakita sa [[Royal Academy]] . Ang kanyang asawa, si Sir [[Lawrence Alma-Tadema]], ay isa sa mga pinakakilalang [[Victorian painting|pintor noong panahon ng Victoria]] . == Buhay == Anak ni Dr. [[George Napoleon Epps]] (na kapatid ni Dr. [[John Epps]] ), mayroon siyang dalawang kapatid na babae na mga pintor din (nag-aral si Emily sa ilalim [[John Brett (artist)|ni John Brett]], isang [[Pre-Raphaelite]], at [[Ellen Gosse|si Ellen]] sa ilalim [[Ford Madox Brown|ni Ford Madox Brown]] ), habang sina [[Edmund Gosse]] at isang stockbroker na si Rowland Hill, ay kanyang mga bayaw. Sa tahanan ni Madox Brown unang nakilala ni Alma-Tadema si Madox noong Disyembre 1869, noong siya ay 17 taong gulang at si Madox ay 33. (Namatay ang kanyang unang asawa noong Mayo ng taong iyon.) Umibig siya sa unang pagkikita, <ref>Barrow R. J: Lawrence Alma-Tadema, Phaidon Press Inc, 2001; {{ISBN|0-7148-3918-3}}, p. 60.</ref> kaya naman bahagyang ang presensya ni Madox Brown sa London (at bahagyang ang katotohanan na sa Inglatera lamang palaging naibebenta ang kanyang mga gawa) ang nakaimpluwensya sa kanya na lumipat sa Inglatera sa halip na sa ibang lugar nang mapilitang umalis sa kontinente dahil sa pagsiklab ng [[Digmaang Prangko-Pruso|Digmaang Franco-Prussian]] noong Hulyo 1870. Umibig siya sa unang pagkikita, <ref>Barrow R. J: Lawrence Alma-Tadema, Phaidon Press Inc, 2001; {{ISBN|0-7148-3918-3}}, p. 60.</ref> kaya naman bahagyang ang presensya ni Madox Brown sa London (at bahagyang ang katotohanan na sa Inglatera lamang palaging naibebenta ang kanyang mga gawa) ang nakaimpluwensya sa kanya na lumipat sa Inglatera sa halip na sa ibang lugar nang mapilitang umalis sa kontinente dahil sa pagsiklab ng [[Digmaang Prangko-Pruso|Digmaang Franco-Prussian]] noong Hulyo 1870. Pagdating sa London noong unang bahagi ng Setyembre 1870 kasama ang kanyang maliliit na anak na babae at kapatid na si Artje, hindi nag-aksaya ng oras si Alma-Tadema sa pakikipag-ugnayan kay Epps, at napagkasunduan na bibigyan niya ito ng mga leksyon sa pagpipinta. Sa isa sa mga ito, inalok niya ng kasal. Dahil tatlumpu't apat na taong gulang na siya noon at labingwalong taong gulang na si Laura ngayon, noong una ay tutol ang kanyang ama sa ideya. Sa wakas ay sumang-ayon si Dr. Epps sa kondisyon na maghintay sila hanggang sa mas makilala nila ang isa't isa. Nagpakasal sila noong Hulyo 1871 at, kahit na walang anak ang pangalawang kasal na ito, napatunayan din itong pangmatagalan at masaya, kung saan si Laura ang nagsilbing madrasta sa mga anak na babae ng kanyang asawa sa unang kasal nito, [[Laurence Alma-Tadema|sina Laurence]] at [[Anna Alma-Tadema|Anna]] . Ang Paris Salon noong 1873 ang nagbigay kay Alma-Tadema ng kanyang unang tagumpay sa pagpipinta, at noong 1878, sa [[Exposition Universelle (1878)|Paris International Exhibition]], isa siya sa dalawang babaeng Ingles na artistang ipinakita ang kanyang mga gawa. <ref>{{Cite web |title=Lady Laura Alma Tadema (nee Laura Theresa Epps) (1852-1909) |url=http://myweb.tiscali.co.uk/speel/paint/lauratad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723091331/http://myweb.tiscali.co.uk/speel/paint/lauratad.htm |archive-date=2018-07-23 |access-date=2025-09-30 |website=myweb.tiscali.co.uk}}</ref> Kabilang sa iba pa niyang mga lugar ang [[Royal Academy]] (mula 1873), ang [[Grosvenor Gallery]] at iba pa sa London. Ipinakita ni Alma-Tadema ang kanyang mga gawa sa [[Museum of Science and Industry (Chicago)|Palace of Fine Arts]] sa 1893 [[World's Columbian Exposition]] sa Chicago, Illinois. <ref name="Nichols">{{Cite web |last=Nichols |first=K. L. |title=Women's Art at the World's Columbian Fair & Exposition, Chicago 1893 |url=http://arcadiasystems.org/academia/cassatt9.html#alma |access-date=26 July 2018}}</ref> Nagkaroon din siya ng paminsan-minsang trabaho bilang isang ilustrador, lalo na para sa ''[[The English Illustrated Magazine]]'', at kilala bilang isang hostess sa kanilang mga tirahan sa London sa Regents Park at kalaunan ay sa Grove End Road. Namatay si Alma-Tadema noong 15 Agosto 1909; <ref>{{Cite news |date=17 August 1909 |title=Lady Alma-Tadema. |work=[[New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E12F73C5A12738DDDAE0994D0405B898CF1D3 |access-date=2008-08-07}}</ref> isang liham sa pahayagang ''[[The Times|Times]]'' na inilimbag pagkalipas ng dalawang araw ang nagdetalye sa mga pangyayaring humantong sa kanyang pagkamatay: Ginugol ni Lady Alma-Tadema ang mga buwan ng Hunyo at Hulyo sa isang Aleman na lunas, kung saan siya bumalik ilang araw na ang nakalilipas na may napakahinang kalagayan. Pinayuhan siyang umalis agad sa bayan, at pumasok siya sa isang establisyimento sa [[Hindhead]] . Dito biglang naging kritikal ang kanyang karamdaman noong nakaraang Biyernes at siya ay pumanaw nang walang sakit pagkatapos ng maraming oras na pagkawala ng malay noong gabi ng Linggo. <ref name=":0">{{Cite web |date=January 2004 |title=Lady Alma Tadema obituary from ''The Times'', 17th August 1909 |url=http://www.victorianartinbritain.co.uk/obituary/alma-tadema-laura.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070917174408/http://www.victorianartinbritain.co.uk/obituary/alma-tadema-laura.htm |archive-date=2007-09-17 |website=Victorian Art in Britain}}</ref> Isang eksibisyong pang-alaala ng kanyang mga gawa ang ginanap sa [[Fine Art Society]] nang sumunod na taon. ==Sanggunian== <references /> {{stub}} [[Kategorya:Mga pintor mula sa Britanya]] inelnqatzch0vd1g2pb7o5bk8uum59e 0 337895 2206583 2203777 2026-05-07T16:52:01Z Dos Padayon 141238 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1344441817|Alice Boughton]]" 2206583 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox person|name=Alice Boughton|image=Alice Boughton Portrait Magazine (crop).jpg|caption=Boughton, {{circa|1916}}|birth_date={{Birth date|1866|5|14}}|birth_place=[[Brooklyn]], New York, U.S.|death_date={{Death date and age|1943|6|21|1866|5|14}}|death_place=[[Bay Shore, New York]], U.S.|occupation=Photographer|years_active=1890–1931}}'''Si Alice Boughton''' (14 Mayo 1866 – 21 Hunyo 1943) ay isang Amerikanong ritratista noong unang bahagi ng ika-20 siglo na kilala sa kanyang mga litrato ng maraming pigura sa panitikan at teatro noong kanyang panahon. Siya ay isang Fellow ng Photo-Secession ni Alfred Stieglitz, isang lupon ng mga ritratista na ang mga pagsisikap sa sining ay nagtagumpay sa pagpapataas ng potograpiya sa isang anyo ng sining. == Buhay == Si Alice Boughton ay ipinanganak sa [[Brooklyn]], New York, noong ika-14 ng Mayo 1866. <ref name="HP">{{Cite web |title=Alice Boughton |url=http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725103508/http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |archive-date=2011-07-25 |access-date=2008-11-23 |website=The Hamlet People |publisher=Brookhaven and South Haven Hamlets}}</ref> <ref>{{Cite web |date=23 June 1943 |title=Obituary for Alice Boughton |url=http://brookhavensouthhaven.org/history/Boughton/BoughtonAlicObituaryAdvance.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517083646/http://brookhavensouthhaven.org/history/Boughton/BoughtonAlicObituaryAdvance.htm |archive-date=2008-05-17 |access-date=2008-11-23 |website=Long Island Advance |publisher=Brookhaven and South Haven Hamlets}}</ref> Ang kanyang mga magulang ay sina Frances Ayres at William H. Boughton, isang abogado sa New York. <ref name="Naef">{{Cite book |last=Weston Naef |title=The Collection of Alfred Stieglitz: Fifty Pioneers of Modern Photography |publisher=NY: Metropolitan Museum of Art |year=1978 |pages=275–77–88}}</ref> Nag-aral siya ng potograpiya at naging isang kilalang ritratista ng mga larawan sa New York noong mga unang taon ng 1900s. Bukod sa kanyang produksiyon ng sining, aktibo siya sa mga layuning Feminista at Sosyalista gamit ang potograpiya bilang isang anyo ng personal na pagpapahayag. Dahil aktibo siya sa eksena ng mga Peminista, si Alice ay isang kilalang miyembro ng kilusang kilala bilang Bagong Babae . Ang mga likhang sining na ginawa ng mga kababaihan ay itinuturing na mababa, at upang makatulong na malampasan ang estereotipo na iyon, ang mga kababaihan ay naging "lalong naging maingay at may kumpiyansa" sa pagtataguyod ng mga gawa ng kababaihan, at sa gayon ay naging bahagi ng umuusbong na imahe ng edukado, moderno, at mas malayang "Bagong Babae". <ref>Laura R. Prieto. ''[[iarchive:athomeinstudiopr00prie/page/145|At Home in the Studio: The Professionalization of Women Artists in America]]''. Harvard University Press; 2001. {{ISBN|978-0-674-00486-3}}. pp. 145–146.</ref> Ang mga artistang tulad ni Boughton noon, "ay gumanap ng mahahalagang papel bilang kinatawan ng mga Bagong Babae, parehong sa pamamagitan ng pagguhit ng mga imahe ng mga iniidolo at pagpapakita ng halimbawa ng umuusbong na uring ito sa pamamagitan ng kanilang sariling buhay." <ref>Laura R. Prieto. ''[[iarchive:athomeinstudiopr00prie/page/160|At Home in the Studio: The Professionalization of Women Artists in America]]''. Harvard University Press; 2001. {{ISBN|978-0-674-00486-3}}. p. 160–161.</ref> Mula noong 1920 hanggang sa kanyang kamatayan, nanirahan si Boughton kasama ang artista at guro ng sining na si Ida C. Haskell (1861–1932). Kilala si Haskell na nagtuturo sa Pratt habang nag-aaral doon sina Käsebier at Boughton. <ref>{{Cite book |last=Judith Fryer Davidov and Donald Pease |title=Women's Camera Work: Self/Body/Other in American Visual Culture |publisher=Duke University Press |year=1998 |page=403}}</ref> Nang maglakbay si Boughton patungong Europa noong 1926, sinamahan siya ni Haskell, ang kanyang kapareha, sa kanyang paglalakbay. <ref name="HP">{{Cite web |title=Alice Boughton |url=http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725103508/http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |archive-date=2011-07-25 |access-date=2008-11-23 |website=The Hamlet People |publisher=Brookhaven and South Haven Hamlets}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20110725103508/http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet "Alice Boughton"]. ''The Hamlet People''. Brookhaven and South Haven Hamlets. Archived from [http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet the original] on 2011-07-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2008-11-23</span></span>.</cite></ref> == Karera sa potograpiya == [[Talaksan:Alice_Boughton_by_Sanford_Bennett_Duryea.jpg|left|thumb|245x245px|[https://library.nga.gov/permalink/01NGA_INST/1p5jkvq/alma991694403804896 Alice Boughton, 1883, inilimbag na album ni Sandford Bennett Duryea], [https://www.nga.gov/research/library/imagecollections.html Kagawaran ng mga Koleksyon ng Larawan, Pambansang Galeriya ng Aklatan ng Sining, Washington, DC]]] Noong 1880, nagsimulang mag-aral si Boughton ng sining at potograpiya sa Pratt School of Art and Design . Doon niya nakilala ang kapwa estudyante na si Gertrude Käsebier, na kalaunan ay pinag-aralan niya sa Paris. Kinuha rin siya ni Käsebier upang tumulong sa kanyang studio, kasabay nito ang pag-aaral ni Boughton sa Pratt. <ref>{{Cite book |last=Barbara L. Michaels |title=Gertrude Käsebier, The Photographer and Her Photographs |publisher=NY: Abrams |year=1992 |page=55}}</ref> Noong 1890, binuksan niya ang sarili niyang studio ng mga larawan sa East 23rd Street sa New York, na pinanatili niya sa sumunod na apatnapung taon. Noong 1904, nagpadala siya ng liham kay [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]] na nakalista ang eksaktong lugar ng studio sa Madison Avenue, na nagpapahiwatig na nagtatag o gumamit siya ng higit sa isang studio nang hindi bababa sa isa sa loob ng maikling panahon. <ref name="HP">{{Cite web |title=Alice Boughton |url=http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725103508/http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet |archive-date=2011-07-25 |access-date=2008-11-23 |website=The Hamlet People |publisher=Brookhaven and South Haven Hamlets}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20110725103508/http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet "Alice Boughton"]. ''The Hamlet People''. Brookhaven and South Haven Hamlets. Archived from [http://brookhavensouthhaven.org/hamletpeople/tng/getperson.php?personID=I9382&tree=hamlet the original] on 2011-07-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2008-11-23</span></span>.</cite></ref> Noong bandang 1901, nag-aral si Boughton ng sining sa Roma at potograpiya sa Paris, kung saan nagtrabaho siya sa summer studio ni Käsebier. Nanalo siya ng parangal para sa kanyang gawain sa Turin International Decorative and Fine Arts Exhibition noong 1902. <ref name="Naef">{{Cite book |last=Weston Naef |title=The Collection of Alfred Stieglitz: Fifty Pioneers of Modern Photography |publisher=NY: Metropolitan Museum of Art |year=1978 |pages=275–77–88}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWeston_Naef1978">Weston Naef (1978). ''The Collection of Alfred Stieglitz: Fifty Pioneers of Modern Photography''. NY: Metropolitan Museum of Art. pp.&nbsp;275–77–88.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Padron:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: publisher location ([[:Category:CS1 maint: publisher location|link]])</span> [[Category:CS1 maint: publisher location]]</ref> Bagama't naging isa si Boughton sa mga pinakatanyag na ritratista ng New York noong kanyang panahon, gumawa rin siya ng mga tanawin at litrato ng mga bata. Gumawa siya ng maraming tanawin sa bansang ito at sa Europa kabilang na ang Rockefeller estate na Kykuit sa Pocantico Hills, New York . Patuloy siyang gumawa ng mga pag-aaral ng mga bata, pati na rin ang mga babaeng hubad sa mga alegorikal o natural na mga kalagayan. <ref>{{Cite web |title=Alice Boughton (1865-1943) |url=http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp07790 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040714014630/http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?linkID=mp07790 |archive-date=2004-07-14 |access-date=2008-06-10 |website=[[National Portrait Gallery, London]]}}</ref> Kabilang sa kanyang mas sikat na mga gawa ay ang mga larawan nina Eugene O'Neill, Albert Pinkham Ryder, George Arliss, [[Robert Louis Stevenson]], at Agnes Lawrence Pelton . Ang kanyang larawan ni Robert Louis Stevenson ay isang inspirasyon para sa sariling larawan ni John Singer Sargent na isang manunulat. <ref>{{Cite journal |last=Furth |first=Leslie |date=November 2004 |title=John Singer Sargent and Robert Louis Stevenson |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1026/is_5_166/ai_n7635290 |url-status=live |journal=Magazine Antiques |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218002938/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1026/is_5_166/ai_n7635290 |archive-date=2007-12-18 |access-date=2008-06-10}}</ref> == Relasyon kay Stieglitz == [[Talaksan:Alice_Boughton-Dawn.jpg|thumb|265x265px|"Dawn", ni Alice Boughton. Ang photogravure ay inilathala sa ''Camera Work'', 1909]] Habang lumalago ang karera ni Boughton sa potograpiya, napansin siya ng mga sikat na ritratista sa kanyang larangan, tulad ni [[Alfred Stieglitz]] . Hindi matukoy kung kailan niya nakilala si Stieglitz, ngunit malinaw na alam at hinangaan niya ang kanyang mga gawa noong 1902 nang isama niya ang dalawa sa kanyang mga gawa sa unang eksibisyon sa kanyang [[291 (Art Gallery)|Little Galleries of the Photo-Secession]] sa New York City. ^[1] Ang ugnayang ito ay nagpatuloy sa loob ng maraming taon dahil noong 1906, si Boughton ay hinirang ni Stieglitz bilang isang Fellow ng [[Photo-Secession]]. Ang mga artista ng Photo-Secession ay nagsikap na "lumihis" mula sa inaakala nilang pangunahing sining noong panahong iyon. ^[2] Nang sumunod na taon, binigyan siya ni Stieglitz, kasama ang mga kapwa photographer [[C. Yarnall Abbott|na sina C. Yarnall Abbott]] at William B. Dyer, ng isang eksibisyon sa Little Galleries. Noong 1909, mayroon siyang anim sa kanyang mga litrato at isang sanaysay na tinatawag na "Photography, A Medium of Expression" na inilathala sa journal ni Stieglitz ''[[Camera Work|na Camera Work]]'' (Blg. 26, Abril, 1909). ^[3] Habang itinataguyod at isinasama ni Stieglitz ang kanyang mga gawa sa kanyang mga eksibisyon, kinilala rin si Boughton para sa kanyang potograpiya mula sa iba pang malalaking independiyenteng eksibisyon sa buong mundo, kabilang ang mga palabas sa London, Paris, Vienna, The Hague at New York. ^[1] == Buhay sa Hinaharap == Noong 1931, isinara ni Boughton ang studio at itinapon ang libu-libong niyang mga lathala.<ref name="Naef2">{{cite book |author=Weston Naef |title=The Collection of Alfred Stieglitz: Fifty Pioneers of Modern Photography |publisher=NY: Metropolitan Museum of Art |year=1978 |pages=275–77–88}}</ref> Permanente siyang lumipat ng tahanan sa Brookhaven, Long Island, na kasama si Haskell. Binawian ng buhay si Bougton sa sakit na pulmonya noong ika-21 ng Hunyo 1943. Ang kanyang mga gawa ay makikita sa pemanenteng koleksyon ng [[:en:Museum_of_Modern_Art|Museum of Modern Art]],<ref>{{Cite web |title=Alice Boughton {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/artists/701 |access-date=2020-03-11 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> ang [[:en:National_Portrait_Gallery,_London|National Portrait Gallery]] sa Briton,<ref>{{Cite web |title=Alice Boughton - National Portrait Gallery |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp07790/alice-boughton |access-date=2020-03-11 |website=www.npg.org.uk |language=en}}</ref> ang [[:en:George_Eastman_Museum|George Eastman Museum]],<ref>{{Cite web |title=Works {{!}} Alice Boughton {{!}} People {{!}} George Eastman Museum |url=https://collections.eastman.org/people/78909/alice-m-boughton/objects |access-date=2020-03-11 |website=collections.eastman.org}}</ref> ang [[:en:Amon_Carter_Museum_of_American_Art|Amon Carter Museum of American Art]],<ref>{{Cite web |title=Dawn |url=https://www.cartermuseum.org/collection/dawn-p20052811 |access-date=2021-07-02 |website=www.cartermuseum.org |language=en}}</ref> ang [[:en:Brooklyn_Museum|Brooklyn Museum]],<ref>{{Cite web |title=Brooklyn Museum |url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/154618 |access-date=2021-07-02 |website=www.brooklynmuseum.org}}</ref> ang [[:en:Minneapolis_Institute_of_Art|Minneapolis Institute of Arts]],<ref>{{Cite web |title=The Seasons, Alice Boughton ^ Minneapolis Institute of Art |url=http://collections.artsmia.org/art/10791/the-seasons-alice-boughton |access-date=2021-07-02 |website=collections.artsmia.org}}</ref> ang [[:en:University_of_Michigan_Museum_of_Art|University of Michigan Museum of Art]],<ref>{{Cite web |title=Exchange: The Seasons |url=https://exchange.umma.umich.edu/resources/30080/view |access-date=2021-07-02 |website=exchange.umma.umich.edu}}</ref> the [[:en:Hood_Museum_of_Art|Hood Museum of Art]],<ref>{{Cite web |title=The Fuller Sisters |url=https://hoodmuseum.dartmouth.edu/objects/2007.78.5 |access-date=2021-07-02 |website=Hood Museum |language=en}}</ref> ang [[:en:Metropolitan_Museum_of_Art|Metropolitan Museum of Art]],<ref>{{Cite web |title=Alice Boughton collection in metmuseum |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search#!?searchField=All&sortBy=Relevance&q=Alice%20Boughton&offset=0&perPage=20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302110851/http://www.metmuseum.org/art/collection/search#!?searchField=All&sortBy=Relevance&q=Alice%20Boughton&offset=0&perPage=20 |archive-date=2016-03-02 |access-date=2021-08-15 |website=www.metmuseum.org}}</ref> ang [[:en:Princeton_University_Art_Museum|Princeton University Art Museum]],<ref>{{Cite web |title=Portrait of Maxime Gorky (x1983-1420) |url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/65002 |access-date=2021-07-02 |website=artmuseum.princeton.edu |language=en}}</ref> at iba pa. == Gawa at Publikasyon == Isang koleksyon ng kanyang mga larawan ang ''Photographing the Famous'', na nailathala noong 1928, at kabilang sa mga paksa sina [[:en:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]], [[:en:Julia_Ward_Howe|Julia Ward Howe]], [[:en:Henry_James|Henry James]], [[:en:Walter_de_la_Mare|Walter de la Mare]], [[:en:G._K._Chesterton|G. K. Chesterton]], [[:en:Maxim_Gorky|Maxim Gorky]], [[:en:John_Burroughs|John Burroughs]], [[:en:Ruth_St._Denis|Ruth St. Denis]], [[:en:Eleonora_Duse|Eleonora Duse]] at [[:en:Yvette_Guilbert|Yvette Guilbert]].{{citation needed|date=September 2011}} Ang kanyang gawa ay inilathala sa ''Camera Work'' noong 1909.<ref>{{cite web |title=Vernacular Photography |url=http://www.vernacularphotography.com/Name%20Photographers/Boughton.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011083131/http://www.vernacularphotography.com/Name%20Photographers/Boughton.htm |archive-date=2008-10-11 |access-date=2008-06-10}}</ref> * {{Cite book |last=Boughton |first=Alice |title=Photographing the Famous |publisher=Avondale Press |year=1928 |location=New York}} * {{Cite book |last=Boughton |first=Alice |title=Camera Work |year=1909}} == Mga Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Namatay noong 1943]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1866]] [[Kategorya:Articles with hCards]] 0l8sy0qlp4recdln8584xqke7mvytk7 0 337929 2206579 2203943 2026-05-07T16:01:41Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2206579 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Fidelia Bridges''' (Mayo 19, 1834 – Mayo 14, 1923) ay isang Amerikanong artista noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Kilala siya sa mga pinong detalyadong pagpipinta na kumukuha ng mga bulaklak, halaman, at ibon sa kanilang natural na kapaligiran. Bagama't nagsimula siya bilang isang [[Oil painting|pintor ng langis]], kalaunan ay nakilala siya bilang isang eksperto sa [[Akwarela|pagpipinta gamit ang watercolor]] . Siya ang tanging babae sa isang grupo ng pitong artista noong mga unang taon ng [[American Watercolor Society]] . Ang kanyang mga watercolor painting ng mga eksena sa kalikasan ay ipinakita sa mga tahanan sa buong bansa, inilathala bilang mga ilustrasyon sa mga libro at magasin at sa mga greeting card. Lumikha si Bridges ng isang matagumpay na negosyo mula sa kung ano ang karaniwang isang libangan. <ref name="NYT">{{Cite web |last=Eissner |first=Bonnie |date=December 18, 2024 |title=Overlooked No More: Fidelia Bridges, Artist Who Captured the Natural World |url=https://www.nytimes.com/2024/12/12/arts/fidelia-bridges-overlooked.html |access-date=March 27, 2025 |website=[[New York Times]]}}</ref> == Maagang buhay == Si Fidelia Bridges ay ipinanganak sa [[Salem, Massachusetts]], kina Henry Gardiner Bridges (1789–1849), isang kapitan ng barko, <ref name="Dearinger">Dearinger, David B (2004). ''Paintings and Sculpture in the Collection of the National Academy of Design''. Hudson Hills Press. {{ISBN|978-1-55595-029-3}}.</ref> at Eliza (Chadwick) Bridges. (1791–1850). <ref name="Ride p. 10">{{Cite book |last=Lindsay Ride |url=https://books.google.com/books?id=flbXWNoVraEC&pg=PR10 |title=An East India Company Cemetery: Protestant Burials in Macao |last2=May Ride |last3=Bernard Mellor |date=1 November 1995 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-384-3 |page=10}}</ref> <ref name="Salem Patch">[http://salem.patch.com/groups/arts-and-entertainment/p/a-forgotten-master-artist-fidelia-bridges ''A Forgotten Master Artist, Fidelia Bridges.''] Salem Patch. Retrieved March 16, 2014.</ref> Naulila siya sa edad na labinlima nang mamatay ang kanyang ina at ama sa loob lamang ng ilang buwan, <ref name="James p. 238">{{Cite book |last=Edward T. James |url=https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0 |title=Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary |last2=Janet Wilson James |last3=Paul S. Boyer |date=1 January 1971 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-62734-5 |page=[https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0/page/238 238] |url-access=registration}}</ref> noong 1849, nagkasakit si Henry Bridges at dinala sa [[Portuguese Macau]], kung saan siya namatay noong Disyembre, habang si Eliza ay namatay noong Marso 1850, tatlong oras lamang bago dumating ang balita ng pagkamatay ng kanyang asawa sa Salem. Ang mag-asawa ay nag-iwan ng apat na anak, sina Eliza, Elizabeth, Fidelia, at Henry. Pagkatapos ay nanirahan sila sa 100 Essex Street, na kilala ngayon bilang Fidelia Bridges Guest House, ngunit lumipat sa isang mas abot-kayang bahay sa parehong kalye pagkatapos ng pagkamatay ng kanilang mga magulang. Ang nakatatandang kapatid na babae ni Fidelia, si Eliza, ay isang guro sa paaralan at naging tagapag-alaga ng kanyang mga nakababatang kapatid. Labis na naapektuhan si Fidelia ng pagkamatay ng kanyang mga magulang. Nanatili siya kasama ang mga kaibigan ng pamilya sa probinsya upang magpagaling. Habang naroon, gumugol siya ng maraming oras sa paghuhugas ng kanyang kama. <ref name="NYT2">{{Cite web |last=Eissner |first=Bonnie |date=December 18, 2024 |title=Overlooked No More: Fidelia Bridges, Artist Who Captured the Natural World |url=https://www.nytimes.com/2024/12/12/arts/fidelia-bridges-overlooked.html |access-date=March 27, 2025 |website=[[New York Times]]}}</ref> Nang gumaling si Fidelia, bumalik siya sa Salem, kung saan niya naging kaibigan ang artista at may-ari ng paaralan ng sining, [[Anne Whitney|si Anne Whitney]] . <ref name="Salem Patch2">[http://salem.patch.com/groups/arts-and-entertainment/p/a-forgotten-master-artist-fidelia-bridges ''A Forgotten Master Artist, Fidelia Bridges.''] Salem Patch. Retrieved March 16, 2014.</ref> Matapos siyang gumaling, si Fidelia ay naging katulong ng isang nakatira sa bahay ng isang ina sa sambahayan ni William Augustus Brown, isang [[Quaker]] na dating may-ari ng barko sa Salem bago lumipat sa [[Brooklyn]], New York, kung saan siya ay naging isang matagumpay na mangangalakal ng pakyawan na ani. <ref name="Dearinger2">Dearinger, David B (2004). ''Paintings and Sculpture in the Collection of the National Academy of Design''. Hudson Hills Press. {{ISBN|978-1-55595-029-3}}.</ref> <ref name="Salem Patch2" /> <ref name="James p. 2382">{{Cite book |last=Edward T. James |url=https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0 |title=Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary |last2=Janet Wilson James |last3=Paul S. Boyer |date=1 January 1971 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-62734-5 |page=[https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0/page/238 238] |url-access=registration}}</ref> Lumipat din ang mga Bridge sa Brooklyn, at noong 1854 ay nagtatag si Eliza ng isang paaralan doon. <ref name="Dearinger2" /> <ref name="James p. 2382" /> Namatay si Eliza noong 1856 dahil sa [[Tuberkulosis|tuberculosis]], at si Fidelia at ang kanyang nakatatandang kapatid na si Elizabeth ang nagpatakbo ng paaralan. <ref name="Salem Patch2" /> <ref name="James p. 2382" /> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} s9zg8mdrwl2yu82mj11pgmmwthvpyg4 2206581 2206579 2026-05-07T16:15:53Z AsianStuff03 125864 added [[Category:Mga pintor mula sa Estados Unidos]] using [[WP:HC|HotCat]] 2206581 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Fidelia Bridges''' (Mayo 19, 1834 – Mayo 14, 1923) ay isang Amerikanong artista noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Kilala siya sa mga pinong detalyadong pagpipinta na kumukuha ng mga bulaklak, halaman, at ibon sa kanilang natural na kapaligiran. Bagama't nagsimula siya bilang isang [[Oil painting|pintor ng langis]], kalaunan ay nakilala siya bilang isang eksperto sa [[Akwarela|pagpipinta gamit ang watercolor]] . Siya ang tanging babae sa isang grupo ng pitong artista noong mga unang taon ng [[American Watercolor Society]] . Ang kanyang mga watercolor painting ng mga eksena sa kalikasan ay ipinakita sa mga tahanan sa buong bansa, inilathala bilang mga ilustrasyon sa mga libro at magasin at sa mga greeting card. Lumikha si Bridges ng isang matagumpay na negosyo mula sa kung ano ang karaniwang isang libangan. <ref name="NYT">{{Cite web |last=Eissner |first=Bonnie |date=December 18, 2024 |title=Overlooked No More: Fidelia Bridges, Artist Who Captured the Natural World |url=https://www.nytimes.com/2024/12/12/arts/fidelia-bridges-overlooked.html |access-date=March 27, 2025 |website=[[New York Times]]}}</ref> == Maagang buhay == Si Fidelia Bridges ay ipinanganak sa [[Salem, Massachusetts]], kina Henry Gardiner Bridges (1789–1849), isang kapitan ng barko, <ref name="Dearinger">Dearinger, David B (2004). ''Paintings and Sculpture in the Collection of the National Academy of Design''. Hudson Hills Press. {{ISBN|978-1-55595-029-3}}.</ref> at Eliza (Chadwick) Bridges. (1791–1850). <ref name="Ride p. 10">{{Cite book |last=Lindsay Ride |url=https://books.google.com/books?id=flbXWNoVraEC&pg=PR10 |title=An East India Company Cemetery: Protestant Burials in Macao |last2=May Ride |last3=Bernard Mellor |date=1 November 1995 |publisher=Hong Kong University Press |isbn=978-962-209-384-3 |page=10}}</ref> <ref name="Salem Patch">[http://salem.patch.com/groups/arts-and-entertainment/p/a-forgotten-master-artist-fidelia-bridges ''A Forgotten Master Artist, Fidelia Bridges.''] Salem Patch. Retrieved March 16, 2014.</ref> Naulila siya sa edad na labinlima nang mamatay ang kanyang ina at ama sa loob lamang ng ilang buwan, <ref name="James p. 238">{{Cite book |last=Edward T. James |url=https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0 |title=Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary |last2=Janet Wilson James |last3=Paul S. Boyer |date=1 January 1971 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-62734-5 |page=[https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0/page/238 238] |url-access=registration}}</ref> noong 1849, nagkasakit si Henry Bridges at dinala sa [[Portuguese Macau]], kung saan siya namatay noong Disyembre, habang si Eliza ay namatay noong Marso 1850, tatlong oras lamang bago dumating ang balita ng pagkamatay ng kanyang asawa sa Salem. Ang mag-asawa ay nag-iwan ng apat na anak, sina Eliza, Elizabeth, Fidelia, at Henry. Pagkatapos ay nanirahan sila sa 100 Essex Street, na kilala ngayon bilang Fidelia Bridges Guest House, ngunit lumipat sa isang mas abot-kayang bahay sa parehong kalye pagkatapos ng pagkamatay ng kanilang mga magulang. Ang nakatatandang kapatid na babae ni Fidelia, si Eliza, ay isang guro sa paaralan at naging tagapag-alaga ng kanyang mga nakababatang kapatid. Labis na naapektuhan si Fidelia ng pagkamatay ng kanyang mga magulang. Nanatili siya kasama ang mga kaibigan ng pamilya sa probinsya upang magpagaling. Habang naroon, gumugol siya ng maraming oras sa paghuhugas ng kanyang kama. <ref name="NYT2">{{Cite web |last=Eissner |first=Bonnie |date=December 18, 2024 |title=Overlooked No More: Fidelia Bridges, Artist Who Captured the Natural World |url=https://www.nytimes.com/2024/12/12/arts/fidelia-bridges-overlooked.html |access-date=March 27, 2025 |website=[[New York Times]]}}</ref> Nang gumaling si Fidelia, bumalik siya sa Salem, kung saan niya naging kaibigan ang artista at may-ari ng paaralan ng sining, [[Anne Whitney|si Anne Whitney]] . <ref name="Salem Patch2">[http://salem.patch.com/groups/arts-and-entertainment/p/a-forgotten-master-artist-fidelia-bridges ''A Forgotten Master Artist, Fidelia Bridges.''] Salem Patch. Retrieved March 16, 2014.</ref> Matapos siyang gumaling, si Fidelia ay naging katulong ng isang nakatira sa bahay ng isang ina sa sambahayan ni William Augustus Brown, isang [[Quaker]] na dating may-ari ng barko sa Salem bago lumipat sa [[Brooklyn]], New York, kung saan siya ay naging isang matagumpay na mangangalakal ng pakyawan na ani. <ref name="Dearinger2">Dearinger, David B (2004). ''Paintings and Sculpture in the Collection of the National Academy of Design''. Hudson Hills Press. {{ISBN|978-1-55595-029-3}}.</ref> <ref name="Salem Patch2" /> <ref name="James p. 2382">{{Cite book |last=Edward T. James |url=https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0 |title=Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary |last2=Janet Wilson James |last3=Paul S. Boyer |date=1 January 1971 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-62734-5 |page=[https://archive.org/details/notableamericanw02jame_0/page/238 238] |url-access=registration}}</ref> Lumipat din ang mga Bridge sa Brooklyn, at noong 1854 ay nagtatag si Eliza ng isang paaralan doon. <ref name="Dearinger2" /> <ref name="James p. 2382" /> Namatay si Eliza noong 1856 dahil sa [[Tuberkulosis|tuberculosis]], at si Fidelia at ang kanyang nakatatandang kapatid na si Elizabeth ang nagpatakbo ng paaralan. <ref name="Salem Patch2" /> <ref name="James p. 2382" /> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} [[Kategorya:Mga pintor mula sa Estados Unidos]] rs11rw2gu9lqb30l7sj08of6i93hgco 0 337951 2206578 2203993 2026-05-07T15:59:19Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2206578 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Nellie Charlie''' (1867–1965) ay isang [[Basket weaving|tagagawa ng basket mula]] [[Kucadikadi|sa Mono Lake Paiute-Kucadikadi]] na nauugnay sa [[Yosemite National Park]] . Siya ay ipinanganak sa [[Lee Vining, California|Lee Vining]], California, anak ng pinuno ng tribo na si Pete Jim, at ng asawa nitong si Patsy, na isa ring tagagawa ng basket. Pinakasalan niya si Young Charlie, isang lalaking [[Kucadikadi|taga-Mono Lake Paiute-Kucadikadi]] mula sa Yosemite, at nagkaroon sila ng anim na anak. Ang pangalan ng kanyang Paiute ay '''Besa-Yoona''' . <ref>{{Cite web |date=August 3, 2007 |title=Yosemite Mono Lake Paiute Native American History |url=http://yosemitemonolakepaiute.wordpress.com/2007/08/03/hetch-hetchy-valley-before-the-dam-native-history-part-1/ |access-date=7 March 2010}}</ref> == Personal na buhay == Si Nellie Charlie ay ipinanganak noong 1867 sa Lee Vining, California. Siya ay anak ng pinuno ng tribo na si Pete Jim at ng kanyang asawang si Patsy, na isa ring bihasang manggagawa ng basket. Lumaki siya sa komunidad ng Mono Lake Paiute-Kucadikadi, kung saan niya natutunan ang sining ng tradisyonal na paghabi ng basket mula sa kanyang ina. Pinakasalan niya si Young Charlie, isang lalaking taga-Mono Lake Paiute-Kucadikadi mula sa Yosemite, at ang mag-asawa ay nagkaroon ng anim na anak. Ang pangalan ng kanyang Paiute ay Besa-Yoona. Namatay si Charlie noong 1965 sa [[Bishop, California]], na nag-iwan ng pangmatagalang impluwensya sa paggawa ng basket ng mga Katutubong Amerikano. == Paghahabi ng basket at karera == Kilala si Charlie sa kanyang mga gawa sa tradisyonal at modernong istilo ng basket. Aktibo siyang lumahok sa taunang kompetisyon ng Indian Field Days sa Yosemite noong dekada 1920, na nagpakita ng kanyang kasanayan at pagkamalikhain. Siya, kasama ang iba pang kilalang mga gumagawa ng basket na Paiute tulad nina Lucy Telles at Carrie Bethel, ay nakilala sa paggawa ng mga nakamamanghang at masalimuot na mga basket na polychrome. Ang kanyang anak na babae, si Daisy Mallory, ay naging isang kilalang manghahabi, na nagpatuloy sa masining na pamana ng pamilya. === Pamana === <gallery> Talaksan:Nellie Charlie basket.jpg|Isang basket noong 1924 ni Nellie Charlie </gallery>Isa sa kaniyang mga basket na natatakpan ng [[Beadwork|mga beadwork]] gamit ang mga [[Czechoslovakia|Czechoslovak]] [[seed beads]] ay nasa koleksyon ng [[Yosemite Museum]] . Ito at ang isang mas tradisyonal na basket na ginawa niya mula sa ugat [[Cyperaceae|ng sedge]] ay bahagi ng isang eksibisyon sa sining ng Yosemite na lumabas sa [[Autry National Center]], [[Oakland Museum of California]], [[Nevada Museum of Art]] at [[Eiteljorg Museum of American Indians and Western Art]] mula 2006 hanggang 2008. <ref>{{Cite book |last=Scott |first=Amy |url=https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/222 |title=Yosemite: Art of an American Icon |publisher=Autry National Center and University of California Press |year=2006 |isbn=9780520249226 |location=Los Angeles and Berkeley |pages=[https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/222 222]}}</ref> Nagtrabaho siya sa parehong tradisyonal at modernong istilo ng basket, at lumahok sa taunang kompetisyon ng Indian Field Days sa Yosemite noong dekada 1920. Ang kanyang anak na babae, si Daisy Mallory, ay naging isang kilalang manghahabi. <ref>{{Cite book |last=Trainer |first=Laureen |title=Yosemite: Art of an American Icon |publisher=Autry National Center and University of California Press |year=2006 |isbn=9780520249226 |editor-last=Amy Scott |location=Los Angeles and Berkeley |pages=[https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/196 196] |chapter=Selected Artist Biographies |chapter-url=https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/196}}</ref> Kabilang siya sa isang grupo ng mga babaeng Paiute na "nakilala dahil sa kanilang napakaganda, kahanga-hangang paningin, at masalimuot na mga basket na polikromo." <ref>{{Cite book |last=Bibby |first=Brian |title=Yosemite: Art of an American Icon |publisher=Autry National Center and University of California Press |year=2006 |isbn=9780520249226 |editor-last=Amy Scott |location=Los Angeles and Berkeley |pages=[https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/97 97–101] |chapter=Native American Art of the Yosemite Region |chapter-url=https://archive.org/details/yosemiteartofame0000unse/page/97}}</ref> Kabilang sa iba pa sa grupong ito sina [[Lucy Telles]] at [[Carrie Bethel]] . == Tingnan din == * [[List of Native American artists|Talaan ng mga artistang Katutubong Amerikano]] * [[Visual arts by indigenous peoples of the Americas|Sining biswal ng mga katutubong tao ng Amerika]] ==Sanggunian== <references /> {{stub}} 4an0ueuuuzr02y2p55th1p31opp9nk6 0 337955 2206580 2205340 2026-05-07T16:04:39Z AsianStuff03 125864 /* */ + infobox 2206580 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Kate Cory''' (Pebrero 8, 1861 – Hunyo 12, 1958) ay isang Amerikanong potograpo at artista. Nag-aral siya ng sining sa New York, at pagkatapos ay nagtrabaho bilang isang komersyal na artista. Naglakbay siya sa timog-kanlurang Estados Unidos noong 1905 at nanirahan kasama ng mga [[Hopi]] sa loob ng ilang taon, at itinala ang kanilang buhay sa humigit-kumulang 600 litrato. == Maagang buhay == Si Kate Thompson Cory ay ipinanganak sa [[Waukegan, Illinois]], noong Pebrero 8, 1861. <ref name="Petteys">Petteys, Chris, ''Dictionary of Women Artists'', G K Hill & Co. publishers, 1985</ref> <ref name="Sharlot death">[http://www.sharlot.org/archives Search: Kate Cory] {{Webarchive}} Death and Dispositions. Sharlot Hall Museum, Prescott, Arizona. Retrieved March 31, 2014.</ref> Ang kanyang mga magulang ay sina James Young Cory (1828–1901), ipinanganak sa Canada, at Eliza P. Kellogg Cory (1829–1903), ipinanganak sa Maine. <ref name="Loscher p. 1">Tricia Loscher. [https://www.jstor.org/stable/41696677 "Kate Thomson Cory: Artist in Hopiland."] ''The Journal of Arizona History.'' 2002 . '''43''':1. p.&nbsp;1.</ref> <ref name="1880 census">Kate Cory, Waukegan, Illinois 1880 census. Tenth Census of the United States, 1880. (NARA microfilm publication T9, 1,454 rolls). Records of the Bureau of the Census, Record Group 29. National Archives, Washington, D.C.</ref> <ref>Brookhaven Press. ''[https://books.google.com/books?id=wE40AQAAMAAJ&pg=PA331 The Past and Present of Lake County, Illinois: Containing a History of the County – its Cities, Towns, &c., a Biographical Directory of Its Citizens, War Record of Its Volunteers in the Late Rebellion, Portraits of Early Settlers and Prominent Men, General and Local Statistics, Map of Lake County, History of Illinois, Illustrated, History of the Northwest, Illustrated, Constitution of the United States, Miscellaneous Matters, Etc., Etc]''. Brookhaven Press; 1877. {{ISBN|978-1-58103-880-4}}. p. 331.</ref> Mayroon din silang isang anak na lalaki, na nagngangalang James Stewart Cory. Isang abolisyonista, ang kanyang ama ay kasangkot sa [[Underground Railroad]] . Ang kanilang tahanan ay nilagyan ng isang lihim na silid sa silong ng bahay. Mula roon, dinala ng kanyang mga malayang itim na katulong ang mga tumatakas na alipin sa mga naghihintay na bangka sa Waukegan Harbour, na nagbibigay ng impresyon na sila ay nakikipagnegosyo para kay James Cory. Noong panahon ng Digmaang Sibil, ang matagumpay na editor ng pahayagan ay madalas na mag-isang namamahala sa ''Waukegan Gazette'' pagkatapos umalis ang kanyang mga empleyado patungo sa digmaan at hinikayat siyang manatili sa Waukegan. Lumipat ang mga Cory sa [[Newark, New Jersey]], noong 1880 at ang kanyang ama, si James Cory, ang namamahala sa kanyang mga interes sa Wall Street sa New York City. <ref name="Waukegan bio">[http://www.waukeganhistorical.org/people-journal/kate-cory.html ''Kate Cory''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231105184248/https://www.waukeganhistorical.org/people-journal/kate-cory.html |date=2023-11-05 }} Waukegan Historical Society. Retrieved March 31, 2014.</ref> Si Kate Cory ay kamag-anak ni [[Fanny Cory]], isang ilustrador ng libro at kartunista na may mga gawa tulad ng komiks na ''Little Miss Muffet'' . <ref>Claudette Simpson, [https://news.google.com/newspapers?nid=886&dat=19740913&id=rLtaAAAAIBAJ&sjid=WVADAAAAIBAJ&pg=2662,4020841 "A Little Background on Artist Kate Cory."] ''The Prescott Courier.'' September 13, 1974. p. 16.</ref> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} rglhnejm9t2n45ozq65gnlxxd6kjfbg 0 338074 2206673 2205812 2026-05-08T10:24:14Z Xqbot 14117 Robot: Kinukumpuni ang nagkadalawang pagpapapunta sa [[Encantadia#Mga tauhan at mga karakter]] 2206673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Encantadia#Mga tauhan at mga karakter]] o4a68f7qqlve5o6c7u4g627mx5zdkaz 0 338123 2206593 2206547 2026-05-08T00:37:43Z GinawaSaHapon 102500 2206593 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|you}} |'ikaw' |{{IPA|[juː]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} md53etse6600nnd2vn73yb5ixs58p6d 2206594 2206593 2026-05-08T00:38:45Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Tagagamit:GinawaSaHapon/burador]] sa [[Katinig na palapit]]: Tapos na. Nilipat sa mainspace 2206593 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|you}} |'ikaw' |{{IPA|[juː]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} md53etse6600nnd2vn73yb5ixs58p6d 2206598 2206594 2026-05-08T01:07:52Z GinawaSaHapon 102500 2206598 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} 9hsnrpn362nrstsr4c381ljeeqtwcwa 2206599 2206598 2026-05-08T01:08:40Z GinawaSaHapon 102500 2206599 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} s65o30mf1ph7tro2t8yy2fp448ymiig 2206602 2206599 2026-05-08T01:28:19Z GinawaSaHapon 102500 2206602 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Belarisadong katinig na palapit sa gilagid pagilid]] | colspan="5" | |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɫ}}}} |[[Wikang Islandes|Islandes]] |{{Lang|is|sigldi}} |'naglayag' |{{IPA|[s̺ɪɫ̪t̪ɪ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} hte20mb51ckwbpjo27pda4s94lj9lgi 2206603 2206602 2026-05-08T01:28:48Z GinawaSaHapon 102500 2206603 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> {{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na palapít''' o '''aproksimánte''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng paglapit ng mga artikulador sa isa't isa ngunit hindi ganap o sapat ang pagkitid ng lagusan ng hangin para makagawa ng maligalig na tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|1975|p=277}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> Dahil dito, nasa pagitan ang mga ito ng mga [[katinig na pasutsot]], na gumagawa ng maligalig na tunog, at mga [[patinig]], na walang ginagawang kahit anong ligalig sa tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref> Kabilang sa mga katinig na palapit ang mga [[malapatinig]] na {{IPA|[w y]}} (hal. ''wala'' at ''yaya'') at mga [[katinig na pagilid]] kagaya ng {{IPA|[l]}} (hal. ''laro''). Depende sa kahulugan, maaaring kasama rin sa mga ito ang lahat ng mga [[matitingkad na katinig]] ([[katinig na pakatal]] tulad ng {{IPA|[ʙ r]}} at [[Katinig na patapik|patapik]] tulad ng {{IPA|[ⱱ ɾ]}}), o tanging mga [[Katinig na mala-R|katinig na mala-''R'']] lamang na hindi matingkad (hal. {{IPA|[ɹ]}}).<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=201}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Hall|2007|p=316}}</ref> == Kahulugan == Dahil sa lapit ng mga katinig na palapit sa mga patinig, tinatawag din ang mga ito bilang mga [[malapatinig]] o mga '''madudulás na katínig''' ({{Lang|en|glide}}). Sa kasalukuyan, itinuturing bilang isang grupo ng mga katinig na palapit ang mga malapatinig. May mga kaakibat itong katumbas na [[patinig]], na makikita sa lahat ng mga wikang meron nito.<ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}, sinisipi sina {{Harvcoltxt|Maddieson|Emmorey|1985}}</ref> Nakadepende ang mga pares sa ponolohiya ng mga wika o kahit maging sa gampanin nito sa balarila ng mga ito, kagaya ng kaso ng ''[[Ablaut sa Proto-Indo-Europeo|ablaut]]'' sa [[protowikang Indo-Europeo]]. May mga wika ring umiiwas na itabi ang mga katinig na palapit sa katumbas nitong patinig sa kanilang sistema.<ref>{{Harvcoltxt|Rubach|2002|p=680}}, sinisipi si {{Harvcoltxt|Kawasaki|1982}}</ref> May mga [[Ponetika|ponetista]] na nagtatangi sa mga malapatinig sa ibang mga katinig na palapit batay sa puwesto nito sa isang [[pantig]]. Halimbawa, ayon kay Jean-Pierre Montreuil, magkaiba ang mga katinig na palapit sa mga [[salitang Ingles]] na {{Lang|en|par}} ("magkapantay") at {{Lang|en|buy}} ("bumili") sa mga [[salitang Pranses]] na {{Lang|fr|par}} ("pumasok") at {{Lang|fr|baille}} ("banyera", binibigkas parehas sa {{Lang|en|buy}}) dahil nasa dulo ng pantig ang puwesto ng katinig na palapit sa pares na Pranses habang nasa nasa gitna naman ng pantig ang sa pares na Ingles.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Montreuil|2004|p=104}}</ref> Ibig sabihin, maaaring maganap ang mga pagtatanging di agad halata (kung di man bahagya lamang ang pagtatangi) sa mga wikang kagaya ng [[wikang Italyano]] (hal. ang tunog na ''I'' sa gitna ng pantig sa salitang {{Lang|it|piede}} {{IPA|[ˈpi̯ɛˑde]}} "paa" kontra sa simula ng pantig sa salitang {{Lang|it|piano}} {{IPA|[ˈpjaˑno]}} "patag").<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;" |- |+Mga pares ng katinig na palapit at patinig<ref>{{Harvcoltxt|Martínez-Celdrán|2004|p=202}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}</ref> ![[Patinig]] !Katinig ![[Lugar ng artikulasyon]] !Halimbawa |- |{{IPA link|i}} |{{IPA link|j}}{{Efn|Dahil nakaunat ang mga labi kapag binibigkas ang mga patinig na {{IPA|[i ɯ]}}, ipinapahiwatig nito na ganito rin ang kaso sa mga kapares nitong katinig na palapit {{IPA|[j ɰ]}}. Gayunpaman, walang ganitong pag-uunat na nagaganap sa mga katinig, at kung meron man, bahagya lamang. Dahil dito, maaaring ipares ang mga ito sa mga [[katinig na pasutsot]] na may nakababang tuldik {{angbr IPA|ʝ᫛ ɣ᫛}}, kung ang habol ay isang walang pinapanigang artikulasyon sa pagitan ng nakaunat na {{IPA|[j ɰ]}} o nakabilog na {{IPA|[ɥ w]}}.<ref>{{Cite book |last=Esling |first=John |title=The Handbook of Phonetic Sciences |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1118358207 |editor-last=Hardcastle |editor-first=William J. |edition=2 |pages=699 |language=en |trans-title=Ang Handbook sa Agham Ponetika |chapter=Phonetic Notation |trans-chapter=Notasyong Ponetiko |editor-last2=Laver |editor-first2=John |editor-last3=Gibbon |editor-first3=Fiona E.}}</ref>|name=:0}} |[[Katinig sa paleta|Paleta]] |[[Wikang Espanyol|Espanyol]] {{lang|es|ampl'''í'''o}} ("pinahaba ko") vs {{lang|es|ampl'''ió'''}} ("pinahaba niya") |- |{{IPA link|y}} |{{IPA link|ɥ}} |[[Katinig sa labi't paleta|Labi't paleta]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] {{lang|fr|aig'''u'''}} ("matulis") vs. {{lang|fr|aig'''u'''ille}} ("karayom") |- |{{IPA link|ɯ}} |{{IPA link|ɰ}}{{Efn|name=:0}} |[[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] |[[Wikang Koreano|Koreano]] {{lang|ko|'''음'''식}} ({{Lang|ko-Latn|eumsik}}, "pagkain") vs. {{lang|ko|'''의'''사}} ({{Lang|ko-Latn|uisa}}, "doktor") |- |{{IPA link|u}} |{{IPA link|w}} |[[Katinig sa labi't ngala-ngala|Labi't ngala-ngala]] |Espanyol {{lang|es|contin'''ú'''o}} ("tinuloy ko") vs. {{lang|es|contin'''uó'''}} ("tinuloy niya") |- |{{IPA link|ɚ}} |{{IPA link|ɻ}} |[[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]] [[Katinig sa dilang pulupot|Dilang pulupot]]{{Efn|Dahil sa komplikasyon sa artikulasyon sa tunog na ''R'' sa Amerikanong Ingles, may ilang pagkakaiba ito sa ponetikong paglalarawan nito. Madalas na ginagamit na transkripsiyon para rito ang [[katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}}, kahit na mas malapit ito sa tunog sa [[katinig na palapit sa likurang gilagid|likurang gilagid]]. Maaari ding maganap ang aktuwal na pagpulupot ng dila at pareho itong nagaganap bilang baryasyon ng iisang tunog.<ref>{{Harvcoltxt|Hallé|Best|Levitt|Andrea|1999|p=283}} sinisipi sina {{Harvcoltxt|Delattre|Freeman|1968}}, {{Harvcoltxt|Zawadzki|Kuehn|1980}}, at {{Harvcoltxt|Boyce|Espy-Wilson|1997}}</ref> Gayunpaman, itinatangi ni J.C. Catford ang mga patinig ng Amerikanong Ingles (na tinatawag niyang "rotarisado" o mala-''R'') at mga patinig na may pagpulupot ng dila kagaya ng mga patinig sa [[wikang Badaga]].<ref>{{Harvcoltxt|Catford|1988|p=161f}}</ref> Sa kabilang banda, parehong itinuturing naman ni Robert Trask ang mga ito bilang mga mala-''R'' na patinig at sinabing pareho itong may nakababang ikatlong pormant.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|1996|p=310}}</ref><ref>Parehong sinipi sa {{Harvcoltxt|Hamann|2003|pp=25–26}}</ref> }} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ng Hilagang Amerika {{lang|en|wait'''er'''}} vs. {{lang|en|wait'''r'''ess}} |} == Uri == Nakalista sa talahanayan ang mga katinig na palapit na may kaakibat na simbolo sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto. Para sa bawat pares ng katinig, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo nito. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na palapit sa parehong labi]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β̞}}}} |[[Wikang Indones|Indones]] | {{Lang|id|tawa}} |'tawa' |{{IPA|[taβ̞a]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi-ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʋ}}}} |[[Wikang Hawayano|Hawayano]] |{{Lang|haw|wikiwiki}} |'mabilis' |{{IPA|[ʋikiʋiki]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̞}}}} |[[Wikang Kagayanën|Kagayanën]] |{{Lang|cgc|kalag}} |'kaluluwa' |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngipin pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|elem}} |'baterya' |{{IPA|[ˈɛl̪ɛm]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ}}}} |[[Wikang Albanes|Albanes]] |{{Lang|sq|gjelbër}} |'luntian' |{{IPA|[ˈɟʑɛlbəɹ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̥}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|peuple}} |'mamamayan' |{{IPA|[pœpl̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |luto |{{IPA|[ˈluto]}} |- | rowspan="2" |[[Belarisadong katinig na palapit sa gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɫ}}}} |[[Wikang Islandes|Islandes]] |{{Lang|is|sigldi}} |'naglayag' |{{IPA|[s̺ɪɫ̪t̪ɪ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|car}} |'kotse' |{{IPA|[ˈkʰɑɹ̠]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|l̠}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|lì}} |'ibaón' |{{IPA|[l̠ì]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|hoyrdi}} |'narinig' |{{IPA|[hɔiɻʈɛ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ̊}}}} | colspan="4" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɭ}}}} |[[Wikang Perowes|Perowes]] |{{Lang|fo|árla}} |'maaga' |{{IPA|[ɔɻɭa]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̥}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|million}} |'milyon' |{{IPA|[ˈmɪʎən]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̥}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|pwll}} |'sapa, hukay' |{{IPA|[pʊʟ̥]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Katimugang Amerika) |{{Lang|en|middle}} |'gitna' |{{IPA|[ˈmɪɾʟ̩]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na palapit sa tilao pagilid]] | colspan="5" ! {{N/a}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̠}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Estados Unidos) |{{Lang|en|wool}} |'[[lana]]' |{{IPA|[wʊʟ̠]}} |} == Talababa == :{{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === * {{citation |last=Akamatsu |first=Tsutomu |title=A critique of the IPA Chart |url=http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |journal=Contextos |volume=X |issue=19–20 |pages=7–42 |year=1992 |trans-title=Isang kritisismo sa talahanayan ng IPA |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.revistacontextos.es/1992/1.-Tsu%C3%ADomu.Akamatsu.pdf |language=en |access-date=21 December 2020 |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}} * {{cite conference|mode=cs2|last1=Asu|first1=Eva Liina|last2=Nolan|first2=Francis|last3=Schötz|first3=Susanne|year=2015|title=A comparative study of Estonian Swedish voiceless laterals: Are voiceless approximants fricatives?|book-title=Proceedings: 18th International Congress of Phonetic Sciences|publisher=University of Glasgow|isbn=978-0-85261-941-4|url=https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.internationalphoneticassociation.org/icphs-proceedings/ICPhS2015/Papers/ICPHS0077.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|lang=en|trans-title=Kumparatibong pag-aaral sa mga walang tunog na katinig na pagilid sa wikang Suwesyo sa Estonia: Mga pasutsot ba ang mga walang tunog na palapit?}} * {{citation |last1=Ashby |first1=Michael |title=Introducing Phonetic Science |year=2005 |trans-title=Panimula sa Agham ng Ponetika |publisher=Cambridge |language=en |isbn=0-521-00496-9 |last2=Maidment |first2=John}} * {{citation |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics: the Science of Speech |year=1999 |trans-title=Ponetika: Ang Agham ng Pananalita |publisher=Arnold |language=en |isbn=0-340-70010-6 |last2=Rahilly |first2=Joan}} * {{citation |last1=Bickford |first1=Anita |title=Articulatory Phonetics |year=2006 |trans-title=Ponetikang Artikularyo |edition=4 |publisher=S.I.L. International |language=en |isbn=1-55671-165-4 |last2=Floyd |first2=Rick}} * {{citation |last=Boersma |first=Paul |title=Functional Phonology: Formalizing the Interactions Between Articulatory and Perceptual Drives |year=1997 |trans-title=Punsiyonal na Ponolohiya: Pagsasapormal sa mga Interaksyon sa pagitan ng mga Artikularyo at Perseptuwal na Tunguhin |trans-chapter=Pagbabago ng tunog sa punsiyonal na ponolohiya |chapter=Sound change in functional phonology |place=[[The Hague]], Olanda |publisher=Holland Academic Graphics |language=en}} * {{citation |last1=Boyce |first1=S. |title=Coarticulatory stability in American English /r/ |journal=Journal of the Acoustical Society of America |volume=101 |issue=6 |pages=3741–3753 |year=1997 |trans-title=Katatagang koartikularyo sa Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |bibcode=1997ASAJ..101.3741B |citeseerx=10.1.1.16.4174 |doi=10.1121/1.418333 |pmid=9193061 |last2=Espy-Wilson |first2=C.}} * {{citation |last=Catford |first=J. C. |title=A Practical Introduction to Phonetics |year=1988 |trans-title=Praktikal na Panimula sa Ponetika |publisher=Oxford University Press |language=en |author-link=J. C. Catford}} * {{citation |last1=Catford |first1=J. C. |title=Fundamental Problems in Phonetics |date=1977 |trans-title=Mga Pangunahing Problema sa Ponetika |publisher=Edinburgh University Press |language=en |isbn=0-85224-279-4}} * {{citation |last1=Clark |first1=John |title=An Introduction to Phonetics and Phonology |year=1995 |trans-title=Panimula sa Ponetika at Ponolohiya |edition=2 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-19452-5 |last2=Yallop |first2=Colin}} * {{citation |last1=Delattre |first1=P. |title=A dialect study of American R's by x-ray motion picture |journal=Linguistics |volume=44 |pages=29–68 |year=1968 |trans-title=Pag-aaral sa mga dayalekto ukol sa Amerikanong R sa pamamagitan ng x-ray na bidyo |language=en |last2=Freeman |first2=D. C.}} * {{citation |last=Grønnum |first=Nina |title=Fonetik og fonologi, Almen og Dansk |url=https://books.google.com/books?id=9RtCAgAAQBAJ |year=2005 |trans-title=Ponetika at Ponolohiya, Pangkalahatan at wikang Danes |edition=3 |place=[[Copenhagen]], Dinamarka |publisher=Akademisk Forlag |language=da |isbn=87-500-3865-6 |author-link=Nina Grønnum}} * {{citation |last=Hall |first=T. A. |title=The Cambridge Handbook of Phonology |pages=311–334 |year=2007 |editor-last=de Lacy |editor-first=Paul |trans-title=Ang Handbook ng Cambridge sa Ponolohiya |trans-chapter=Mga tampok na segmental |chapter=Segmental features |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-84879-4}} * {{citation |last1=Hallé |first1=Pierre A. |title=Phonetic vs. phonological influences on French listeners' perception of American English approximants |journal=Journal of Phonetics |volume=27 |issue=3 |pages=281–306 |year=1999 |trans-title=Ponetiko vs ponolohikal na mga impluwensiya sa persepsiyon ng mga tagapakinig na Pranses sa mga katinig na palapit ng Amerikanong Ingles |language=en |doi=10.1006/jpho.1999.0097 |last2=Best |first2=Catherine T. |last3=Levitt |first3=Andrea |last4=Andrea}} * {{Citation |last=Hamann |first=Silke |title=The Phonetics and Phonology of Retroflexes |url=http://dspace.library.uu.nl:8080/handle/1874/627 |year=2003 |trans-title=Ang Ponetika at Ponolohiya ng mga Katinig sa Dilang Pulupot |place=[[Utrecht]], Olanda |publisher=LOT |language=en |isbn=90-76864-39-X}}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{citation |last=Kawasaki |first=Haruko |title=An acoustical basis for universal constraints on sound sequences |year=1982 |trans-title=Akustikong basehan para sa mga pangkalahatang hangganan ng mga sekuwensiya ng tunog |publisher=University of California, Berkeley |language=en}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Phonetic Study of West African Languages |year=1964 |trans-title=Ponetikong Pag-aaral sa mga Wika ng Kanlurang Aprika |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |language=en |author-link=Peter Ladefoged}} * {{Citation |last=Ladefoged |first=Peter |title=A Course in Phonetics |year=1975 |trans-title=Kurso sa Ponetika |place=New York |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |language=en}} * {{SOWL}} * {{citation |last1=Maddieson |first1=Ian |title=Relationship between semivowels and vowels: Cross-linguistic investigations of acoustic difference and coarticulation |journal=Phonetica |volume=42 |issue=4 |pages=163–174 |year=1985 |trans-title=Relasyon ng mga malapatinig at patinig: Mga imbestigasyon sa iba't ibang wika ukol sa pagkakaiba sa akustika at koartikulasyon |language=en |doi=10.1159/000261748 |pmid=3842771 |last2=Emmorey |first2=Karen |author-link2=Karen Emmorey |s2cid=46872676}} * {{citation |last=Martínez-Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the classification of approximants |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga problema sa klasipikasyon sa mga katinig na palapit |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |s2cid=144568679}} * {{citation |last1=Martínez-Celdrán |first1=Eugenio |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |year=2003 |trans-title=Wikang Kastila |language=en |doi=10.1017/S0025100303001373 |last2=Fernández-Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera-Sabaté |first3=Josefina |doi-access=free}} * {{citation |last=Montreuil |first=Jean-Pierre |title=From velar codas to high nuclei: phonetic and structural change in OT |journal=Probus |volume=16 |pages=91–111 |year=2004 |trans-title=Mula sa ngala-ngalang dulo patungong mataas na gitna: ponetiko at estraktural na pagbabago sa OT |language=en |doi=10.1515/prbs.2004.005}} * {{citation |last1=O'Connor |first1=J. D. |title=Phonetics |date=1973 |trans-title=Ponetika |publisher=Penguin |language=en}} * {{citation |last1=Ohala |first1=John J. |title=Turbulent Sounds: An Interdisciplinary Guide |pages=37–101 |year=2010 |editor1-last=Fuchs |editor1-first=Susanne |trans-title=Mga Maliligalig na Tunog: Isang Interdisiplinaryong Gabay |trans-chapter=Pagkaligalig at ponolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603090714/https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |chapter=Turbulence and phonology |chapter-url=https://pagines.uab.cat/mariajosepsole/sites/pagines.uab.cat.mariajosepsole/files/2.-ohala_sole_final_1march2010.pdf |location=Berlin |publisher=De Gruyter Mouton |language=en |doi=10.1515/9783110226584.37 |isbn=978-3-11-022657-7 |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |last2=Solé |first2=Maria-Josep |author-link1=John Ohala |editor2-last=Toda |editor2-first=Martine |editor3-last=Żygis |editor3-first=Marzena}} * {{citation |last=Pike |first=Kenneth |title=Phonetics |year=1943 |trans-title=Ponetika |publisher=University of Michigan Press |language=en |author-link=Kenneth Pike}} * {{citation |last=Rubach |first=Jerzy |title=Against subsegmental glides |journal=Linguistic Inquiry |volume=33 |issue=4 |pages=672–687 |year=2002 |trans-title=Kontra sa mga subsegmental na dulas |language=en |doi=10.1162/ling.2002.33.4.672 |s2cid=57566358}} * {{citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{citation |last=Shadle |first=Christine |title=Handbook of Phonetic Sciences |year=2000 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=W. J. |trans-title=Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Ang Erodinamika ng Pananalita |chapter=The Aerodynamics of Speech |publisher=Blackwell |language=en |isbn=0-631-18848-7 |editor2-last=Laver |editor2-first=J.}} * {{Citation |last=Trask |first=Robert L. |title=A Dictionary of Phonetics and Phonology |year=1996 |trans-title=DIksiyonaryo ng Ponetika at Ponolohiya |place=London |publisher=Routledge |language=en}} * {{citation |last1=Zawadzki |first1=P. A. |title=A cineradiographic study of static and dynamic aspects of American English /r/ |journal=Phonetica |volume=37 |issue=4 |pages=253–266 |year=1980 |trans-title=Isang sineradyograpikong pag-aaral sa mga estatiko at dinamikong aspeto ng Amerikanong Ingles na /r/ |language=en |doi=10.1159/000259995 |pmid=7443796 |last2=Kuehn |first2=D. P. |s2cid=46760239}} {{Articulation navbox}}{{Authority control}} sllwbgzgfgjsapxnvcv7xv572t80t58 0 338127 2206653 2206254 2026-05-08T08:32:33Z TentingZones1 122212 /* */ 2206653 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Couloumé-Mondebat |native_name = Colomer e Mont Devath |settlement_type = [[Talaan ng mga komyun sa departamento ng Gers|Bayan]] |image_skyline = Église de Mondebat 2.JPG |image_caption = Simbahan ni San Bartolome sa Mondebat |image_shield = Blason ville fr Couloumé-Mondebat (Gers).svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Couloumé-Mondebat |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Occitanie]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gers]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Mirande|Mirande]] |subdivision_type4 = Kanton |subdivision_name4 = [[Kanton ng Pardiac-Rivière-Basse|Pardiac-Rivière-Basse]] |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Pascal Fort |area_total_km2 = 22.85 |population_as_of = 2023 |population_total = 207 |population_density_km2 = auto |website = http://www.couloume-mondebat.fr/ |coordinates = {{coord|43.6422|0.0933|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 110 |elevation_min_m = 122 |elevation_max_m = 245 |population_demonym = |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 32109/32160 }} Ang '''Couloumé-Mondebat''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] ng [[Pransiya]] na matatagpuan sa kanluran ng departamento ng [[Gers]], sa rehiyon ng [[Occitanie]]. Sa kasaysayan at kultura, ang komyun ay nasa rehiyon ng [[Rivière-Basse]], isang teritoryo na umaabot sa gitnang lambak ng [[Adour]], sa punto kung saan ang ilog ay lumiliko sa pagitan ng [[Bigorre]] at [[Gers]]. Dahil nalantad sa isang nabagong klima ng karagatan, ito ay dinadaluyan ng [[Midouze]], [[Petit Midour]], Miradoux stream, at ilan pang maliliit na daluyan ng tubig. Ang Couloumé-Mondebat ay isang rural na komyun na may populasyon na 207 noong 2023, na umabot sa pinakamataas na bilang ng mga naninirahan na 940 noong 1831. ==Heograpiya== Ang bayan ay matatagpuan sa silangan ng [[Plaisance, Gers|Plaisance]]. Ang mga karatig-komunidad nito ay ang [[Aignan]] sa hilaga, [[Loussous-Débat]] sa hilagang-kanluran, [[Lasserrade]] sa kanluran, [[Beaumarchés]] sa timog-kanluran, [[Louslitges]] sa timog, [[Peyrusse-Vieille]] sa timog-silangan, [[Saint-Pierre-d'Aubézies]] sa silangan, at [[Castelnavet]] sa silangan. Ang Couloumé, sa hilaga ng bayan, ay mapupuntahan sa pamamagitan ng RD131 departmental road, na nagdurugtong sa Lasserade sa nayon ng ''Bières'' sa silangan. Ang Mondebat, sa mas timog pa, ay mapupuntahan sa pamamagitan ng RD37 departmental road, sa pagitan ng Plaisance sa kanluran at Bières sa silangan. ==Pangalan== ===Couloumé=== Ang '''Couloumé''' at '''Colomer''' ay nagmula sa Latin na ''colombarium'' o ang bunga nito. Ang kahulugan ay tiyak na kalapati.<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 201, a ''Collemiers''</ref><ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1444, par. 26312</ref> Sa ilang gusali na nagsisilbing isang nayon sa ''Colomer'', isang karatula na nakakakuha ng atensyon: "Eglise du Couloumé". Ang lugar ay ''Lo Colomer'', na normal para sa isang nayon na hindi isang parokya, kundi isang simpleng lugar, na may kastilyong nilagyan ng kalapati. Nangangailangan ito ng pagsisiyasat sa lugar. Marahil ay sinasabi nilang ''Le Couloumé'' para sa kastilyo at Couloumé para sa pangalan ng komyun. ===Mondebat=== Sa halip na "bundok sa tabi ng lambak" (na magiging tama rin sa topograpiya), may isa pang paliwanag, na mas malamang. Bukod sa *Lo Sos Dessús at [[Loussous-Débat]], ang Mondebat ay marahil kabaligtaran ng isa pang ''Mont'', halimbawa ang lumang parokya ng ''Monterran'' (sa Pranses, marahil ''Montherran'', na may maliit na pangalang ''Herran'', sa Oksitano), sa komyun ng [[Louslitges]]. Magkasalungat sina ''Vath at Sus'' dahil sa kalapitan ng [[Pirineos]] at ang Mondebat ay medyo mas malayo, mas malayo sa hilaga. ==Kasaysayan== Hanggang 1829, ang Couloumé at Monebat ay dalawang magkahiwalay na bayan. Isang bagong komyun ang nilikha sa ilalim ng pangalang Couloumé-Mondebat, na pinag-isa ang nayon ng Bières, ang pormal na bagong komyun na nilikha noong 1829. Ang bagong munisipalidad na ito ay mayroong mahigit 940 naninirahan noong ito ay itinatag. Sumasaklaw sa 22.9 km², at umaabot sa taas sa pagitan ng 122 at 245 metro.<ref>https://www.couloume-mondebat.fr/presentation</ref> ==Ekonomiya== Ang pangunahing ekonomiya ay agrikultura, pag-aalaga ng hayop, at pagtatanim ng ubas. Sa halos buong lugar, ang pinakamalaki sa mga operasyong agrikultural ay hindi nabibilang sa Coulomé-Mondebat. ==Mga lugar at monumento== * Ang Kastilyo ng Couloumé, na itinayo noong ika-18 siglo, ay naging sentro ng bakasyon para sa lungsod ng Istres simula noong 1983. * Simbahan ni San Juan Bautista sa Couloumé. * Simbahan ni San Bartolome sa Mondebat. * Kapilya ni San Esteban sa Bières. <gallery> Château de Couloumé.JPG|Chateau du Couloumé, centre de vacances de la ville d'Istres (Bouches-du-Rhône) Église de Mondebat 5.JPG|Portail de l'Église Saint-Barthélemy de Mondebat Couloumé - église 2.JPG|Église Saint-Jean-Baptiste de Couloumé Couloumé - église 1.JPG|Église Saint-Jean-Baptiste de Couloumé Couloumé - mm 2.JPG|Couloumé - calvaire et monument aux morts Couloumé-Mondébat Collines du Gers.jpg|Collines du Gers Couloumé-Mondébat Vue du paysage agricole du Gers.jpg|Vue du paysage agricole du Gers </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Couloumé-Mondebat (Gers).svg|thumb|Couloumé-Mondebat]] ''Magkahanay-kahanay sa baligtad na pares: unang vert na may kumpol ng ubas na may tangkay at dahon o, pangalawa ay matingkad na may kulay leon, pangatlo o may tatlong kulot na asul na dahon.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=20667 Eskudo de armas ng Couloumé-Mondebat.]</ref> '''Mga Detalye:''' <blockquote>Ang kumpol ng mga ubas ay kumakatawan sa pagtatanim ng ubas, na nakalagay laban sa isang berdeng pinagmulan na sumisimbolo sa agrikultura. Ang pangalawa ay may hawak na mga sanga ng Kondado ng Armagnac. Panghuli, ang mga alon ay kumakatawan sa maraming daluyan ng tubig na dumadaloy sa komyun.</blockquote> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Couloumé-Mondebat]] [[Kategorya:Gers]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] ge7qbccvg2w9w0sefccke2u8dfr7ebf 0 338134 2206571 2206432 2026-05-07T14:45:54Z Arko Blangko 155328 2206571 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Orden-Pobeda-Marshal Vasilevsky.jpg|thumb|right|250px]] Ang '''Orden ng Tagumpay''' ({{langx|ru|Орден «Победа»|translit=Orden "Pobeda"}}) ay ang pinakamataas na dekorasyong militar sa [[Unyong Sobyetiko]] na iginawad para sa paglilingkod noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang utos ay iginawad lamang sa mga Heneral at Marshal para sa matagumpay na pagsasagawa ng mga operasyong pangkombat na kinasasangkutan ng isa o higit pang mga grupo ng hukbo at nagresulta sa isang "matagumpay na operasyon sa loob ng balangkas ng isa o ilang mga larangan na nagreresulta sa isang radikal na pagbabago ng sitwasyon na pabor sa Red Army." hindi tulad ng ibang mga parangal tulad ng Bayani ng Unyong Sobyet, hindi ito nabibilang sa anumang pagkakasunud-sunod ng pagraranggo. Sa kasaysayan ng Unyong Sobyet, ang parangal ay iginawad ng dalawampung beses sa labindalawang pinuno ng Sobyet at limang pinunong dayuhan, na may isang pagbawi. Ang huling nabubuhay na tatanggap ay si Haring Michael I ng Romania, na namatay noong Disyembre 5, 2017. ==List of recipients== {| class="wikitable sortable" ! Bilang !! Litrato !! Pangalan !! Petsa !! Ranggo !! Dahilan ng Paggawad |- |1 |[[Talaksan:Zhukov-LIFE-1944-1945_cropped.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Georgy Konstantinovich Zhukov]] |10 Abril 1944 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- |2 |[[Talaksan:Aleksandr Vasilevsky 4.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Aleksandr Mikhaylovich Vasilevsky]] |19 Abril 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- |3 |[[Talaksan:Joseph Stalin official portrait.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Josef Vissarionovich Stalin]] |29 Hulyo 1944 |[[Talaksan:Generalissimus 1.svg|20px]]<br>[[Heneralismo ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- |4 |[[Talaksan:Ivan Stepanovich Konev.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Ivan Stepanovich Konev]] |30 Marso 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng Polonya at pagtawid sa Oder. |- |5 |[[Talaksan:Маршал Советского Союза дважды Герой Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} {{flagicon|Poland|1928}} [[Konstantin Konstantinovich Rokossovsky]] |30 Marso 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng Polonya. |- |6 |[[Talaksan:Rodion Malinovsky 1.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Rodion Yakovlevich Malinovsky]] |26 Abril 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng teritoryo ng Austria at Hungriya. |- |7 |[[Talaksan:Маршал Советского Союза Ф.И. Толбухин.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Fyodor Ivanovich Tolbukhin]] |26 Abril 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng teritoryo ng Austria at Hungriya. |- |8 |[[Talaksan:Leonid Govorov 1.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Leonid Aleksandrovich Govorov]] |31 Mayo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagkatalo ng mga tropang Aleman malapit sa Leningrado at sa mga Baltiko. |- |9 |[[Talaksan:Semyon Timoshenko.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Semyon Konstantinovich Timoshenko]] |4 Hunyo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>|[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpaplano ng mga operasyong labanan at pag-uugnay ng mga aksyon ng mga hanay. |- |10 |[[Talaksan:Aleksei Antonov 3.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Aleksei Innokentyevich Antonov]] |4 Hunyo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpaplano ng mga operasyong labanan at pag-uugnay ng mga aksyon ng mga hanay. |- |11 |[[Talaksan:General of the Army Dwight D. Eisenhower 1947.jpg|100px]] |{{flagicon|United States|1912}} [[Dwight David Eisenhower]] |5 Hunyo 1945 |[[Talaksan:US Army O11 (Army greens).svg|20px]]<br>Heneral ng Hukbo ng Estados Unidos |Para sa namumukod-tanging pagwagi sa pagsasagawa ng malakihang operasyong labanan, na nagresulta sa tagumpay ng mga Nagkakaisang Bansa laban sa Alemanyang Hitlerista. |- |12 |[[Talaksan:Bernard Law Montgomery.jpg|100px]] |{{flagicon|United Kingdom}} [[Bernard Law Montgomery]] |5 Hunyo 1945 |[[Talaksan:British Army (1920–1953) OF-10 (rounded).svg|20px]]<br>Mariskal ng Kampo ng Dakilang Britanya |Para sa namumukod-tanging pagwagi sa pagsasagawa ng malakihang operasyong labanan, na nagresulta sa tagumpay ng mga Nagkakaisang Bansa laban sa Alemanyang Hitlerista. |- |13 |[[Talaksan:Mihai.jpg|100px]] |{{flagicon|Kingdom of Romania}} [[Miguel I ng Rumanya]] |6 Hulyo 1945 |[[Talaksan:Kingdom of Romania - Big CoA.svg|20px]]<br>Hari ng Rumanya |Para sa matapang na pagkilos ng mapagpasyang pagbaling sa patakaran ng Rumanya tungo sa paghihiwalay sa Alemanyang Hitlerista at pakikipag-alyansa sa mga Nagkakaisang Bansa noong panahong hindi pa malinaw na natitiyak ang pagkatalo ng Alemanya. |- |14 |[[Talaksan:Rola-Żymierski Michał.jpg|100px]] |{{flagicon|Poland|1928}} [[Rola-Żymierski Michał.jpg]] |9 Agosto 1945 |[[Talaksan:Army-POL-OF-10.svg|20px]]<br>Mariskal ng Polonya |Para sa namumukod-tanging paglingkod sa pagsasaayos ng sandatahang lakas ng Polonya at para sa matagumpay na pagsasagawa ng mga operasyong labanan ng Hukbong Polako sa mga mapagpasyang laban kontra sa magkatulad na kaaway – Alemanyang Hitlerista. |- |15 |[[Talaksan:Кирилл Афанасьевич Мерецков с сыном Владимиром (cropped).jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Kirill Afanasyevich Meretskov]] |8 Setyembre 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa matagumpay na pamumuno ng mga tropa sa digmaan laban sa Hapon. |- |16 |<span style="display:none">1945-07-06</span>July 6, 1945 |{{flagicon|Kingdom of Romania}} [[Michael I of Romania]] |[[File:King Michael I in Air Force Marshal uniform, post-war.jpg|left|frameless|111x111px]] |<span style="display:none">2017-12-05</span>December 5, 2017 | |- |17 |<span style="display:none">1945-08-09</span>August 9, 1945 |{{flagicon|Poland|1928}} [[Michał Rola-Żymierski]] |[[File:Rola-Żymierski_Michał.jpg|100px]] |<span style="display:none">1989-10-15</span>October 15, 1989 | |- |18 |<span style="display:none">1945-09-08</span>September 8, 1945 |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Kirill Meretskov]] |[[File:Kirill_Afanasievich_Meretskov_1.jpg|100px]] |<span style="display:none">1968-12-30</span>December 30, 1968 | |- |} d1gmesadqxudqu82ljjz75jlthsutg4 2206586 2206571 2026-05-07T18:53:06Z Arko Blangko 155328 2206586 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Orden-Pobeda-Marshal Vasilevsky.jpg|thumb|right|250px]] Ang '''Orden ng Tagumpay''' ({{langx|ru|Орден «Победа»|translit=Orden "Pobeda"}}) ay ang pinakamataas na dekorasyong militar sa [[Unyong Sobyetiko]] na iginawad para sa paglilingkod noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang utos ay iginawad lamang sa mga Heneral at Marshal para sa matagumpay na pagsasagawa ng mga operasyong pangkombat na kinasasangkutan ng isa o higit pang mga grupo ng hukbo at nagresulta sa isang "matagumpay na operasyon sa loob ng balangkas ng isa o ilang mga larangan na nagreresulta sa isang radikal na pagbabago ng sitwasyon na pabor sa Red Army." hindi tulad ng ibang mga parangal tulad ng Bayani ng Unyong Sobyet, hindi ito nabibilang sa anumang pagkakasunud-sunod ng pagraranggo. Sa kasaysayan ng Unyong Sobyet, ang parangal ay iginawad ng dalawampung beses sa labindalawang pinuno ng Sobyet at limang pinunong dayuhan, na may isang pagbawi. Ang huling nabubuhay na tatanggap ay si Haring Michael I ng Romania, na namatay noong Disyembre 5, 2017. ==List of recipients== {{Table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" ! Bilang !! Litrato !! Pangalan !! Petsa !! Ranggo !! Dahilan ng Paggawad |- | rowspan="2" | 1 | rowspan="2" | [[Talaksan:Zhukov-LIFE-1944-1945_cropped.jpg|100px]] | rowspan="2" | {{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Georgy Konstantinovich Zhukov]] | 10 Abril 1944 | rowspan="2" | [[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] | Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- | 30 Marso 1945 | Para sa mahusay na kaganapan sa mga tungkulin ng Kataas-taasang Punong Komandante. |- | rowspan="2" | 2 | rowspan="2" | [[Talaksan:Aleksandr Vasilevsky 4.jpg|100px]] | rowspan="2" | {{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Aleksandr Mikhaylovich Vasilevsky]] | 10 Abril 1944 | rowspan="2" | [[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] | Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- | 19 Abril 1945 | Para sa mahusay na kaganapan sa mga tungkulin ng Kataas-taasang Punong Komandante sa pangunguna sa mga malakihang operasyon, na nagdulot sa pagkamit ng mga namumukod-tanging pagtagumpay sa pagkatalo ng mga tropang Aleman-pasista. |- | rowspan="2" | 3 | rowspan="2" | [[Talaksan:Joseph Stalin official portrait.jpg|100px]] | rowspan="2" | {{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Josef Vissarionovich Stalin]] | 29 Hulyo 1944 | rowspan="2" | [[Talaksan:Generalissimus 1.svg|20px]]<br>[[Heneralismo ng Unyong Sobyetiko]] | Para sa pagpapalaya ng silangang pampang ng Ukranya. |- | 26 Hunyo 1945 | Para sa tagumpay laban sa Alemanya. |- |4 |[[Talaksan:Ivan Stepanovich Konev.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Ivan Stepanovich Konev]] |30 Marso 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng Polonya at pagtawid sa Oder. |- |5 |[[Talaksan:Маршал Советского Союза дважды Герой Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} {{flagicon|Poland|1928}} [[Konstantin Konstantinovich Rokossovsky]] |30 Marso 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng Polonya. |- |6 |[[Talaksan:Rodion Malinovsky 1.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Rodion Yakovlevich Malinovsky]] |26 Abril 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng teritoryo ng Austria at Hungriya. |- |7 |[[Talaksan:Маршал Советского Союза Ф.И. Толбухин.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Fyodor Ivanovich Tolbukhin]] |26 Abril 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpapalaya ng teritoryo ng Austria at Hungriya. |- |8 |[[Talaksan:Leonid Govorov 1.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Leonid Aleksandrovich Govorov]] |31 Mayo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagkatalo ng mga tropang Aleman malapit sa Leningrado at sa mga Baltiko. |- |9 |[[Talaksan:Semyon Timoshenko.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Semyon Konstantinovich Timoshenko]] |4 Hunyo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpaplano ng mga operasyong labanan at pag-uugnay ng mga aksyon ng mga hanay. |- |10 |[[Talaksan:Aleksei Antonov 3.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Aleksei Innokentyevich Antonov]] |4 Hunyo 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa pagpaplano ng mga operasyong labanan at pag-uugnay ng mga aksyon ng mga hanay. |- |11 |[[Talaksan:General of the Army Dwight D. Eisenhower 1947.jpg|100px]] |{{flagicon|United States|1912}} [[Dwight David Eisenhower]] |5 Hunyo 1945 |[[Talaksan:US Army O11 (Army greens).svg|20px]]<br>[[Heneral ng Hukbo ng Estados Unidos]] |Para sa namumukod-tanging pagwagi sa pagsasagawa ng malakihang operasyong labanan, na nagresulta sa tagumpay ng mga Nagkakaisang Bansa laban sa Alemanyang Hitlerista. |- |12 |[[Talaksan:Bernard Law Montgomery.jpg|100px]] |{{flagicon|United Kingdom}} [[Bernard Law Montgomery]] |5 Hunyo 1945 |[[Talaksan:British Army (1920–1953) OF-10 (rounded).svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Kampo ng Dakilang Britanya]] |Para sa namumukod-tanging pagwagi sa pagsasagawa ng malakihang operasyong labanan, na nagresulta sa tagumpay ng mga Nagkakaisang Bansa laban sa Alemanyang Hitlerista. |- |13 |[[Talaksan:Mihai.jpg|100px]] |{{flagicon|Kingdom of Romania}} [[Miguel I ng Rumanya]] |6 Hulyo 1945 |[[Talaksan:Kingdom of Romania - Big CoA.svg|20px]]<br>[[Hari ng Rumanya]] |Para sa matapang na pagkilos ng mapagpasyang pagbaling sa patakaran ng Rumanya tungo sa paghihiwalay sa Alemanyang Hitlerista at pakikipag-alyansa sa mga Nagkakaisang Bansa noong panahong hindi pa malinaw na natitiyak ang pagkatalo ng Alemanya. |- |14 |[[Talaksan:Rola-Żymierski Michał.jpg|100px]] |{{flagicon|Poland|1928}} [[Rola-Żymierski Michał]] |9 Agosto 1945 |[[Talaksan:Army-POL-OF-10.svg|20px]]<br>Mariskal ng Polonya |Para sa namumukod-tanging paglingkod sa pagsasaayos ng sandatahang lakas ng Polonya at para sa matagumpay na pagsasagawa ng mga operasyong labanan ng Hukbong Polako sa mga mapagpasyang laban kontra sa magkatulad na kaaway – Alemanyang Hitlerista. |- |15 |[[Talaksan:Кирилл Афанасьевич Мерецков с сыном Владимиром (cropped).jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Kirill Afanasyevich Meretskov]] |8 Setyembre 1945 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa matagumpay na pamumuno ng mga tropa sa digmaan laban sa Hapon. |- |16 |[[Talaksan:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|100px]] |{{flagicon|SFR Yugoslavia}} [[Josip Broz Tito]] |9 Setyembre 1945 |[[Talaksan:Yugoslavia-Army-Marshal (1947–1980).svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Yugoslavia]] |Para sa namumukod-tanging pagwagi sa pagsasagawa ng malakihang operasyong labanan, na nagresulta sa tagumpay ng mga Nagkakaisang Bansa laban sa Alemanyang Hitlerista. |- style="background:#fdd;" |17 |[[Talaksan:Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg|100px]] |{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Leonid Ilyich Brezhnev]] |20 Pebrero 1978 |[[Talaksan:Rank insignia of маршал Советского Союза.svg|20px]]<br>[[Mariskal ng Unyong Sobyetiko]] |Para sa isang dakilang kontribusyon sa tagumpay ng sambayanang Sobyetiko at ng Sandatahang Lakas nito sa Dakilang Digmaang Makabayan, mga namumukod-tanging paglingkod sa pagpapalakas ng kakayahan sa tanggulang pambansa, para sa pagsulong at naaalinsunod na pagpapatupad ng dayuhang patakarang pangkapayapaan ng estadong Sobyetiko, na maaasahang tinitiyak ang pag-unlad ng bansa sa payapang kondisyon. Postumo itong kinansela noong 21 Setyembre 1989. |- |} 2lj84owjoncm0vq87uya1x2hqs4xema 0 338136 2206566 2206563 2026-05-07T14:05:47Z Jojit fb 38 2206566 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo, at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista. Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan. Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan, at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 32n0bwrxsy1mgc51d3rqznkq6jrbpil 2206567 2206566 2026-05-07T14:10:28Z Jojit fb 38 2206567 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo, at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista. Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan. Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan, at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] p774hmxxc7u20toh2vbanf9664qomrt 2206568 2206567 2026-05-07T14:14:11Z Jojit fb 38 2206568 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista. Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan. Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan, at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] b0oksyl1vuwtp8pywwiejckhflnpbku 2206569 2206568 2026-05-07T14:29:57Z Jojit fb 38 2206569 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan. Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan, at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] d5mfuejlhlayv7gshqaz20mf62qiam7 2206570 2206569 2026-05-07T14:33:32Z Jojit fb 38 2206570 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan, at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] qci3jppg5vzhtv81208lbosm7li898g 2206574 2206570 2026-05-07T15:13:22Z Jojit fb 38 2206574 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko. Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 29abvqfp3k19q20zymq4i936vc9959s 2206575 2206574 2026-05-07T15:27:36Z Jojit fb 38 2206575 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=March 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 13bhw51xjo9230j08f3uz5mgbu9kfgj 2206576 2206575 2026-05-07T15:28:31Z Jojit fb 38 2206576 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko. Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] d4z1mit3s75mrvdq3174lte15wj0muo 2206577 2206576 2026-05-07T15:31:08Z Jojit fb 38 2206577 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 4yxgd1zn252b2w32fya0cakn9frjw32 2206629 2206577 2026-05-08T05:31:29Z Jojit fb 38 2206629 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng Digmaang Malamig ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 9jibt2nudrqi0eeuujqplp95nc6hjwm 2206648 2206629 2026-05-08T08:27:27Z Jojit fb 38 2206648 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] tqq03tglmu9gfaxua1fy7xzohl7gadi 2206650 2206648 2026-05-08T08:29:54Z Jojit fb 38 2206650 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa jazz at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa rock and roll, na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] 7bx0ebul9tcoz30eo9gmtradlmvvheu 2206652 2206650 2026-05-08T08:32:29Z Jojit fb 38 2206652 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''jazz'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] muh4mhjycfxnfz013hiewk8m14t8lgg 2206654 2206652 2026-05-08T08:33:01Z Jojit fb 38 2206654 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang Pangulo ng Pilipinas noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] gu1fft2n1kty5pwgrwenxulxoqrlk6z 2206658 2206654 2026-05-08T08:48:35Z Jojit fb 38 2206658 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang [[Pangulo ng Pilipinas]] noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Sa Pilipinas, unang dumating ang komersyal na telebisyon noong 1953 nang naitayo ng Alto Broadcasting System ang [[DZAQ-TV]] (tsanel 3) na pagmamay-ari ni Antonio Quirino, ang kapatid ni Pangulong [[Elpidio Quirino]]. Noong 1957, kinuha naman ni [[Eugenio Lopez Sr.]] ang may-ari ng Chronicle Broadcasting Network, ang Alto Broadcasting Corporation, at pinagsanib ang dalawang kompanya bilang [[ABS-CBN]]. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] qu5aoysj8rad4q558nt93uqwshwr8ve 2206659 2206658 2026-05-08T08:49:43Z Jojit fb 38 2206659 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang [[Pangulo ng Pilipinas]] noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Sa Pilipinas, unang dumating ang komersyal na telebisyon noong 1953 nang naitayo ng Alto Broadcasting System ang [[DZAQ-TV]] (tsanel 3) na pagmamay-ari ni Antonio Quirino, ang kapatid ni Pangulong [[Elpidio Quirino]].<ref>{{Cite web |title=Media Museum |url=https://aijc.com.ph/comm_media/timeline/postwar_period.html |access-date=2026-05-08 |website=aijc.com.ph |language=en}}</ref> Noong 1957, kinuha naman ni [[Eugenio Lopez Sr.]] ang may-ari ng Chronicle Broadcasting Network, ang Alto Broadcasting Corporation, at pinagsanib ang dalawang kompanya bilang [[ABS-CBN]]. Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] nypfj3a6on92d3ja8qnfystsk82f0uj 2206660 2206659 2026-05-08T08:52:25Z Jojit fb 38 2206660 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang [[Pangulo ng Pilipinas]] noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Sa Pilipinas, unang dumating ang komersyal na telebisyon noong 1953 nang naitayo ng Alto Broadcasting System ang [[DZAQ-TV]] (tsanel 3) na pagmamay-ari ni Antonio Quirino, ang kapatid ni Pangulong [[Elpidio Quirino]].<ref>{{Cite web |title=Media Museum |url=https://aijc.com.ph/comm_media/timeline/postwar_period.html |access-date=2026-05-08 |website=aijc.com.ph |language=en}}</ref> Noong 1957, kinuha naman ni [[Eugenio Lopez Sr.]] ang may-ari ng Chronicle Broadcasting Network, ang Alto Broadcasting Corporation, at pinagsanib ang dalawang kompanya bilang [[ABS-CBN]].<ref>{{Cite news |last=Limos |first=Mario Alvaro |date=Mayo 6, 2020 |title=ABS-CBN's Historic Milestones Through 70 Years of Service to the Filipino |language=en |work=Esquire Magazine Philippines |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/abs-cbn-history-and-milestones-a00293-20200506-lfrm2 |access-date=Mayo 8, 2026}}</ref> Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] rdb4ibdgizricbwuzj9f19dca62lakc 2206661 2206660 2026-05-08T08:59:05Z Jojit fb 38 2206661 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang [[Pangulo ng Pilipinas]] noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Sa Pilipinas, may mga mag-aaral ng inhinyeriya sa Unibersidad ng Santo Tomas ang nag-eksperimento sa pagsasahimpawid ng telebisyon, subalit na wala masyadong nangyari. Unang dumating ang komersyal na telebisyon noong 1953 nang naitayo ng Alto Broadcasting System ang [[DZAQ-TV]] (tsanel 3) na pagmamay-ari ni Antonio Quirino, ang kapatid ni Pangulong [[Elpidio Quirino]].<ref>{{Cite web |title=Media Museum |url=https://aijc.com.ph/comm_media/timeline/postwar_period.html |access-date=2026-05-08 |website=aijc.com.ph |language=en}}</ref> Noong 1957, kinuha naman ni [[Eugenio Lopez Sr.]] ang may-ari ng Chronicle Broadcasting Network, ang Alto Broadcasting Corporation, at pinagsanib ang dalawang kompanya bilang [[ABS-CBN]].<ref>{{Cite news |last=Limos |first=Mario Alvaro |date=Mayo 6, 2020 |title=ABS-CBN's Historic Milestones Through 70 Years of Service to the Filipino |language=en |work=Esquire Magazine Philippines |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/abs-cbn-history-and-milestones-a00293-20200506-lfrm2 |access-date=Mayo 8, 2026}}</ref> Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] jrk292zqot5x9x6lree6j512at2rlmx 2206662 2206661 2026-05-08T09:00:52Z Jojit fb 38 2206662 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1950s decade montage.png|370x370px|thumb|right|'''Itaas, kaliwa pakanan:''' Mga Marino ng Estados Unidos na nakikipaglaban sa mga lansangan noong [[Digmaang Koreano]], bandang huling bahagi ng Setyembre 1950; Nabuo ni [[Jonas Salk]] ang unang bakuna laban sa [[polio]]. '''Gitna, kaliwa pakanan:''' Sinubukan ng Estados Unidos ang kauna-unahan nitong sandatang termonuklear na may kodigong pangalang Ivy Mike noong 1952. Isang pagsubok termonuklear noong 1954 na may kodigong pangalang Castle Romeo; Noong 1959, pinabagsak ni [[Fidel Castro]] si Fulgencio Batista sa [[Himagsikang Cubano]], na nagbunga sa pagtatatag ng una at tanging pamahalaang komunista sa Kanlurang Hemispero; Naging pangunahing mukha si [[Elvis Presley]] ng bagong sumikat na uri ng musikang ''[[rock and roll]]'' noong kalagitnaan ng dekada 1950. '''Ibaba, kaliwa pakanan:''' Umaakyat ang usok mula sa mga tangke ng langis sa Puerto Said matapos lusubin ang [[Ehipto]] ng [[Israel]], [[Reyno Unido]], at [[Pransiya]] bilang bahagi ng Krisis sa Suez noong huling bahagi ng 1956; Ang [[Himagsikang Hungaro ng 1956]]; Inilunsad ng [[Unyong Sobyet]] ang [[Sputnik 1]], ang kauna-unahang [[satelayt|artipisyal na satelayt]] na umikot sa [[Daigdig]], noong Oktubre 1957. Nagsimula ito ng Karera sa Kalawakan sa pagitan ng Unyong Sobyet at ng Estados Unidos. rect 0 0 254 206 [[Digmaang Koreano]] rect 254 0 538 206 [[bakuna sa polio]] rect 0 206 166 414 [[Sandatang termonuklear]] rect 166 208 371 414 [[Himagsikang Cubano]] rect 371 208 538 414 [[Elvis Presley]] rect 0 414 262 606 [[Krisis sa Suez]] rect 260 414 390 607 [[Himagsikang Hungaro ng 1956]] rect 390 414 540 607 [[Sputnik 1]] </imagemap>{{Decadebox|195}}Ang '''dekada 1950''' (binibigkas na "labinsiyam-na-limampu"; pinaikli bilang '''d. 1950''' o '''dekada '50''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada''' '''Singkwenta'''), ay isang dekada na nagsimula noong 1 Enero 1950 at nagtapos noong 31 Disyembre 1959. Sa buong dekada, ipinagpatuloy ng daigdig ang pagbangon mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], na tinulungan ng paglawak ng [[ekonomiya]] matapos ang [[digmaan]]. Nasaksihan din ng panahong ito ang malaking paglaki ng [[populasyon]] dahil sa pagtaas ng bilang ng kapanganakan at pag-usbong ng henerasyong tinatawag na "''baby boomers''" (literal na Mga Nagbubunsod na Sanggol). Sa kabila ng pagbangong ito, umigting ang [[Digmaang Malamig]] mula sa payak nitong simula noong huling bahagi ng dekada 1940 tungo sa matinding tunggalian sa pagitan ng [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] at [[Estados Unidos]] pagsapit ng unang bahagi ng dekada 1960. Nangibabaw sa dekada ang tunggaliang [[Ideolohiya|ideolohikal]] sa pagitan ng [[komunismo]] at [[kapitalismo]], lalo na sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemisperyo]]. Sa Estados Unidos, nagbunga ang alon ng kontra-komunistang damdamin na kilala bilang Ikalawang ''Red Scare'' (literal na Takot sa Pula) o McCarthyismo ng mga pagdinig sa [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng dalawang kapulungan nito. Sa Unyong Sobyet naman, nagbunsod ang pagkamatay ni [[Joseph Stalin]] ng kampanyang pampolitika at mga repormang tinawag na "de-Stalinisasyon" na pinasimulan ni [[Nikita Khrushchev]], na kalaunan ay nagdulot ng paglala ng relasyon sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Tsina]] noong dekada 1950. Ang pagsisimula ng [[Digmaang Malamig]] ay nagbigay-daan din sa pagsisimula ng [[Karera sa Kalawakan]] sa paglulunsad ng [[Sputnik 1]] noong 1957; bilang tugon, itinatag ng Estados Unidos ang [[NASA]] noong 1958. Kasabay ng mas pinaigting na pagsusuri ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang nuklear]] tulad ng RDS-37 at Operasyong ''Upshot–Knothole'' na tinawag na "karera sa armas", naging mas konserbatibo sa politika ang pandaigdigang kalagayan. Nagsimula rin sa dekadang ito ang dekolonisasyon sa [[Aprika]] at [[Asya]], na lalo pang bumilis sa sumunod na dekada at nagbunga ng ilang digmaan at tunggalian sa iba't ibang bansa. Kabilang sa mga digmaang naganap noong dekada 1950 ang Unang Digmaang Indotsino (1946-1954), Kagyatang Malayo (1948-1960), [[Digmaang Koreano]] (1950-1953), Digmaang Algeriano (1954-1962), Unang Digmaang Sibil sa Sudan (1955-1972), [[Digmaang Biyetnam|Digmaang Biyetnames]] (1955-1975),<ref>{{cite web |title=The Pentagon Papers, Volume 1, Chapter 5, Section 3, "Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960" |url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=2017-10-19 |access-date=2010-01-15 |language=en}}</ref> [[Himagsikang Cubano|Rebolusyong Kubano]] (1953-1959), at Krisis sa Suez (1956). Kabilang naman sa mga kudeta at rebolusyon ang Rebolusyong [[Ehipto|Ehipsiyo]] ng 1952, kudeta sa [[Iran]] noong 1953, [[kudeta]] sa [[Guatemala]] noong 1954, Rebolusyon ng 14 Hulyo (1958), at kudeta sa Pakistan noong 1958. Ang [[Politika ng Pilipinas|politkang]] aspeto ng Pilipinas noong dekada '50 ay halo ng rehabilitasyon pagkatapos ng digmaan, matinding sentimento kontra-komunismo,<ref>{{Cite journal |last=Crisol |first=Jose |date=1953-12-31 |title=Communist Propaganda in the Philippines (1950-1953) |url=https://archium.ateneo.edu/phstudies/vol1/iss3/1 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |language=en |volume=1 |issue=3 |doi=10.13185/2244-1638.3578 |issn=2244-1638}}</ref> at ang transisyon mula sa kawalang-tatag hanggang sa "ginuntuang panahon" ng [[demokrasya]] and paglago ng ekonomiya. Namamayani sa dekada '50 ang sistemang dalawahang-partido ([[Nacionalista Party|Nacionalista]] at [[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) na karamihang kinabibilangan ng mga konsertibong elitista.<ref>{{Cite web |last=Teehankee |first=Julio |title=Electoral Politics in the Philippines |url=https://library.fes.de/pdf-files/iez/01361006.pdf |access-date=2026-05-07 |language=en}}</ref> Bagaman, nahalal si Ramon Magsaysay bilang [[Pangulo ng Pilipinas]] noong 1953 na tinaguriang "kampeon ng masa" at naglayon siya na iangat ang karaniwang mamamayan.<ref>{{Cite web |last=Bolido |first=Linda |date=2023-03-26 |title=66 years after death, Ramon Magsaysay still a yardstick of presidency |url=https://cebudailynews.inquirer.net/495150/66-years-after-death-ramon-magsaysay-still-a-yardstick-of-presidency |access-date=2026-05-07 |website=Cebu Daily News |language=en}}</ref> Naging suliranin ng pamahalaan noong unang bahagi ng dekada ang mga rebeldeng [[Hukbalahap]] at krinedito si Magsaysay sa pagpapahupa sa rebelyon sa pamamagitan ng aksyong militar at repormang panlipunan, tulad ng pag-alok ng lupa sa mga rebeldeng susuko.<ref>{{Cite web |title=Philippines (Huk Rebellion), 1946–1956: Case Outcome: COIN Win Case Outcome: COIN Win from Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/j.ctt5hhsjk.12 |access-date=2026-05-07 |website=www.jstor.org |language=en |doi=10.7249/j.ctt5hhsjk.12}}</ref> Kadalasang binabanggit ang pamahalaan ni Magsaysay bilang mataas na punto sa [[kasaysayan ng Pilipinas]] para sa malinis at bukas na pamahalaan,<ref>{{Cite web |last=Jose |first=F. Sionil |author-link=F. Sionil José |date=Marso 23, 2019 |title=The legacy of Ramon Magsaysay |url=https://www.philstar.com/opinion/2019/03/23/1903747/legacy-ramon-magsaysay |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> at mataas na tiwala ng publiko.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ramon Magsaysay |encyclopedia=Britannica |date=Marso 13, 2026 |year= |last= |first= |publisher= |location= |id= |url=https://www.britannica.com/biography/Ramon-Magsaysay |access-date=2026-05-07 }}</ref> Natapos ang kanyang panunungkulan noong 1957 sa isang trahedya nang bumagsak ang kanyang eroplanong sinasakyan.<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=Abril 9, 2025 |title=CIA? Hukbalahap? Foul play? Grandson shares discoveries on Ramon Magsaysay’s death |url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2025/04/09/2434725/cia-hukbalahap-foul-play-grandson-shares-discoveries-ramon-magsaysays-death |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Noong dekada 1950, bumaba sa pinakamababang antas ang karaniwang edad ng mga bagong kasal, isang antas na hindi nakita sa mga nakaraang panahon.<ref>{{Cite web |date=Nobyembre 2023 |title=Figure MS-2 Median age at first marriage: 1890 to present |url=https://www.census.gov/content/dam/Census/library/visualizations/time-series/demo/families-and-households/ms-2.pdf |website=United States Census Bureau |language=en}}</ref> Pagsapit ng 1954, halos kalahati ng mga Amerikanang [[Kasalan|ikinakasal]] ay mga [[tinedyer]], at madalas silang nagpapakasal sa mga lalaking ilang taon lamang ang tanda sa kanila. Hinangad ng mga babaeng ito ang mga asawang may matatag na kabuhayan. Nakatulong ang malakas na ekonomiya at mababang antas ng kawalan ng [[trabaho]] upang lumawak ang [[kasaganaan]], mapalaki ang gitnang uri, at maging abot-kaya ang pabahay. Dahil dito, nagkaroon ng kakayahan ang maraming kabataang mag-asawa na magpakasal nang maaga, at naging mahalagang mamimili ang mga dalagitang asawa na aktibong pinuntirya ng mga nagmemerkado.<ref>{{Cite book |title=Rock & Roll Generation: Teen Life in the 50s (Our American Century) |date=Enero 1, 1998 |publisher=Time Life Books |isbn=0-7835-5501-6 |language=en}}</ref> Sa panahong ito, lumitaw ang agwat sa antas ng [[edukasyon]], kung saan mas mataas ang potensiyal na kita ng mga nagtapos ng [[kolehiyo]] kaysa sa mga nagtapos lamang ng [[mataas na paaralan]].<ref>{{Cite book |last1=Goldin |first1=Claudia Dale |url=https://www.worldcat.org/title/180690027 |title=The race between education and technology |last2=Katz |first2=Lawrence F. |date=2008 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-02867-8 |location=Cambridge, Mass |language=en |oclc=180690027}}</ref> Dahil sa umiiral na mga pamantayang pangkultura, mas maraming lalaki ang nagpatuloy sa mas mataas na edukasyon habang tumutulong naman sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] ang kanilang mga asawa sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Bilang pagkilala sa suportang ito, may ilang paaralan na nagbigay pa ng diplomang "PhT" ("''Putting Husband Through''" o Pagpapatapos sa Asawa sa Pag-aaral) upang kilalanin ang mga asawang tumulong sa kanilang mga mister na makatapos ng pag-aaral.<ref>{{Cite web |date=2023-03-20 |title=In the 1950s, many wives financed their husbands through college |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2023/03/20/1950s-many-wives-financed-their-husbands-through-college-1#:~:text=It's%20the%20golden%20era%20of,younger%20people%20could%20afford%20it |access-date=2024-10-28 |website=Colorado Arts and Sciences Magazine |language=en}}</ref> Naging malawak din ang kasikatan ng mga kredit kard noong dekada 1950, simula sa Diners Club Card sa [[Lungsod ng New York]] at kalaunang lumawak sa iba’t ibang bansa.<ref>{{Cite web |title=When Were Credit Cards Invented? |url=https://www.capitalone.com/learn-grow/money-management/when-were-credit-cards-invented/ |access-date=2024-10-29 |website=Capital One |language=en}}</ref> Katamtaman lamang ang [[Implasyon (presyo)|implasyon]] noong dekada 1950. Nakaranas ang mga unang buwan ng epekto ng [[deplasyon]] mula sa dekada 1940, ngunit nagtapos ang unang buong taon na may tila pagsisimula ng malaking implasyon, kung saan umabot sa 8% hanggang 9% bawat taon ang taunang antas nito. Pagsapit ng 1952, humupa ang implasyon. Muling nakaranas ng bahagyang deplasyon noong 1954 at 1955, subalit sa nalalabing bahagi ng dekada ay nanatiling katamtaman ang implasyon, na nasa pagitan ng 1% at 3.7%. Sa kabuuan ng dekada, umabot lamang sa 2.04% ang karaniwang taunang implasyon.<ref>{{cite web |title=Inflation and CPI Consumer Price Index 1950–1959 |url=http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504113245/http://inflationdata.com/articles/inflation-cpi-consumer-price-index-1950-1959/ |archive-date=Mayo 4, 2014 |access-date=23 Abril 2014 |work=Inflation Data |publisher=InflationData.com |language=en}}</ref> Noong dekada 1950, itinuring ang [[ekonomiya ng Pilipinas]] bilang isa sa pinakamalalakas sa Asya matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nakabatay ito sa lumalakas na industriya at [[pagmamanupaktura]], pati na rin sa mataas na potensiyal ng bansa para sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |last=Beja Jr |first=Edsel L. |date=2012-07-14 |title=Rebuilding the PH economy |url=https://opinion.inquirer.net/32589/rebuilding-the-ph-economy |access-date=2026-05-07 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Gayunman, nanatiling nakadepende ang ekonomiya sa [[agrikultura]], [[kalakalan]] sa ibang bansa, at impluwensiya ng Estados Unidos. May mga sularin din ang bansa tulad ng [[kahirapan]], kawalan ng sapat na trabaho, at mabagal na pag-unlad ng industriya, kaya't nakita ang pangangailangan ng modernisasyon upang makamit ang pangmatagalang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Cite news |date=1952-09-01 |title=The Philippines |language=en |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1952/09/the-philippines/640176/ |access-date=2026-05-07 |issn=2151-9463}}</ref> Ang popular na musika noong unang bahagi ng dekada 1950 ay pangunahing pagpapatuloy ng tunog na crooner mula sa nakaraang dekada, na may mas kaunting diin sa estilong big band na hango sa ''[[jazz]]'' at mas binigyang-diin ang konserbatibo, operatiko, at simponikong estilo ng musika. Sa kalagitnaan ng dekada, nagbago ang tanawin ng popular na musika nang ang klasikong [[Musikang pop|pop]] ay mapalitan sa mga tsart ng ''[[rock and roll]]''. Ang mga ''crooner'' tulad nina Eddie Fisher, Perry Como, at Patti Page, na nangibabaw sa unang kalahati ng dekada, ay nakaranas ng malaking pagbawas sa kanilang presensya sa mga tsart ng pop pagsapit ng huling bahagi ng dekada. Umusbong ang ''rock and roll'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, at si [[Elvis Presley]] ang naging pangunahing pigura ng bagong tanyag na tunog na ito sa pamamagitan ng sunod-sunod na paglabas sa mga palabas sa telebisyon at mga recording na nanguna sa mga tsart. Si Chuck Berry, sa pamamagitan ng mga awiting "Maybellene" (1955), "Roll Over Beethoven" (1956), "Rock and Roll Music" (1957), at "Johnny B. Goode" (1958), ay humubog at nagpaunlad ng mga pangunahing elemento na nagbigay-tangi sa ''rock and roll'', na nakatuon sa buhay ng kabataan at nagpakilala ng mga solo sa gitara at istilong pagtatanghal na naging malaking impluwensiya sa mga sumunod na anyo ng [[musikang rock]].<ref name="Campbell2008p168">M. Campbell, ed., ''Popular Music in America: And the Beat Goes on'' (Cengage Learning, ikatlong edisyon, 2008), pp. 168–9. (sa Ingles)</ref> Naimpluwensiyahan din ng Pilipinas noong dekada '50 ng mga Kanluraning musika, kaya popular din ang ''rock and roll'' na pinamunuan nina [[Eddie Mesa]] (tinaguriang Elvis Presley) at [[Bobby Gonzalez]]. Naging tanyag din ang mga tradisyunal na musika at sumikat ang mang-aawit tulad nina [[Sylvia La Torre]] (na tinaguriang Reyna ng Tagalog)<ref>{{Cite web |title=Press Release - Jinggoy honors late artist Sylvia La Torre |url=https://legacy.senate.gov.ph/press_release/2022/1205_estradaj1.asp |access-date=2026-05-07 |website=legacy.senate.gov.ph}}</ref> at [[Ruben Tagalog]] (na itinatag ang pangkat pangmusika na [[Mabuhay Singers]] noong 1958). Naging ikono naman ang awiting "Ugoy ng Duyan" nina [[Lucio San Pedro]] at [[Levi Celerio]], gayundin ang awiting "Hahabol-habol" na ginawa ni Clod Delfino sa titik ni Robin Vega at inawit ni Bobby Gonzalez.<ref>{{Cite web |last=Gil |first=Baby A. |date=Hulyo 28, 2016 |title=30 iconic Filipino songs |url=https://www.philstar.com/entertainment/2016/07/28/1607259/30-iconic-filipino-songs |access-date=2026-05-07 |website=Philstar.com}}</ref> Naging karaniwang bahagi ng mga tahanan sa Amerika ang [[telebisyon]] noong dekada 1950, na humantong sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Telebisyon. Dahil dito, maraming tao ang bumili ng mas maraming produkto at nagpalit ng kanilang mga gamit, na nagpasigla sa kulturang konsumerismo. Gayunman, sa labas ng Amerika, inabot pa ng ilang dekada bago naging pangkaraniwan ang telebisyon sa ibang mga bansa. Sa Pilipinas, may mga mag-aaral ng inhinyeriya sa Unibersidad ng Santo Tomas ang nag-eksperimento sa pagsasahimpawid ng telebisyon, subalit na wala masyadong nangyari.<ref>{{Cite web |last=del Mundo Jr |first=Clodualdo |date=October 12, 2003 |title=50 years of Pinoy TV |url=https://www.philstar.com/other-sections/starweek-magazine/2003/10/12/223965/50-years-pinoy-tv |access-date=2026-05-08 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> Unang dumating ang komersyal na telebisyon noong 1953 nang naitayo ng Alto Broadcasting System ang [[DZAQ-TV]] (tsanel 3) na pagmamay-ari ni Antonio Quirino, ang kapatid ni Pangulong [[Elpidio Quirino]].<ref>{{Cite web |title=Media Museum |url=https://aijc.com.ph/comm_media/timeline/postwar_period.html |access-date=2026-05-08 |website=aijc.com.ph |language=en}}</ref> Noong 1957, kinuha naman ni [[Eugenio Lopez Sr.]] ang may-ari ng Chronicle Broadcasting Network, ang Alto Broadcasting Corporation, at pinagsanib ang dalawang kompanya bilang [[ABS-CBN]].<ref>{{Cite news |last=Limos |first=Mario Alvaro |date=Mayo 6, 2020 |title=ABS-CBN's Historic Milestones Through 70 Years of Service to the Filipino |language=en |work=Esquire Magazine Philippines |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/abs-cbn-history-and-milestones-a00293-20200506-lfrm2 |access-date=Mayo 8, 2026}}</ref> Ang mga [[pelikula]] noong dekada 1950 ay nagkaroon ng napakalawak na pagkakaiba-iba. Dahil sa pag-usbong ng telebisyon, nagsikap ang mga istudiyo at kumpanya na ibalik ang mga manonood sa mga [[sinehan]]. Gumamit sila ng mas maraming teknik sa pagpapakita ng mga pelikula sa pamamagitan ng ''widescreen'' (o malawak na iskrin) at malalaking presentasyon, tulad ng Cinemascope, VistaVision, at Cinerama, pati na rin ang mga gimik tulad ng 3-D na pelikula. Sumikat ang mga pelikulang may malalaking produksyon at palabas na puno ng engrandeng biswal, lalo na ang mga historikal at pantasyang epiko gaya ng ''The Robe'' (1953),<ref name="a841">{{cite web |title=The Robe (1953)|website=BFI|url=https://www.bfi.org.uk/film/841a38cc-9525-5770-99f0-02ce863abc16/the-robe|access-date=1 Marso 2026|language=en}}</ref> ''The Story of Robin Hood and His Merrie Men'' (1952), ''The Ten Commandments'' (1956), ''The Seventh Voyage of Sinbad'' (1958), at [[Ben-Hur (pelikula ng 1959)|''Ben-Hur'']] (1959). Umunlad din sa pandaigdigang antas ang mga malalaking pelikula, tulad ng mga mitolohikal na epiko ng direktor mula sa Unyong Sobyet na si Aleksandr Ptushko na ''Sadko'', ''Ilya Muromets'', at ''Sampo'', gayundin ang mga historikal na obra ni direktor na Hapon na si [[Akira Kurosawa]] na ''Seven Samurai'', ''Throne of Blood'', at ''Rashomon''. Si [[Toshiro Mifune]], na gumanap sa mga pelikula ni Kurosawa, ay gumanap din sa kulay na epikong Trilohiyang Samurai. Naging mahalagang yugto rin ang dekada 1950 sa paglaban sa [[Polio]] dahil sa matagumpay na pagkakatuklas ng [[bakuna]] laban dito. Matapos ang malawakang paggamit ng bakuna laban sa ''poliovirus'' noong kalagitnaan ng dekada 1950, mabilis na bumaba ang kaso ng [[Poliomyelitis|''poliomyelitis'']] sa maraming industriyalisadong bansa, habang unti-unti naman itong humina sa mga papaunlad na bansa sa mga sumunod na dekada, na nagbawas sa dami ng namamatay dahil sa sakit na ito. Noong dekada 1950, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 2.5 bilyon tungo sa 3.0 bilyon, na may humigit-kumulang 1 bilyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1950]] dxxrnzog0t3rkihc8c46nux2cy9gff9 0 338138 2206664 2206541 2026-05-08T09:13:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2206664 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Aubervilliers |settlement_type = Bayan |image_skyline = Place Hôtel Ville Aubervilliers 1.jpg |image_caption = Sentro ng bayan ng Aubervilliers. |image_shield = Blason Aubervilliers 93.svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Aubervilliers |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Île-de-France]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Seine-Saint-Denis]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2026-2032) |leader_name = Sofienne Karroumi<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr|access-date=5 October 2022|archive-date=28 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628030259/https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|url-status=live}}</ref> |area_total_km2 = 5.76 |population_as_of = 2023 |population_total = 88365 |population_density_km2 = auto |website = http://www.aubervilliers.fr/ |coordinates = {{coord|48.9131|2.3831|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = |elevation_min_m = 33 |elevation_max_m = 46 |postal_code = 93001/93300 |postal_code_type = INSEE/Postal code |population_demonym = Albertivillariens, Albertivillariennes }} Ang '''Aubervilliers''' ({{IPA|fr|obɛʁvilje|-|Fr-Paris--Aubervilliers.ogg}}) ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] ng [[Pransiya]] na matatagpuan sa agarang hilagang suburb ng [[Paris]], partikular sa departamento ng [[Seine-Saint-Denis]] sa rehiyon ng [[Île-de-France]]. Ang komyun ay bahagi ng [[pampublikong teritoryal na establisyemento ng Plaine Commune]], sa loob ng [[metropolitan area ng Kalakhang Paris]]. Hinahangganan nito ang mga lungsod ng [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]], [[La Courneuve]], [[Pantin]], at ang ika-18 at ika-19 na [[arrondissement ng Paris]]. Ang mga naninirahan dito ay tinatawag na mga ''Albertivillariens''. Ang pagkakakilanlan nito bilang lungsod at tao ay minarkahan ng pamana ng industriya at paggawa. ==Heograpiya== ===Lokasyon=== [[File:Aubervilliers map.svg|thumb|Ang Aubervilliers ay matatagpuan sa kalakhang lugar ng Paris.]] Ang munisipalidad ay matatagpuan sa hilaga ng [[Paris]], ang kabisera ng [[Pransiya]]. Ang Aubervilliers, isang bayan sa rehiyon ng Île-de-France, ay bahagi ng departamento ng Seine-Saint-Denis. Ang bahagi ng bayan sa kanluran ng [[Canal Saint-Denis]] ay bumubuo ng bahagi ng [[Plaine Saint-Denis]], na kabahagi ng mga komyun ng Saint-Denis at [[Saint-Ouen-sur-Seine]]. ===Mga karatig-munisipalidad=== Ang komyun, na matatagpuan sa [[La Plaine Saint-Denis]], ay napapaligiran ng [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] sa kanluran, [[La Courneuve]] sa hilaga, [[Pantin]] sa silangan at [[Paris]] sa timog. Ito ay matatagpuan sa loob ng urban area at ng [[kalakhang rehiyon ng Paris]]. ===Heolohiya, lupain at hidrograpiya=== [[File:Écluse Vertus Aubervilliers 2.jpg|thumb|L'écluse des Vertus.]] ====Heolohiya==== Ang Aubervilliers ay nakasalalay sa Tertiary at Quaternary sedimentary series ng Paris Basin, na katangian ng Seine-Saint-Denis. Ang ilalim ng lupa ay pangunahing binubuo ng mga pormasyong luwad at marl (halimbawa, ang berdeng luwad ng Romainville), pati na rin ang mga plateau silts at kamakailang alluvium. Ang mga pormasyong ito ay resulta ng magkakasunod na deposito mula sa Tertiary (Eocene) hanggang sa mga panahon ng Quaternary, at ang kanilang komposisyon ay nakakaimpluwensya sa katatagan ng lupa at pamamahala ng natural na panganib. Ang munisipalidad ay nalalantad sa penomeno ng pag-urong at pamamaga ng luwad. Ayon kay Géorisques, ang natural na panganib sa ilang mga lugar ay inuri bilang '''mataas (3/3)''', na nagbibigay-katwiran sa mas mahigpit na mga regulasyon para sa anumang trabaho o konstruksyon. Ang panganib ng '''pagkakaiba-iba ng kasunduan''' at pagbibitak sa mga gusali ay tinutugunan sa isang '''PPR na itinakda noong 2001''', na sumasaklaw sa buong departamento. Ang Aubervilliers ay matatagpuan sa loob ng isang regulated zone ng panganib para sa pagkatunaw ng gypsum, na kinikilala ng isang atas ng prefectural noong Marso 21, 1986 (sinusugan noong Abril 18, 1995). Ang pagkatunaw na ito ay maaaring lumikha ng mga butas (sinkholes) sa ilalim ng lupa, na humahantong sa malakihan at lokal na pagguho. Isang dokumentadong makasaysayang kaso: noong 1960, sa Rue Danielle-Casanova, isang sinkhole na humigit-kumulang '''1,500 m³''' (diametro at taas ~15 m) ang nabuo sa isang ilalim ng lupa na mayaman sa gypsum. ====Lupain==== Ang lupain ng Aubervilliers ay banayad na paliko-likong, tipikal ng Plaine Saint-Denis. Ang karaniwang taas ay 43 metro. Ang pinakamababang punto ay nasa 33 metro, ang pinakamataas ay nasa 64 metro. Ang lupain ay nagiging bahagyang mas maburol habang lumalayo sa Paris, ngunit ang lungsod ay nananatiling patag sa pangkalahatan, na nagpapadali sa urbanisasyon at pag-unlad. ====Hidrograpiya==== Ang [[Kanal ng Saint-Denis]] ay dumadaloy sa kanlurang bahagi ng lungsod. Ang 6.6-kilometrong haba na daluyan ng tubig na ito ay nag-uugnay sa [[Kanal ng Ourcq]] sa ika-19 na arrondissement ng Paris sa Ilog Seine sa Saint-Denis. Mayroong tatlong kandado sa kanal sa loob ng teritoryo ng Aubervilliers: ang Kandado ng Aubervilliers, ang Kandado ng Quatre Chemins, at ang Kandado ng Vertus. ==Urbanismo== ==Pangalan== Ang bayan ay nabanggit sa anyong Latin na ''Albertivillare'' noong 1059. Mula rito nakilala ang mga naninirahan bilang ''Albertivillarien''.<ref>Albert Dauzat and Charles Rostaing, ''Etymological Dictionary of place names in France'', Larousse, Paris, 1963 {{in lang|fr}}</ref> Ang pangalan ng lugar na -villiers (isang baryant ng ''-villier'', ''-villers'', ''-viller'', na nagmula sa Mababang Latin na ''villare'', na hango sa ''villa'' - na unti-unting nangangahulugang "bukid", "nayon", pagkatapos ay "bayan") ay isang katangiang apela para sa mga lupang pang-agrikultura noong mga panahong Merovingian at Carolingian. Ang unang bahagi ay ang personal na pangalang Aleman na ''Adalbertus'' kung saan nagmula ang mga pangalang Albert (anyong Ingles) at [[Aubert]] (anyong Pranses) at naging apelyido rin. Ito ay kapareho ng pangalan sa isang nayon sa Seine-et-Marne, Aubervilliers, at ''Auberville'' sa Normandiya (ang iba ay ipinaliwanag ng personal na pangalang Lumang Norse na Osbern na nagbibigay sa ''Auber'', ang pangalan ng isang pamilyang Norman). ==Kasaysayan== ==Ekonomiya== Sa usaping pang-ekonomiya, ang Aubervilliers ang pang-apat na pinakamalaking lungsod sa departamento ng Seine-Saint-Denis na may 30,000 trabaho at 2,444 na negosyo sa pribadong sektor.<ref name="guide">''The guide to local collectives'', May 2008, "Bienvenue! La Seine-Saint-Denis", Comité d'expansion (COMEX) of Seine-Saint-Denis {{in lang|fr}}</ref> Ang lungsod ay may siksik na network ng mga SME na kumakatawan sa 25% ng trabaho. Kabilang sa mga SME na ito ang mga laboratoryo ng pananaliksik tulad ng Rhodia (730 trabaho<ref name="guide"/>) at Saint-Gobain (400 trabaho), malalaking pampublikong institusyon tulad ng Orange S.A., Documentation française, mga serbisyo sa transportasyon tulad ng La Poste, at ang mga workshop ng La Villette tulad ng Paris Métro at isang malaking RATP bus depot. 77% ng mga bakanteng trabaho ngayon ay nasa mga serbisyo, transportasyon, at tingiang. Ang mga aktibidad na pang-industriya ay naroroon sa mga kumpanya tulad ng lampes Aric, Thyssen elevators, Messier-Bugatti-Dowty, at Vesuvius plc. Ang mga punong-tanggapan at departamento ng administrasyon ng malalaking kumpanya ay naitatag din dito: Rhodia, KDI, Motul, Lapeyre-GME (3,400 kawani<ref name="guide"/>), at Zurich Insurance). Isa pang senyales ng pagbabagong ito ay ang paglakas ng mga aktibidad na pakyawan at import-export. Dahil mahigit 300 establisyimento ang nakasentro sa ''Entrepôts et Magasins généraux de Paris'' (Mga Bodega at Pangkalahatang Tindahan ng Paris) (EMGP) at gayundin sa paligid ng Daungan ng Aubervilliers (distrito ng La Haie-Coq), ang sektor na ito ay isang bagong lugar ng negosyo na malakas ang pag-unlad. Ang mga inaangkat na Haie-Coq ay mga murang produktong gawa sa lahat ng uri (tela, relo, laruan, dekorasyon, gadget), kadalasan ay mula sa mga produktong Tsino, na ipinamamahagi sa buong France. Ang CIFA - ''Fashion Business Center'' ang sentro ng negosyong ito.<ref>[http://www.lemarchecifa.com CIFA market website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920135949/http://www.lemarchecifa.com/ |date=2013-09-20 }} {{in lang|fr}}</ref> ==Mga lugar at monumento== ==Heraldika, motto at logotipo== ===Eskudo de armas=== [[File:Blason Aubervilliers 93.svg|thumb|Aubervilliers]] ''Ang una, mga gule, tatlong bezant o maputla; ang pangalawa, kulay argente, isang palaso na sable na maputla. Ang kalasag, na nasa ibabaw ng isang koronang mural na may tatlong tore o, masoned at bukas na sable, ay inilalagay sa isang cartouche na hugis-kabibe mismo.''<ref>[http://www.aubervilliers.fr/article1824.html?var_recherche=blason « Du blason au logo »], site internet de la mairie d’Aubervilliers.</ref><ref>[http://www.labanquedublason2.com/lecture_fiche_commune.php3?page=f93001 Aubervilliers] sur la banque du Gaso.</ref> '''Mga Detalye:''' Noong 1790, ang asamblea munisipal ng Aubervilliers ay nagpagawa ng isang hugis-itlog na selyo, na ngayon ay nakaimbak sa Pambansang Arkibo, na naglalarawan ng isang araw at isang leon na dumadaan sa tabi ng mga braso ng Pransiya. Bagama't pinili ng Seine Urban Heraldry Commission at iminungkahi bilang simbolo ng munisipyo noong 1942, mas pinili ng munisipalidad ang eskudo na ito na nagpapaalala sa Kumpanya ng mga Kabalyero ng Pana, na ginamit nito mula pa noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. ===Logotipo=== [[File:Logo Aubervilliers.svg|thumb|Logo]] Ang logo ng munisipalidad ng Aubervilliers ay makikita sa mga opisyal na dokumento at maging sa mga sasakyan ng munisipyo. Tampok dito ang pangalan ng munisipalidad na nakabalangkas sa araw at buwan, na nagpapahiwatig na "ang lungsod na ito ay isang lugar ng masiglang buhay, kung saan ang mga tao ay nagtatrabaho, may mga kaibigan, mga anak, at natutulog din."<ref>''Du blason au logo… L’image de la ville'' [http://www.aubervilliers.fr/IMG/pdf/32.pdf document] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527190012/http://www.aubervilliers.fr/IMG/pdf/32.pdf |date=2012-05-27 }} en ligne sur le site municipal.</ref> Ang mga kulay pula at dilaw ay kinuha mula sa dating eskudo ng Aubervilliers—na naglalarawan ng isang araw at isang leon na dumaraan kasama ng mga eskudo ng Pransiya—na naingatan sa National Archives sa isang hugis-itlog na selyo na inukit noong 1790 ng asamblea ng munisipyo. Ang selyong ito ay pinili ng Seine Urban Heraldry Commission noong 1942, ngunit ang kasalukuyang eskudo ang napili sa huli. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Aubervilliers]] [[Kategorya:Paris]] [[Kategorya:Seine-Saint-Denis]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] h6amipirvpcrbhf541ham5vsxe6a6xl 0 338139 2206565 2026-05-07T14:04:30Z Inyamad 160708 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347892748|Yefrem Mukhin]]" 2206565 wikitext text/x-wiki '''Si Yefrem Yosypovych Mukhin''' ( {{Langx|ru|Ефрем Осипович Мухин}} Осипович Мухин, {{Langx|uk|Єфрем Йосипович Мухін}} ; {{OldStyleDateNY|8 February|28 January}} 1766 – {{OldStyleDateNY|12 February|31 January}} 1850) ay isang Rusong medikal na doktor, siruhano, anatomista, pisyologo, at kalinisan. Isa sa mga tagapagtatag ng anatomikal at pisyolohikal na direksyon sa medisinang Ruso. <ref>{{Cite encyclopedia |year=2012 |title=Мухин Ефрем Осипович |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=Moscow |url=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2240361 |access-date=4 November 2024 |volume=21 |pages=535–536 |language=ru |isbn=978-5-85270-355-2 |last2=Kononov |first2=M. V.}}</ref> Sa Ruso at Ukraine, siya ay itinuturing tagapagtatag ng traumatology Honorary Professor at Dekano ng Faculty of Medicine ng Imperial Moscow University, Aktibong Konsehal ng Estado . oboyzu8h8dtmoskla0yrovwr8rzenvm 0 338140 2206584 2026-05-07T17:07:27Z Dos Padayon 141238 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1351618471|Ada Buisson]]" 2206584 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Ada_Buisson_1866.jpg|right|thumb|Ada Buisson, bandang 1866]] '''Si Ada Buisson''' (26 March 1839 – 27 December 1866) ay isang Ingles na nobelista na higit na naaalala sa kanyang mga kuwento tungkol sa multo. == Talambuhay == Si Ada Buisson ay ipinanganak sa [[:en:Battersea|Battersea]] sa [[:en:Surrey|Surrey]], ikatlong anak ng mangangalakal na ipinanganak sa Pransya na si Jean François (kilala bilang 'John Francis') Buisson (1797–1871) at kanyang Ingles na asawa na si Dorothy Jane ({{nee}} Smither; 1817–1852). Ang kanyang panganay na kapatid ay si [[:en:Leontine_Cooper|Leontine]], na naging isang guro kalaunan, manunulat at mahusay na gumagawa ng sanaysay, [[:en:Suffragist|suffragist]], at taga-kampanya para sa karapatan ng mga kababaihan sa [[:en:Queensland,_Australia|Queensland, Australia]]. Ang kanyang ama ay idineklarang bangkarota noong 1842, at noong mga 1850 siya at ang kanyang pamilya ay lumipat sa [[:en:Brighton|Brighton]], kung saan ay namatay ang kanyang ina noong 1852. Mula 1854 hanggang 1855, kasama ang kanyang mga kapatid na sina Leontine at Irma, nag-aral siya ng [[Etika|pilosopiyang moral]] at [[Likas na kasaysayan|kasaysayang natural]] sa [[Bedford College, London|Bedford College]] sa London na para lamang sa mga kababaihan. Binawian ng buhay si Ada Buisson noong 1866 sa [[:en:Boulogne-sur-Mer|Boulogne-sur-Mer]], sa edad na 27. [[Kategorya:Namatay noong 1866]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1839]] 2l4cyf7wdbi6k6d6cvdb1gm0ypacj5i 2206585 2206584 2026-05-07T17:08:09Z Quinlan83 113929 Fix 2206585 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Ada_Buisson_1866.jpg|right|thumb|Ada Buisson, bandang 1866]] '''Si Ada Buisson''' (26 March 1839 – 27 December 1866) ay isang Ingles na nobelista na higit na naaalala sa kanyang mga kuwento tungkol sa multo. == Talambuhay == Si Ada Buisson ay ipinanganak sa [[:en:Battersea|Battersea]] sa [[:en:Surrey|Surrey]], ikatlong anak ng mangangalakal na ipinanganak sa Pransya na si Jean François (kilala bilang 'John Francis') Buisson (1797–1871) at kanyang Ingles na asawa na si Dorothy Jane ({{nee}} Smither; 1817–1852). Ang kanyang panganay na kapatid ay si [[:en:Leontine_Cooper|Leontine]], na naging isang guro kalaunan, manunulat at mahusay na gumagawa ng sanaysay, [[:en:Suffragist|suffragist]], at taga-kampanya para sa karapatan ng mga kababaihan sa [[:en:Queensland,_Australia|Queensland, Australia]]. Ang kanyang ama ay idineklarang bangkarota noong 1842, at noong mga 1850 siya at ang kanyang pamilya ay lumipat sa [[:en:Brighton|Brighton]], kung saan ay namatay ang kanyang ina noong 1852. Mula 1854 hanggang 1855, kasama ang kanyang mga kapatid na sina Leontine at Irma, nag-aral siya ng [[Etika|pilosopiyang moral]] at [[Likas na kasaysayan|kasaysayang natural]] sa [[Bedford College, London|Bedford College]] sa London na para lamang sa mga kababaihan. Binawian ng buhay si Ada Buisson noong 1866 sa [[:en:Boulogne-sur-Mer|Boulogne-sur-Mer]], sa edad na 27. [[Kategorya:Namatay noong 1866]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1839]] 787n53m76uiohuye3ajtjf3h4bifmz6 0 338141 2206587 2026-05-07T18:57:28Z Arko Blangko 155328 Bagong pahina: {{Infobox military rank | name = Marshal of the Soviet Union | native_name = {{nobold|{{lang|ru|Маршал Советского Союза|italic=no}}}} | image = Large Marshal's Star.svg | image_size = 100px | caption = [[Marshal's star]] – big | image2 = Rank insignia of маршал Советского Союза.svg | image_size2 = 90px | caption2 = Uniform shoulder strap {{small|(1955–1991)}} | country = {{f... 2206587 wikitext text/x-wiki {{Infobox military rank | name = Marshal of the Soviet Union | native_name = {{nobold|{{lang|ru|Маршал Советского Союза|italic=no}}}} | image = Large Marshal's Star.svg | image_size = 100px | caption = [[Marshal's star]] – big | image2 = Rank insignia of маршал Советского Союза.svg | image_size2 = 90px | caption2 = Uniform shoulder strap {{small|(1955–1991)}} | country = {{flag|USSR}} | service branch = [[Red Army]] (1922–1946)<br />[[Soviet Army]] (1946–1991) | abbreviation = | rank = [[General officer]] | NATO rank = | Non-NATO rank = | formation = {{Start date and age|22 September 1935}} | abolished = {{End date and age|1991|12|}} | higher rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] | lower rank = [[Army General (Soviet rank)|Army General]]<br />[[Marshal of the branch]] | equivalents = [[Admiral of the fleet of the Soviet Union|Admiral of the Fleet]]<br />[[Chief marshal of the branch]] }} Ang '''Mariskal ng Unyong Sobyetiko''' (Ruso: Маршал Советского Союза, romanisado: Marshal sovetskogo soyuza) ay ang pangalawang pinakamataas na ranggo ng militar ng Unyong Sobyet. Ito ay de facto ang pinakamataas na ranggo dahil ang nakatataas na ranggo nito, Generalissimo, ay inilapat lamang kay Joseph Stalin, na mas gustong magsuot ng uniporme at insignia ng isang Marshal pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang ranggo ng Marshal ng Unyong Sobyet ay nilikha noong 1935 at inalis noong 1991 nang matunaw ang Unyong Sobyet. Apatnapu't isang tao ang humawak sa ranggo na ito. Ang katumbas na ranggo ng hukbong-dagat ay hanggang 1955 admiral ng armada at mula 1955 Admiral ng Fleet ng Unyong Sobyet. 5oti93azf7ij4edpipmb3z15scxwcmy 0 338142 2206589 2026-05-07T19:01:24Z Arko Blangko 155328 Ikinakarga sa [[Josef Stalin]] 2206589 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Josef Stalin]] 6g4o3diidzwer998mmokblmnh2ye6ab 2 338143 2206595 2026-05-08T00:38:46Z GinawaSaHapon 102500 Inilipat ni GinawaSaHapon ang pahinang [[Tagagamit:GinawaSaHapon/burador]] sa [[Katinig na palapit]]: Tapos na. Nilipat sa mainspace 2206595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig na palapit]] b5fox7v3quq1a6baz5elgo6lds6pthd 2206600 2206595 2026-05-08T01:12:26Z GinawaSaHapon 102500 Removed redirect to [[Katinig na palapit]] 2206600 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito. Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == == Pagkukumpara == == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} dzyfw511mo3mcr2jub3bg6ru7q8ly9d 2206622 2206600 2026-05-08T03:41:36Z GinawaSaHapon 102500 2206622 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito. Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == {{Infobox IPA|above=Di-silabiko|ipa symbol=◌̯|ipa symbol2=◌̑|ipa number=|decimal1=815|decimal2=785|imagefile=IPA_Unicode_0x032F.svg}} Bahagi ang mga malapatinig ng mga [[katinig na palapit]]. Bagamat itinuturing ang dalawang termino bilang magkapareho sa larangan, itinuturing ng mas nakakaraming lingwista ang mga malapatinig bilang isang bahagi lamang ng mas malaking pangkat ng mga katinig na palapit. Walang eksaktong kahulugan ang napagkakasunduan ukol rito, at maaaring magkakaiba-iba ang kahulugan at saklaw na ibinibigay ng mga may-akda; halimbawa, hindi itinuturing nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] bilang malapatinig ang [[katinig na palapit sa labi-ngipin]] {{IPA|[ʋ]}}. Sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]], ginagamit ang [[baligtad na arko]] bilang tuldik para sa mga patinig na hindi silabiko, na kinakabit sa isang simbolong sumisimbolo sa isang patinig: {{unichar|032F|COMBINING INVERTED BREVE BELOW|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}. Ginagamit noon hanggang 1989 para rito ang {{unichar|0306|COMBINING BREVE|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}, na ginagamit na ngayon para sa [[napakailing tunog]]. Narito ang apat na napagkakasunduan bilang mga malapatinig at ang mga katumbas nitong patinig: == Pagkukumpara == == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} 2owdzwh1kh4otnjvzhak5dvomrkfk2y 2206631 2206622 2026-05-08T05:50:55Z GinawaSaHapon 102500 2206631 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{Infobox IPA|above=Di-silabiko|ipa symbol=◌̯|ipa symbol2=◌̑|ipa number=|decimal1=815|decimal2=785|imagefile=IPA_Unicode_0x032F.svg}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito. Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == Bahagi ang mga malapatinig ng mga [[katinig na palapit]]. Bagamat itinuturing ang dalawang termino bilang magkapareho sa larangan, itinuturing ng mas nakakaraming lingwista ang mga malapatinig bilang isang bahagi lamang ng mas malaking pangkat ng mga katinig na palapit. Walang eksaktong kahulugan ang napagkakasunduan ukol rito, at maaaring magkakaiba-iba ang kahulugan at saklaw na ibinibigay ng mga may-akda; halimbawa, hindi itinuturing nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] bilang malapatinig ang [[katinig na palapit sa labi-ngipin]] {{IPA|[ʋ]}}. Sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]], ginagamit ang [[baligtad na arko]] bilang tuldik para sa mga patinig na hindi silabiko, na kinakabit sa isang simbolong sumisimbolo sa isang patinig: {{unichar|032F|COMBINING INVERTED BREVE BELOW|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}. Ginagamit noon hanggang 1989 para rito ang {{unichar|0306|COMBINING BREVE|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}, na ginagamit na ngayon para sa [[napakailing tunog]]. Narito ang apat na napagkakasunduan bilang mga malapatinig at ang mga katumbas nitong patinig: {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="2" |Katumbas na patinig ! colspan="4" |Halimbawa |- !IPA !Pangalan !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|y}}}} |[[Nakasarang bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|u}}}} |[[Nakasarang bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- |[[Katinig na palapit sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|i}}}} |[[Nakasarang di-bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɯ}}}} |[[Nakasarang di-bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |} == Pagkukumpara == == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} hnzt7iqqjkenr8zkhj5zf5pb0qey3wd 2206635 2206631 2026-05-08T06:00:43Z GinawaSaHapon 102500 2206635 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito. Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == Bahagi ang mga malapatinig ng mga [[katinig na palapit]]. Bagamat itinuturing ang dalawang termino bilang magkapareho sa larangan, itinuturing ng mas nakakaraming lingwista ang mga malapatinig bilang isang bahagi lamang ng mas malaking pangkat ng mga katinig na palapit. Walang eksaktong kahulugan ang napagkakasunduan ukol rito, at maaaring magkakaiba-iba ang kahulugan at saklaw na ibinibigay ng mga may-akda; halimbawa, hindi itinuturing nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] bilang malapatinig ang [[katinig na palapit sa labi-ngipin]] {{IPA|[ʋ]}}. Sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]], ginagamit ang [[baligtad na arko]] bilang tuldik para sa mga patinig na hindi silabiko, na kinakabit sa isang simbolong sumisimbolo sa isang patinig: {{unichar|032F|COMBINING INVERTED BREVE BELOW|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}. Ginagamit noon hanggang 1989 para rito ang {{unichar|0306|COMBINING BREVE|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}, na ginagamit na ngayon para sa [[napakailing tunog]]. Narito ang apat na napagkakasunduan bilang mga malapatinig at ang mga katumbas nitong patinig: {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="2" |Katumbas na patinig ! colspan="4" |Halimbawa |- !IPA !Pangalan !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|y}}}} |[[Nakasarang bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|u}}}} |[[Nakasarang bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- |[[Katinig na palapit sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|i}}}} |[[Nakasarang di-bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɯ}}}} |[[Nakasarang di-bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |} Bukod sa mga ito, ipinapanukala ituring bilang mga malapatinig ng ilang mga lingwista ang mga sumusunod na katinig na palapit: * Ang [[matunog na katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}} at ang [[matunog na katinig na palapit sa dilang pulupot]] {{IPA|[ɻ]}}, na ipinapares sa mga [[Mala-R na patinig|mala-''R'' na patinig]] tulad ng {{IPA|[ɚ]}} o {{IPA|[ɝ]}}. * Ang [[matunog na katinig na palapit sa lalaugan]] {{IPA|[ʕ̞]}}, na ipinapares sa [[nakabukang likurang patinig]] {{IPA|[ɑ]}}, na madalas na sinasabing may natatanging katangian ng artikulasyon sa [[lalaugan]]. == Pagkukumpara == == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}}{{Articulation navbox}} 4eq3oc9jdhjp35flha3hefng4culifm 2206655 2206635 2026-05-08T08:35:57Z GinawaSaHapon 102500 2206655 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=322}} Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == Bahagi ang mga malapatinig ng mga [[katinig na palapit]].{{sfnp|Crystal|2008|pp=431–2}}{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=9}} Bagamat itinuturing ang dalawang termino bilang magkapareho sa larangan,{{sfnp|Meyer|2005|p=101}} itinuturing ng mas nakakaraming lingwista ang mga malapatinig bilang isang bahagi lamang ng mas malaking pangkat ng mga katinig na palapit. Walang eksaktong kahulugan ang napagkakasunduan ukol rito, at maaaring magkakaiba-iba ang kahulugan at saklaw na ibinibigay ng mga may-akda; halimbawa, hindi itinuturing nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] bilang malapatinig ang [[katinig na palapit sa labi-ngipin]] {{IPA|[ʋ]}}.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}} Sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]], ginagamit ang [[baligtad na arko]] bilang tuldik para sa mga patinig na hindi silabiko, na kinakabit sa isang simbolong sumisimbolo sa isang patinig: {{unichar|032F|COMBINING INVERTED BREVE BELOW|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}. Ginagamit noon hanggang 1989 para rito ang {{unichar|0306|COMBINING BREVE|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}, na ginagamit na ngayon para sa [[napakailing tunog]]. Narito ang apat na napagkakasunduan bilang mga malapatinig at ang mga katumbas nitong patinig: {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="2" |Katumbas na patinig{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=9}} ! colspan="4" |Halimbawa |- !IPA !Pangalan !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|y}}}} |[[Nakasarang bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|u}}}} |[[Nakasarang bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- |[[Katinig na palapit sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|i}}}} |[[Nakasarang di-bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɯ}}}} |[[Nakasarang di-bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |} Bukod sa mga ito, ipinapanukala ituring bilang mga malapatinig ng ilang mga lingwista ang mga sumusunod na katinig na palapit: * Ang [[matunog na katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}} at ang [[matunog na katinig na palapit sa dilang pulupot]] {{IPA|[ɻ]}}, na ipinapares sa mga [[Mala-R na patinig|mala-''R'' na patinig]] tulad ng {{IPA|[ɚ]}} o {{IPA|[ɝ]}}.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=8}} * Ang [[matunog na katinig na palapit sa lalaugan]] {{IPA|[ʕ̞]}}, na ipinapares sa [[nakabukang likurang patinig]] {{IPA|[ɑ]}},{{sfnp|Esling|2010|p=695}} at madalas na sinasabing may natatanging katangian ng artikulasyon sa [[lalaugan]].{{sfnp|Esling|2005|p=40}} == Pagkukumpara == === Kumpara sa mga patinig === === Kumpara sa mga pasutsot at ibang palapit === == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}} === Pinagkunan === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Ball |first1=Martin |author1-link=Martin J. Ball |last2=Rahilly |first2=Joan |year=2011 |title=The symbolization of central approximants in the IPA |trans-title=Ang pagsisimbolo sa mga sentrong katinig na palapit sa IPA |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=41 |doi=10.1017/S0025100311000107 |jstor=44527032 |number=2 |pp=231-237}} * {{cite book |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics for Speech Pathology |last2=Rahilly |first2=Joan |last3=Lowry |first3=Orla |last4=Bessell |first4=Nicola |last5=Lee |first5=Alice |publisher=University of Toronto Press |year=2020 |isbn=978-1781791790 |edition=3 |series=Communication Disorders and Clinical Linguistics |language=en |trans-title=Ponetika para sa Patolohiya ng Pananalita}} * {{cite journal |last=Ball |first=Martin J. |year=2025 |title=Additional Phonetic Symbols for the Transcription of Typical and Atypical Speech |trans-title=Mga Karagdagang Ponetikong Simbolo para sa Transkripsiyon sa mga Karaniwan at Di-karaniwang Pananalita |journal=Journal of Connected Speech |language=en |volume=1 |issue=1 |doi=10.3138/jcspeech.29303 |pp=106-119}} * {{Citation |last1=Bowen |first1=J. Donald |title=The Phonemic Interpretation of Semivowels in Spanish |journal=Language |volume=31 |issue=2 |pages=236–240 |year=1955 |trans-title=Ang Ponemikong Interpretasyon sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411039 |jstor=411039 |last2=Stockwell |first2=Robert P.}} * {{Citation |last=Chitoran |first=Ioana |title=A perception-production study of Romanian diphthongs and glide-vowel sequences |url=http://www.clillac-arp.univ-paris-diderot.fr/_media/user/ioana_chitoran/pdf/chitoran_jipa02.pdf |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=32 |issue=2 |pages=203–222 |year=2002 |trans-title=Pag-aaral sa persepsiyon-produksiyon ng mga sekuwensiya ng mga diptonggo at dulas-patinig sa wikang Rumano |language=en |citeseerx=10.1.1.116.1413 |doi=10.1017/S0025100302001044 |s2cid=10104718}} {{open access}} * {{Citation |last=Crystal |first=David |title=A Dictionary of Linguistics and Phonetics |year=2008 |trans-title=Diksiyonaryo ng Lingguwistika at Ponetika |edition=6 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=978-1-4051-5297-6}} * {{Citation |last=[[:nl:Antonie Cohen|Cohen]] |first=Antonie |title=The phonemes of English: a phonemic study of the vowels and consonants of standard English |url=https://books.google.com/books?id=0x-9bpGEPbAC |year=1971 |trans-title=Ang mga ponema ng wikang Ingles: isang ponemikong pag-aaral sa mga patinig at katinig ng pamantayang Ingles |edition=3 |publisher=Springer |language=en |isbn=978-90-247-0639-6}} * {{SOWL}} * {{Citation |last=Martínez Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the Classification of Approximants |url=http://www.ub.edu/labfon/Approximants-2.pdf |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga Problema sa Klasipikasyon ng mga Katinig na Palapit |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711150125/http://www.ub.edu/labfon/Approximants-2.pdf |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |access-date= |archive-date=2010-07-11 |s2cid=144568679}} * {{Citation |last=Esling |first=John H. |title=The Handbook of Phonetic Sciences |pages=678–702 |year=2010 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=William J. |trans-title=Ang Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Notasyong Ponemiko |chapter=Phonetic Notation |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |language=en |doi=10.1002/9781444317251.ch18 |isbn=978-1-4051-4590-9 |author-link=John Esling |editor2-last=Laver |editor2-first=John |editor3-last=Gibbon |editor3-first=Fiona E.}} * {{Citation |last=Esling |first=John H. |title=There Are No Back Vowels: The Laryngeal Articulator Model |journal=[[Canadian Journal of Linguistics]] |volume=50 |issue=1–4 |pages=13–44 |year=2005 |trans-title=Walang mga Likurang Patinig: Ang Modelo ng Artikulador sa Bagtingan |language=en |doi=10.1017/S0008413100003650}} * {{Citation |last=Meyer |first=Paul Georg |title=Synchronic English Linguistics: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=I2hXL8WClNUC |year=2005 |trans-title=Lingguwistika sa Sinkronikong Ingles: Isang Panimula |edition=3 |location=Tübingen, Alemanya |publisher=Gunter Narr Verlag |language=en |isbn=978-3-8233-6191-6}} * {{Citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig ng Wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{Citation |last=Trager |first=George |title=The Phonemic Treatment of Semivowels |journal=Language |volume=18 |issue=3 |pages=220–223 |year=1942 |trans-title=Ang Ponemikong Pagtrato sa mga Malapatinig |language=en |doi=10.2307/409556 |jstor=409556}} {{Refend}}{{Articulation navbox}} 83qj37ckk4patkas0qa2828431n8cj2 2206657 2206655 2026-05-08T08:42:30Z GinawaSaHapon 102500 2206657 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{For|kabuuang uri ng katinig|katinig na palapit}}{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''malapatínig''' ang mga [[katinig]] na halos katunog ng mga [[patinig]] ngunit umaakto bilang mga hangganan ng isang [[pantig]] imbes bilang gitna ({{Lang|en|nucleus}}) nito.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=322}} Bahagi ang mga ito ng mga [[katinig na palapit]]. Halimbawa sa [[wikang Tagalog]] ang mga tunog na {{IPA|[w j]}} na sinusulat bilang ''w'' at ''y'' sa mga salitang ''wala'' at ''yaya''. == Kahulugan == Bahagi ang mga malapatinig ng mga [[katinig na palapit]].{{sfnp|Crystal|2008|pp=431–2}}{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=9}} Bagamat itinuturing ang dalawang termino bilang magkapareho sa larangan,{{sfnp|Meyer|2005|p=101}} itinuturing ng mas nakakaraming lingwista ang mga malapatinig bilang isang bahagi lamang ng mas malaking pangkat ng mga katinig na palapit. Walang eksaktong kahulugan ang napagkakasunduan ukol rito, at maaaring magkakaiba-iba ang kahulugan at saklaw na ibinibigay ng mga may-akda; halimbawa, hindi itinuturing nina [[Peter Ladefoged]] at [[Ian Maddieson]] bilang malapatinig ang [[katinig na palapit sa labi-ngipin]] {{IPA|[ʋ]}}.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}} Sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]], ginagamit ang [[Arko (tuldik)|arko]] bilang tuldik para sa mga patinig na hindi silabiko, na kinakabit sa isang simbolong sumisimbolo sa isang patinig: {{unichar|032F|COMBINING INVERTED BREVE BELOW|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}. Ginagamit noon hanggang 1989 para rito ang {{unichar|0306|COMBINING BREVE|ulink=Phonetic symbols in Unicode|cwith=◌}}, na ginagamit na ngayon para sa [[napakailing tunog]]. Narito ang apat na napagkakasunduan bilang mga malapatinig at ang mga katumbas nitong patinig: {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="2" |Katumbas na patinig{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=9}} ! colspan="4" |Halimbawa |- !IPA !Pangalan !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- |[[Katinig na palapit sa labi't paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|y}}}} |[[Nakasarang bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|nuire}} |'manakit' |{{IPA|[nɥiʁ]}} |- |[[Katinig na palapit sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|w}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|u}}}} |[[Nakasarang bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |araw |{{IPA|[ˈɐɾaw]}} |- |[[Katinig na palapit sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|j}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|i}}}} |[[Nakasarang di-bilog na harapang patinig]] |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |[[maya]] |{{IPA|[ˈmajɐ]}} |- |[[Katinig na palapit sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɰ}}}} |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɯ}}}} |[[Nakasarang di-bilog na likurang patinig]] |[[Wikang Guarani|Guarani]] |{{Lang|gug|gotyo}} |'malapit' |{{IPA|[ɰoˈtɨo]}} |} Bukod sa mga ito, ipinapanukala ituring bilang mga malapatinig ng ilang mga lingwista ang mga sumusunod na katinig na palapit: * Ang [[matunog na katinig na palapit sa gilagid]] {{IPA|[ɹ]}} at ang [[matunog na katinig na palapit sa dilang pulupot]] {{IPA|[ɻ]}}, na ipinapares sa mga [[Mala-R na patinig|mala-''R'' na patinig]] tulad ng {{IPA|[ɚ]}} o {{IPA|[ɝ]}}.{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|p=323}}{{sfnp|Martínez Celdrán|2004|p=8}} * Ang [[matunog na katinig na palapit sa lalaugan]] {{IPA|[ʕ̞]}}, na ipinapares sa [[nakabukang likurang patinig]] {{IPA|[ɑ]}},{{sfnp|Esling|2010|p=695}} at madalas na sinasabing may natatanging katangian ng artikulasyon sa [[lalaugan]].{{sfnp|Esling|2005|p=40}} == Pagkukumpara == === Kumpara sa mga patinig === === Kumpara sa mga pasutsot at ibang palapit === == Tingnan din == * [[Katinig na palapit]] == Sanggunian == {{Reflist}} === Pinagkunan === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Ball |first1=Martin |author1-link=Martin J. Ball |last2=Rahilly |first2=Joan |year=2011 |title=The symbolization of central approximants in the IPA |trans-title=Ang pagsisimbolo sa mga sentrong katinig na palapit sa IPA |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=41 |doi=10.1017/S0025100311000107 |jstor=44527032 |number=2 |pp=231-237}} * {{cite book |last1=Ball |first1=Martin |title=Phonetics for Speech Pathology |last2=Rahilly |first2=Joan |last3=Lowry |first3=Orla |last4=Bessell |first4=Nicola |last5=Lee |first5=Alice |publisher=University of Toronto Press |year=2020 |isbn=978-1781791790 |edition=3 |series=Communication Disorders and Clinical Linguistics |language=en |trans-title=Ponetika para sa Patolohiya ng Pananalita}} * {{cite journal |last=Ball |first=Martin J. |year=2025 |title=Additional Phonetic Symbols for the Transcription of Typical and Atypical Speech |trans-title=Mga Karagdagang Ponetikong Simbolo para sa Transkripsiyon sa mga Karaniwan at Di-karaniwang Pananalita |journal=Journal of Connected Speech |language=en |volume=1 |issue=1 |doi=10.3138/jcspeech.29303 |pp=106-119}} * {{Citation |last1=Bowen |first1=J. Donald |title=The Phonemic Interpretation of Semivowels in Spanish |journal=Language |volume=31 |issue=2 |pages=236–240 |year=1955 |trans-title=Ang Ponemikong Interpretasyon sa mga Malapatinig sa wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411039 |jstor=411039 |last2=Stockwell |first2=Robert P.}} * {{Citation |last=Chitoran |first=Ioana |title=A perception-production study of Romanian diphthongs and glide-vowel sequences |url=http://www.clillac-arp.univ-paris-diderot.fr/_media/user/ioana_chitoran/pdf/chitoran_jipa02.pdf |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=32 |issue=2 |pages=203–222 |year=2002 |trans-title=Pag-aaral sa persepsiyon-produksiyon ng mga sekuwensiya ng mga diptonggo at dulas-patinig sa wikang Rumano |language=en |citeseerx=10.1.1.116.1413 |doi=10.1017/S0025100302001044 |s2cid=10104718}} {{open access}} * {{Citation |last=Crystal |first=David |title=A Dictionary of Linguistics and Phonetics |year=2008 |trans-title=Diksiyonaryo ng Lingguwistika at Ponetika |edition=6 |publisher=Blackwell |language=en |isbn=978-1-4051-5297-6}} * {{Citation |last=[[:nl:Antonie Cohen|Cohen]] |first=Antonie |title=The phonemes of English: a phonemic study of the vowels and consonants of standard English |url=https://books.google.com/books?id=0x-9bpGEPbAC |year=1971 |trans-title=Ang mga ponema ng wikang Ingles: isang ponemikong pag-aaral sa mga patinig at katinig ng pamantayang Ingles |edition=3 |publisher=Springer |language=en |isbn=978-90-247-0639-6}} * {{SOWL}} * {{Citation |last=Martínez Celdrán |first=Eugenio |title=Problems in the Classification of Approximants |url=http://www.ub.edu/labfon/Approximants-2.pdf |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=2 |pages=201–210 |year=2004 |trans-title=Mga Problema sa Klasipikasyon ng mga Katinig na Palapit |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711150125/http://www.ub.edu/labfon/Approximants-2.pdf |language=en |doi=10.1017/S0025100304001732 |access-date= |archive-date=2010-07-11 |s2cid=144568679}} * {{Citation |last=Esling |first=John H. |title=The Handbook of Phonetic Sciences |pages=678–702 |year=2010 |editor1-last=Hardcastle |editor1-first=William J. |trans-title=Ang Handbook ng Agham Ponetika |trans-chapter=Notasyong Ponemiko |chapter=Phonetic Notation |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |language=en |doi=10.1002/9781444317251.ch18 |isbn=978-1-4051-4590-9 |author-link=John Esling |editor2-last=Laver |editor2-first=John |editor3-last=Gibbon |editor3-first=Fiona E.}} * {{Citation |last=Esling |first=John H. |title=There Are No Back Vowels: The Laryngeal Articulator Model |journal=[[Canadian Journal of Linguistics]] |volume=50 |issue=1–4 |pages=13–44 |year=2005 |trans-title=Walang mga Likurang Patinig: Ang Modelo ng Artikulador sa Bagtingan |language=en |doi=10.1017/S0008413100003650}} * {{Citation |last=Meyer |first=Paul Georg |title=Synchronic English Linguistics: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=I2hXL8WClNUC |year=2005 |trans-title=Lingguwistika sa Sinkronikong Ingles: Isang Panimula |edition=3 |location=Tübingen, Alemanya |publisher=Gunter Narr Verlag |language=en |isbn=978-3-8233-6191-6}} * {{Citation |last=Saporta |first=Sol |title=A Note on Spanish Semivowels |journal=Language |volume=32 |issue=2 |pages=287–290 |year=1956 |trans-title=Ukol sa mga Malapatinig ng Wikang Espanyol |language=en |doi=10.2307/411006 |jstor=411006}} * {{Citation |last=Trager |first=George |title=The Phonemic Treatment of Semivowels |journal=Language |volume=18 |issue=3 |pages=220–223 |year=1942 |trans-title=Ang Ponemikong Pagtrato sa mga Malapatinig |language=en |doi=10.2307/409556 |jstor=409556}} {{Refend}}{{Articulation navbox}} 12cezinv5il3j3jrgc3bhesr3ln83xy 0 338144 2206596 2026-05-08T00:43:01Z GinawaSaHapon 102500 Ikinakarga sa [[Katinig na palapit]] 2206596 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katinig na palapit]] b5fox7v3quq1a6baz5elgo6lds6pthd 0 338145 2206597 2026-05-08T00:48:43Z GinawaSaHapon 102500 Bagong pahina: Ang salitang '''nasál''' ay isang salitang-hiram mula sa wikang Kastila na nangangahulugang "may kinalaman sa ilong". Maaari itong tumukoy sa mga sumusunod na paksa: * [[Nasalisasyon]], proseso sa paggawa ng tunog kung saan dumadaan ang daloy ng hangin sa ilong imbes sa bibig upang makagawa ng tunog. * [[Katinig na pailong]], kilala rin sa tawag na ''nasal'', uri ng katinig na nabubuo sa pamamagitan ng paglabas ng hangin sa ilong imbes sa bibig. {{Paglilinaw}} 2206597 wikitext text/x-wiki Ang salitang '''nasál''' ay isang salitang-hiram mula sa wikang Kastila na nangangahulugang "may kinalaman sa ilong". Maaari itong tumukoy sa mga sumusunod na paksa: * [[Nasalisasyon]], proseso sa paggawa ng tunog kung saan dumadaan ang daloy ng hangin sa ilong imbes sa bibig upang makagawa ng tunog. * [[Katinig na pailong]], kilala rin sa tawag na ''nasal'', uri ng katinig na nabubuo sa pamamagitan ng paglabas ng hangin sa ilong imbes sa bibig. {{Paglilinaw}} p5g3p99a5a43d5okrjv26dvexu914ts 0 338146 2206637 2026-05-08T07:04:33Z Arko Blangko 155328 Bagong pahina: {{Infobox officeholder | name = Georgy Konstantinovich Zhukov | native_name = {{Nobold|{{Lang|ru|Георгий Константинович Жуков}}}} | image = Георгий Константинович Жуков в военной форме (cropped).jpg | image_upright = | caption = Zhukov in 1960 | office = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of Defence of the Soviet Union]] | term_start... 2206637 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Georgy Konstantinovich Zhukov | native_name = {{Nobold|{{Lang|ru|Георгий Константинович Жуков}}}} | image = Георгий Константинович Жуков в военной форме (cropped).jpg | image_upright = | caption = Zhukov in 1960 | office = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of Defence of the Soviet Union]] | term_start = 9 February 1955 | term_end = 26 October 1957 | 1blankname = [[Gensek|First&nbsp;Secretary]] | 1namedata = [[Nikita Khrushchev]] | predecessor = [[Nikolai Bulganin]] | successor = [[Rodion Malinovsky]]{{cisb|Additional positions}} | office1 = Member of the [[20th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|20th]] [[Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|Presidium]] of the [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]] | term_start1 = 27 February 1956 | term_end1 = 29 October 1957 | term_start2 = 9 June 1945 | term_end2 = 21 March 1946 | office3 = [[Chief of the General Staff of the Red Army]] | term_start3 = 15 January 1941 | term_end3 = 29 July 1941 | predecessor3 = [[Kirill Meretskov]] | successor3 = [[Boris Shaposhnikov]] {{cise}} | birth_date = {{birth date|1896|12|01|df=y}} | birth_place = [[Zhukov, Kaluga Oblast|Strelkovka]], Russia | death_date = {{death date and age|1974|06|18|1896|12|01|df=y}} | death_place = Moscow, Soviet Union | resting_place = [[Kremlin Wall Necropolis]] | nickname = Marshal of Victory | party = [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]] (1917–1957) | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Alexandra Zuikova|1953|1965|end=div.}} * {{marriage|Galina Semyonova|1965|1973|end=d.}}}} | children = 4, including [[Margarita Zhukova|Margarita]] | awards = {{plainlist| * [[Cross of St. George (Russia)|Cross of Saint George]] (2) * [[Hero of the Soviet Union]] (4) * [[Hero of the Mongolian People's Republic]] * [[Order of Lenin]] (6) * [[Order of Victory]] (2) * [[Order of the October Revolution]] * [[Order of the Red Banner]] (3) * [[Order of Suvorov]] (2) * [[Legion of Merit]] (1)}} | signature = Signature of Georgy Zhukov.svg | allegiance = {{ubl|[[Russian Empire]]|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian SFSR]]|{{nowrap|[[Soviet Union]]}}}} | branch_label = Branch | branch = {{ubl|[[Imperial Russian Army]]|[[Soviet Red Army]]|[[Soviet Ground Forces]]}} | service_years_label = Service&nbsp;years | service_years = 1915–1957 | rank = [[Marshal of the Soviet Union]] (1943–1957) | commands = {{plainlist| * [[Kiev Military District]] * [[Odessa Military District]] * [[First Belorussian Front]] * [[Leningrad Front]] * [[Soviet Reserve Front]] * [[Soviet Western Front]]}} | battles_label = Wars | battles = {{tree list}} * [[World War I]] ** [[Brusilov Offensive]] * [[Russian Civil War]] ** [[Spring Offensive of the Russian Army (1919)|Spring Offensive]] ** [[Tambov Rebellion]] * [[World War II]] ** [[Soviet–Japanese border conflicts|Soviet–Japanese border conflict]] *** [[Battle of Khalkhin Gol]] ** [[Great Patriotic War]] *** [[Operation Barbarossa]] **** [[Battle of Brody (1941)|Battle of Brody]] **** [[Yelnya Offensive]] *** [[Battle of Moscow]] *** [[Battle of Stalingrad]] **** [[Operation Uranus]] *** [[Operation Mars]] *** [[Siege of Leningrad]] **** [[Operation Iskra]] **** [[Operation Polar Star]] *** [[Battle of Kursk]] *** [[Operation Bagration]] *** [[Baltic Offensive]] *** [[Vistula–Oder Offensive]] *** [[Battle of Berlin]] ** [[Occupation of Germany]] * [[Hungarian Revolution of 1956|Hungarian Revolution]] {{tree list/end}} | office2 = Military Governor of [[Soviet occupation zone|Soviet Occupied Germany]] | predecessor2 = Office established | successor2 = [[Vasily Sokolovsky]] }} Si '''Georgy Konstantinovich Zhukov''' ([[1 Disyembre]] [[1896]] - [[18 Hunyo]] [[1974]]) ay isang Sobyetikong pinunong militar na nagsilbi bilang isang nangungunang kumander noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nakamit ang ranggo ng Marshal ng Unyong Sobyet. Sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagsilbi si Zhukov bilang deputy commander-in-chief ng sandatahang lakas sa ilalim ng pinunong si Joseph Stalin, at pinangasiwaan ang ilan sa mga pinaka mapagpasyang tagumpay ng Pulang Hukbo. Naglingkod din siya sa iba't ibang punto bilang Hepe ng Pangkalahatang Kawani, Ministro ng Depensa, at isang miyembro ng Presidium ng Partido Komunista (Politburo). Ipinanganak sa isang mahirap na pamilya ng magsasaka malapit sa Moscow, si Zhukov ay na-conscript sa Imperial Russian Army at nakipaglaban noong World War I. Naglingkod siya sa Red Army noong Digmaang Sibil ng Russia, pagkatapos nito ay mabilis siyang tumaas sa mga ranggo. Noong tag-araw 1939, inutusan ni Zhukov ang isang pangkat ng hukbong Sobyet sa isang mapagpasyang tagumpay laban sa mga puwersa ng Hapon sa mga Labanan ng Khalkhin Gol, kung saan nanalo siya ng una sa kanyang apat na mga parangal na Bayani ng Unyong Sobyet. Noong Pebrero 1941, hinirang ni Stalin si Zhukov bilang pinuno ng General Staff ng Red Army. Kasunod ng pagsalakay ng Aleman sa Unyong Sobyet noong Hunyo 1941, nawala si Zhukov sa kanyang posisyon bilang punong kawani matapos hindi sumang-ayon kay Stalin sa pagtatanggol sa Kiev. Si Zhukov, madalas sa pakikipagtulungan kay Aleksandr Vasilevsky, ay kasunod na kasangkot sa mga aksyon ng Sobyet sa Leningrad, Moscow, Stalingrad, at Kursk. Hinawakan niya ang titulo ng deputy commander-in-chief ng sandatahang lakas mula Agosto 1942, at na-promote bilang Marshal ng Unyong Sobyet noong Enero 1943. Lumahok siya sa pagpaplano ng Operation Bagration noong 1944, at noong 1945 ay pinamunuan niya ang 1st Belorussian Front habang pinamunuan nito ang Vistula–Oder Offensive sa Labanan ng Berlin sa Germany. Bilang pagkilala sa mahalagang papel ni Zhukov sa digmaan, napili siyang tanggapin ang German Instrument of Surrender at inspeksyunin ang 1945 Moscow Victory Parade. Nagsilbi rin siya bilang unang gobernador militar ng Sobyet na occupation zone sa Germany mula 1945 hanggang 1946. Pagkatapos ng digmaan, ang katanyagan ni Zhukov ay naging dahilan upang makita siya ni Stalin bilang isang potensyal na banta. Inalis siya ni Stalin sa kanyang mga posisyon at inilipat siya sa mga utos ng militar na hindi gaanong mahalaga. Pagkatapos ng kamatayan ni Stalin noong 1953, sinuportahan ni Zhukov ang bid ni Nikita Khrushchev para sa pamumuno, at noong 1955, siya ay hinirang na Ministro ng Depensa at ginawang miyembro ng Presidium. Noong 1957, muling nawalan ng pabor si Zhukov at napilitang magretiro. Hindi na siya bumalik sa isang nangungunang posisyon, at namatay noong 1974. Si Zhukov ay naaalala bilang isa sa pinakadakilang pinuno ng militar ng Russia at Sobyet sa lahat ng panahon, kasama sina Alexander Suvorov, Mikhail Barclay de Tolly, at Mikhail Kutuzov. 02o4hd5ui9u9se4a3cm4hp5oemvylp5 0 338147 2206638 2026-05-08T07:05:00Z Arko Blangko 155328 Ikinakarga sa [[Georgy Zhukov]] 2206638 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Georgy Zhukov]] soq58bai4bqsi55i4993pngks7tw92i 0 338148 2206639 2026-05-08T07:11:00Z Arko Blangko 155328 Bagong pahina: {{Infobox officeholder | name = Aleksandr Mikhaylovich Vasilevsky | image = Aleksandr Vasilevsky 4.jpg | image_size = | caption = Vasilevsky in 1946 | office = Ministro ng Digmaan | term_start = 25 Pebrero 1950 | term_end = 15 Marso 1953 | 1blankname = Premiyer | 1namedata = [[Josef Stalin]] (1950&ndash;1953)<br/>[[Georgy Malenkov]] (1953) | office2 = Ministro ng Sandatahang Lakas | term_start... 2206639 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Aleksandr Mikhaylovich Vasilevsky | image = Aleksandr Vasilevsky 4.jpg | image_size = | caption = Vasilevsky in 1946 | office = Ministro ng Digmaan | term_start = 25 Pebrero 1950 | term_end = 15 Marso 1953 | 1blankname = Premiyer | 1namedata = [[Josef Stalin]] (1950&ndash;1953)<br/>[[Georgy Malenkov]] (1953) | office2 = Ministro ng Sandatahang Lakas | term_start2 = 24 Marso 1949 | term_end2 = 25 Pebrerp 1950 | 1blankname2 = Premiyer | 1namedata2 = Josef Stalin | predecessor2 = [[Nikolai Bulganin]] | native_name = {{nobold|Александр Михайлович Василевский}} | native_name_lang = ru | nickname = | birth_date = {{birth date|1895|09|30|df=yes}} | birth_place = Novaya Golchikha, Russian Empire | death_date = {{Death date and age|1977|12|05|1895|09|30|df=yes}} | death_place = [[Mosku]], [[Unyong Sobyetiko]] | resting_place = [[Kremlin Wall Necropolis]] | allegiance = {{plainlist| * [[Russian Empire]] * [[Soviet Russia]] * [[Soviet Union]] }} | branch = | rank = [[Marshal of the Soviet Union]] | servicenumber = <!-- Do not use data from primary sources such as service records --> | unit = | commands = [[Chief of the General Staff (Russia)|Chief of the General Staff]]<br>[[3rd Belorussian Front]]<br>[[Far East Command (disambiguation)|Far East Command]] | battles = {{Tree list}} * [[World War I]] * [[Russian Civil War]] ** [[Polish–Soviet War]] * [[World War II]] ** [[Winter War]] ** [[Eastern Front (World War II)|Eastern Front]] *** [[Operation Barbarossa]] *** [[Battle of Moscow]] *** [[Second Battle of Kharkov]] *** [[Battle of Stalingrad]] *** [[Voronezh–Kastornoye offensive]] *** [[Battle of Kursk]] *** [[Battle of the Dnieper]] *** [[Dnieper–Carpathian offensive]] *** [[Operation Bagration]] *** [[East Prussian offensive]] **** [[Battle of Königsberg]] ** [[Soviet–Japanese War]] *** [[Soviet invasion of Manchuria|Invasion of Manchuria]] {{Tree list/end}} | battles_label = | awards = [[Hero of the Soviet Union]] (2)<br>[[Order of Victory]] (2)<br>[[Order of Suvorov]], 1st Class<br>[[Order of Lenin]] (8)<br>[[Order of the Red Banner]] (2)<br>[[Virtuti Militari]] | memorials = | spouse = <!-- Add spouse if reliably sourced --> | relations = | signature = | signature_size = | signature_alt = | module = }} Si '''Aleksandr Mikhaylovich Vasilevsky''' (30 Setyembre [O.S. 10 Setyembre] 1895 - 5 Disyembre 1977) ay isang heneral ng Sobyet na nagsilbi bilang isang nangungunang kumander noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nakamit ang ranggo ng Marshal ng Unyong Sobyet. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagsilbi siya bilang pinuno ng Pangkalahatang Kawani at representante ng Ministro ng Depensa, at kalaunan ay nagsilbi bilang Ministro ng Depensa mula 1949 hanggang 1953. Ipinanganak sa gitnang Russia, sinimulan ni Vasilevsky ang kanyang karera sa militar sa Imperial Russian Army noong Unang Digmaang Pandaigdig at nakuha ang ranggo ng kapitan noong 1917. Pagkatapos ng Rebolusyong Oktubre ng 1917 at pagsisimula ng Digmaang Sibil ng Russia, siya ay na-conscript sa Red Army at nakibahagi sa Polish-Soviet War. Kasunod ng digmaan, mabilis na tumaas si Vasilevsky sa mga ranggo, at noong 1931 ay hinirang sa Direktor ng Pagsasanay sa Militar. Noong 1939, pagkatapos ng Great Purge ni Joseph Stalin, siya ay hinirang na deputy chief of operations ng Red Army. Di-nagtagal pagkatapos ng pagsalakay ng Aleman sa Unyong Sobyet noong Hunyo 1941, si Vasilevsky ay na-promote sa pinuno ng mga operasyon at representante na pinuno ng pangkalahatang kawani sa rekomendasyon ng kanyang tagapagturo na si Boris Shaposhnikov. Noong Hunyo 1942, pinalitan niya si Shaposhnikov bilang pinuno ng pangkalahatang kawani, at naging representante din ng ministro ng depensa noong Oktubre. Sa mga kapasidad na ito, nag-coordinate si Vasilevsky sa mga front at madalas na nagplano ng mga opensiba sa pakikipagtulungan ni Georgy Zhukov, partikular na sa Labanan ng Kursk noong 1943 at sa Operation Bagration noong 1944. Ginawa siyang Marshal ng Unyong Sobyet noong Pebrero 1943 pagkatapos maglaro ng mahalagang papel sa Labanan ng Stalingrad. Noong Pebrero 1945, nakuha ni Vasilevsky ang utos ng 3rd Belorussian Front sa Alemanya at bumaba bilang pinuno ng pangkalahatang kawani. Pagkatapos ng pagsuko ng Alemanya, siya ay hinirang na commander-in-chief ng mga pwersang Sobyet sa Malayong Silangan noong Hulyo 1945 at isinagawa ang pagsalakay sa Manchuria noong Agosto. Pagkatapos ng digmaan, muling nagsilbi si Vasilevsky bilang hepe ng pangkalahatang kawani mula 1946 hanggang 1948, at bilang Ministro ng Depensa ng Sobyet mula 1949 hanggang pagkamatay ni Stalin noong 1953. Pagkatapos ng pagbangon ni Nikita Khrushchev sa pamumuno ng Sobyet, inalis si Vasilevsky sa kanyang mga posisyon noong 1957. Pagkatapos ng kanyang kamatayan noong 1977, siya ay nasa Kremlincrognited Wall na Necropolis noong 1977. serbisyo at kontribusyon sa kanyang bansa. 6q9n9kwy79i9zb91lmyvffyvaatmg3r 0 338149 2206640 2026-05-08T07:11:29Z Arko Blangko 155328 Ikinakarga sa [[Aleksandr Vasilevsky]] 2206640 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Aleksandr Vasilevsky]] c3g54kdddtxoierc5zupbv21mkbl09o 0 338150 2206641 2026-05-08T07:15:47Z Arko Blangko 155328 Bagong pahina: Ang '''Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko''' ({{langx|ru|Генералиссимус Советского Союза|Generalissimus Sovetskogo Soyuza}}) ay ang pinakamataas na ranggo ng militar sa Sandatahang Lakas ng Sobyet. Nilikha noong Hunyo 26, 1945 kasunod ng tagumpay laban sa Nazi Germany sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, iginawad ito kay Premyer Joseph Stalin kinabukasan. Si Stalin, ang nag-iisang tao na humawak sa ranggo na ito, sa lalong madaling panahon ay nagsisi s... 2206641 wikitext text/x-wiki Ang '''Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko''' ({{langx|ru|Генералиссимус Советского Союза|Generalissimus Sovetskogo Soyuza}}) ay ang pinakamataas na ranggo ng militar sa Sandatahang Lakas ng Sobyet. Nilikha noong Hunyo 26, 1945 kasunod ng tagumpay laban sa Nazi Germany sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, iginawad ito kay Premyer Joseph Stalin kinabukasan. Si Stalin, ang nag-iisang tao na humawak sa ranggo na ito, sa lalong madaling panahon ay nagsisi sa pagtanggap ng titulo, na tinitingnan ito bilang labis na bongga. Tinanggihan niya ang iminungkahing magarbong uniporme at patuloy na isinusuot ang insignia at uniporme ng kanyang dati nang ranggo, Marshal. Kahit na hindi na muling ginawaran, opisyal na nanatili ang ranggo sa mga batas militar ng Sobyet hanggang 1993. ==Kasaysayan== Iginawad na noon ang ranggo ng Heneralisimo sa ilang mga pinunong militar ng Hukbong Imperyal ng Rusya, kasama sa unang pagkakataon ni Peter the Great kay Aleksei Shein noong 1696, ni Catherine I kay Prince Alexander Danilovich Menshikov noong 1727, kay Duke Anthony Ulrich ng Brunswick noong 1740, at pinakatanyag ni Paul I kay Count Alexander Suvorov sa gitna ng 19 Ikalawang Digmaan sa panahon ng Digmaan ng Ikalawang Suvorov.<ref>{{Cite web |last=Trofimov |first=Anton |title=Пять генералиссимусов России: кто они? |trans-title=Five generalissimos of Russia: who are they? |url=https://histrf.ru/read/articles/piat-ghienieralissimusov-rossii-kto-oni |access-date=4 September 2023 |website=histrf.ru |language=ru}}</ref> 6a1jd3epc1raiwmhx880tym8nf26d30 2206642 2206641 2026-05-08T07:16:43Z Arko Blangko 155328 Inilipat ni Arko Blangko ang pahinang [[Heneralismo ng Unyong Sobyetiko]] sa [[Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko]]: Misspelled title 2206641 wikitext text/x-wiki Ang '''Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko''' ({{langx|ru|Генералиссимус Советского Союза|Generalissimus Sovetskogo Soyuza}}) ay ang pinakamataas na ranggo ng militar sa Sandatahang Lakas ng Sobyet. Nilikha noong Hunyo 26, 1945 kasunod ng tagumpay laban sa Nazi Germany sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, iginawad ito kay Premyer Joseph Stalin kinabukasan. Si Stalin, ang nag-iisang tao na humawak sa ranggo na ito, sa lalong madaling panahon ay nagsisi sa pagtanggap ng titulo, na tinitingnan ito bilang labis na bongga. Tinanggihan niya ang iminungkahing magarbong uniporme at patuloy na isinusuot ang insignia at uniporme ng kanyang dati nang ranggo, Marshal. Kahit na hindi na muling ginawaran, opisyal na nanatili ang ranggo sa mga batas militar ng Sobyet hanggang 1993. ==Kasaysayan== Iginawad na noon ang ranggo ng Heneralisimo sa ilang mga pinunong militar ng Hukbong Imperyal ng Rusya, kasama sa unang pagkakataon ni Peter the Great kay Aleksei Shein noong 1696, ni Catherine I kay Prince Alexander Danilovich Menshikov noong 1727, kay Duke Anthony Ulrich ng Brunswick noong 1740, at pinakatanyag ni Paul I kay Count Alexander Suvorov sa gitna ng 19 Ikalawang Digmaan sa panahon ng Digmaan ng Ikalawang Suvorov.<ref>{{Cite web |last=Trofimov |first=Anton |title=Пять генералиссимусов России: кто они? |trans-title=Five generalissimos of Russia: who are they? |url=https://histrf.ru/read/articles/piat-ghienieralissimusov-rossii-kto-oni |access-date=4 September 2023 |website=histrf.ru |language=ru}}</ref> 6a1jd3epc1raiwmhx880tym8nf26d30 0 338151 2206643 2026-05-08T07:16:44Z Arko Blangko 155328 Inilipat ni Arko Blangko ang pahinang [[Heneralismo ng Unyong Sobyetiko]] sa [[Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko]]: Misspelled title 2206643 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Heneralisimo ng Unyong Sobyetiko]] 70euh0lj4tve4j8lzb83ma9zufnfw3y 0 338152 2206644 2026-05-08T08:07:07Z TentingZones1 122212 /* */ 2206644 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Caussou |native_name = Causson |settlement_type = [[Talaan ng mga komyun sa departamento ng Ariège|Bayan]] |image_skyline = Caussou 2005 1.jpg |image_caption = Tanawin ng nayon. |image_shield = Blason ville fr Caussou (Ariège).svg |pushpin_map = France#France Occitanie |map_caption = Lokasyon ng Caussou |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Occitanie]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Ariège]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Foix|Fua]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2026-2032) |leader_name = Florent Colet<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 15.83 |population_as_of = 2023 |population_total = 51 |population_density_km2 = auto |website = http://caussou.fr/ |coordinates = {{coord|42.7697|1.8064|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 840 |elevation_min_m = 760 |elevation_max_m = 1920 |population_demonym = Caussounais, Caussounaises |shield_link = #Eskudo de armas |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 09087/09250 }} Ang '''Caussou''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] ng [[Pransiya]] na matatagpuan sa timog-silangan ng departamento ng [[Ariège]], sa [[rehiyon ng Occitanie]]. Sa kasaysayan at kultura, ang komyun ay bahagi ng rehiyon ng [[Sabarthès]], na nakabalangkas sa [[itaas na lambak ng Ariège]] sa bandang itaas ng rehiyon ng Foix, kasama ang [[Tarascon-sur-Ariège]] bilang pangunahing bayan nito. Dahil nakalantad sa klimang bulubundukin, ito ay pinapaagos ng batis ng Caussou at ilan pang maliliit na daluyan ng tubig. Ipinagmamalaki ng komyun ang isang kahanga-hangang likas na pamana na binubuo ng pitong protektadong natural na lugar na may interes sa ekolohiya, fauna, at bulaklak. Ang Caussou ay isang rural na komyun na may populasyon na 51 noong 2023, na umabot sa pinakamataas na bilang ng mga naninirahan na 506 noong 1836. Ang mga naninirahan dito ay tinatawag na Caussounais (lalaki) o Caussounaises (babae). ==Heograpiya== Ang komyun ng Caussou ay matatagpuan sa departamento ng Ariège, sa rehiyon ng Occitanie. Ito ay 27 km ang layo mula sa Foix, ang prefecture ng departamento, at 6 km mula sa Ax-les-Thermes, ang sentral na istasyon ng botohan para sa [[kanton ng Haute-Ariège]], kung saan ang komyun ay umaasa para sa mga halalan sa departamento mula noong 2015. Ang komyun ay bahagi rin ng mas malawak na lugar ng Ax-les-Thermes. Ang pinakamalapit na mga komyun ay: [[Bestiac]] (1.5 km), [[Unac]] (2.6 km), [[Tignac]] (2.7 km), Vaychis (3.0 km), [[Perles-et-Castelet]] (3.2 km), [[Luzenac]] (3.5 km), [[Vernaux]] (3.9 km), at [[Axiat]] (4.3 km). Sa kasaysayan at kultura, ang Caussou ay bahagi ng rehiyon ng [[Sabarthès]], na nakabalangkas sa [[itaas na lambak ng Ariège]] sa bandang itaas ng rehiyon ng Foix, kasama ang [[Tarascon-sur-Ariège]] bilang pangunahing bayan nito. [[File:Vue_de_Caussou.jpg|thumb|Tanawin ng nayon]] Ang mga kalapit na komunidad ay [[Bestiac]], [[Ignaux]], [[Prades, Ariège|Prades]], [[Tignac]] at [[Vaychis]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2025, ang Caussou ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may kalat-kalat na pabahay, ayon sa bagong pitong-antas na munisipal na densidad ng grid na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng mga yunit ng urbano at sa labas ng impluwensya ng mga lungsod. ===Paggamit ng lupa=== [[File:09087-Caussou-Sols.png|thumb|upright=1.2|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng paglaganap ng mga kagubatan at semi-natural na mga lugar (98% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (98.1%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: mga kagubatan (63.9%), mga lugar na may palumpong at/o mala-damo na mga halaman (34.2%), mga heterogeneous na lugar na pang-agrikultura (2%). ==Kasaysayan== Ang nayon ay malamang na siyang lugar ng kapanganakan ni [[Béatrice de Planisoles]] noong 1274, ang bantog na [[Katarismo|Cathar]] at chatelaine ng [[Montaillou]]. Ang kanyang pamilya ay kabilang sa lokal na minoryang maharlika. Noong ika-13 at unang bahagi ng ika-14 na siglo, ang Caussou ay lubos na naapektuhan ng Inquisition, at marami sa mga naninirahan dito ang napilitang magsuot ng dilaw na krus, ang simbolo ng parusa para sa mga erehe. ==Mga lugar at monumento== [[File:Eglise de Caussou.jpg|thumb|Simbahan.]] * Simbahan ni San Juan Bautista. Ang Caussou ay nagbabahagi ng simbahan at bantayog ng digmaan kasama ang maliit na kalapit na nayon ng Bestiac, na wala nito. * Pinasinayaan noong Hulyo 2004, ang bantayog ng digmaan ay gawa sa isang piraso ng talc mula sa Luzenac na inukit ni Claude Jacquot Vaneukem. * Kapilya ni Saint-Roch. * [[Col de Marmare]] (1,361 m) sa ruta ng daanan sa bundok, sa silangang gilid ng nayon, pati na rin ang Col du Chioula (1,432 m) na nauuna rito sa timog sa RD 613. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Caussou (Ariège).svg|thumb|Caussou]] ''Si Gules, isang krus na Oksitano o, na sinamahan sa malas na punong canton ng isang pitong-tulis na bituin nito''.<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=18896 Eskudo de armas ng Caussou]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Caussou]] [[Kategorya:Ariège]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] b6jw4l2ia7wabihocwvobbrbekpmzd8 828 338153 2206645 2026-05-08T08:24:34Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: return { name = 'Republic of the Congo', top = 3.736, bottom = -5.760, left = 10.290, right = 19.126, image = 'Congo location map.svg', image1 = 'Congo physical map.svg' } 2206645 Scribunto text/plain return { name = 'Republic of the Congo', top = 3.736, bottom = -5.760, left = 10.290, right = 19.126, image = 'Congo location map.svg', image1 = 'Congo physical map.svg' } ad6wxpa0ybzwflakq0fwc4y15o9i7dl 0 338154 2206646 2026-05-08T08:24:42Z TentingZones1 122212 /* */ 2206646 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Mossendjo |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = <!-- images and maps -----------> |image klingon flag = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Republic of the Congo<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = Location in the Republic of the Congo<!-- Location ------------------> |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = [[Image:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[Republika ng Kongo]] |subdivision_type1 = [[Mga Departamento ng Republika ng Kongo|Departmento]] |subdivision_name1 = [[Departamento ng Niari]] |subdivision_type2 = [[Mga Distrito ng Republika ng Kongo|Distrito]] |subdivision_name2 = [[Distrito ng Moutamba]] |subdivision_type3 = [[Mga komuna sa Republika ng Kongo|Komyun]] |subdivision_name3 = Mossendjo |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 5.2 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2023 census |population_footnotes = |population_note = |population_total = 15,003 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank1 = |population_blank2_title = Religions |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|2|56|43|S|12|42|56|E|region:CG|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = 529 |elevation_ft = <!-- accord. to Google Earth--> <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} Ang '''Mossendjo''' ay isang bayan at isang [[Mga komuna sa Republika ng Kongo|komyun]]<ref>{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/chapitre-3-organisation-administrative/ |title=Annuaire Statistique du Congo 2018, chapitre 3 : organisation administrative |date=2021-03-23 |format=PDF |page=10 |publisher={{lang|fr|Institut National de la Statistique}} |website=ins-congo.cg |access-date=2023-08-18|language=fr }}</ref> na matatagpuan sa [[Departamento ng Niari]] ng [[Republika ng Kongo]]. Ito ay matatagpuan sa puso ng [[Chaillu Massif]], isang hanay ng bundok at kagubatan na nagsisimula sa silangang [[Gabon]] at nagtatagpo sa mga hanay ng bundok ng [[Mayombe]]. ==Administrasyon== Ang Mossendjo ay nahahati sa 2 arrondissements: # Bouali # Itsibou ==Demograpiko== Sa populasyon na mahigit 15,003 noong 2023, ang lungsod ay tahanan ng ilang grupong etniko, kabilang ang: * ang Tsangui, ang pinakamalaking grupong etniko; * ang Punu, ang pangalawang pinakamalaking grupong etniko, na nangingibabaw sa silangang Gabon sa rehiyon ng Niari (matatagpuan din sila sa Nianga at Divenié); * ang Teke, ang pangatlong pinakamalaking grupo; * ang Banba, ang Kougni, at ang Kota, na bumubuo sa mga grupong minorya ng lungsod. ==Transportasyon== ===Riles=== Ang bayan ay nasa sangay ng Mbinda ng sistema ng riles ng Congo. ==Imprastraktura== Ang Mossendjo ay isang bayan na may 15,003 katao ayon sa senso noong 2023. Ito ang sentro ng rehiyon ng rehiyong bulubundukin ng Chaillu Massif, sa hilaga ng [[Dolisie]] at timog ng [[Mayoko]] at [[Mbinda]]. Ang imprastraktura ng Mossendjo ay pinabuti mula noong 2006, dahil sa programa ng gobyerno ng Kongo na muling buhayin ang Mossendjo at Dolisie. Ang mga bagong kalye at sistema ng paagusan ng dumi ay itinayo sa parehong lungsod. Ang [[Paliparan ng Mossendjo]] ay regular na naka-iskedyul ng serbisyo ng eroplano patungong [[Pointe-Noire]] at [[Brazzaville]], sa pamamagitan ng Air Maouene. Ang daan patungong Dolisie at Mayoko ay sa pamamagitan pa rin ng magaspang, minsan ay graded na mga kalsadang lupa. Ang rehiyon ay may serbisyo ng saklaw ng cellphone sa pamamagitan ng TelCel. ==Ekonomiya== Ang pangunahing aktibidad sa bayan ay ang panggugubat, isang aktibidad na nagsimula noong bandang simula ng ika-20 siglo at umabot sa tugatog nito noong mga dekada 1930 at 1940 noong panahon ng pagtatayo ng riles na nagdurugtong sa Dolisie at Mbinda (isang bayan sa hangganan ng Gabon). Hanggang sa panahon ng kolonyal, ang mga pangunahing aktibidad ng bayang ito ay pangangaso, pagtitipon, at pangingisda. Ang mga dekada 1970 at 1980 ay minarkahan ng pagdaan ng [[manganese]], na umalis sa Dédé-Gabon patungong [[Makabana]], Mont Belot, at pagkatapos ay sa Pointe-Noire. ==Kultura== Nangingibabaw ang isang lipunang matriarkal. Ang organisasyong panlipunan ay nakabatay sa angkan, sa halip na sa pangkat etniko, na siyang sentro ng pamilya. Ang tradisyonal na sayaw ay nananatiling malawakang isinasagawa.<ref>{{cite web |language=fr |url=http://www.starducongo.com/Mossendjo-departement-du-Niari-Des-talents-artistiques-qui-meurent-definitivement_a4115.html |title=Mossendjo (département du Niari). Des talents artistiques qui meurent définitivement |website=starducongo.com |access-date=August 2, 2011}}</ref> ==Relihiyon== Dalawang pangunahing denominasyong Kristiyano ang nagbibigay-kahulugan sa buhay-relihiyon ng lungsod: [[Protestantismo]] at [[Katolisismo]]. Ang mga unang simbahan ay itinayo ng mga Protestante; ang misyon ng mga Protestante ang nagtayo ng mga unang paaralan. Ang mga lokal na relihiyon (Dzobi, Mukala) ay nananatiling mahalaga, tulad ng sa maraming bansang Aprikano; laganap din ang [[sinkretismo]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mossendjo]] 08egtsjcrb5p5k6db74y4dlhnbpawtl 0 338155 2206649 2026-05-08T08:27:57Z Dos Padayon 141238 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1345376071|Mary Moser]]" 2206649 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist|name=Mary Moser|image=Mary Moser - corrected.jpg|image_size=220|alt=|caption=Portrait of Moser by [[George Romney (painter)|George Romney]]|birth_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1744|10|27}}|birth_place=London, England|death_date={{Death date and age|1819|05|2|1744|10|27|df=yes}}|death_place=|field=|training=|movement=|works=|spouse=Hugh Lloyd|patrons=[[Charlotte of Mecklenburg-Strelitz|Queen Charlotte]]|awards=|elected=|website=<!-- {{URL|Example.com}} -->}}Si '''Mary Moser''' {{Post-nominals|post-noms=[[Member of the Royal Academy|RA]]}} (27 October 1744 – 2 May 1819) ay isang Ingles na pintor na isa sa pinakatanyag na babaeng artista sa Britanya noong ika-18 siglo. Isa sa dalawang mga babaeng unang miyembrong nagtatag ng [[:en:Royal_Academy|Royal Academy]] noong 1768 (kasama si [[:en:Angelica_Kauffman|Angelica Kauffman]]),si Moser ay nagpipinta ng mga larawan ngunit partikular na kilala siya sa kanyang paglalarawan sa mga bulaklak.<ref name="BritPort">{{cite book |author=Brian Stewart & Mervyn Cutten |title=The Dictionary of Portrait Painters in Britain up to 1920 |publisher=Antique Collectors' Club |year=1997 |isbn=1-85149-173-2}}</ref> == Buhay at Karera == Si Moser ay ipinanganak sa London at sinanay ng kanyang amang isa ring artista na ipinanganak sa Switzerland at [[:en:Vitreous_enamel|enameller]] na si [[:en:George_Michael_Moser|George Michael Moser]] (1706–1783), ang mismong dalubhasa sa pagguhit ni [[:en:George_III|George III]].<ref>{{Cite web |last=ANDRÉA |first=FERNANDES |date=27 October 2009 |title=Scandalous Academician: Mary Moser |url=https://www.mentalfloss.com/article/23116/scandalous-academician-mary-moser |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120071717/https://www.mentalfloss.com/article/23116/scandalous-academician-mary-moser |archive-date=20 November 2022 |access-date=25 August 2021 |website=Mentalfloss.com}}</ref> Ang kanyang mga talento ay kitang-kita sa kanyang murang edad: nanalo siya ng kanyang unang medalya sa [[:en:Royal_Society_of_Arts|Society of Arts]] sa edad na 14,<ref name="Guardian">{{cite news |last=Gibbons |first=Fiachra |date=24 September 2003 |title=Gallery honours pioneering woman painter |newspaper=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/sep/24/arts.artsnews |accessdate=10 March 2010}}</ref> at regular na nag-eksibit ng mga pirso ng bulaklak, at paminsan-minsan ang mga pinta ng kasaysayan, sa [[:en:Society_of_Artists_of_Great_Britain|Society of Artists of Great Britain]]. Gayunpaman, makalipas ang sampung taon, ang kanyang pagkauhaw sa propesyunal na pagkilala ay nagdala sa kanya na sumali kasama ang 35 iba pang mga kapwa niya artista (kabilang ang kanyang ama) sa pagbuo ng Royal Academy, at kasama si [[:en:Angelica_Kauffman|Angelica Kauffman]], gumanap siya sa aktibong papel sa mga kaganapan.<ref>{{Cite web |last=Bluett |first=Amy |date=2 March 2015 |title=Mary Moser and Angelica Kauffman: the RA's founding women |url=http://www.royalacademy.org.uk/article/mary-moser-and-angelica-kauffman |access-date=17 April 2019 |website=Royal Academy of Arts}}</ref> [[Talaksan:Brooklyn_Museum_-_Flowers_Still_Life_(Jardiniere_of_Flowers)_-_Mary_Moser.jpg|left|thumb|Museo ng Brooklyn – Mga Bulaklak na Buhay Pa Rin (Jardinière ng mga Bulaklak) – Mary Moser]] [[Talaksan:The_Royal_Academicians_in_General_Assembly.png|thumb|''Ang Mga Akademikong Maharlika sa Pangkalahatang Asamblea'' ni Henry Singleton, 1795. Magkatabi sina Moser at Angelica Kauffman sa likuran ng grupo.]] == Pamana == Wala nang iba pang kababaihan ang nahalal bilang ganap na miyembro ng akademya hanggang kay Dame [[:en:Laura_Knight|Laura Knight]] noong 1936.<ref>{{cite web |author= |date=July 2013 |title=Artist of the Month, Dame Laura Knight RA (1877–1970) |url=http://www.racollection.org.uk/ixbin/indexplus?record=ART13732 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120071724/https://www.racollection.org.uk/ixbin/indexplus/?record=ART13732 |archive-date=20 November 2022 |work=Royal Academy |accessdate=16 October 2017}}</ref> == Mga Sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Namatay noong 1819]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1744]] [[Kategorya:Articles with hCards]] rxoovnstsq0e999whfc88eiki40m68o